Смағұл садуақасұлының өмірбаяны мен атқарған кәсіби қызметі

КІРІСПЕ

І. СМАҒҰЛ САДУАҚАСҰЛЫНЫҢ ӨМІРБАЯНЫ
1.1.Садуақас қазіретінің отбасы
1.2. Смағұл Садуақасұлы.коммунистік такаппарлық құрбаны


ІІ.СМАҒҰЛ САДУАҚАСҰЛЫНЫҢ АТҚАРҒАН КӘСІБИ ҚЫЗМЕТІ
2.1. Смағұл Садуақасұлының қоғамдық.саяси көзқарастары
2.2. Смағұл Садуақасұлының Ф.И.Голощекиннің «Кіші қазан» идеясына қарсылығы
2.3. Смағұл Садуақасұлы . халық комиссары
2.4. Смағұл Садуақасұлы сындарлы жазушы, жауапты редактор және публицист

ҚОРЫТЫНДЫ

ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
Ұзақ сонар ұлт тарихының қай бөлігі болсада керекті, әрі тағылымды. Әйтеседе еліміз тәуелсіздігін жақтап отаршыл патша өкіметіне, сонан соңоны құлатып орнына большевиктік империялық саясатқа қарсы тұрған кезеңнің орны ерекше.
С.Садуақасұлы сол шақтың оза туған перзенті еді. Ол аға толқын алаш ауығандардың ісін ілгерлету жолында аянбай күрескен азаматтардың алдында тұрған тұлға жетпіс жыл бойы аты аталмаса да, жариялықтың арқасында сахнасына қайта шықты.
Бұл тақырыптың таңдағы өзектілігі тарих бетінен өз орнын ала алмай жүрген, өз халқының болашағы үшін күрескен, көрнекті қоғам қайраткері Смағұл Садуақасұлының өмірі мен қызметінің сіңірген еңбегіне шолу жасап өтеміз. Смағұл Садуақасұлының репрессияға ұшыраса да, 1997 жылы президент жариялаған «ұлттық татулық пен саяси құғын-сүргіндерді еске алу» жайында еске алуға тұратын тұлға. Ол аз ғана ғұмырында өз халқы үшін өмір сүріп, көптеген қызметтер істеді, оның оқу-ағарту саласында индустрия, ауыл шаруашылығына сіңірген еңтегі бүгінгі таңда да маңызын жойған жоқ. Өйткені жылы 2003-06 жылдар ауыл шаруашылығы жыл болып жарияланды және осы жоспарланған үш жылда халықтың жағдайын жақсарту сонымен қатар мал шаруашылығын дамыту болып отыр.
1. ҚРОМА. Оқу ағарту халық комиссары. 81 қор
2. Садуақасұлы С. Таңдамалы шығармалар. Алматы, 1993 жыл Дәрімбетовтың құрастыруы бойынша
3. Садуақасұлы С. Ауыл мектебінің жағдайы және оны нығайту. // Советская степь, 1926 жыл 12 желтоқсан
4. Садуақасұлы С. Оқу ісінің кемшіліктері, оларға қарсы шаралар. // Еңбекші қазақ, 1926.ХІІ.6
5. Садуақасұлы С.Ауыл саясатының негізі. // Еңбекші қазақ, 1927.І.7
6. М.Қойгелдиев, Т.Омарбеков. Тарих тағылымы не дейді? Алматы, 1993 жыл
7. Михайлов В.Ұлы жұттың жазбалары. Алматы, 1992 жыл.
8. А.Асқаров. Ұлы тұранның ұлдары. Алматы, 1999 ж.
9. Қазақстан тарихы (көне заманнан бүгінге дейін). ІІІ том. – Алматы: Атамұра, 1996ж. 545-бет.
10. Алдамжаров З.А. Победа великой октябряской революции в Казахстане. Алматы, 1983 г.
11. Қазақ халық әдебиеті (көп томдық). ІІІ том – Алматы: Жазушы, 1937ж. – 303 бет
12. Қасенов, Төраханов Ә. Қызыл қырғын, 1937 жылдарда опат болғандар. 1994 ж.
13. Қазақ халық әдебиеті, Алматы: Рауан, 1990ж. 240 бет.
14. Бөкейханов Ә. Таңдамалы. Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 1995ж, 478 бет.
15. Қойгелдиев М. Алаш қозғалысы. Алматы, 1993 ж.
16. Нұрпейісов К. Алаш һәм Алашорда. Алматы, 1995 ж.
17. Көпеев М.Ж. Ел аузынан жинаған әдебиет үлгілері. Т.2. – Алматы: Ғылым, 1992 ж. 224бет.
18. Қайдар Ә. Қазақ тілінің өзекті мәселелері. Алматы: Ана тілі, 1998 ж. 304 бет.
19. Қойгелдиев М.Панасыз араша түскендер. // Қазақ әдебиеті. 1992 ж. 22 мамыр.
20. Есенберлин І. Қаһар: Тарихи роман. ІІ том. Алматы: Жазушы, 1969 ж. 350 бет
21. Асфендияров С.Д. История Казахстана. І том. Алма-ата, 1935ж. 260 бет
22. М.Қойгелдиев. Тұтас Түркістан идеясы және Мұстафа Шоқайұлы. Алматы 1997 ж.
23. Омарбеков Т. 20-30 жылдардағы Қазан қасіреті. Алматы – 1997 ж.
24. Қамзабекұлы Д.Тарихты жазған, тарихта қалған торланбөз. // Ақиқат. 1995 ж. №4.
25. Қамзабекұлы Д. Алаштың ұлы – Смағұл. // Жұлдыз. 1993 ж. №4.
26. Елмұрзаев Р. Қазақ тарихы. // Алматы, 1994 жыл.
27. Қозыбаев М. Көкшетау. // 9 наурыз
28. Нұрпейісов Х. Саясаткерге тіл – өз ойларын жасыру үшін берілген. // Егемен Қазақстан 1992 ж. 7 мамыр, 3 бет.
29. Қамзабекұлы Д. Смағұл Садуақасұлының бай мұрасын қалай зерттеу керек? // Қазақ тарихы, 1994 ж. №2, 47 бет.
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ
І. СМАҒҰЛ САДУАҚАСҰЛЫНЫҢ ӨМІРБАЯНЫ
1.1.Садуақас қазіретінің отбасы
1.2. Смағұл Садуақасұлы-коммунистік такаппарлық құрбаны
ІІ.СМАҒҰЛ САДУАҚАСҰЛЫНЫҢ АТҚАРҒАН КӘСІБИ ҚЫЗМЕТІ
2.1. Смағұл Садуақасұлының ... ... ... ... ... «Кіші қазан» идеясына қарсылығы
2.3. Смағұл Садуақасұлы – халық комиссары
2.4. Смағұл Садуақасұлы сындарлы ... ... ... және публицист
ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
КІРІСПЕ
Ұзақ сонар ұлт тарихының қай бөлігі болсада керекті, әрі тағылымды.
Әйтеседе ... ... ... ... ... ... ... соңоны
құлатып орнына большевиктік империялық саясатқа қарсы тұрған ... ... сол ... оза ... перзенті еді. Ол аға ... ... ісін ... жолында аянбай күрескен азаматтардың ... ... ... жыл бойы аты аталмаса да, ... ... ... ... тақырыптың таңдағы өзектілігі тарих бетінен өз орнын ала алмай
жүрген, өз ... ... үшін ... ... қоғам қайраткері
Смағұл Садуақасұлының өмірі мен қызметінің ... ... шолу ... ... Садуақасұлының репрессияға ұшыраса да, 1997 жылы президент
жариялаған «ұлттық татулық пен саяси ... еске алу» ... ... ... тұлға. Ол аз ғана ғұмырында өз халқы үшін өмір ... ... ... оның ... ... ... ауыл
шаруашылығына сіңірген еңтегі бүгінгі таңда да маңызын ... жоқ. ... 2003-06 ... ауыл шаруашылығы жыл болып жарияланды және ... үш ... ... ... ... ... қатар мал
шаруашылығын дамыту болып отыр.
Бұл тақырыптың бүгінгі таңдағы өзектілігі тарих ... өз ... үшін ... ... ... ... ... Садуақасұлының
өмірі мен қызметіне, сіңірген еңбегіне шолу жасап өтеміз.
Осы аяқтау жұмысын жазуда екі мәселені қарастырдым:
1.Смағұл ... ... ... ... ... қызметі
Бірінші тарауда Смағұл Садуақасұлының өмірбаянына толық шолу жасап
өттім. Екінші тарауда оның ... ... және ... ... ... бар деректік материалдар арқылы ашып ... ... әлі де ... ... ... ... ... оның Алашорда қызметкерлерімен қарым-қатынасы, «Жеке ... ... ... оның ... ... нақты зерттеулер,
көптеген еңбектер шығару болашақ ... ... ... ... ... алатындығына сенемін.
Қазақстан тәуелсіз ел болуы оның күрделі тарихи даму кезеңдеріндегі
оқиғалар мен фактілерге жаңаша бағыт беру ... ... ... жүйе ... ... ... ... көп жағдайда ақиқатты бір
жақты көрсетіп бұрмалап, ұйғарып пікірлерге ... ... ... ... ... болды. Мұндай еңбектерге тарихи
процестерді сүреусіз баяндау, тарихтың қасыретті беттері жайылып тіс ... ... ... ... ... ... қайшы келетін
оқиғалар хақында шындықты ашып айтпай, орағытып кету және оларға жаркеш
сондай-ақ 1908 жылы ... өзі ... БК (б)П ... қысқаша
күрек» тұрғысынан теріс сипаттамалар беру тән болып келеді. Мәселенің
жаңаша ... ... ... ... ... ... апаратын жолды іздеуді
және сан алуан тың деректерді кең көлемде ... ... ... ... ... ... ... адамзат қызметінің нәтижесі ретінде
қарастыру қоғамдық дамудағы маңызды жалпы адамзаттың ортақ көріністерді
байқауға көмектеседі. Тарих ғылымының ... ... ... ... ... ... мұндай жалпы адамзаттың жүйесі, яғни
деректану бұл арада оның көмегімен зерттеуші шығармаға баға ... ... ... ... ... ... Қазақстандағы Сталиншілдер еңбектері
туралы айтқанда ең алдымен ... ... сол ... БК (б)П ... ... ... ... қызметінде болған Ф.И.Голощекиннің
басқаларға жолдаған хаттары, жедел хаттары, сөйлеген сөздері, ... ... ... ... строительство в Казахстане,
Сборник статей и речи (1925-1930гг) М» Алматы 1930ж.
Голощекиннің бұрын зерттеушілерге белгісіз ... ... ... жарық көрген еңбектерімен танысқанда толық көз жеткізуге
болады. Голощекиннің Сталинге ... ... неге атқа ... ... ... ... «Қазақ тарихы, жеке адамдар жасаған деректі
материалдар, тобына Голощекиннің төңірегіндегі ... ... ... ... құжаттары да жатады. Бұлардың кейбіреуі ... ... көре ... сол кездерде мерзімді ... ... әр ... ... ... ... ... көрді. Мысалы «Жоғары
оқу орнының Қазақстан үшін маңызы» Оқу ісінің кемшіліктері оларға қарсы
шаралар: ... ... ... мен ... ... сөзіне қосыла
алмайтын» т.б. [25,26-б].
С.Садуақасұлының Ташкентте жүргенде оның ... ... ... ұлт ... ... ... жарияланады. Бұл
мақалада оның нағыз сүйген азамат екендігін айқындайды [6,102-б].
Алдамжаровтың «Победа великой октябрьской ... в ... ... мәселелерде С.Садуақасұлының көзқарасы туралы жазған
[10,92-б].
Қ.Қасенов пен Ә.Төреханов бірігіп шығарған ... ... ... атты еңбекте С.Садуақасұлының өмірбаянына тоқталып: ... ... оқу ... ... ұйымдастырушысы және КазПИ-дің
алғашқы ректорларының бірі болғандығы, 1928 жылы транспорт ... ... ... оны ... соң ... Москва-Донбасс
теміржолында инженер қызметін атқарып, онда жүріп сырқаттанып, 1993 ... ... ... дүние алды» деп көрсетеді [12,45-б].
М.Қойгелдиевтің еңбегінде С.Садуақасұлы 1926 жылы Қазақ ... ... ... ... ... оның жеке ... ... теориялық мақалалар жиі көріне бастады [6,59-б].
Бұл мақалада Голощекиннің «Кіші ... ... сол ... ... ... орын ... «Коммунизмнің» солшылдық
ауруына қарсы қойылған бағытына С.Садуақасов қарсы болды.
Б.Дәрімбетов құрастырып, баспаға дайындауымен 1993 жылы ... ... ... атты екі ... шығарма жарық көрді. Ол
еңбекте С.Садуақасұылының жазған ... ... ... ... ... Бұл ... көз ... табылады [2,13-б]. Аяқтау
жұмысымның ... ... ... 20-шы ... өзі ... ... ... степь» Ауыл мектебінің жағдайы және оны
нығайту жолында» атты мақаласы бар. Бұл ... ... ... ұсынады:
«Ауыл мектебін ашпай тұрып талапқа сай орта және жоғары оқу ... сөз ... ... ... ... яғни бұл ... ... беру мәселесі ең
алдымен бастауыштан басталады, деген тұжырымға келеді» [3,4-б]. Смағұлдың
өз заманнан көнеріне сыймаған, ... ... ... ... ... ... себеп болған идеялардың негізгілері оның 1928 жылы бүкіл
одақтық «Большевик» журналында ... ... және ұлт ... атты ... ... тиянақты баяндалады. Бұл ... ... ... тең ... ... ... ... ретінде
табанды позициясын айқындайтын тарихи документ десе болғандай [3,17-б].
Арнаулы зерттеулерге келер болсақ, мұнда Садуақсұлының қоғамдық ... ... ... ... тарихшылардың еңбектеріне сүйене
аламыз.
М.Қойгелдиев пен Т.Омарбеков бірігіп шығарған «Тарих тағылымы не
дейді?» атты ... екі ... ... [6,5-б], бірінші бөлімінде ғасырдың
20-шы жылдарында жаңа қалыптаса ... ... ... ... ... қазақ зиялыларының тағдыры сөз болады. 2-ші ... ... ... жеке ... ... ... басынан
кешкен ауыр тарихы баяндалған. Осы бірінші бөлімі М.Қойгелдиев жазған ... ... ... ... ... ретінде дәлелдеп
көрсетеді және оның алаш ... ... ... ... нақты
фактілерге сүйеніп дәлелдеп көрсетеді. Бұл еңбекте Голощекин мен Смағұлдың
саяси аренадағы ... ... ... ... [6,6-б].
Соңғы кездері мерзімді баспасөз бетінде С.Садуақасұлының Қазақстанда 20-
жылдардағы қызметі жөнінде мақалалар ... ... ... ... «Тарихты жазған тарихта қалған тарланбоз» ... ... бай ... ... зерттеу керек» атты ... ... ... Смағұл еңбектерінде жасай отырып,
әдебиет саласындағы жеткен жетіктіктеріне тоқталып өткен, оның әдебиетшіл
керемет ... ... ... ... ... көрсетеді. Әрине, бұл
зерттеулер дұрыс. Біз ... ... соң ... ... нақты фактілер
зерттеуін қараймыз.
Д.Қамзабекұлының «Жұлдыз жураналына» «Алаштың ұлы Смағұл» ... ... ... жазылған [24,55-б].
М.Қозыбаевтың «Көкшетау» газетіне «Алаштың аяулы азаматы» атты мақаласы
шыққан. Автор мақаласында С.Садуақасұлының алаш ... ... ... ... қайраткері деп көрсетеді.
С.Яимурзаеваның «Қазақ тарихына» С.Садуақасов жағдайы, оған қойылатын
талаптар, қайраткердің ағарту саласындағы қызметін деректік ... ... ... ... ... республикалар арасында миграцияны зерттеу, жергілікті ұлт
кадрларын дайындау, мемлекетті ... ... ұлт ... ... ... ісін жергілікті ұлт тілінде жүргізу тағы басқа ... ... ... ... ... қоғамымыздағы ұлт аралық қатынастарды
реттеу қолға ... «Оқу ... ... комиссариаты» қорында
С.Садуақасұлының оқу ағарту саласына сіңірген еңбегін алып ... ... ... ғана емес ... ... да ... ... САДУАҚАСҰЛЫНЫҢ ӨМІРБАЯНЫ
1.1.Садуақас қазіретінің отбасы
Смағұл Садуақасұлының туған жылы барлық зерттеулерде 1890 жыл ... жүр. Мұны ... ... Омбы ауыл ... ... ... ... архивіндегі құжаттар растайды. Әйтседе «орта
Сібір» атты Батыс Сібір коператив бірлестіктері ... ... ... ... ... өз қолымен «1899 жыл» деп жазылыпты. Бірақ бұл
жауапты жұмысқа ... ... ... үйкейтіп көрсету) болуы да
мүмкін [ҚРОМА, 81 қор].
Смағұл заманындағы әкімшілік бөлініске сәйкес Ақмола ... ... ... ... дүниеге келген. Ардагер азамат Қастай Өтекин мен
филологиялық ғылымының ... ... ... деректері бойынша
бұл жер қазіргі көкшетау облысының Ленинград ауданына қарасты, Ұялы ... ... ... ... ... жер ... Садуақас қазірет 1872 жылы туған. Жақих қажының айтуына
қарағанда, кісі ... ... ... ... Елде ... құрып,
арапша балалардың тілін сындырған. Өзі еңселі, қарулы кісі болыпты. Дүние
қумаған. Әркез: «Алланың ... ... ... ... ... ... деді. Біз өз мойнымыздағы парызды орындайық,» -деп айтатын ... ... ... ... қазірет бұған мысал ретінде жамағаттан:
«Мына кесеге бір шелек су құюға бола ма?» -деп ... ... ... ... ... соң, ... адам да сол ... -дейді екен.
«Бала күнімізде, -деп еске алады Ұялы ауылының қариясы Әмен ақсақал,
-Садуақас молданың төбесі шатырлы шымнан салынған үйі тым ... ... жақ ... қос ... ортасынан қабырғаны тесіп ... ... ... деп ... ... ... ... құдайдың
құдіретімен шыққан өсімдікті жұлып тастауды обал ... ... ... ... ... 1937 жылы кеңестік саясаттың құрбаны
боп кете барады. Бар жазығы ... пен ... ... ... ... ... ... еді. Ұялының 85-тегі қарты Қайыржан
ақсақал: «1937 жылы ауылдан 7 кісіні ... ... ғой ... ... көрдім. Айдағандар қазақ мелитселері тұғын. Айдағандардың ішінде
Садуақас молда да бар ... ... ... жаяу ... ... ... шөбере інісі Аронұлы Рахымжан қария: «Біз Садуақас молданың
Қарағандыға ... ... те ... ... ... Салған
нәрсеміз бұзылған күйінде қайтып келді. Молда атамыздың Қарағандыдан
кейінгі тағдыры ... -деп ... ... ... аты Мажікен. Ол, кісі, ... ... ... ... 1879 жылы ... Рақымжан Аронұлының бәйбішесі Гаухар
Бейсенқызы айтады: Смағұл ... ... ... «Шешем
нағашыларым туралы көп айтпайтын. Сірә, бізге зияны тиіп кетер дейтін болу
керек. Оның үстіне біз бой жеткенде ... ... ... ... дөңгеледі ғой, -дегенін өз құлағыммен естідім», -деп ... жылы ... ұлы ... ауыр қазасынан кейін бейбақ ана қатты
қайғырып, күні-түні жылап, қос ... ... 1937 жылы ... ... ... – жазықсыз айдалғаннан кейін Мәжікен ана көп
кешікпей құсадан қайтыс болады.
С.Садуақасұлының ... ... бар ... осы. Ал, ... ... ... ананың көтерген он сегіз құрсағынан аман
қалғаны – Смағұл мен Орынбасар екен. 1918 жылы ... ... ... ... ... Екі қарындасым (бірі 18-де, екінші 3-те)
және бір інім (5-те) бар», -деп жазады. Мұның мәнісін ... ... ... ... екі ақ ... ... менің әкелерім Өтебай мен
Аронның (әкесі Әлім- Садуақастың ... ... ... ... ... ... ... тамыры тереңде болғанмен, бұтағын кең ... Сол ... әр отау өз ... түтін түтетседе, араласып-құраласып
жататын. Смағұл ағатайымның «5 жасар інім» дегені менмін, «18 жасары» бір
анамыз болуы керек, ал «3 ... ...... ... -деп ... ... қарындасы Орынбасардың өзі өмірден өгейлік, тағдырдан
тәлкек көріп, 1990 жылы Омбы облысы, Любин ауданының Капустино ... ... ... ... ... ... Рақымжан қария: «Смағұл
ағам дүние салған соң, Садуақас қазіреттің шаңырағынан бақ тайды. Садуақас
қазірет хабар-ошарсыз ... ... ... көз ... ... қалған
Орынбасар бой жетіп, тұрмысқа шыққанмен, отбасының жылуын көре алмады.
Ақыры жетім күйінде дүниеден ... ... ... ... қаласқан
Смағұл бауыры» деп ескермеді. Ақтық сапарына дейін ... ... ... ... ... да тимеді ғой», -деді...
Смағұл ұшқан ұяның халі, міне осындай. Бұл – иісі алаштың кеңес билігі
тұсындағы шынайы тарихының бір ... еді ... 10 ... ... ... ... қазіреттен тәлім –тәрбие алады.
11 жасында Жарқындағы Әбіл молда Бекімұлының мектебіне барады. Мұнда Смағұл
арапша хат танып, ислам діні ... ... ... дүниеге білімдерден де
нәр алады.
Садуақасұлы Уақап ақсақалдың айтуына қарағанда, білімпаз діндар Әбіл
Бекімұлы сол өңірдегі ірі-ірі Тоғжанның ... ... ... ... ... орыс мұғалімдерін алдырыпты. Бұл мектепті Смағұл
1912 жылы тәмамдайды. Мұнан кейін Жарқыннан шамамен 50-60 ... ... ... ... екі ... орыс-қырғыз (қазақ) училищесіне
түседі. Училищеде үш жыл оқығаннан соң», ... ... ... ... ... тура ... ... ол білімінің үздік екенін байқатады.
Нәтижесі: «Тәртібі: -5.
Құдай заңы – мұсылман ... ... тілі – ... – 5
Жағрапия – 5
Геометрия – 5
Тарих – 5
Жаратылыс тану – 5
Сурет һәм сызу - 5
1915 жылы ... ... ... ... ... ... облысы,
Лениград ауданы, «Қызыл ту» совхозы жерінде орналасқан ... ... ... мектебінде ұстаз болып орналасты. Бір жыл ұстаздық еткен соң,
әрі қарай оқуды жалғастырмақ болып Омбыдағы орта ... ауыл ... ... ... ... 1916 жылы 22 тамызда С.Садуақасұлы
тууы туралы анықтамалық пен училище бітіргені жөніндегі ... ... ... ауыл ... орта ... оқу ордасының мәдени –
техникалық бөліміне тапсырады. Бірақ ... өзі ... ма, ... солай шешті ме, әйтеуір әлгі бөлім ... ... ... ... ... бір ... ... бадырайтып «с/х» деп
жазылыпты [14,25-б].
«С/х»-сы ауыл шаруашылығы бөлімі белгісі. Мұндағы талапкерлер тізіміне
113-ші ... ... үш ... ... орыс тілі, құдайзаң бойынша,
22 ... бен 25 ... ... ... ... ... Смағұлды босатады.
Әр пәннен емтихан ауызша әрі жазбаша ... ... ... ... баға алып ... ... ... Омбыдағы ауыл-шаруашылық
мектебіне кіруге емтихан берсе де, стипендия ... (ол ... ... ... – орындары ғана өз есебінен берген), ауылға қайтпақшы болған
соң, оқып жүрген жолдастары пұл жинап беріп, ... ары ... ... ... ... бір уақытта түскендер: Жүніс ... ... ... ... Осы азаматтардың бәрі де кейін, 1918-1919
жылдары алаш ұранды ағаларына тілеуқор болып, ... ... ... «Жас ... ... ... ... курс оқып жүргенде (бітіруге бір жыл қалғанда), Омбыда
тқтаған әскер көпірі училищені оқу үшін ... ... ... алды ... ... үзді», -деп жазады Смағұл [2,43-б].
1918 жылы жазында Ақмола облыстық Жер-су Басқармасы ұйымдастырған қысқа
мерзімді екі айлық қазақ оқытушыларын дайындайтын курста ... ... ... сабақ береді.
1918 жылы 2-ші желтоқсанда Ақмола облыстық Жер-су Басқармасы жанындағы
қазақ ... ... ... оқу ісі ... ... ... Сонымен бірге, осы мекеменің құзырындағы 2 жылдық оқытушылар
әзірлейтін курста жаратылыс тану мен ... ... ... ... ... бұл ... дерек осы кезге шейін құпия болып келген
көп нәрсенің басын ашады. Түйін болған жұмбақтың шешетін жібін ұстады.
1917 жылы Ақпан төңкерісінен кейін ... ... ... ... даласы да
оянып, қимылға енеді. Уақытша өкіметтің шешімі бойынша жер-жерде жергілікті
басқару органдары – комитеттер сайлана ... ... ... бірі
Омбыда құрылған болатын. Ақмола губерниялық қазақ ... деп ... ... ... деп ... ... ... оқыған жігіттермен бірге
М.Жұмабаев пен С.Садуақасұлы да кіреді [12,24-б].
С.Садуақасұлының бұл комитетте нақты қандай іспен айналысқаны ... ... жоқ. ... ... ... ... қарасақ ол бұл ұйымда
жастар арасындағы жұмысқа ... ... ... ... 1918 жылы майда
«Бірлік» ұйымы ... ... ... съезін шақырады. Съезге қатысушылар
өздерінің кеңес өкіметінің танитындығы жөнінде арнаулы ... ... ... ... ... «Жас ... деген жаңа ұйым болып қайта
құрылады. Оның басқармасына мына кісілер ... ... ... С.Садуақасұлы, Сейітұлы, Г.Досымбекова, Ә.Байділдәұлы. «Жас
азамат» ... ... ... Оның ... ... ... сайланады.
1918 жылы колчак шапқыншылығы С.Садуақасовтар елге кетіп, Омбыға кеңес
үкіметі орнаған соң қайтып ... Осы ... ... ол әлеумет жұмысына
белсене араласады. С.Садуақасұлы 1918 жылы 2-ші желтоқсанда «орта Сібір»
атты Батыс сібір ... ... ... ... ... бел ... бұл тұста көрегенділік қадам жасады. Яғни, қазақ өз көз
алдына мемлекет боламын деп қадам ... ... ... ... ... бар ... көсемдер керек-ақ шығар, бірақ ... ... ... ел бастаған көсемге от тілді, орақ ауызды болу аз. Алашқа енді
іскер адамдар, қажет күн туды. Сонда ... ... ... ... ... ... ... ғана болып жүрмес пе екен? Қазақ үшін ... ... ... аға ... ... кім ... ... ісін кім
жалғастырмақ? Смағұл ... ... ... мазалағаны ақиқат. Бұл
пікірді оның Сібір шаруашылық кәсіпкер мамандары ... ... ... ... атына жазған өтініш хатына сезіледі. «Сіздер даңғайыр
Сібірдің тұрғылықты халқының басым көпшілігі қазақтар екенін білесіздер», ... ол ... ... 1918 ... 14 желтоқсанында «орта Сібір» бірлестігі
басқармасының саудадан басқа істермен шұғылданатын бөліміне шет ... ... ... ... ...... ... қызметке
алынады. Бұл қызметте қазақ арасындағы ұйым дүкендерінің жандануына себепші
болып, мал баққан қандастарына мал ... ... мен ... ... қалай білуді үйреткені де тарихи шындық.
Смағұл Садуақасұлы «орта Сібір» бірлестігінде 1920 жылдың 6 ... ... ... ... ... кооперация құру мәселесіндегі
көзқараста басқарма әкімшілігімен ымыраға келе ... ... ... әрі ... ... ... ... үшін негізсіз деп тауып» өз
еркімен ұйымынан босайды [19,22-б].
1986 жылға дейін Смағұлды ... деп ... ... ... 1986 ... кейін «жоқ, қателесіппіз, коммунист ... ... ... ... ... ... ... деп те жүр [7,20-б].
С.Садуақасұлы коммунистік партияға осы Омбы қаласында ... болу ... ... себеп – Смағұлдың «кедей сөзі» газетіне (І.V.1920жыл.№11)
«Л.Ленин» атты мақала жазуы (мен «В.И.Ленин және Қазақстан» деп жуан ... ... ... осы ... ескермей келгеніне қайран қаламын) –
деп жазды [4,21-б].
С.Садуақасұлы Мәскеу қаласында 1920 жылы 12-18 ... ... ... ... ... ... ... конференциясына
өкіл болып барып, қазақ ұлтының жастары атынан сөз сөйлейді. Осы жиылыста
ол Күншығыс жастарының 9 ... ... ... ... мүше ... ... ... газеті.
Барша Сібір мен Кеңес үкіметіне қараған күллі Күншығыстың жаңа саяси
қайраткерлері таныған Смағұл Қазақстанның ... ... ... да ... Оны 1920 жылы қыркүйек айының аяғына Орынборға арнайы шақыртты.
С.Садуақасұлы Аймақтық жастар ... ... ... ... ... ... Жастардың ұйымдық істері жөнінен тыңғылықты
тәжірибе жинақтаған ... ...... ... ... ... ... жастары курсінде ұйымдық, іскерлік, шаруашылық мәселелрі.
17.Х.1920) бойынша дәріс оқиды.
Осы күнгі Жастар Одағы ... ... ... ... дым ... ... ... «Қазақстанда алғашқы Жастар Одағының ... ... деп ... Ғани ... ғана атаулары мүмкін. Әлі
күнге бұл кісілерді «Осы Қазақстан автономиясы (!) Жастар ... ... кім ... ... сұрақтың ойландырмауы ғажап нәрсе...
1920 жылы 4 қазанда Орынборда жалпы қазақ кеңестерінің бірінші ... ... ... ... ... жас ... атынан сөз
сөйлейді. («Ұшқын» газеті, 7.Х.1920жыл), ... сала ... ... ... белсене ат салысады. «Біз, жастар, автономияға
үлкен ... ... ... ... ... ... бастарын байлап
кірісті. Үлкен ағалардың да сол жолда адастырмай түзу тартуларына сенемін,»
- ... ... бұл ... ... ... күндері С.Садуақасұлы арнайы шешіммен «Ұшқын» газетінің (бүгінгі
«Егемен Қазақстан») шығарушылар алқасына кіреді.
Сонымен, 1920 ... ... ... ... жаңа ... ... республикасының үкімет басшылығына қызметке алынды.
Бұл кезде ол бар болғаны 20-ақ жаста еді.
Саясат ... ... жас ... бұл жылдары бойындағы бар күш-
жігерін балаң қазақ автономиясының буынын бекітіп, қабырғасын ... ... ... ең ... ... зәрулігі – жер, әкімшілік –
территориялық айырылым мәселелерін шешуде жаста ... ... ... ... ерекше атаған орынды [8,105-б].
С.Садуақасұлы 4 маусымда Семей губерниясының жиылысын шақырады. Өз
шешімімен «отаршылдық ... ... ... ... комитетін тұқым-
тұқымымен тарқатып, оның орнына губерниялық төңкеріс комитетін (губревком)
құрады. Өкімет бұйрығымен өзі сол ... ... ... тағайындалды.
Ол губернияның шаруашылық мәселесі бойынша, ел ... ... ... ... ... жұмыс жасайды.
1921 жылы қазанның 4-10 аралығында болып өткен жалпы қазақ кеңестерінің
ІІ съезі С.садуақасұлының өтінішін арнайы ... ... ... атқару
комитетін таратуын заңды деп табады.
Кез-келген ... ... жолы ... ... - ...
соқпақты, тар жол, тайғақ кешу, 21 жасар Смағұл мұны өз өмір ... ... ... ... ... ... мейірімді Лизанькам!
Сенің соңғы хатың 14/ІІ-да жазылған еді. Демек сен хатты сирек жазатын
болдың. Егер сен маған еліктегің ... онда мен ... ... ... ... ... Мен жаңа ғана ... съезінен келдім. Біз оны бүгін
бастадық. Съезді ағарту қызметкерлері кәсіподағының төрағасы Әбдірахман
Байдилдин ... ал ... ... ... ... ... ... ыңғайсыз деп
саналды. Алайда съездің маған деген көзқарасы жан тебірентті. Құттықтау ... ... ... мені ... ... сөйлетпей қойды. Өйткені
бәрі съезд делегаттары – қызу қол ... ... ... (олардың қатарында
Голощекин мен Нұрмақов та бар) мұндай құрмет көрсетілмеді.
Қатты қалжырап шаршадым, ал қазір сағат түнгі ... көп ... ... ... мардымды ешнәрсе жаза алмай
отырмын.
Қазір менің ең ... ... ... ... ... мені ... «құлатуды» ойланғандары екен. Мұны әлі дәл айта алмаймын, алайда
осылай болса, мен тағы да саясатқа қарғыс айтуға міндеттімін. ... ... ... үшін ... деп ұлы ... бекер айтпаған. Мейлі,
оларға шайтан дос болсын. Бір айдан соң бәрі де ... ... ... Оны ... ойлайтын болдым. Айтпақшы университетке
төлеу не болды? менің орынбасарым саған 4-5 ... ... ... ... ... Осы сен ... ... Ол бәрін де жөнге келтіреді.
Тек оған бәрін ... ... ... ... Ұйқы ... ... Сенің
көздерің мен Ескендірдің мұрнынан сүйдім. Әрқашан, ... ... ... ... // 1992.3-б).
Смағұл өміріндегі ерекше де есте қаларлық жыл 1925 жыл еді. ... ... ... ... Яковлевка Еленадан туған Зейнеппен
Смағұл Омбыдағы жылдарында таныс-тын. Үйлену рәсімі Зейнептің ... Омбы ... және ... ... ... жері ... ... айында болады.
«Смағұл ағатайын Зейнеп жеңгемізді алып келе ... ... ... соң, ... ... ... Өтебай (Аронның інісі) әкеміздің
отауын олар үшін арнайы әзірледік. Ол кезде баламыз ғой, ... ... ... ... ... ... ... жағы «тәйт» деп тыйып
тастайтын, -деп еске алады Аронұлы Рақымжан ақсақал [25,47-б].
Жарқын мен оның етектес Ұялы ... ... ... ... ... ... Омары болыпты. О.Сансызбайұлы 20
жылдары Қазақстан халық ағарту ... ... ... ... экспедицияға қатысқан азамат. Елі әлі осы ... кісі ... ... еді ғой», -деп отырады. Бұл кісі ... ... ... 1930 ... ... ... ... бітіріп (басында Омбы мед. институтын оқып), кейін медицина
ғылымының докторы дәрежесіне дейін ... Осы ... ... 7 ... ... ... атын тарихта қалдырды. Ол кісі 1971 жылы дүние
салды [25,48-б].
1917 жылы ... ... ... ... ... ... даласы да,
қимылға енеді. Уақытша өкіметтің ... ... ... жергілікті
басқару органдары – комитеттер сайлана бастайды. Сондай ... ... ... ... ... ... қазақ комитеті деп аталатын бұл
өзін-өзі атқару мекемесінің құрамына біраз оқыған жігіттермен ... пен ... да ... ... бұл ... ... ... іспен айналысқаны жөнінде
қолымызда дерек жоқ. Бірақ ... ... ... ... ол ... ... арасында жұмысқа жауапты болса керек.
Жиырмасыншы жылдары Қазақ республикасы өкіметі басшылығына ... ...... мен ... ... Садуақасұлының есімі ел
арасында аса істипатпен аталмағандығына тарих пен халық жадындағы естелік –
әңгімелер куә. 1923 жылы 28 ... ... ... ... ұлт ... ... 50 жылдық мерей тойында баяндама жасау С.Садуақасұлына
тапсырылуы жайдан-жай емес. Ұлт адам ... ... ... ... тек кесек
кісі ғана айтады. Халық ... мен ... ... ... ... осындай қорытындыға келгенінде дау жоқ.
1.2. С.Садуақасұлы – комунистік такаппарлық құрбаны
ХХ ғасырдың беташар жылы ... ... бар ... он шақты жыл саяси
өмірге араласқан С.Садуақасұлы осы ... ... ... ұрпақтардың
назарына ілінетіндей қаншама еңбек сіңірді. Голощекиндік зорлықпен, тар
тапшылық ... жаңа ... келе ... тотаритарлық жүйемен
күресін және басқа ерлік істерін тізіп шығуға болар еді. ... ... да ... ең ... ... ... мәнін ашып бере алмайды
[6,93-б].
«Садуақасовшылдардың» жаулары өлердей қорыққан ең басты «міні» ... ... ... ... ... шаралардан мәңгі елдік, ұлттық мүддені
дер кезінде ... ... ... басшылықпен назарын соған аударып, сол
үшін еңбек етіп күрес жүргізуінде еді. ... ... жаңа ... ... ұлттық мемлекеттік биліктің сұранысына сай жаңа саладағы
қайраткер болып қалыптаса ... еді. Оның ... ... ... ... ... қойған орталық билікпен және ... ... не оны ... қызметімен айырбастаған жергілікті
басшылық пен келісе алмауы да сондықтан ... ... ... пен «Садуақасовшылдық» мемлекеттік басқарудағы бір-
бірімен бітісе ... екі ағым ... және ... ... ... ... жүйе ... бұлардың алғашқысының
үстемдік алуы да таңданыс тудырмайтыны сондықтан.
Голощекин өлкелік комитетке ... ... Бюро ... Оқу ... ... ... қазақ» газетінің редакторы
міндеттерін бір мезгілде атқарып жүрген 25 ... ... еді. Ол ... ... күресте тәжірибелі республика, өміріндегі өзекті мәселелер
бойынша қалыптасқан өз ... бар, ... ... ... белсенді
қайраткер болатын [2,36-б].
Ф.Голощекин С.Садуақасов пен жоғарғы билік құрамындағы оның серіктеріне
шешуші шабуылға 1926 жылдың ... ... ... Мәскеуде өткен ұлт өкілдері
кеңесі мен Садуақасов, Қожанов және ... ... ... ... ... ... Қазақ Өлкелік комитетімен Өлкелік бақылау
комиссиясының біріккен пленумының өзара байланысы бар ма? ... ... ... 12 және 14 ... ... өтсе ... пленум осы
айдың 25-30 аралығында болды. Демек, ұлт өкілдері кеңесіне ... ... ... ... алғаннан соң, Голощекин үшін
Қазақстандағы «ұлтшылдармен» есеп ... ... ... сәт ... ... ақын айтқандай «қолайлы сәт бұлт сияқты, сәл кідіріп ұшады ... ... ... ... ... интеллигенциясының өзара жікшілдікке
бейімділігі, оның белгілі бір бөлігінің құрған шырмауға түсіп ... ... ... ... ... ұлттық интеллигенцияның бұл
кемшіліктері, белгілі дәрежеде оның ... ... ... ... байланысты екендігі даусыз.
Голощекин жалпы одақ көлемінде және Қазақстанда қалыптасқан ... ... ... ... өз ... ... барысында түрлі
әдістерге барды [27,9-б].
Солардың бірі Алаштың интеллигенцияға қоғамдық саяси ... ... ... жас ... ... келесі буынын қарсы
қоюы болатын. Бұл әдісті 20-шы жылдардың ... ... ... енді
ғана араласа бастаған қазақ ... ... ... үшін ... ... Егер ... көрсетуіне сенсек, осы мезгілде толып
жатқан түрлі топтар (Садуақасовшылар, Мендешевшылар, Сейфулиншілдер т.б.)
біріне-бірі алашордалықтармен ... ... ... айып ... ... ұлттық интеллигенцияның өзара бақталастықта саяси
күрестен ... ... ... ... көлденең тартуы,
түптеп келгенде, оның өзіне бәле боп жабысқанын сезбей де ... ... ... күресте оның тәжірибелі қарсыластары қазақ зиялыларының бұл
кемшілігін үлкен шеберлікпен пайдалан білді.
Дегенмен әртүрлі айлақорлықпен қазақ интеллигенциясы ... ... ... ... ... ... қоюды ерекше «табысқа жеткен», әрине
Голощекин еді. Ол қазақ интеллигенттерін ескі, яғни алаштық және жаңа ... ... деп ... соңғысын оңшыл және солшыл деп тағы да
жіктеді.
1926 жылғы ... ... ... баяндамасында Голощекин
«алашордалықтардың екі буынын» анықтап оларға ... баға ... екі түрі бар – ескі ... және ... ... Олар ... ... қазақ жағдайында, қазақ болмысында революционер,
буржуазиялық революционерлер болды. Ал ... ол жоқ, ... ... олар ... билікпен күресте есейді».
Әңгіме кім туралы болып отырғанын түсінген ... осы ... ... «Мен осы мінбеден алашорда идеологиясымен ортақ ештеңе де
істегем жоқ екендігін ... ... мен ... ... қарай ондай жағдайлар ісімізден, кейде сөзімізден сезіліп жатса,
сол қиындықтарды жеңу үшін өсіп ... ... ... -деп ... ... «біз 100% ... емес ... түсінеміз», -деді ол,
өйткені біз патшалық тәртіптің жер аудару, ... ... ... бастан
өткізгеніміз жоқ, кемшіліксіз де емес екендігімізді мойындаймыз бірақ біз
ол ... жеңу үшін ... ... ... ... бұл жан айқайы Голощкин емес, залда ... де жол ... деп айту ... Пленум барысындағы пікір алысу
соны көрсетіп берді.
Х.Жүсіпбеков: «С.Садуақасұлы редактор болып жүргенде де оның ... ... ... ... жазылған мақалаларын жариялауы кездей-
соқ емес. Біздің советтік интеллигенция – бұл қазақ мұғалімдері. «Еңбекші
қазақта» ол ...... ... материалдар басты.
Сөйтіп жаңа теория жасамақ болды, мен өз қызметіме байланысты мұғалімдерді
мұндай етіп ... ... ... ... ... ... осыдан көрінсе керек», -деді.
....«Мен Орталық Комитетте қызметте жүргенде Садуқас жолдас ... ... ... ... ... ... болмайды деп дәлелдеуге
тырысты. Біз осы ... ... тек ... арқылы ғана басқаруға болады
деген көзқараста тұрмыз, ал ол ... ... ... ... Ғ.Тоғжанов
мырза. Сонымен қатар С.садуақасовтың «Еңбекші қазақ» газетінде жарияланған
бас мақаласында ХІV ... ... ... ... ... ... жоқ, ... солшылдық басым, сонымен белсенді күрес ... деп ... ... ... ... ... ... таныса отырып, мынадай
қорытындылар жасауға болады. Голощекин қазақ интеллигенциясын бөліп – жару
саясатын ... ... ... ... ... оған қол жеткізді:
«Алдымен ұлттық интеллигенцияның ... ... ... ... бұзылды, соның нәтижесінде жас буын интеллигенцияның
азаматтық кемелдену процесі ... Ал бұл ... өз ... ... ... ... оларды бүкіл ел көлемінде ұғынып, солар үшін саналы
түрде мақсатты күрес жүргізіп, ... ету ... ... ... ... «садуақасовшыларды» әшкерелеуде алдымен
белсенділік ... ... ... ... Бұлар Қазақстанның
болашағын партия ұйымының қазақ бөлігін көркейтетін жаңа кадрлар қабаты
болу ... ... ... ... ... ... назар аударалық.
О.Исаев: «Мен енді біздің садуақасовшылдықпен ... ... бар ... ... ... Бірінші – жергіліктендіру
мәселесі. Олар жергіліктендіруді іс –жүзіне неге айналдырмақшы? ... ... алу ... мен ... ... содан кейін
Мәскеудің пролетарлық партиялық басшылығынан жалт бермек. сонысымен олар
қазақ байларын идеологиясы мен талабын білдірушілер.
Голощекин мен оның ... ... ... ұстанған бағыты үшін «байлардың идеологы» деген баға берсе, ол
оның республикадағы мемлекеттік және партиялық ... ... ... ... мен ... ... үшін ... ұлтшыл»
деген атақ берді.
Енді бірер жылдан соң, жергілікті интеллигенциямен күрес сырын ... ... ... ... ... ұғымдарды
оңды-солды қолданып, оларға тіптен анықтама да бере бастайды. Солардың
бірін келтірейік: «Что ... ... – это ... аппарат вырывающийся из – пор
партийного влияния и идущий на ... ...... ... – это ... в ... демократии, это
самодовлиящий открывающий от СССР Казахстан» (Доклад и заключательное ... ... ... 1928г. ... ... ... ... даурыққанымен шын мәнінде
С.Садуақасовтық халық мүддесінде іс-қимылын көрсете аларлық нақты фактілері
жоқ болатын. ... ... ... ... емес еді. ... ... терең
қарайтын болсақ Голощекин мен ... ... ... ... ... ... барлығын байқауға болады
және ол айырмашылық олардың халық өмірімен ... қала ... ... ... жатты.
Смағұл Садуақасовтың Ташкенттегі өкілдік жұмысы да ұзаққа созылмады.
Бұдан кейін ол Қазақ жоспарлау комитеті ... ... ... ... бұл ... ... ... туралы нақты
фактілері арқылы баяндау қиын. Өйткені ондай фактілер тым аз. ... ... ... ресми құжаттардың бірінде С.Садуақасов бұрынғы
алашордалықтардың тобына жатқызып, ... ... ... ... Сейфуллин, Асылбековтерге қарсы күресушілер ретінде көрсетіледі.
Сондай-ақ, бұл кез қазақ интеллигенциясы арасында ... ... ... ... ... еді.
Мәселен, осы аталған құжатта ішкі істер халкомы Ә.Әйтиевтің ... ... ... ... ... Ә.Байділдин мен ҚазОАК-ның мүшесі
С.Садуақасов бастаған жас қазақ интеллигенттерінің құпия ұйымы бар ... ... ... ... осы ... ... тар ... өресіз ұлтшылдықтан ада
және ондай түсініктерден анағұрлым биік болатын.
С.Садуақасовтың кемел қайраткер ретінде көрінуі 1923 жылы ... ІІІ ... ... ... ... ... ... Қазақстанда совет және партия жұмысының әлеуметтік базасын
нығайту жолдарына арналған Вайнштейннің ... ... ... ... сөздің оның ұйқысын қашырғандығын осы сөзді теріс оқығанда
қазақтың «азабы» сөзі болып шығатындығы, егер ол ... ... ... ... бағытталған нақты шаралармен толықтырылмаса, ... ... ... үшін «азапқа» айналуы толық мүмкін екендігіне көңіл аударған
еді [5,186-б].
«Қазіргі уақытта, деді С.Садуақас – қырғыз кедейлері біреудің қанауынан
емес жұмыссыздықтан азап ... ... да ... ... ... тура осы ... қарау қажет... Қырғыздағы ат шөп косилка беріңіз,
сол арқылы оның қожалығын ... ал бұл шара ... ... ... есе ... ... -деген.
Екіншіден сондай-ақ мұндағы негізгі, С.Садуақасұлының пікірінше түпкі
мақсатқа, яғни ... ... оның ... ... азат етуге
дәстүрлі қазақ шаруашылығын терең күйзеліске ұшыратуы ... ... ақ» ... ... Бұл ... ... кіші ... сол күздегі Қазақстандағы коммунистер арасындағы орын ... ... ... қарсы қойылған бағыт еді.
Сонымен С.Садуақасұлы «кіші октябрь» концепциясына қарсы. Осында өзі не
ұсынды деген сауалдың тууы толық негізді. Бұл ... оның ... ... ... ... ... пікірі мынаған саяды. Елдің
байлығын арттыру, шаруашылығын көтеру ... ... ... мүддесі де осы мақсаттардың орындалуына тәуелді болып отыр.
Міне, осы ... ... ... жұмыстың міндеті кедейлерді түрлі
тонаудан құтқару, кедейлермен орташаларға қажет болса жер ... ... ... ... ... ... кооперативтер ұйымдастыру, кедейлерді
санылып жатқан өнеркәсіп орындарына, темір жол жұмысына ... ... ... ... беру ... ал бұл жұмыстарды атқару үшін
мемлекет қаржысы жетімсіз. Сондықтан да ... егер жаңа ... ... ... ... ... жатса байлардан неге ақша алмасқа? ... ... ... құрылысы қазына қаржысы аздық қылып жатса, жетпей жатқанын
неге ... ... ... ... ... неге ... ... қорын
жасамасқа? Міне осы ... ... құр ... дау-жанжалсыз, барды
қиратусыз-ақ істеуге болады ғой? Әрине, болады.
Конфискация жүргізу мәселесінде де Голощекин мен Садуақасұлы керегер
келеді. Садуақасұлы: ... ... ... ... ... – кооперация
деп санайды. ауылда кооперацияны неғұрлым көп ашсақ кедейлер мен ... жігі ... бәрі бір ... болады деп ойлады. Әркім еңбегіне қарай
өмір сүре алады деген ... ... Оның ... ... ... байлардың қатарына қоспай, кедейлермен бірге санау керек ... осы ... ... ... ... де ... және ойларын қалай
жүзеге асырғаны тарихтан белгілі. «Кіші октябрдің» қазақ халқын қандай
күйге ... ... ... орта ... ... ... да
қазір белгілі болып отыр. С.Садуақасұлының Голощекинмен келіспеген тағы бір
мәселесі – ... ... ... ашу проблемасы. Смағұл Қазақстан
қазан төңкерісіне дейін ... ... ... отар ел болса, қазірде
солай болып отыр», - дейді. ... ... ... ... ... жіберіледі, өте арзанға сатылады, егер ол өнімдер жергілікті
жерде өңделетін болса, Қазақстан ... ... еді ... ... ... болса оған: «С.Садуақасов Қазақстанда орталықтан бөліп
алғысы келді. Россиямен экономикалық байланысты мүлдем ... ... айып ... ... қатар Ф.И.Голощекин әуелі оны ... ... ... екеуіңнің «жігің» бар деген «жік» жік шығарып ... ... ... ... ... «жігің» бар деген жала жабады.
Ақыр соңында өлкелік ІV ... ... ол ... ... ... ... директорлығына жіберіледі.
1926 жылдың 29 қазанында Ташкент қаласындағы педагогикалық ... ... ... оқу ... ... үшін маңызы» деген
тақырыпта баяндама жасады. С.Садуақасұлы ... ... ... ... жарияланған «Ұлттар және өкілдері туралы» деген
мақаласы жарияланады. Онда былай ... «Бұл ... ... жағдайымен
бірге, мәселенің саяси мәнін ескеруге тура келеді. Шаруашылықты жабық түрде
құру идеясын қолдаушылар бізге тап ... ... жау ... болып
табылады». «Большевик» журналына жарияланған мақалаға жауап ретінде осы
сонда ... ... ... «Против линии национальной демократии»
атты мақаласын қоса береді. ... ... ... жазылған бұл мақала
С.Садуақасұлының орында және дәлелді ... ... ... шығарып, өзін
партияның сара ... ... ... ... ... ... ... көрсетуді көздеген жұмыс болатын.
Бұл С.Садуақасұлына жайлы ... ... Ол көп ... ... ... ... ... Мәскеуде ол алдымен өз
уақыт Шығыстану институтында ... ... ... ... ... ... ... транспорт институтына оқуға түседі.
Университетті 1827 жылы бітірген Елизавета 1928 жылы аспирантураға
түседі.
Смағұлдың ... ... 1826 жылы ... екен. Асперантураны
Елизавета 1931 жылы бітіріп ... ... ... ... «өз ... ... жұмыс істесін
деген желеумен салынып жатқан Москва-Донбас теміржолына инженер-құрылысшы
қызметіне жіберіледі.
Осы қызметті істеп жүргенде, 1993 ... ... ... ... ... жұқтырып алады. Ауруы асқынып С.Садуақасұлы Кремльдің ауруханасында
1933 жылдың 16 желтоқсаны күні өмірден ... ... ... елі, ... ... үшін ... хабар еместін. «Известие» газеті 16 желтоқсанғы санында оның қаза
болуына байланысты Т.Рысқұлов, ... ... ... ... ... ... қол қойған қайғылы хабар жарияланады.
Лагерьден Мәскеуге қайтып келсе, шешесін әскери ... ... алып ... көп ... жасым 17-де деп, военкаматқа барады да, өз
еркімен майданға кетеді [2,65-б].
Шешемен бала бұдан кейін ... ... ... жыл іздеседе баласының
бір дерегін таба алмай Елизавета Әлиханқызы 1971 жылдың 23 ... көз ... ... ... ... ... ... әлеуметтік – экономикалық және саяси мәселелерде ұстанған жақсаң
бағытымен күресін Қызыл-Ордадан кеткен бетте тоқтата салған жоқ.
С.Садуақасұлы голощекиндік ... тар ... көз ... ... ... келе ... тоталитарлық жүйеге қарсы белсене күресе білді.
Халқыныңжарқын болашағы үшін осылайша жан ... ... өз ... ... ... ... ... дейін қуғын
көреді [1,70-б].
ІІ.СМАҒҰЛ САДУАҚАСҰЛЫНЫҢ АТҚАРҒАН
КӘСІБИ ҚЫЗМЕТІ
2.1. Смағұл Садуақасұлының ... ... ... ... 1916 жылы «Бірлік» ұйымына мүше
болғаннан басталады. С.Саадуақасұлының саяси өмірбаяны мен жолына ... ... ... орны ... 1917 жылы 1-4 қазан аралығында
«бірліктің» ... ... ... Оған Ақмоладан «Жас ... «Жас ... және ... ... ұйымынан шамамен 100-ге жуық
өкілдер қатысады. Жиылыс қаулы қабылдап, ұйымның ... ... ... ... М.Саматов, А.М.Сейіповтар, О.Темірбеков, М.Бейсенов,
Ә.Байділдин, Д.Әділов, Ғ.Садуақасов және басқа жастар кіреді. Ал ... және ... үні ... ... ... ... қаулысында мынадай сөздер жазылған еді: «Жиылыс Орынборда өткен
жалпы съезінің қаулысын қуаттайды... ... ... ... ... «Алашты»
заман талабына сай және көздеген мақсатқа тез қол ... ... ... ... да ... ... ... оның пікірлерін тарауды өз
міндетіне алады» [6,48-б].
1918 жылы «Бірлік» ұйымының мүшелері «ұлт ... ... ... ету»
мақсатында жалпы қазақ жастар съезін өткізуге ұмтылыс жасайды. ... ... ... ... ... ... ... да бар еді.
Қазан төңкерісінен кейін екі ... ... ... ұйым ... ... ... ... демократиялық платформа негізінде біріккені, ал олардың
көзқарастарында ағартушылық, ұлт азаттық мүдденің үстемдік алғаны да тарихи
шындық ... Және оған ... ... ... ... ... С.Садуақасұлы 1821 жылы жарық көрген «Жастарға жаңа жол»
деген кітапшасында қазақ жастарының ұлт ... ... ... ... яғни отарлық езгідегі қазақ қоғамының жағдайы алдыңғы қатарлы
саналы жастарды ұлт намысын қорғауға итермелегенін нанымды баяндап ... ауыл ... ... ... ... қызметі
көп. Соның дәлелі ретінде алатын еңбегі – «Кооперация һәм – қазақ шаруасы».
Кооперация – Смағұл аса жетік меңгерген ... Ол мұны ... ... қазақ
шаруасына ыңғайлы жерін сол шәкірт күнінде-ақ басына тоқыды. Бұл туралы
әжептәуір ... ... Мына ... ... ... секілді.
Кітапшаның алғы сөзінде Смағұл «алты жыл ұдайымен арпалысқан ... айта келе ... ... ... ... ... ... ашу керек» деген тақтан жасағанын мәлімдеді.
Қаламгер атғашқы бөлімінде кооперацияның мән-мағынасын, оның түрі ... ... ... ... қалай көркейткені жөнінде түсіндіреді. Бұл ретте
ол ... ... ... ... бастап, Германия, Дания,
Голландия, Швеция, Ресейге ... ... бой ... ... ... ... ... тұрмысына жанасатын жерлерін межелейді және саяси
сапырылыстарының алдында Омбы, Орынбор жеріндегі ауылдарда ... ... мен ... дәстүрде ертеден бар ... ... ... қарастырады.
Еңбектің күре тамыры – қазақтың шаруа түрлерінен ... ... ... бөлімдер. Мұнда экономист Смағұл қазақ
түріндегі мал, егін ... ... ... аралығындағы
көрсеткіштеріне талдау жасайды.
Бұл туындыға С.Садуақасұлының ... ... ... ... ... жаңа түр ... ... Оның ойынша, туралаған шаруаға сан
сипат берілмесе, ол мүлде құлдырайды. Мұны Смағұл: ... ... ... ... Мұндай өзгерісте халық не жер жүзінде жоғалып кетеді, не
екінші рет қайта дәуірлегенде шаруасы бұрынғыдан орнықты ... ... ... орынды түсіндіреді [16,72-б].
С.Садуақасұлы қазақ ішінде бұрын да бар, енді тағы ... ... ... ... ... бұрынғыдан бүтіндейтін үш нәрсе іске
асырады деп жасайды. Екінші қазақта әзірше зауыт-фабрика жоқ ... ... ... бұйымдарын тек айырбас негізінде ауылға жеткізеді.
Үшінші, нашарлардың ... ... үшін ... ... ... пікірінше, осы түрдегі кооперация ұйымдары бойы келе,
бірігіп, орталарынан банк ашып оның ... ... сала ... ... ... шаруаны оңдау С.Садуақасұлының
«Кооперация һәм қазақ шаруасы» атты еңбегінде көрсетілген жолмен ... ... жүре ... ... бұл ойды 1921 ... ... үшін ... болатын. Алайда қазақ елі кеңес үкіметінің
кінәсінен 1932 жылы ашаршылыққа тағы ұрынып, сансыз малы мен ... ... ауыл ... училищесінде оқып жүріп қазақ жастарының алғашқы
жасырын ұйымына қатысады. Бұл ұйым «Бірлік» деп аталып, 1914 жылы ... Оның ... ... және ... ... бастырушылардың
арасында Мағжан Жұмабаев, Сәкен Сейфуллин, Қошмұхамед Кеменгеровтар болды.
Смағұл да оқуға түскен соң «Бірліктің» жұмысына қатыса ... ... ... мен ... ... ... С.Садуақасұлы 1921 жылы
жарық көрген «Жастарға жаңа жол» деген кітапшасында жазған. Кітапша он төрт
тараудан тұрады ... ... ... оқып жүргенде Омбыға тоқтаған әскер ... оқу үшін ... ... ... ... ... үзді», -
дейді С.Садуақасұлы. Училищеде оқу үзілгенде ол қарап жатпаған. 1918 жылдың
басында Омбы политехникалық институты ... ... ... ... жеке дара ашылған кооператив курсынан дәріс тыңдаған [21,260-б].
1818 жылдың ... ... ... ... ... ... мерзімді екі айлық қазақ оқытушыларын дайындайтын ... ... және ... ... сабақ береді.
1918 жылдың желтоқсан айының 2-сінен ... ... ... ... жанындағы қазақ бөлімінің оқу-ісі бойынша, меңгерушісі қызметін
атқарады. Сонымен бірге осы ... ... екі ... ... ... ... мен ... пәндерінен дәріс оқитын мұғалім
болды.
1917 жылғы ақпан ... ... ... ... ... ... ... да
оянып, қимылға енеді. Уақытша үкіметтің шешімі бойынша жер-жерден
жергілікті ... ...... ... ... ... бірі Омбыда құрылған болатын. Ақмола губерниялық қазақ ... ... бұл ... ... ... ... ... оқыған
жігіттермен бірге М.Жұмабаев пен С.Садуақасұлы да ... бұл ... ... ... іспен айналысқаны жөнінде
ешқандай дерек жоқ, бірақ жанама фактілерге қарағанда ол бұл ... ... ... ... ... керек. Мысалы, 1818 жылы майда «Бірлік»
ұйымы ... ... ... ... ... ... ... өздерінің
кеңес өкіметін танитындығы жөнінде арнаулы қаулы қабылдайды. Осында барлық
жастар ұйымы бірігіп «жас азамат» деген жаңа ұйым ... ... ... ... мына кісілер кіреді: төрағасы Мырзаұлы, мүшелері:
С.Садуақасұлы, М.Сейітұлы, Ғалия Досымбекова, Ә.Байділдәұлы.
«Жас азамат» ... ... ... ... Оның редакторы болып
Қ.Кеменгеров сайланады. 1918 жылғы чехословак лаңы, одан ... ... ... ... елге ... ... кеңес өкіметі орнаған
соң қайтып оралады. Осы кезден бастап ол әлеуметтік жұмысына ... ... ... 1918 жылы 2 ... «Орта Сібір» атты
Батыс Сібір кооперативтер ... ... ... ... бел ... бұл ... да көрегенділік қадам жасады. Яғни қазақ өз
алдына мемлекет боламын деп ... ... ... Өтпелі кезеңде жүргенде
алауы бар шешен көсемдер керек-ақ шығар. Бірақ саяси ... ... ел ... көсемге от тілді, орақ ауызды болу аз. ... ... ... ... ... ... күн туды. Сонда Бөкейханұлы Әлихан
сынды білімді де іскер адамдар санаулы ғана ... ... пе ... ... ... ... ... бар үркетдей аға толық зиялыларға кім демеу болмақ,
ісін кім жалғастырмақ? ... ... ... ... ... ... оның ... шаруашылық кәсіпкер мамандары жиылған «Орта
Сібір» бірлестігі басшылығы атына жазған хатынан сезіледі. «Сіздер даңғайыр
Сібірдің ... ... ... ... ... екенін білесіз?»,
-деді ол.
С.Садуақасұлы 1918 жылдың 14 желтоқсанында «Орта Сібір» бірлестігі
басқармасының саудадан ... ... ... ... «шет ... кооперация жұмысын жүргізуші стажер – нұсқаушы қызметіне алынады».
Бұл қызметте ... ... ... ұйым ... себепші болып, мал баққан қандастарына мал өнімін құнттау
мен еңбегінің есеп-қисабын қалай білуді ... де ... ... ... Сібір» бірлестігінде 1920 жылдың 6 мамырына дейін
қызмет ... ... ... кооперация құру мәселесіндегі көзқараста
басқарма әкімшілігімен ымыраға келе алмайтындығын айтып және бұл істі ... ... ... ... үшін негізсіз деп тауып» өз ... ... жылы ... ... ... жеке енші ... кезде, ал бүкіл
қазақстандық кеңестерінің съезіне Ақмола губерниясынан ... ... Осы жылы РКП (б) ... ... ... І ... С.Садуақасұлы Қазақ Орталық Атқару
комитетінің президиумы мүшесі сайланады. Артынша БЦИК-ке мүше ... ... ... Қазақ АССР үкіметі тағайындалған ол халық ағарту комиссары
Ахмет Байтұрсыновтың орынбасары болып тағайындалады. Сөйтіп ... ... ... ... ... 1921 ... ол ... ІІ съезіне тағы да ... ... ... ... Тағы да ... ... комитетінің президиумы мүшесі болады.
1921 жылдың 12 ... күні ... ... ... ... ... ... жүктелмейді, бірақ ол көп ұзамай 22 қазан күні Москваға
бүкіл россиялық кеңестер съезіне ... ... 1992 ... 4 ақпан күні
Қазақстан ... ... ... ... ... ҚазЦик-тің өкілі етіп тағайындайды. Сол жылдың 22 наурыз
күні оны ҚазЦик аштыққа ұшыраған ... ... ... ... айрықша өкілі ретінде аштыққа ұрынған елге төтенше көмек көрсету
міндеті жүктеледі. Осы ... ... ... ... қатарына
шақырады, бірақ ҚазЦик төрағасы С.Мендешев РКП (б) [15,12-б].
РКП (б) ... ... хат ... оны ... алып ... жылдың 4 қарашасын жер-су комисариатының орынбасары міндетін уақытша
атқару жүктеледі. Міне, осыларға қарағанда ... 1921-24 ... ... ... ... ... мүшесі болғанға ұқсайды. Ол
1923 жылы ҚазЦик-тің секретары міндесін де атқарады.
Осы жылдың қараша айында қабылданған «Қазақстанда іс-қағаздарын ... ... ... ... ... ... ... С.Мендешевпен бірге
С.Садуақасұлының қолы бар [14,478-б].
С.Садуақасұлы 1923 жылы Әлихан Бөкейханұлының қызы – ... Бұл ... ... Әлиханқызы – Москва университетінің медицина
факультетінің ... ... жылы ол ... жоспарлау комитетінде председательдің
орынбасары қызметін де атқарады. Міне осындай әр ... ... ... ... ... де ... қайраткер ретінде қалыптаса
бастайды.
1925 жылы қаңтардың ... ... ... ... жауапты шығарушысы
тағайындалады.
1928 жылдың 8 қаңтары мен 1928 жылдың 20 ақпанына дейін редакторлық
қызмет ... ... ... ... ... ... тек ресми
материалдар жариялап, танымдық, ғылыми дүниелер дер болды.
С.Садуақасұлының көсем сөздік мұрасының ішіндегі бір ... ... ... деп ... ... ... ... жаңа жол» еңбегінің заңды жалғасы
секілді. ... ... ... ... ... ... ... жаңа заманда дәстүрлі қалпын ескере ... ... ... керек» деген ой жиі аталады.
Осы пікірді «Жастармен ... ... де ... ... қазақ
жастарына сенеді. Өйткені Қазақстан жерінің асты үстіндегі байлықты ... ... ... ... өнім ... олар ... жұмылмаса, ертең
біреуге қор болары анық. ... ... оған ... ... ... тетігін білетін, шаруаны ұқсата білетін мамандықтарды меңгергенін
қалайды. Алайда ол жастарға қол байлау ... ... екі ... ... 1.
Психологиялық кедергілер, 2. Білімнің жоқтығы. Осыларды жеңсе, тұрмыс ... ... ... ... ... ... қарасақ көмем сөзші С.Садуақасұлы өз тұсындағы қазақ қоғамның
қыруар зәруліктерін арқау етіп, жүйелі түрде еңбек ... ... ... ... ... ... мақсат міндеті де сол –
халықтың мұңын мұңдап, жоғын жоқтап «Елдің өзінен шыққан, қаны мен ... мен жаны бір ... ақын ... мұңын айтпай қалай тұрсын?» - деді
көрнекті ... ...... ... да ... білгенін, тоқығанын
қағаздарға түсірмей тұра алмады. Ол мұның өзінің адамшылдық миссиям ... жылы ... ... ... ... ... келеді. Омбыда Сібір
РСМ-ның қазақ-татар секциясында қызмет жасап жүргенде ... ... ... жастарының көшбасшысы болуға шақырады. Сол жылдың ... ... ... ... І ... оны ... ... комитетінің
хатшылығына сайлады.
20 жылдардағы қазақ халқы ... ... ол – ... ... ... жылы бұған дейін Сібір төңкеріс комитетіне қарап келген ... ... ... ... республикаға қосуды тездету жөнінде
комиссия құрылады.
Мамыр айында С.Садуақасұлы Семейге ... ... ... Қой ... ... ... комитеті басшылығын қолынан жібермей отырған
отаршыл пиғылдарды ... ... ... ... ... ... оңай тиген жоқ. Сондай кеңейтілген бір жиын 21 мамырда өтеді.
С.Садуақасұлы бұл бас қосуда ұзақ баяндама жасайды. Баяндаманың ... ... ... ... ұлт? ... ... Орыс пен ... арасы неткен
күрделі? – дейтін сұрақтарға берілген жауаптан тұрады.
1923 жылы ... ... ... ... ... ... ... Осы жылы «Совесткая ... ... ... аудандастыру кезінде туындаған негізгі проблемалар» атты
еңбегін жариялай ... ... ... ... ... ... көтереді. Кеңес билігі тұсында аса нәзік территориялық айырым
мәселесі туралы салиқалы пікірді С.Садуақасұлы ... ... ... ... ... Жер мәселесі С.Садуақасұлының осы жобасынан Петропавл,
Көкшетау, Ақбасар, Ақмола, Қарқаралы, Зайсан, Өскемен, ... ... ... келу ... біле аламыз.
С.Садуақасұлы Қазақстанда жаңа өмірін арнағаннан бастап, оның ... ... бар ... ат ... ... ... ... азаматтық потенциалы толық ашылған кезең 1925-1927
жылдар еді. Яғни оның ... ... ... әрі ... ... бюро ... ... кезі. Бұл кезең сонымен бірге Голощекиннің
Қазақстан өлкелік партия комитетінің ... ... ... ... ... ... келеді [23,64-б].
Бұл екі қайраткердің қарым-қатынасы туралы айрықша айтып өткен жөн
сияқты. Өйткені республика ... ... ... ... бұл ... ... роль ... С.Садуақасұлы мен Голощекиннің қатты
ұстанған төрт мәселесі болған. Олар: 1. Мекемелерді ... ... ... 3. Байларға көзқарас. 4. Өнеркәсіпті дамыту.
20 жылдардың бас кезінен республикада жүргізілген жұмыстардың ... ... яғни ... ... ... ... және онда ... адамдармен қызметкерлердің ұлт тілінде сөйлесе
білу мәселесі. Әрбір конференция не болмаса ... ... осы ... ... ... ... ... қай бағытта жүргізу керек
деген мәселені үнемі айтып отырған Голощекин: ... ... ... мекемелердің бәрінде жүру керек, партия қазақыландырудың
қажеті жоқ, өйткені партия Россиянікі, оның тілі ... ... да ... Ол ... ... ... дейді: «Партия қазақ жұршылығымен жұмыс
істейді, қазақ коммунистерімен қарым-қатынаста ... ол неге өз ... ... жүргізе алмайды» [17,274-б].
Осы кездегі аса күшті дискуссия тудырған мәселелердің бірі ... ... ... ... ... ұлт-азаттық қозғалысына ол
революция кезінде «Алашорда» қозғалысына қатысқандар туралы, ... ... ... көзқараста болуға тиіс деген мәселе [16,105-б].
С.Садуақасұьлы «Партияда жоқ болғандар туралы бір ғана саясат
ұстауға тиіспіз: Олардың білімін ... ... ... ... ... білім алып жоғарғы оқу орнын бітіргендер әлі аз, оқу ... ... оқу ... ... ... ... өз ... өсіп
жетілгенше біз оқығандардан бас тарта алмаймыз».
А.Ф.И.Голощекин бұл көз қарасқа мүлдем қарсы болады, ол ... ... ... оқу орнын ашудың қажеті жоқ, оқимын дейтіндер ... ... ... ... ... бұзады, ұлттар алауыздығын
қоздырады». С.Садуақасұлы үшін ... ... ... ... бойы отарлық ехгімен кіріптарлық ... ... ... ... ... оның аяқ асты ... ... ... яғни жоғын жоқтап, қиюы ... ... ... жоқ мәдениетіне сүйеніш, қорғап қала алатын мүлдем жаңа сападағы
ұлттық мемлекет құру ... ... орта ... ... ... болуы керек
деген мәселе қайта-қайта күн тәртібіне қойылды. ... ... ... ... бұл ... ... көңіл бөле бастады.
Мәселенің өте күрделі ... тағы бір ... ... орыс
поселкесіндегі кулак пен қазақ ауылдарындағы байлардың үлкен ... ... ... өз ... ... ... соқа – ... бар, ол бай
болса біреуді қанайды, кеңес ... ... ... ... ... ... ... қояйық, ал қазақ байларын тақымдап отыру керек
деген ұсыныс енгізеді [7,102-б].
Бұл мәселеде де ... ... ... ... – поселкде»
жүргізілуге тиісті ... ... ... ... керек. Қазақ ауылында
әртүрлі, орыс ... ... ... ... ... ... Қазақстан
байы мен қатар орыстың да жуан жұдырықтарын (кулактарын) тақымдап отыруымыз
керек». Бұл екі ұштылықтан ада, оның ... ... ... ... ... ... марксизмнің теориялық негізінен жақсы хабардар
С.Садуақасұлы тап күресіне қарсы ... ... ... партия мүшесі
ретінде қазақ байлары мен күрес жүргізу қажеттігін ... қана ... ... ал ... ... Ол бұл ... ... қайраткер ретінде іс
жүзінде дәлелдеді де.
Қазақтардың ... ... ... ... ... ... жиі жарық
көрді. «Еңбекші қазақтың» 1925 жылғы 8 қаңтардағы 275 саны ... ... ... ... ... ... ... бұл уақытқа
дейін жоғары болмаған. Тартымсыздығынан оның тиражы барған сайын төмендей
түкен. С.Садуақасұлы келген бетте ... ... ... қалың
бұқараның үніне және оның белсенді қоғамдық санының қалыптасуына пәрменді
ықпал жасай алатын ... ... ... ... ... ұшыраған» оқу ісінің кемшіліктері», оларға қарсы шаралар», «ойланатын
уақыт жетті» және тағы ... ой ... ... [19,14-б].
1925 жылы сәуірде, Қазақстан астанасы Орынбордан Қызылордаға ауысқаннан
кейін Қазақстан кеңестерін V съезінде ол халық ... ... ... ал РКП (б) Қазақстан Өлкелік V партия конференциясында ол
партия комитетінің бюро ... ... ... енді бүкіл
Қазақстан тағдыры үшін жауап беретін биік дәрежеге ие болады.
1927 жылдың қарашасына дейінгі екі жарым жыл оның ... ең ... ... ... болып табылады.
2.2. Смағұл Садуақасовтың Ф.И.Голощекиннің «Кіші қазан» идеясына
қарсылығы
ХХ ғасырдың 20-шы жылдарындағы ұлттық сананың ... ... ... ... өмір тәжірибесіне, жаңа дәуір өзгерістерін қабылдау
қабілеттеріне де елеулі әсер етті. Қоғамдық-саяси көзқарастың ... ... ... ... қарасақ, ең негізгі қозғаушы күш ұлттық
зиялылар тобы екенін көреміз. Олар қоғамдағы жүріп ... ... ... ... өзгерістер кезеңінде белсенділік танытты. Қазақтың озық
ойлы азаматтарын ойландырған маңызды үш мәселе: жер мәселесі, ... ... ... саясаттың қыспағы салдарынан өзін-өзі
билеуден қалған елді өркениет ... ... ... ... ... ... тұсында отарлау саясатына қарсы шығып, азаттық,
дербестік үшін, ұлттық бірлік үшін ... ұлт ... ... ... ... ... ... жеңіске жеткен
большевиктердің басқыншылығы боса көктеген шақта Қазақстанды Одақтан ... ... ... ұлтшылдар» атанды. Кеңестік мекемелерде
қызметте болған Ж.Мыңбаев, С.Садуақасов, Т.Рысқұлов, С.Қожанов сынды ұлт
зиялыларының жаңа ... да ... ... ... ... ... ... негізсіз айыптаулар тағылды, осы
саясатты нәтижелі жүргізу үшін ... ... ... ... туралы
түсініктерден біржола безіндіру мақсатында шүбәлі болса да, шындықтың өзі
деп көрсеткен нақты шаралар ... ... ... жүйе ... ... ... үшін ... ұлттарды «жіктердің көсемдері» етіп,
соның негізінде түрлі «шылықтарды» ойлап шығарды. ... бірі ... ... - ... ... қоғам қайраткері
Смағұл Сәдуақасов (1900-1933) ұстанған ұлттық позицияға байланысты «партиға
қарсы» деп танылған. Қазақстандағы большевиктік шолақ белсенділердің ... ... ... қызметте өзіндік пікірі бар, ерекше талантымен
ерекшеленген адамдарды жала жауып қуғындап, өзінің жеке дара ... ... ... осы ... және тағы ... саяси астар беріп, өз пайдасына шебер пайдалана білді. Ұзақ
уақыт бойы ... ... ... ұлшылдары тобына жақын оңшыл
оппортунистік идеяны уағыздаушы, ... ... ... ... жеке ... пен ... ... көздеуші, партияның жерге
орналастыру, байларды тәркілеу, ұжымдастыру мен ... ... ... ... ... ... ... С.Садуақасов осыдан 74 жыл бұрын қазіргі күні де маңызды
болып отырған саяси және әлеуметтік- экономикалық мәселелерді шешу ... ... ... өңін ... ... саясатына қарсы тұрды.
Тәуелсіздік, экономикалық еркіндік идеясын ... ... келе ... ... ... ... ... батыл баяндады.
Келесі қазақ ұлтының көрнекті қайраткері ... ... ... ... ... 1925 жылы республикамыздың ұлттық-
территориялық жағынан межеленгенге дейін де ... ... ... ... ... ішкі істер халық комиссары, Ағарту Халық
комиссары, «Ақжол» газетінің редакторы ... ... ... мен ... Коммунистік партиясының барлық съезідеріне, РК(б)П-
ның Х және ХІІ съездеріне делегат болып, қай ... де ... қай істе де ... ... ... ... ... үлкен еңбек сіңірді.
Соған қарамастан оларды кез-келген уақытта қуғын-сүргінге ұшырату үшін
«бұлтартпас» дәлел іздестірілді. ... ... ... комитетінің
хатшысы болып келген Ф.Голощекиннің жергілікті ұлт кадрларына «жанашырлығы»
өлкелік Комитетінің екінші хатшысы С.Қожановты қызметтен қууынан көрінді.
Сөйтіп идеология ...... ... ... жаппай
әміршіл-әкімшілдік жүйеге көшіру, ... ... ... «құпия
зиянкестік ұйымдарды» әшкерелеу сияқтыжелеулермен ұлттық ... ... ... ... ... ... саясаты жүргізіп
жатты. 1920 жылдардағы ірі ... ... бірі ... ... те
осындай негізсіз айыптау құрбанына айналды. 1920-1925 жылдары Қазақ ... ... ... ... ... болған оның есімі Ф.Голощекин
билігі тұсынан бері «меңдешевшілдік» деген «жікпен» байланысты айыпталып
келді. ... оны ... ... деп ... ... да ... ... «меңдешевшілдікті» айыптау белсенді көріне қоймады. 1925-1928
жылдары партия ішіндегі ... ... ... ағым деп ... Бухаринге,
Қазақстанда С.Садуақасов пен С.Қожановқа Ж.Мыңбаевқа қарсы науқан ... ... өзі ... ... ... ... ішінде арнайы жік
жасағанына дәлел болатын бағдарламасы немесе басқа құжаттар жоқ. Сондықтан
да, ... ... жік ... емес деп анық айту қажет. С.Меңдешев
шекара белгілеу, Астрахань, Сібір төңкеріс комитеті қол астындағы жерлерді
қайтару, автономия ... ... ... ... ... игілікті
істер атқарды. Алайда, ел басқару қызметінде жүрген С.Меңдешев, ... ... ... ... ... және оның ... қолшоқпары
Голощекин сияқты партия функционерлерінің ұстанған саясаты нәтижесінде
қалыптасып келе жатқан бірпартиялық ... жүйе ... ... ... апатқа
әкелетінін О.Исаев, Ғ.Тоғжанов, І.Құмамысов, Е.Ерназаров және тағы басқа
қайраткерлер тәрізді С.Меңдешев те алдын-ала болжай ... ... ... өрши ... ... ... ... даласына
бақыт, әділетті тұрмыс әкеледі деп ... ... ... ... ... Сәкен Сейфуллин де осы ... бірі ... ... ... партияның алдында тұрған басты
ұлтшылдық емес, мақсатқорлық пен отаршылдықты жою ... ... ... ... өкіметі қарапайым халыққа теңдік, бірдейлік әпереді деп сенді,
ел өміріне енгізіліп жатқан жаңалықтар ... сор ... деп ... да ол өзі де ... қызметте белсенділік көрсетті.
Шығармаларында кеңестік билікті мақтап жырға ... ... ... ... өнер мен ... ... сойылын соғуға тиісті болғандықтан
шығармаларында социализм идеясы айтылды. Алайда, оның бәрі ... ... ... ... ... ... Бұл пікірлер кейіннен «сейфуллиншілдік»
деп айыптауға негіз болды.
Коммунистік партияның бұл саясатына демократиялық ... ... ... ... ... ... құрылысты
«өркендетуге» арнайы жіберілген ... ... ... ... ... қазақ коммунистері болып сынға
алды. Алайда, «Сенің саясатың бірден-бір ... ... деп ... ... беріп отырған Қазақстандық «көсемнің» асыра сілтеу саясатын әшкерелеу
оңай болмады.
1925 жылы Республика партия ұйымының басшылығына Ф.И.Голощекиннің ... ... ... ... ... ерекшеленді. Кейіннен бұл
«топтар» қуғындауға ұшырады. ... ... ... ... «оңшыл»,
«солшыл» деген толып жатқан атаулардан кездестіреміз.
Қазақ зиялыларының ... ... ... ... ... атанып, интеллигентция арасында араздық
туды. Сонымен қатар, басшы өзінің айтқанына көнетін командасын да ... ... ... келіспеген ұлтымыздың азаматтары кейіннен
қызметтен алынып, Республикадан ... ... ... өзімен бірге «Кіші қазан» идеясын ала келді. Яғни онда
қазақ ... ... ... ... ауылдар сол бұрынғысынша күн кешуде
деп тұжырымдаған ол, сондықтан ауылды оятып, социализмге бет бұру ... ... ... жасауды ұсынады. Әрине, ұлтымыздың тұрмыс-
тіршілігімен және ерекшеліктерімен мүлде ... емес ... ... ... ... саясаткер еді. Оның осы ұсынысы қазақ халқын
зобаланға алып келуі әбден мүмкін ... ... ... күн ... білген қазақтың кейбір зиялы бөлігі оның бұл саясатына ашықтан-ашық
қарсы болды. Әсіресе «оңшыл» бағыт ұстанғандар деп ... ... Оның өзі ... пен ... ... саяси жауларға
айналдырды. Алайда С.Садуақасовтың беделі жаңа қалыптасып келе жатқан
большевиктік ... ... ... жоғары еді. Сондықтан да Қазақ
автономиялы республикасының 1925 жылы 5-19 ... ... ... V ... ... ағарту комиссары етіп бекітті.
Қазақстандағы идеологияның тұтқасын ұстау 25 жасар жас ... ... еді. Жас ... да ... ... ... ... істер жасап үлгерген С.Садуақасов Голощекиннің саясатына қарсы
бағыт ұстанды. Бұл жерде оның ұстанған ... ... ... ... таласушылық емес еді. Керісінше өз ұлтының тағдырына жаны ашыған,
қызыл империяның әділетсіз үстемдік ... ... ... бұл.
Николай патшаның жанұясын түгелімен атып бедел жинаған партияның мақтанышы
саналған Голощеикнге ешкім қарсы келмеуі тиіс деп ... ... ... ... ... кісіге қазақ ауылында азамат ... ... ... ... ... ... ... кезекке ұлттық мүддені қойып, осы үшін күресті. Қызмет мәселесі
бұларда ұлттық мүддеден жоғары тұрған ... ... ... ... жақтығымен көзге түскен Ф.И.Голощекин С.Садуақасов ... ... ... ... ... керек деймін, ал ол кез-келген «Қазанға» қарсы.
Мен ауыл ... ... ... тілейді деп тұжырым жасасам, жолдас
Сәдуақасов мұны жоққа шығарады. Біз ауылдағы азамат соғысына қарсы ... ... ... ... соғысына түбегейлі қарсы. Біздің өзара
келісе ... мәні ... - деп ... ... енді
Қазақстандағы оқу-ағарту мәселелерін, Голощекиннің «Кіші қазан» идеясын
жұртқа таныстыру және оның ... емес ... ... үшін өзі ... ... ... газеті мен «Қызыл Қазақстан» журналы қолайлы тірек
болды. Алайда, 1925 жылы РК(б)П Орталық Комитеті қазақ баспасөзін екі ... ... ... ... ... ... ... тиіс. Бұл саясаттан
газет-журналдардың сол уақыттағы саяси ахуал игі әсерін тигізе ... ... ... пен ... ... ... не ... еңбектерінде, 1925 жылы 2 ... ... ... ... ... ... ... және оны жетілдіру шаралары
туралы» қарар қабылдады. Мұның нәтижесінде: ... ... бір топ ... интеллигенция осы жылы-ақ баспа орындарындағы
қызметтерінен ... ... ... ұшыраған мерзімді баспасөздің
біразы жабылды, үшіншіден, барлық мерзімді басылымдар, кітап шығару ісі
үстінен қуатты ... ... ... - ... пікірлерін ескерсек,
қайраткер С.садуақасов және т.б. алаш ... ... ... ... ұлт ... үшін күресуге мәжбүр болғанынкөреміз. Бір сөзбен
айтқанда бұқаралық ... енді ... ... ... сөйлейтін
болды. Сондықтан да олардағы «оңшыл ағымға қарсы» күрес, айыптаулар ... ... ... ... ... ... «елеулі мәселенің»
бірі болып келді. Пратия ішіндегі таластары Одақтың басшылығында ... ... ... ... ... Рыков, Бухарин сияқты ірі
қайраткерлерді де ... ... ... кейінгі сатыдағы адамдар аз
болған жоқ. Кімнің қай басшыны қолдайтынына байланысты ... ... ... ... ... ... дем ... атанғандар ауыл
шаруашылығының өндіруші күштерін дамыту, сол арқылы индустриялық ... ... ... ... өркендетуге бірте-бірте көшуі жағында
болды. Ал «солшыл» бағыт социализм ... ... осы ... ... ... қарапайым серіктестікпен ұйымдастырудың күрделі
ұжымдық түріне өту және колхоздастыруды неғұрлым ... үшін ... ... ... тайынбау керек деген пікірді ұстанды. Бұл үшін
әлді, ауқатты шаруаларды тәркілеу, оларды шетке жер ... ... ... аластау қажет деп саналды. Баспасөз бетінде, ... ... ... бұл ... ... ... ... деп айыптайтын болды. Төменгі сатыдағы коммунистердің және
қарапайым халықтың бұл ... ... ... ... ... еді. Солардың бір-бірінен қандай өзгешелігі бар? – деген ... ... жоқ ... ... ... еді. ... ... осы бағыттарды
объективті дұрыс түсіндіруге кеңестік жүйе мән бермеді. «Оңшылдар» оңға,
«солшылдар» солға ... ал ... тура ... ... отыр деген біржақты,
саяси менмендік пікір үстемдік алды. Өкіметтің ... ... ... ... ... кеңестерге деген сенімнен қол үзе бастады. Сөйтіп
«заманымыздың ақыл-ойы» саналған большевиктік партия ... ... ... батырып», ұлт арасынан ... ... ... үшін ... ... ... ... «халық
жауы» деп қудалауға ұшыратты. Ұлт мүддесін қорғайтын алаш интеллигенциясын
20-шы ... ... ... ... большевиктерге Қазақстандағы
«оңшылдықты» қысқа мерзімде күйрету қиынға түскен жоқ, ... ... ... тобынан бұрын талқандалды. Бірақ, ... ... ... ... ... ... да өздерін
«оңшыл ағымға» жатқызған емес. Бұл орталықтағы ... мен ... ... ... саяси «аңызы» еді. Ф.Голощекин ауылдық
жерлердегі «кіші ... ... іске ... 1926-27 ... ... ... Бұл ... жүргізілу себептері тарихи ... ... ... ... ... және жайылымдардың үлкен
бөлігінің байларының қолдарында ... ... ... ... түп ... ... ... принциптері негізінде елеулі
алауыздықтарға бармай, ағайыншылдық аясында отырған қазақ ауылының шырқын
бұзу, адамдар арасында ... ... от ... кедейді байға айдап салу,
сөйтіп жарлы-жақыбайдың «қолымен от көсеп» ауқаттыларды ауылдағы ... еді. ... ... сан ... бойы ... келе ... үрдістерін, атап айтқанда жайылымдар мен жайлауларды рулық қауым
болып иемденетін қазақ қауымында әлі де ... ... ... орныққанын
жақсы біле тұра ауылдың шырқын тұзып, оны таптық қозғалысқа келтіру елдегі
ауқаттыларды ... ... ... ... бастамасы еді.
Қалыптасқан шаруашылықты бұзу кеңес өкіметіне аса қажет болды. ... ... ... ... ... ... көрген ресми құжаттардан
мынаны оқуға болады: «Қазақ ауылында жерді пайдалану жайылымдық жерлерді
иемдену үшін ... ... ... ... ... ... 1926-27 жылдарға дейін ауылдағы жерді ... ... ... ... тең ... де сондай-ақ осы топтар ішінде таңдаулы
шабындық және жайылымдық жерлерді ... ... алуы да ... ... ... ... губерниясына тиесілі болыстың №17 ауылында жалпы
саны 150 десятина жердің таңдаулы 100 десятина жері шын ... бір ... ... жылы ... ... ... Жалпы қазақтық V кеңестер съезінде осы
мәселелер көтерілген еді. Осы мәселеге сәйкес Қазақстан ... 1926 ... ... ... орналаспай жер пайдаланатын көшпелі және жартылай ... ... және ... ... уақытша қайта бөлу туралы» заң
қабылдады. Оған сол ... ... ... ... ... әрі ... ... Комитетінің төрағасы міндетін уақытша атқарушы
Н.Нұрмақов қол қойған.
1927 жылы 3 ... бұл ... ... ... ... ... ... Орталық Атқару Комитетінің төрағасы
Ж.Мыңбаев қол ... ... ... ... ... және экономикалық жағынан
әлсіз халықтың шаруашылық қызметіне қолайсыз жағдай» туғызуға байланысты
орын алып отырғаны атап көрсетілді. Ал ... бөлу жан басы ... ... Қиын ... және ... бөлу ... ... ауылдық
кеңестердің қаулылары бойынша шабындықты үй бойынша ... жол ... және ... ... ... ... ең ... және
қыстауларына жақын жерлерді талап ету артықшылығы ... Бұл ... ... ... егіншілік халық комиссариатына тапсырылды. Ол
кезде бұл саланы Ж.Сұлтанбеков басқаратын. Сонымег қатар бұл ... үшін ... ... және ... атқару комитеттері
жанынан ерекше жедел үштіктер құрылды. 1927 жылы 2 ... ... ... Қазақстан өлкелік комитетінің бюро мәжілісінде арнайы осы ... Онда ... ... Кеңесі мен Орталық Атқару Комитетінің
біріккен қаулысына сәйкес жергілікті жерлерде жүргізілетін ... ... ... ... ... және ... құрамдары сол атқару
комитеттері мен ауылдық кеңестерде бекітілді. «Үштіктердің» міндеттері ... ... атап ... көріп отырғанымыздай қалыптасып келе жатқан кеңес тоталитарлық
жүйесінің «үштіктері» Қазақстанда осы жылы ... рет кең ... ... Бұл ... тарихшы-ғалым Т.Омарбеков Голощекин «Кіші қазанын»
зерттеу барысында әділ ... баға да ... ... ... ... «Сәдуақасовшылдықты» әшкерелеуге белсене кірісті. Саяси
қызметкерлер де жүріп, әсіресе 1926-27 ... ... ... ... ... және ... күрескен С.Садуақасов пен Ж.мыңбаев
«оңшыл оппортунистер» болып шыға келді. Ф.И.Голощекин 1925-26 ... ... ... ... ... ... жете зерттеп алған соң,
олардың арасындағы ... ... ұлт ... ... ... ... ... амалдар жасап бақты.
Голощекиннен қаймықпаған, оны аяусыз одақтық ... ... ... ... ... «О национальностях и националах» деген
еңбегі сол кездегі ... ... ... дүр ... ... ... тайсалмастан мемлекеттік қоғамдық құрылымдардың ұлт
аймақтарындағы берекесіздігін, өкіметтің өндірісті дамытуға, жер ... ... ... ... орталықтың бюрократиялық
басқаруын шектеуге мүдделі болмай отырғанын әшкерелеп, ұлттар жағдайын
бұрмалап түсіндірген, ... ... ... ... ... ... ... Смирнов, Калинин тәрізді коммунист жетекшілерге орынды
сын айтады. Бұл мақаласында ол «орталықтағы басқару органдары өз ... ... ... ... ... - деп ... ... боямасыз ашып көрсетті.
1926 жылдар Голощекин мен С.Садуақасов бастаған ... ... ... ерекшеленді. Голощекин бұл топқа біресе
С.Садуақасов, Ж.Мыңбаев, С.Қожановты жатқыза, кейде бұған бастапқы екеуімен
бірге Мұстамбаевты да ... Бұл ... ... төрт қайраткерде шын
мәнінде Голощекинге ұнамады. Олардың саясатта ұстанған бағыты ... жер ... ... ұлт ... ... ... ... жергіліктендіру, Мәскеудегі орталық тараптарынан әміршіл-әкімшіл
билеп-төстеуге шек қою және ұлттық тіліміздің ... өмір ... ... қою еді. ... және ... көзқараста берік тұрған
Голощекинге мұндай пиғылдың ұнай қоюы ... еді. ... шын ... ұлттық қайраткерлер еді. Кеңес өкіметінің алғашқы
жылдарынан-ақ партиялық қызмет атқарып, ... ... ... ... 1920 ... ... ... партияның идеологиялық
концепциясын жүргізіп отырған әртүрлі ... ... ... Оның ... ... ... ... (коренизация)
және қазақыландыру саясаты көп жылдар көлемінде біржақты дәріптеле бастады.
Лениндік ұлт саясатының көрінісі – сөз бен ... ... еді. ... жылы 22-23 қыркүйек айында болып өткен Қазақ АССР ... ... бюро ... ... ... жергіліктендіру жөнінде
біршама ұсыныстар айтты. Онда ол жергіліктендіру шараларын ұйымдастыруда
партия ... өте ... ... ... ... Ол ... ... жергілікті басқарудан бастап, ... ... ... ... ... ... қоюды ұсынды. Мемлекеттік тілмен
қатар ұлттық тілді де ... ... ... ... ... ... ... сәл шегініс жасасақ, мынаны көреміз: Кеңес
өкіметінің ... тіл ... ... ... АССР еңбекшілері
құқықтарының декларациясы» атты 1920 жылы 19 ... ... ... ... ... ... 8 ... тұратын оның 7 бабында
Қазақстанға кірген ұлттардың «бейбіт және туыстық ... ... ... ету үшін ... ... ана ... ... пайдалану құқын»
мойындау және еркін ұлттық дамуға толық мүмкіндіктер беру ... ... ... осы ... кеңестердің І Бүкілқырғыздық съезінде
қабылданған Декреттің ... ... ... комиссарлары кеңесінің қазақ
және орыс тілдерін мемлекеттік мәселелерде қолдану тәртібі туралы» мәселені
қараған өзінің 1921 ... 8 ... ... ... ... және барлық Қазақ АССР Орталық Атқару Комитетінің мүшелеріне
қазақ тілін үйренуге ... ... ... Ағарту халық комиссариатына
қазақ тілін үйренушілерді қажетті оқу құралдарымен қамтамасыз ете отырып
оқып – ... ... және ... ... ... бұл ... қаулыларында жергілікті ұлтқа жанашырлық көрсету сөз жүзінде ... іс ... ... ... ... ... АССР ... Атқару
Комитетінің төрағасы қызметін атқарып отырғанда осы ұлттық тіліміздің
қазіргі ... ... сол ... ... ... тырысты. Қаулының іске
асуын қадағалаған ол оны дамытуға да күш ... Оған ... 1926 ... ... ... ... ... Қазақ АССР Орталық Атқару
Комитетінің 1926-27 жылдарға арнап мемлекеттік аппаратты қазақыландырып,
европалықтарға ұлттық ... ... ... ... ... ... қызметкерлер қазақ тілін еркін меңгеріп, сонымен бірге іс-қағаздарын
осы ұлттық тілде ... ... атап ... Бұл ... ... деп ... оның ... қысқа уақытқа осы ... ... ... ... ... ... жазу ... дайындатуға өзгертуді міндеттеді. Европалықтарға қазақ тілін
үйренуге байланысты оқулықтар ... ... ... ... ашуды қолға
алуды халық ағарту комиссариатына тапсырды. Мұның да орындалу мерзімі нақты
көрсетіліп, 1927 ... ... ... ... ... ... Сонымен
қатар Ж.Мыңбаев мемлекеттік тілді сақтау ережесін бұзғандарды ... да есте ... ... ... ... ... азаматы
Ж.Мыңбаев ұлттық тіліміздің мәртебесін көтеруді осыдан жетпіс жыл ... ... және оған ... ... жетуге тырысты. Әрине, бұл жоспар
Голощекин бастаған кейбір ... ... ... Қазақ тілін
үйрену ісіне үлкен бетбұрыс жасау ... ... ... жоқ. ... ... жүйе үшін ... ... іс-қағаздарын
қазақ тілінде жүргізбегені үшін соттап жіберу де түкке тұрмайтын еді. Бірақ
ресми құжаттарда шындығына келсек, қазақ тілінде сөйлемегені ... ... ... үшін ... ... ... жоғарыдағы заң бойынша
жазаланғандары туралы нақты деректер жоқ. Бұның ... ... ... орыс ... большевиктердің жергілкті ұлттық тілге
мойынсыңғылары ... Оның ... ... ... ... ... аймақтарда «Лениндік ұлт саясатын» біржақты дәріптеумен ғана шектелді.
Ал мұны көре білген ұлттық қайраткер ... сол ... екі ... ... ... ... ... есептелінді. Бұл ... ... ... ... келе ... ... жүйенің
саясатына қарсы шығу өлімге бас тігумен пара-пар еді. Асқан қатыгездікпен
бір халықтың тағдырын тәкекке салып келген ... ... ... ... көрсете алмауының өзіндік себептері бар. КСРО-да
әкімшіл-әміршіл жүйенің біртіндеп мемлекеттік ... ... ... ... ... жеке дара ... ... ұласуы қоғамдық
сананы да соы бағытта бүлдіруге, адамдардың психологиялық көңіл-күйін
өзгертуге алып келеді. ... ... өз ... тыс ... ... қаласа да,
қаламаса да қолдайтын көпшілікті тәрбиелеуге ... ... ... Мәскеуден берілген нұсқауды қалтқысыз қабылдап, оны ... ... ... ... және ... ... ... іштей келіспесе де, өз
пікірлерін ашық айта алмай бұға беру, өз жүрегіңнің әмірінен тыс, ... сай ... ... саяси пікірлерді қызмет бабына сай амал
жоқ ашық насихаттау, жұртты осыған ... ...... бұл осы ... ... ... екіжүзділігі болып табылады. Мұндайда талайлардың үні
көмескіленіп қана ... Бұл ... ... ... ... тырп ... ұстауы уақыт заңдылығы. Оған қарамастан
республикалық деңгейде жауапты қызметте жүріп Голощекиннің «Кіші ... ... ... қазақ жерінде өзге ұлттарды қоныстандыру
жолымен отарлау бағытына, қазақ шаруаларын күштеп меншігінен ... ... ... ашық ... шыққан азаматтар да ... ... ... алғашқы «оппозициялық тобын» құрайтын
С.Садуақасов, Ж.Мыңбаев, С.Асфендияров, ... ... ... Ж.Сұлтанбеков және т.б. еді.
Бұл кісілер Қазақстандағыголощекиндік ... ... ... ... ... ... содан кейін Орталықтағы И.Сталиннің
көзін жеткізуге әртүрлі жолдар мен әрекет жасағандар екені де белгілі.
Голощекин ... ... ... ... деген негізсіз айыптаулар
тағып, оның ақыры 20 ... ... ... ... ... ... алып келді. Голощекин бұл кезде саяси
билікті қолына шоғырландырып, республика ... ... ... да ... ... Ең белсенді азаматтық позициясы бар
ұлттық қайраткерлер – Ж.Мыңбаев, С.Садуақасов, ... ... ... деп ... ... жорамалы бойынша бұл топтың артында
алаштың ұлтшыл интеллигенциясы тұрды. Оған оның мына сөзі куә: ... ... оған ... ... ... ... оппозицияда
Бөкейханов та бар көрінеді».
Осылайша саяси жорамалдар жасаған ... ... ... ... алып шығу ... алдымен осы топты ығыстырудан бастау керек деген
негізсіз тұжырым жасады.
Қазақстанда кеңес билігі орнағаннан ... ... ... ... тиіс ... мәселелер тұрды. Қазақ бұқарасының тұрмыс жағдайының
түбегейлі өзгеруі осы мәселелердің тура шешілуіне тікелей ... ...... пайдаланудағы бұрынғы әділетсіздікті жою, жергілікті халыққа
жақын, түсінікті және оған қызмет ететін мемлекеттік аппаратты құру, ... ... ... мен ... (экспроприация, ұжымдастыру
индустрияландыру, мәдени революция т.б.) сияқты ... еді. ... ... ... және ... ... буржуазиялық-оңшылдар»
деп аталынғандар бірінші кезекте шешілуге тиіс таптық принципті емес, жалпы
ұлттық демократиялық принциптерді қойды. ... ... ... С.Қожанов, Ж.Мыңбаев және т.б. Ф.Голощекиннен ұлт,
жер мәселелеріне, ... ... ... ... ... құру,
мемлекеттік және партиялық аппаратты жергіліктендіру, ... ... ... ... ... өз ... ... айта алды. Олардың
ұлттық мүддені қорғауға бағытталған табиғи ... ... ... ... ... ... ... С.Қожанов Өлкелік
Комитеттің бұрынғы хатшысы В.Нанейшвилидің кезінде Халық арасында ... ие ... кісі еді. Сол ... екінші басшы атанған С.Қожанов жас та
болса В.И.Ленинмен, В.В.Куйбышевпен, С.М.Кировпен жүздесіп, қазақ ... ... ... ... т.б. ... еді. Кейін
В.Нанейшвили КСРО Халық Сауда Комиссриатына қызмет ... ... ... жер ... С.Қожановқа ешбір жөнді қызмет ұсынылмады. Өйткені
ол Голощекинмен саяси-әлеуметтік мәселелерде ымыраға келе ... ... ... де ... ... Оның ... ... бірқатар факторлармен ерекшеленді.
И.Сталин Поволжье, Орал, Батыс сібір, Орта Азия ... ... ... ... бағыттады. Мұны Орталықтың адамына ғана сеніп
тапсыруға болатын. Екінші Ф.Голощекинге ... ... ... ... қазақтарды экономикалық, саяси, мәдени
жағынан Ресеймен байланыстыру міндетін орындау тапсырылды. 1925 жылы ... ... жаңа ... ... алуға Қызылорда темір жол
вокзалына БК(б)П Қазақ Өлкелік ... ... ... ... бастап бірінші басшы әріптестеріне қазақ ауылдарында ... ... ... ... Ф.Голощекиннің жаңа идеясының
Мәскеудегі жоғары Орталық Комитеттен ... ... ... ... ... ... ... келгеннен кейін үш ай өткесін 1-7
желтоқсанда V ... ... ... ... күреске
бетбұрыс жасап, ауылды кеңестендіру ұранын көтерді.
Қазақстандағы партиялық ұйымдар республикада жаңа ... ... ... ... жаңа ... ... ... жойылды.
Конференцияға қатысушылардың көпшілігі 1918-1920 ... ... ... партияға өткендіктен, әскери белсенділік танытып, Ф.Голощекинге
қолдау көрсетіп, президиумға төмендегідей ұсыныстар ... ... ... ... ... ... құқықтарын белгілеуді жүзеге асыру;
- революциялық заңдылықтарды қатаң сақтау;
- жұмысшы милициясы мен ... ... ... ... ... ... шыққан жаңа қызметкерлерді партия ұйымдарына
тарту;
Ресейде болып жатқан өзгерістерді Қазақстанда сол қалпында қайталаудың,
әрине, ақылға симайтыны белгілі. Екі ... ... ... ... ... екі бөлек нәрсе. Қазақстанда автогонистік негіздегі тап күресі бола да
қоймаған. Осыларға қарамастан, енді ... ... ... жаза да ... ... ... ... республикадағы
ұлттық мүддеге адал кеңес қайраткерлерінің қарсылығын тудырды. Реформалар
барысында ұлттық көзқарастардың көрініс беруіне, ... ... ... ... өзі ... ... ұлтты қорғау үшін көзқарастары
жөнінен осылай бірігуден басқа амалдары қалмады. Мұндай ахуалды түсінбеген
Ф.Голощекин және оның ... ... ... ... ... «бай элементтерді қолдаушылар» деген жалаларды
жапты. 1919-1920 жылдары Орта ... ... ... бар ... ... ... коммунистерін алдайтын саясат жүргізді. Орталық
Комитет алдына үш түйіні шешілмеген ... ... Олар – ... ... және рулық тартыстар, ұлттық интеллигенция позициялары.
БК (б)П Өлкелік Комитеті 1926 жылы 2 мамырда «Қазақстан партия ұйымдағы
партия ... ... және ... ... ... ... хат
қабылдады. Хатта бұрынғы ұлттық интеллигенцияның, ... ... ... ... ... бағытына, кеңес өкіметінің ұлттық
саясатының көзқарасы ... ... ... ... ... ... сөз ... Жарияланған хат 1916 ... ... 10 ... ... ... ... ... ұлт-азаттық
көтеріліс жылдарында қазақтарға рухани ықпал етуші ұлттық интеллигенция
партия ... кеш ... ... ... ... ... ... үкіметпен бейбіт қатар өмір сүрді. Қазақ коммунистері Ресей
большевиктері ... ... ... ол құрылған уақыттан бастап
енген жоқ. Азамат соғысы жылдарында ... ... ... ... ... ... оны ... Олардың өзіндік
екершеліктерін ескермегені үшін ... ... ... ... жоқ. ... ... ... олар кеңес өкіметінің
алғашқы жылдары олармен қоян-қолтық қызметтес болуға тырысты. Қазақ ... ... үшін Алаш ... ... ... ... келу ... түсінді. Алайда большевиктік партия ішкі
саясатында Қазан төңкерісінен ... ... ... дін ... соттары, тіл, жер тұтастығы, әдеп-ғұрып бәрі сақталатыны жөніндегі
уәделермен әбден сенімге кіргеннен ... бар ... ішкі ... ... ... ... Жасырын бүгілген жіміскі қаскүнем ойлар 1937-1938
жылдары шарықтау шегіне жетіп, алашордашылар мен ... ... ... дерлік атылды. Осындай жаппай жазалаудың ішінде қазақтың ... ... ... ... де ... ... ... олардың
көзқарастары, әрине, керек те емес еді. 1920 жылдардан бастап ... ... ... ... ... ажырату белең алды.
Ф.Голощекиннің ойынша «С.Қожанов, С.Сдауқасов, Ж.Мыңбаев тобы ... ең ... топ» ... ... ... орай 1925 жылы ... ... Орталық Комитетінің аппаратына Ұлтреспубликалары мен
облыстары бойынша жауапты нұсқаушы ретінде жаңа ... ... ... ... ... алып ... Ф.Голощекин істің түйіні Қожановты «қуып жіберумен» бітпейтінін
түсінді. Қазақ республикасының басшылығында отырған ... ... да ... ... ... алу да оның ... тұрды.
1926 жылдың 25-30 қарашасында БК(б)П Қазақ Өлкелік Комитеті мен Өлкелік
бақылау комиссиясының біріккен пленумы өткізілді. Онда бірқатар ... Оның ең ... ... ... Комитетінің бюросындағы жағдай
туралы» Ф.Голощекин жасаған баяндама еді. Басқаша ... ... ... ... ... көтерілді. Негізінен
баяндаманың мазмұны басқа европалықтар мен ... ... ... ... ... пен С.Садуақасовты сынауға
жалғасты. Ф.Голощекиннің Өлкелік ... ... V ... ... екі ... ... бір ... шықпай, оларды өзінің
төңірегіне топтастыра алмағаны рас. Ал енді келесі ІІІ ... ... пен ... ... соңғы нүктені қоюға тырысты.
Ф.Голощекин Ж.Мыңбаев, С.Садуақасовтарға ескертулерін жаңа қоғамға
сәйкес бейімделіп, «принципсіздік көзқарастардан арылу» қажет деген ... Бұл ... ... ... идеясымен келіспеушілік жөнінде сөз
қозғалып отырғаны ... Бұл ... ... ... ... мүмкін
еместігін Голощекин айтудан жалыққан емес. Алайда екінші ... ... ... ... және С.Садуақасовтың өзіне дұрыс
көзқараспен қарауын талап етті. «Олардың ойынша мен ... ... ... ... ... ... келіппін», -деп ол
қинала сөйледі. ... ... ... ... емес, кезінде
В.Нанейшвилиге ешқандай «ұлтшыл» көзқарас Ж.Мыңбаевтың да, ... ... ... жоқ. ... да ... бұл екі ... ... посттарға тағайындады. Аз уақыт болса да сыйласа отырып қызмет етті.
Ал Ф.Голощекин мүлде басқаша ... ... ... Ол ... ғана
дұрыс деуден бір танбайтын, орталықтың адамы еді. Барлық мәселені жалғыз
өзі және жеке шешуді жөн ... ... ... монополиялық ролінің шектен тыс күшейе түсуіне
алғашқылардың бірі болып Ж.мыңбаев қарсылық ... Ол 1926 ... бюро ... ... жеке ... ... алып ... «Соңғы уақытта Мыңбаев Қазақстан Орталық Атқару ... ... ... ... ... деген пікір бар. Мүмкін молай да шығар. Бірақ біз
Голощекин жолдастың келісімін алмай ешқандай да ... ... ... ол ... ... ... арқылы рұқсатын сұрадық, ал жауап келмесе
онда оның қайтып ... ... Ол ... ... ... ... ... қарап, ал кадр мәселесін Өлкелік Комитетте,
бюродағы кеңес арқылы ... ... ... жеке ... алып ... шеше ... айта келе: «Сонда қалай, бізден ... ... қою үшін ... ... ... келе ме?» - ... ... сауал
қойды. Ал Ф.Голощекин болса оған қарсы пікір айтып, Қазақ АССР Орталық
Атқару ... ... ... ... жұмыс бөлмесі ұйымдық-
орналастыру ... ... ... ... Өлкелік Комитетке жазуды
қойып, Мыңбаев жолдасқа жазатын болды. Сөйтіп ол өзіне Өлкелік Комитетке
қарсы қоятынды шығарды, ... ... ... ... ... - ... жауып, Мыңбаевтың сөз арасында «қазақ елін жаңа жолға ерлер ... ... ... ... ... ... ... жаңа жолға партия емес,
Адайдан, шыққан ерлер алып шықпақ», - деп ... ... ... ... ... мұнымен де шектелмей тек өз айтқадарының ғана ... ... ... ... ... да ... ... сияқты
жергілікті коммунист басшыларды үйрету, ... ... ие ... және Қазақ АССР Орталық Атқару Комитетінің төрағасымен мәмлеге
келгісі жоқ екенін ашық білдіріп, пленумда: «Мен ... көп ... ... ... емес, әлі де үйретемін, бұл менің міндетім», -деп өзінің бұл
жердегі ... да» ... ... ... ... Комитеттің ІІІ пленумында ... ... ... жабылған жала – оларды ... - деп ... ... голощекиндік аппараттың туған халқын
қандай апатқа апара ... дер ... ... ... жіне оның алдын алу
үшін жанталасқан қайраткерлерге халықты қарсы ... ... ... ... ... жалақорлығы, тар түсінігі, Ж.Мыңбаевты,
С.Садуақасовты танып білуден туған емес-ті. Ол ... өзі ... ... ұлы орындаушысы ретінде танытқасы келді.
Осыған орай жоғарыда аталған Өлкелік Комитеті пленумында былай ... ... ... ... ... ... Егер ... Мыңбаев сіздің
қолдауыңызға сұйеніп Өлкелік Комитетте күнде «бүлік» жасай ... ... даму ... ... ... ... Комитет қойған
өмірлік маңызды тапсырмаларды орындай алмаспыз, оның ... ... ... ... ескі ... ... комитетіндегі таластар
мен өзара топтасулардың шылауында быт-шыт болармыз»,-деді. ... ... тағы да ... оның ... ... арқа ... етіп ... келді. Сонымен қатар Голощекин өзі туралы әртүрлі
өсек-аяң хабар жинап, С.Садуақасов пен ... ... ... ... ... ... - деді ол, - ... басшылығымды
мақтадым десе, Нұрмақов оны ... ... Ал ... бір ... ... онда өзі туралы жақсы сөздер айтып, ... ... ... ... істетпейді», - деуге ... ... Міне ... ... ... нақты берілген бағалардан ар
арқылы, адами тұрғыдан сараптауларды емес ойлау деңгейі шектеулі, ... ... ... ... өзі ... не ... қозғау
бірінші басшыға да, демократияға да жараспайтын ... ... ... ... ... жібергеннен кейін, оның неге қуғанын
шегелей түсу үшін, осы мәселеге өзінің сөздерінде айналып ... ... бір ... «Мен ... қарсы келгендерді аямаймын, кімде-кім тәртіпке
көнбесе, тура Қожановтың ... ... - деп ашық қыр ... ... енді ... ... ... хатшысы Қожанов Мәскеуде Сталинмен
кездескенде: «Білесіз бе жаңа ... ... ... ... ... зиялы
азаматтардың әртүрлі деңгейде, дәрежеде ойлап, өзара пікір ... ... Оның ... үшін ешқандай да зияны болмауға тиіс. Ащы айтыста
нағыз шындық дүниеге келеді. Өз ... ... ... ... де,
қорықпаймын да. Олар өзінше партиялар іспетті», - ... бар. ... ... ... ... осылай болса керек. Сталин мен Голощекин өздері ойлап
шығарған «Сәдуақасовшылдықты», ... ... ... ... ... бұл ру ... болмаса билік таласы
еді. Орталық Комитет қолында билігі бар әкімшіл-әміршіл жүйені орнықтырды.
Сондықтан билік иелері қалай ... де, ... ... да алға ... ... отырды. Осының нақты мысалы ... ... ... ... ... Онда ... ... бар: «Өлкелік Комитеттің
бюросындағы жағдай туралы баяндаманы ... ... оның ... ... ... қатысу фактісіне байланысты БК(б)П ... мен ... ... ... ... ... ... етеді:
1) V конференциядан бергі ... ... ... Өлкелік
Комитеттің бүкіл бағыты тұтасымен және ... V ... және ... бағытын бейнелейді және өзінің партиялық ұстамдылығы ... ... ... ... ... ... адамдардың
бәріне алауыздыққа және өлкелік комитет бюросының басшылығын кінәлауға
сылтау болмауға тиіс еді және бола да ... Бюро ... ... пен ... бюро басшылығының бағытына
қарсы көтерген науқаны тек топшылдық ниетінен туған.
3) Біріккен пленум былай деп ... ... ... және
мыңбаев бастаған топ өзінің және бағыттары, әдістері жөнінде ... ... ескі ... ... ... және жеке ... ... отырып, сонымен бірге ауылдағы дәлетті топтардың партия
және совет өкіметіне ... ... ... ... ... Бұл ... ... көрінеді:
а) Мыңбаев пен Садуақасов ауылдағы әлеуметтік-экономикалық қатынастарды
өзгертудің революциялық әдістер туралы мәселе ... ІІ ... ... ... ... рет ... олар ауылдағы
қазіргі бар, төңкеріске дейінгі ... ... ... кеңестерін құруға және ауылды социалистік құрылыс
арнасына кешіруге мүмкін болады деп санайды.
ә) Мыңбаев пен Сәдуақасов жергіліктендіру саласындағы ... ... ... ... бұл ... мәні – ... ... түсінбеуде және оны жергіліктендірудің аппаратын қазақ
бұқарасына жақындату мен сол бұқараны совет ... ... ... сай ... ... ... қалай болса солай жүзеге асыруда;
олар өздерінің талаптарына, бір ... ... ... мен ... халықтың ұлттық құрамының пропорциясына қарай қазақтандыруға
дейін ... ... ... ... ... және ... қамтамасыз етуді есепке алудың орнына, басшы назарды партияның
жоғарғы буынының басшыларын ... ... ... ... тұрғыдан жергіліктендіру қажеттігі ... ... ... өлкелік комитеттің аппараты шын мәнінде ... ... ... жаққа аударады.
б) революциялық зыңдылық бағытын жүргізу әлсіреді.
5) Біріккен пленум кеңес органдарында жалпы орын алып ... ... ... қол үзу мен ... ... ... өте ... атап көрсетті.
6) Біріккен пленум Қожанов, Мыңбаев және Садуақасов ... ... мен ... және ... айыптайды және өлкелік комитетінің
тарапынан оларға ұйымшылдық пен тойтарыс берілгенін мақұлдайды.
Біріккен пленум топ құрушылықтың қайталануы бұл ... ... ... ... ... ... ... ететінін ескертеді.
7) Пленум «солшыл» жалауды жамылған қарама-қарсы топтардың әрекеттерін
де дәл осылай ... ... ... ... ескі ... қол ... тура партиялық бағытқа сай
бағдар ұстаған салауатты қазақ қызметкерлері белсенділелірінің өсіп ... ... атап ... ... ... ... ... баспасөзінің партиялық бағытының
дұрысталып келе жатқанын атап көрсетеді және жалпы алғанда қазақ ... ... ... және ұйымдық тұрғыдан бұрмалаушылықтарға
қарсы батыл күрес жүргізу қажет деп ... Атап ... ... ... ... ... ұлтшылдық «оңшыл» және «солшыл»
ауытқушылықтарға қарсы идеялық күресті күшейту қажет.
10) Садуақасов пен Мыңбаевтың ... ... ... ... мәлімдемесін ескере отырып, біріккен пленум партия ұйымы Садуақасов
пен ... ... ... ... ... ... және топ құрушылықтан бас тарту шынында да алдағы уақытта қалыпты
жұмыс істеу үшін ... ... ... деп ... ... ... ... пен С.Садуақасов жаңа партия
қатарына қабылданған жас мүшелерге «жаулар» ретінде көрсетілген. ... ... ой ... ... ... ... Голощекин осы пленум
алдында, өзінің саясатының дұрыстығын дәлелдеп бақты. Өзінің ... ... ... ... ... шықты, бәрінен бұрын
«топшылдығы» бар, жоғын анықтап және ... ... ... ... ... Егер ... ... шығарса, пленумға бағынатын тәртібін
де айтпай кетпеді: Ф.Голощекиннің ... ... ... ... ... сұрақтары төмендегідей:
Бірінші сұрақ: «Менің баяндамама байланыс, Қожанов, Садуақасов және
Мыңбаевтар топшылдық құрамда болды ма? «Иә» не «жоқ» деп ... ... ... ... Мен өлкелік Комитет пен ... ... ... ... ... ... беруді талап етемін. Болды ма?
Жандосов: Мен айттым. Топтық идеялық құрылуынан бимәліммін.
Голощекин: ... ... ... ... Болғаны рас.
Голощекин: Жолдас Әлібеков әділ жауап берді. Жандосов – жоқ.
Сіз өзіңіз келдіңіз, маған айттыңыз: «Топ бар, мен оны ... ... ... ... ... -деп. Мен былай жауап
бердім: «Бұл өте ... ... ... өзіңіздің жолыңызбен жүріңіз, топтың
жолымен емес» - деп. ... ... ... жолдас, біз партияның, Өлкелік
Комитеттің, Өлкелік ... ... ... ... ... ... және партияның сара жолына сыңай танытты, мұны
қазақты қазаққа айдап салу саясатымен ... Ал ... ... де ... адал ... аз ... жоқ. ... бастаған
республика партия ұйымының орталық комитеті ... ... ... ... деп ант ... және ... ... «солшылдықтың»,
«оңшылдықтың» одақтастарын ресми сынады. Голощекиннің ... ... ... ... ... ... ... мәнін «аша» және
оңшылдар деген кімдер екенін анықтай түсті. Иә, ... ... ... ... ... Ал енді ... ... Өлкелік Комитет алдында
тұрмыз деп ... ... ... 1941 жылы сол ... ... Тағдыр тәлкегі деген осы...
Голощекиннің аталған пленумдағы ... ... ... ... ... ... бюро қазақыландыру бағытын дұрыс жүргізбеуде деп
кінәлады, «мені диктатор» деп айып ... ... ... Айта берсек
сөз көп. Қазақ коммунистер арасында «қу жақ» аталған ... ... ... ... Ж.мыңбаев пен С.Садуақасовты жамандауға
арнайы уақыт бөліп ... ... ... ... ... ... етіп отырғанын ескертті, оның диктаторлық
әрекеттерін беріне ... ... ... ... ... Комитеті
демократияны аяқасты етіп, нашар жүргізіп отырғанын дәлелдеп берді. Оған
қарсы Голощекин Конституцияны еске салып, оны ... тиек ... ... Ж.мыңбаевты сынаған мынадай жолдар бар:» Конституция осы, жолдас
Мыңбаев. ... ... ... ... ... ең демократиялық
конституция, сонымен бірге жазылмаған конституция, былайша айтқанда, БК(б)П
үстемдік партиясы ... ... ... ... ешбір елде жазылмаған конституция жоғы белгілі. Кешегі әміршіл-
әкімшіл ... ... сөзі ... ... ... ... еді.
Ф.Голощекиннің айтып тұрғаны да деомкратиядан гөрі осыған ... ... ... ... «пролетариат» деген ат беріп еңбекші ... қоюы ... ... ... ... ... аппаратты қазақыландырудың әлі де жылжуы
мардымсыздығын дәлелдесе, оған Ф.Голощекин ... ... ... ... халықты тарту әлі мардымсыз, хатшылықтың құрамы туралы. Бізде
уком ... ... – 21, ... – 13, ... ... хатшыларында
қазақтар – 2, орыстар – 4. Петропавловскіде олардың 74%-і орыстар, ... ...... ... қазақ интеллигенциясының өресі, рухани дамуы, білімі
Ресей және тағы басқа елдерден кем емес еді. Ал енді осындай ... ... ... ... ... орнына, Ресейден орыстар көптеп жіберілу
орын алды. Бұл да ... ... ... ... желеумен
қазақ жерін орыстандыру саясаты еді. Патша үкіметі ... ашық ... ... ... ... ... кіріп, отарлады. М.Шоқай
Парижде эмиграцияда, Т.Жүргенов Тәжікстанда, Өзбекстанда халық ... о ... ... ... Ал оданда басқа бір орыстай
басқаратын қазақ қайраткерлер бар. ... бұл ... ... ме,
әлде өзге ұлттармен барынша раластырып бір-бірін аңдытып қойды ма? Кім
біледі. Алашорда демекші, олар ... ... мен ... топ» арасында
әңгіме өрбіген.
Голощекин пікірінше алашордашылар екіге бөлінді, ескі ... жаңа ... ... арасында үлкен айырмашылықтар бар. Бұрынғы
алашордалықтар буржуазиялық төңкеріс жақтаушылары, ал жас ... ... жоқ. Олар ... ... ... өсіп жетілген».
Мыңбаевтың «жастар жоқ, жастардың бәрі партияда», - ... ... ... ... түпкі ойы түсінікті, бұрыңғы алашордашыларға
Ә.Бөкейхановты, М.Дулатовты, ... т.б. ... ... ал жас
алаштықтарға негізінен Ж.мыңбаевты, С.Садуақасовты жатқызады. Бұдан шығатын
қорытынды ... ... да ... ... ... Сонымен қатар
Голощекин идеологиямен айналысу үшін 1-2 ... ... ... ... т.б. ... ... ... керектігін да баса көрсетті. Ондағы
мақсаты «ұлтшылдар» кеңес идеологиясын аяқасты етіп ... ... ... қауіптен туындайды. Осыған дәлел – оның ... ... ... сөзі: «жаңа фактіні хабарлауға рұқсат етіңіздер, - дейді
онда Голощекин. –Ж.Мыңбаев Бөкейхановтың ... ... ... Өлкелік Комитет пен бюро оған келіспейді». Ф.Голощекиннің
Алашордадан ... ... ... Ал енді ол ... ... ... ... жақындастырып отыр. Себебі Орталық Комитет, Кеңестік
тоталитарлық мемлекет үшін ... ... жат ... Ал егер ... ... бірі ... ауыз ... бұл жалпы кеңестік
қайраткерге төнген қауіп. Голощекин ... ... ... да тілеп
отыр. Кейінгі тарих көрсеткендей Ж.Мыңбаев тәрізді ұлттық ... ... да ... өшіріліп, партиялық тұрғыдан біржақты қараланып
аталды. «Қазақстан коммунистік партиясы ... ... атты ... ... – ақиқаттың бәрі жоққа шығарылып, Ж.Мыңбаев елдің
санасынан, әдейі ығыстырылды. Онда ... ... бар: ... ... және басқаларының тобы шын ... және ... ... ... ... топтардың ықпалын бейнелейтін әрекеттегі топтар
екенін атап көрсетті...».
«...20-жылдардың басынан бастап республикада басшы ... ... тобы да ... ұлтшылдық позицияда болды. Бұл топ қазақ
ауылындағы ... ... және ... элементтерге шабуыл
жасауға қарсы шығып, республиканың халқы ... ... ... ... «Ақ жол» газетінің төңірегіне топтасты, онда өздерінің
ұлтшыл-уклонистік көзқарастарын жариялады.
Халық үшін мерт болған азаматтарға, ... ... ... ... ... ... жылы қарашада БК(б)П Өлкелік VІ партия конференциясында БК(б)П
Орталық Комитетінің ... ... ... ... жолдас Голощекин
баяндаған партия басшылығы айтарлықтай ... ... ... ... ... ... ... Сөйтіп, мәскеу тағы да Қазақстанда берік орнығып
келе жатқан әкімшіл-әміршіл ... дем ... ... ... ... Орталықтан мықты тіреу тапқан Голощекин ... ... ... ... ... ... ... бойы жасаған
баяндамасында «Зиновьевтің маған не ... ... ... ... ... жеке еншісіне басыбайды берілген». Ал бұл болса
Мыңбаевтың сөзі. Мұнымен қоса «жолдастар айтыңыздаршы қашан, қай ... ... ... ... қанатын кең жайып, өсіп еркендеп еді?
Өлкелік Комитет соңғы екі ... ... ... бөленіп көріп пе
еді?» Осылайша Ж.Мыңбаевты ашық ... ... ашық ... ... ... да ... топтың көсемдері», - деді Голощекин одан әрі, ... ... ... ... көрсін, олардың бәрі бір аптаның ішінде
құртылады».
Ф.Голощекин қазақ коммунистерінің бір тобын ешбір ... ... ... пайдалануға жарамайтын ұлтшыл-уклонистер қатарына жатқызды.
Екіншісін, жағдайына қарай терісін ... ... ... теңеді.
«Олардың үшінші тобын, - деді ол қазақ зиялылары туралы, - орын ... үшін ... ... бір ғана Ф.Голощекинге аударғысы
келетіндер».
Оның бірінші пікірінде ... ... ... ... ... ... ... С.Садуақасов, С.Қожанов. Сонымен бірге
Ф.Голощекин Өлкелік Комитеттің ІІ пленумында тіл ... ... ... Оған ... Ф.Голощекин: «Партилық сұрақтар мәселесінде
партиядан, комитеттерден, хатшылардан емес, партия басшылығында кім тілді
біледі, -деп ... жөн ... – Мен ... уезд атқару комитеттері
жанындағы комиссиядан сұрадым», -деген еді. Ж.Мыңбаев болса: «бұл ... ... ХІІ ... ... ... емес», -деп кесіп айтты.
Ф.Голощекин Ж.Мыңбаевты «нашар ойланасыз» деп айыптады. Ал Мыңбаев ... ... -деп ... «Мен ... көп ... ... ... шықпайды», - деді Голощекин. Ж.Мыңбаев: «Тағы үйретіңіз», -
деп қасарысты. Ф.Голощекин болса: «Үйрету – ... ... ... - деп ... ... ... ... осындай
келіспеушіліктеріне қарасақ ... ... ... үш пікірдің
біріншісіне жатқызып отырғанын аңғарар едік. Ф.Голощекин өзінің ... ... ... аталған «оңшыл» Қожанов, ... ... ... ... да қосты. Ол кезде ... ... ... ... ... қызметінде болған еді.
Ф.Голощекин бұл топтың ішкі саяси мәнін де ашуға тырысады. ... бұл топ ... ... қарсы құрылған оның ішінде Орталық
Комитет қызметкерлерін отарлаушылар ретінде ... да ... ... негізгі бетке ұстар жалауы – қазақыландыру». Қазақыландыру –
бұл жергілікті халықтың ... ... ... жұмысқа тарту,
қазақыландыру – ол Ресейді т.б. өзге елді емес қазақтың өз елінің саясаты
болатын. Ал шын ... ... ... ... ... ... отырғанын
көрсетті.
Өлкенің сол кездегі басшылығы аса күрделі кезеңдегі оқиғаларға нақты
баға беруге, сыни ... ... ... жоқ ... ... 1926 ... ... Мәскеуде өткен БОАК-інің ұлт өкілдерінен сайланған
мүшелерінің ... ... ... ... тағы бір жол ... ... Орталық Комитетінің рұқсатымен, Т.Рысқұловтың ... ... ... осы кеңеске РСФСР-дың автономиялық республикалары мен
облыстарынан сайланған 50-ге жуық БОАК мүшелері қатысады. Айта ... ... ... Л.Троцкийдің «Коммунистическая оппозиция в СССР» атты кітабын жан-
жақты баяндалады.
Кеңес М.И.Калинин ... ... ... ... ... ... ... облыстардың құрылымы жөніндегі комиссиясына» көмек
көрсету мақсатында өткізіліпті. Ал шын ... бұл ... мен ... сайланған БОАК мүшелерінің ұжымдасқан түрде
БК(б)П Орталық Комитетіне қарсы шығуын ұйымдастырмақшы ... ... мен ... элементтердің пиғылы ретінде бағаланды. Кеңестің
тізгінін ...... ... ... ... ... Қазақстанның бұрынғы жауапты қызметкері С.Қожановты, Қырым
АССР-і ... ... ... ... ... Айрыпты ұлттық
саясатты жүзеге асырудағы кейбір кемшіліктер мен қателіктерді пайдаланып,
асыра көрсету арқылы ... мен ... ... орыс емес ... аяқ асты етіп ... ХІІ партия съезінің бұрын езгі көріп келген
халықтардың іс ... ... ... отырғанын жою туралы шешімдерін
орындамады деп кінәлады. Осы ... сөз ... ... БОАК пен
Шығыстану институтында ... ... ... ... Ж.Мыңбаев,
БК(б)П Орталық Комитетінің нұсқаушысы және ... ... ... да ... ... ... тілге
тиек етті. Біз Жоғарыда Ж.Мыңбаевтың «саяси көзқарастарында» оған жақынырақ
тоқталдық.
Ж.Мыңбаев Мәскеуден келгеннен соң, 1926 жылы 18 ... ... ... ... комиссиясында, Халық Комиссарлар Кеңесінде
және Орталық Атқару ... ... ... ... Енді осы ... ... ... аударайық: Өлкелік
Комитет, Өлкелік бақылау комиссиясы, ҚОАК мен ХКК Мәскеудегі ... ... ... ... ... ... ... мәлімдеді.
1. Ұлттық республикалардағы кеңес өкіметі мен партия ұйымдарының өсуі
ұлғаюда. Республика ... ... ...... ... Осы мәжілісте пікірін білдірген қазақ қызметкерлері
Қожанов, Мыңбаев және Асфендияров тезисі Өлкелік ... пен ... бір ... ... Біз бұл мәжілістегі бағыттарды дұрыс емес деп ... ... ... ... ... ... Біз ІV ұлттық кеңес
шешімдерін, жетістіктерін практикалық тұрғыдан бағалаймыз.
3. Ұлттық ... ... ... ... Х және ХІІ
съезідерінде ІV ұлттық мәжілісте жеткілікті анықталғанын мойындаймыз. Біз ... ... ... ... ... Біз ... уклонды Орталық Комитет пен Орталық бақылау комитеті
принципті түрде қарама-қайшылықта екенін дәлелдейміз.
5. Индустрияландыру жоспарын, шаруаның жоспарын тез ... ... ... мәселенің осы сұрағына, яғни индустрияландыруға қарсы емеспіз.
6. Ұлттық кеңестің бағыттарына қарсы біз тұтасымызбен Орталық Комитет
пен оның ... ... ... ... деп ... Орталық Комитетке
жібереді.
Орталық Комитет пен ұлттықреспубликалар арасында ... бар ... ... ... нақты мүмкіндікпен санаспай, шалғай аймақтарда
индустрияландыруды жедел ... ... ... рас. ... орталық басқару органдарын ұлы өкілеттің негізінде құруды ... ... ... «орталықтандыру тенденциясына» қарсы ұлттық
республикалар бірігіп қимылдады, кей жерде ашықтан-ашық ... ... ... осы ... сөйлеген «ұлттық көзқарастары» үшін
Ж.Мыңбаев айыпталды және оның ... ... атын алып ... ... ... Ал енді ... V ұлт кеңесінде сөйлеген
сөзіне оралсақ, былайша ойын тұжырымдайды: «Бүгін бұл жерде V ұлт ... ... сөз ... ... ІV ұлт ... ... не ... деген сауал
менің көкейімде тұр, сіздер неге бұл ... ... ... ... таяу арадағы пленумына мәселе қою үшін, не нәрсенің
істелгенін ... ... үшін ... ІV ұлт ... ... ... шаралар қорытындысын талап етуіміз керек. Осыдан бері 5 ... V ұлт ... ... ... ... ... қою дұрыс болар
еді. Партия ІV ұлт кеңесі ... осы ... ... ... ... ... бүгін біздер қойып отырған мәселелердің бәрін
сол уақытта талқылау қажет.
Әзірше, сіздер партия сапасы бойынша ұлттық ... ... ... қол ... ... ... қозғалып отырған
мәселелердің бәрі де жүзеге асырылмайтынын тағы да ... ... ... мұны ... ... ... қойып талап ете алмасақ, онсыз бірде-бір
мәселені шеше алмаймыз. ... ... ... бос сөз ... қалады.
Мен мұны неге айтып отырмын. Нәтижесінде ІV ұлт кеңесі ... не ... ... ... ... ... кемшіліктер бар, ұлт өкілдері
басшылық орындарға тартылған жоқ. Онда толық түрде теңгеру мен ... ... ... ... ... ... жерлерде тиісті
дәрежеде ұйымдастырмайынша, алға қарай ілгерілеп қадам баса алмаймыз, артта
қалып қоямыз».
Ж.Мыңбаевтың табанды талабы қазақ кадрларын ... ... ... ... Әр республикаға өз ұлттарының жанашыр болуын қалап, келелі
ұсыныстар ... ... ... ... ... хатшысы
Ф.И.Голощекинге және оны ... ... әсер ... ... ... ... керек.
Көріп отырғанымыздай, Ф.И.Голощекин шенеу билікке сүйене отырып ... ... әсте ... ... ... ... бас қосылған ірі мәжілістерде, дәлірек айтқанда, Өлкелік
Комитеттің ІІ ... ІІІ ... V, VІ ... ... және т.б. ... ... ресми жиналыстарда тоқталып
отырған. Ол шындығында Қазақстанда болмаған ұлттық топтар мен ... ... ... ұйымдарды ойлап табудың шебері ... ... ... ... ... ... ... деп кінәлаумен болды.
Оның ұстанған ... мен ... ... ... ... «садуақасовшылдық» тәрізді ... ... ... күні архив құжаттарымен таныса отырып, бұл
топтардың негізсіз, қолдан жасалғанына ... ... ... ... ... ... қайраткерлерін бір-біріне айдап салумен де шебер айналысты.
Идеология майданында да қызу айтыс-тартыстар жүрді. 1925-28 жылдары
қазақ ... ... ... ... Большевиктік
идеология үстемдік құрып тұрған уақытта ұлтымыздың ерекшелігін ескеріп,
салт-дәстүрлерін ... ... ... ... ... ... ... тәрізді қадамдардың барлығы ұлтшылдық насихат ... ... ... ... ... Н.Нұрмақов 1926 жылы
«Еңбекші қазақ» газетінде жазған «Жікшілдік туралы» ... ... ... ... алғашқы жылдарда патша заманынан қалған, бас қамын
көздеп, мансап ... да ... ... кіріп жатыр. Қазақстанның
өзгеден гөрі шаруа, мәдениет жағынан көрініп ... ... ... ... ... ... алысып, отаршылдықпен
күресіп жүрген қазақ коммунистерінің көбі партияның ... ... ... ... ... ұшырады», - деп жазды. Бұл әңгімеге арқау болған
«ұлтшылдық» емес, қайта большевиктік ... ... ... ... ұлтының
мүддесін қорғау еді.
Екінші бір қайраткеріміз Ғ.Тоғжанов 1927 жылы ... ... ... ... ... ... партия жолында»
деген мақаласында «Смағұл, Сұлтанбек бастаған ... ... ... ... - деп ой ... ... ... партия жолына
өарсы», - дей келіп, ең бірінші тап күресі туралы «олар ІІ пленумда Өлкелік
Партия Комитетінің байлар ... жою ... ... ... ... ... ... төңкеріс исін шығару керек дегенге қарсы шығып, қазақ
ауылын қозғамау керек, төңкерістің исін шығармау ... ... ... ... сөз ... ... ауылға бейбіт еңбек керек» - деген болатын.
Автордың ойынша олардың екінші пікірі қазақыландыру ... ... ... көп ... ... ... ... қазақ
болсын, екіншіден, қазақыландыру партия ... ... ... ... ... ... бастықтары қазақ болсын» деген
ұлтшылдық пиғылдарынан көрінді. С.Садуақасов өзінің ... ... ... ... ... ... ... басқару әңгімесін
қаржыландыру мәселесіне қосылмаймын деп отырып, ... ... ... ... ... ... ... - деп ескертті.
1927 жылы ақпанда Ташкент қаласында осы мәселе төңірегінде пікір
білдірген ... ... ... ... ... – қазақтан бағынбайтын бөлек әскер қорғаны бар мемлекет құру», ... ... ... ... «О садуакасовской индустриализации», О.Исаевтың «О
национальностях и буржуазных ... деп ... ... де осылай
«ұлтшылдарды» қаралауға бағытталды. Қазақ коммунистерін ... ... ... ... ... ... ... берілген
бағалар еді. Мәселен, Өлкелік Комитеттің V партия конференциясы ... бері ... ... ... ... жүргізіп келеміз деп
көрсетті. Одан әрі топшылдық негізінен біріншіден европалықтарға ... ... ... ... ... ... ... жүргізбей
отырған «сатқын» партия қызметкерлеріне қарсы.
Бұдан шығатын қорытынды Ж.Мыңбаев пен С.Садуақасовты «ұлтшыл» ... ... ... ... ... ... Орыс ... жергіліктендіру саясатын іс жүзіне асырмай тастағаны былай
тұрсын, оны ... ... ... ... ... ... үлгерді.
Жоғары лауазымды қызметтен басқа, жергілікті жерлерде де «ұлтшылдар» ашылып
әшкерелене басталды. Сырдария ... Адай ... ... басшы
органдары партияға қарсы бағыттар ұстауда деп ұрандады. 1930 жылы мамыр-
маусым айларында ... ... ... VІІ ... ... ... Орталық Комитетінің мүшесі Квиринг сөз ... ... ... ... берді. Өлкелік Комитет Квирингтің ... ... ... көрінгісі келген Голощекин: «оңшыл уклон»
индустрияландыруға қарсы, ... ... ... ... және ... қарсы, астық дайындауға қарсы», - деп ... ... ... ... «ұлтшыл оңшылдықты айтсақ, Садуақасов
туралы айтамыз, ... біз ... ... ... олар ... ... интеллигенттердің жаңа кадрлары. Олар қалада, жоғары оқу
орындарында және ауылдарда өсіп бара ... - деп қара ... ... ... ... бұдан бірнеше жыл бұрын «соққы» берілген еді.
Ал Ж.Мыңбаев болса, өмірден озған болатын. Голощекиншіл ... ... ... қоса солшылдармен күресеміз деп ант берді. Бұл ... ... алғы ... ... басқа ешқандай жетістік
әкелген жоқ. Шын мәнінде Қазақстанда ол кезде ешқандай ... жоқ ... ... дейін-ақ күдіктеген адамдарын саяси орындардан тайдырып
үлгерген еді.
Бұдан шығатын қорытын, партиялық тұрғыдан сөйлеп ... ... ... ... қойған қазақ қайраткерлері «біреулердің қателігін»
табамыз деп ... де ... бой ... ... ... ... ... оңбай қателесті. Өкінішке орай, осындай озбырлық
салтанат ... ... ... қайраткерлер әкімшіл-әміршіл жүйенің
құрбандығына айналды.
Ж.Мыңбаев 1927 жылы 28 наурыз – 3 ... ... ... ... ... ... қызметінен босатылды. С.Садуақасов Халық ағарту
комиссары қызметінен ... ... ... институтқа
директор болып тағайындалды. Қазақстан дамудың ... ... ... ... АССР Орталық Атқару Комитетінің ... ... ... ауыстырса, соңғысының орнына О.Жандосов барды.
2.3. Смағұл Садуақасұлы – халық ... ... ... Өлкелік комитетке келгенде С.Садуақасұлы
халық ағарту комиссары және ... ... ... ... ... ... жүрген болатын. Халық ағарту комиссариатыбұл
кезде республикадағы ең ірі комиссариаттардың бірі еді. Оған оқу ... ... және ... ... және ... өндірісі қарады. Республика
өмірінде бұл комиссариаттың рөлінің жоғары ... ... оның әлі ... ... көпшілік құратын жергілікті халықтың күнделікті ... ... ... ... өсу ... ... кешіруімен
тығыз байланысты болуында еді. Міне, осы ... ... ... ... ... сияқты белгілі қайраткерлер істеген оқу-ағарту
қызметіне С.Садуақасовтың келуі де әрине, ... соқ ... Тура ... ... ... ... жүйесінің ең өзекті мәселелерін, даму
тенденцияларын жақсы білетін және оларды тарихи және сол ... ... ... ... тура ... ... ... даяр басқа
қайраткерді табу қиын еді [18,305-б].
Бірақ С.Садуақасұлына бұл мемлекеттік қызмет ... ... ... ... ... сол ... өз ... өмір жүзінде
іске асыруға қажет алғы шарттар бар ма еді? ... ... олар ... Бұл ... ... ісіне қажет көлемде қаржы бөлуге мемлекеттің
мүмкіншілігінің шектеулігі, мұғалімдер ... ... мен ... ... ... ... объективті қиыншылықтар мен қатар,
жаңа қалыптасып келе жатқан әмір-әкімшіл ... ... де ... ... ... еді. ... ... партияның оқу-ағарту
ісіне ұйымдық – кадрлық тұрғыдан да және мазмұндық тұрғыдан да барған ... ... ... айту ... ... ол тар таптың мүдде тұрғысынан
іске асырылды. Бірақ бұл аталған ... ... же жас ... қызметіне кері әсерін тигізген нәрсе.
С.садуақасов ХІХ ғасыр мен ХХ ғасыр ... ... ... ... жұмысының барысын нақты ... ... ... ... ... ... ... болмаған күнде де, басым
көпшілігі ауылдағы орыс-қазақ мектептерінің түлектері десек, ... ... ... - ... ... ойды ол ... ... мақаласында да
айтқан. Шындығында алаш ұранды ... ... сол ... түлегі еді.
С.Садуақасов өз тұсындағы мектептердің жайын Омбы уезі және Ақмола мен
Семей облыстары бойынша қарастырады. Мысалы, қаламгердің айтуына ... ... ... ... мектебі 1902 жылы ашылған. Сөйтіп, жыл өткен
сайын мектептердің саны өсе түсіп, 1918-1919 оқу жылында 31-ге ... ... ... ... оқу ... балалардың саны 50670 болса (Семей
облысында – 60840), оның 2530-ы ... ...... Омбы ... мұғалімнің 36-сы 2 кластық орыс-қазақ ... ... ... ... бар, 1-уі ... ... және 1-уі 6 кластық
қыздар гимназиясын тәмәмдаған [18,308-б].
Смағұл халық ... ... ... тұрып-ақ оқу, білім, тәрбие
мәселесіне жіті ... ... Ол ... ... жолын (1915 жылы)
мұғалімдіктен бастады. 1918-1919 жылдары қазақ ... ... ... жаратылыстану, физика пәндерінен сабақ береді. 20-
жылдары баспасөз бетінде оқу ... ... ... ... ... ... ... комиссары болғасын сансыз игілікті істер жасайды. Мысалы:
тұңғыш ... ... ... алғаш осылай аталған) ашуға,
«Жаңа мектеп» (қазіргі ... ... ... ... ... 1927 жылы ... «Қазақстандағы халық ағарту мәселелері» атты
Смағұлдың кітабынсыз 20-жылдардағы ... ... ... баға беру ... ... ... сіңірген саласы оқу-ағарту көркемөнер
мәселелері. Оның ішінде жер-жерде мектеп ашу, қазақтың ... ... ... ... ... техникум, институттардың оқулықтарын
жаздыру. Қазақтың мемлекеттік ... ... ... ... еңбегі
ұшан теңіз [3,18-б].
Ең алғашқы «Жастарға жаңа жол» деген еңбегінен ... ол ... ... ... баса ... аударды. Халықтың жаңа заман
тұсындағы даңғыруы, басқа халықтармен иық теңестіре алатын дәрежеге ... ... ... ... ... ... бере ... тығыз
байланысты екенін көрсетеді.
С.Садуақасовтың мемлекеттік қазақ театрын ұйымдастырудағы еңбегі мол.
Ол театр 1926 жылы ... ... ... ... ... ... ашылу жолында бар ниетін тынышсыз жұмыс істейді.
Өзінің халкомдық қызметінде С.Садуақасов негізгі буын ретінде ... аса ... ... ... ... болады. Олар жаңа талапқа сай
мұғалімдер қалыптастыру және қазақ мектептерін оқулықтар, оқу ... ету еді. Оқу ... ... сол ... ... ... өзек жарды мәселелері туралы, соның ішінде қазақ мұғалімдерінің
негізгі міндеттеріне байланысты негізгі пайымдауларын оның ... ... «Оқу ... ... оларға қарсы шаралар» атты
мақаласынан айқын аңғаруға болады [1,110-б].
Онда былай ... ... ... беру ... ең алдымен бастауыш
мектебінен басталатыны мәлім. Ауыл мектебін ашпай тұрып талапқа сай ... ... оқу ... ... сөз ... ... мүмкін емес». 1925 жылы
6 желтоқсанда КЦИК-тің ІІІ сессиясында жасаған баяндамасында ... ... ... 16 мың ... бар 530 ауыл мектебі ... ... ... ... дейін мектепке дейін тәрбие орындары жоқ еді.
Олардың қатары ... 1920 ... бой ... бастады. Ал 1926-27 жылдары
олардың саны 42-ге жеткенін атап көрсетеді.
Алайда сол ... ... ... ... ... ... жасына
дейінгі балалардың 0,7% ғана қамтыған [21,270-б].
Тарихи шындық сондай, 20-30 жылдары қазақ мектептері мен ... ... ... ... мен оқу құралдарының авторлары
негізінен партияда жоқ, кезінде алаш ... ... ат ... интеллигенция өкілдері болатын. олардың ... ... ... ... Қ.Кемеңгеров, С.Асфендияров аталған
интеллигенттердің үлкен тобы оқу-ағарту ... ... ... баспа орындарында, ұлттық баспасөзде жұмыс жасап жүрді [23,107-б].
Оқу-ағарту халық комиссары оларды өзі басқаратын жұмыс саласына кеңірек
тартуды ашық және ... ... ... Одақ ... ... ... соң ... партияда жоқ интеллигенцияға қырын
қарау, оларды белсенді қызметтен ығыстыру ... ... ... ... партияда жоқ, алаштық интеллигенция өкілдерін
қамқорлығына алып, қызмет берді.
Оның бұл әрекеті Қазақ өлкелік комитетіндегі ... ... ... тарапынан алашордашылдықтың, ұлтшылдықтың көрініс есебі ... ... ... ... ... ... редакторы болағн
еді.
Жауапты редактор газеттің негізгі ... ... ... оның
қаламынан туған бас ... сол ... ... ... ең ... көтеріп, газеттің бағытын анықтап отырды [29,47-б].
Голощекин басшылыққа келген соң ... ... жоқ, ... қырын қарау, оларды белсенді ... ... ... ... С.Садуақасов, керісінше, партияда жоқ, ... ... ... ... қызмет берді. Оның бұл әрекеті
Қазақ Өлкелік комитетіндегі Голощекин бастаған солшыл топ ... ... ... ... ... ал
С.Садуақасовтың өзі болса ... ... және ... ... ... жатқызылды.
Міне, сондықтан да Голощекин Өлкелік комитет құрамынан орталықтың
көмегімен Қожановты ... соң, енді ... ... ... ... бұрды және бұл әрекетінде қазақ қайраткерлері
арасындағы алауыздықты ұтымды пайдаланып отырды ... ... есеп – ... көпке созған жоқ. Өзі келген
жылдың соңына қарай өлкелік бесінші партия конференциясын 1925 ... ... ... ... жағдайға біршама үйреніп алған соң,
келесі 1926 жылдың 17 және 24 ақпанында ... Бюро ... ... ... ... ... ала ... қазақтың» ұстанған
бағытын талқыға ... Бюро ... ... ... ... ... ... ала даярланғандығын, түпкі мақсаты Өлкелік комитетте,
көпшілік арасында халком және редактор ... ... ... ... ... ... қиын емес еді.
Оқу-ағарту комиссариатында жүргізілген тексеру жұмыстарының нәтижесі
бойынша баяндама жасаған жұмыс – ... ... ... ... бюро мүшелерінің назарын негізінен көлеңке жағына аударды. Әсіресе
оған ... ... ... ... мазмұны еді.
А.Байтұрсынов әліппесінің талапқа сай еместігін айтты. ... ... ... бармастан айтылған сын еді. Баяндамашының оқулықтарды оқып
шықпағандығы, олар ... ... ... ... түсінкті
болатын.
Тексерушілердің пікірлеріне сәйкес С.Садуақасов мынадай түсініктер
берді: «Осында ... ... ... ... ... ... жете түсінбеді. Байтұрсыновтың оқулықтары қаншама ... ... ... ... өзі де ... отыр. Ал енді, ешқандай да
негізсіз олар жазған ... ... ... ... Мен ... ... жаңа ... бермей тұрып, барды жамандай беруді негізсіз
қысыр сынға жатқызамын» [24,95-б].
Бюро мүшелеріне мәселе туралы толығырақ түсінік беру үшін ... ... ... де шақырғандығын, бірақ, өкінішке орай,
одан әзірге ештеме шықпай отырғандығын да ... ... бұл ... ... талап ететін, өз ерекшелігі бар, қыруар жұмыс. ... бұл ... ... ... олар ... жер ... - ... өз сөзінде оқу-ағарту саласындағы қиындықтардың жалпы
Қазақстандықтардың әлеуметтік-экономикалық және мәдени ... ... ... ... жаңа ... ... күнде де аталған
қиыншылықтардың ... ... ... ... ... ... ... шүйлігудің орынсыздығын ашық айтты [19,20-
б].
1926 жылы 17 ақпанда өткен Қазақ Өлкелік комитеті бюросының бұл ... ... ... ... ... Оны жүргізуші Голощекин бюро мүшелерін
С.Садуақасовтың атқарып жүрген қызметтерінен босатып, ... ... ... ... сұраған арызымен танысты. Жауапты хатшы кіріспе
сөздерінде С.Садуақасовтың мұндай арыз беруін дұрыс еместігін және ... ... ... ретінде С.Садуақасұлы арыз беру себептерін былайша түсіндірді:
«әкімшілік жұмысты менен ... жоқ ... ... емес ... ... ал мені ... ... саласында пайдалану орынды болар еді, ... ... ... да ... бейімділігім бар. Бұл біріншіден.
Екіншіден менің арызым белгілі бір жоғарғы саяси мүдде ... ... ... ... болғанда да оған саяси орын беруді
қаламас едім. Мен Қазақ өлкелік комитетінде ... тыс ... ... қалыптасқанын, осы себепті бас сауғалап қашып бара жатпағанымды,
керісінше, біздің қызметкерлеріміздің ... бір ... ... ... ... ... мезгілі жетті деп санаймын. Осыған
байланысты бірінші кезекте өз қызметімді ... ... ... да ... ... және газеттегі жұмыстан босатуды көптен-көп сұраймын»
[6,120-б].
Бюро отырысында болсын, пленум, конференция жұмыс ... ... ... ылғи да түрлі өзара ымырасыз позицияларын, олардың
білдіруші сол тұстағы саяси қайраткерлердің ара жігін ... ... ... ... ел тағдыры таразыға түскен бұл тарихи кезеңде жеке бас,
топ мүддесінен ада С.Садуақасов сөзі ... ... ... қоюда батыл
және табанды, терең және турашылдығымен ерекшеленді. Сол ... ... үшін ... ... ... айналған күрделі ұлттық
мәселелерді басқа интернационалдық, таптық мәселелерге ... ... ... оларды болашақ өмір тұрғысынан өз дәрежесінде бағалай білуде
С.Садуақасовтың орны алыстан көз тартты ал билікте жүрген, өз ... көп ... ... ... ... ол тіптен түсініксіз болып
көрінді [18,228-б].
Смағұл Сәдуақасов арызын талқылау барысында бюро мүшелерінің қойылған
мәселеге енжар емес, ... ... ... ... тағы да ... ... арызын мектепке оқулық жазу немесе шығармашылық
жұмыспен айналысу ... ... ... емес, саяси қыр көрсету есебінде
бағалады. Құрамысов та оны ... «Біз ... де өмір ... ... да өмір сүре ... ... да оның ... - деді [17,215-б].
Бұларға қарсытұрғандар қатарында Тәтімов, Нұрмақов, Мыңбаев ... ... ... нәтижесінде үстемдік алған олардың пікірі:
«С.Садуақасов өзіне тапсырылған міндетті өз ... ... ... ... Оның ... ... қабылдауына соңғы уақытта
қалыптасқан жағдай түрткі болып отыр. Шын ... оны ... ... ... ... ... сайды. Мәселен, тәтімов: «Мен Сәдуақасов
жолдастың Қазақстандағы бұрынғы қызметтерімен де танысып және оны өлкедегі
қабілетті ... бірі деп ... Ол тек ... ғана ... басқа да қызметтер де істей алады. Мен оны не
қинап жүргенін ... ... ... ... ... – бұл қызметке
лайық және көргендігі жағынан бәрімізден әлденеше рет ... ... ... ... - ... ... ... оқу-ағарту ісінде
С.Садуақасовты ауыстыра алатын адам жоқ дей алмаймын, бірақ ол бұл жұмысқа
өзінің жалпы ... ... да, ... ... да ... және ... Оқу-ағарту комиссариаты басына тек жақсы қкімді қоюмен
шектелетін орын емес. ... ... ... алдында тұрған барлық
міндеттерді терең түсіне алатын, жоғары мәдениетті адам керек».
Сонымен, 1926 жылдың ақпанында Смағұл Сәдуақасов өзін оқу ... ... және ... ... ... ... ... туралы арыз
берді. Оған мұндай қадамға баруға мәжбүр еткен Голощекин бастаған ... ... еді. ... ... ... қызығын тойлауға бұлардың да күші
жетпеді. Оған одақ және ... ... әлі де ... қолайлы сәт
қалыптаса қойған жоқ болатын [12,194-б].
2.4. Смағұл Сәдуақасұлы – сындарлы жазушы, жауапты
редактор және ... ... 20 ... үлкен саясат айдынында өз желкенін
көтерді. 20 жасында ... – жаңа жол» атты ... ... ... ... Ал осыншама аз ғана жаста ел тұтқасына
жарауы, ... сан ... ... ... ... шығарма жазуы жас
қайраткердің аспаннан салбырап түсе қалмағандығын, тақырға шықпағандығын
айғақтаса керек. Шынтуайтында ... алаш ... ... ... өнеге алды. Олардың қателіктері оған сабақ болды. Ағалардық-ақ, адал
ісіне мысқылдай үлес қосуды өзіне бақыт санады. Бір ... ... ... ... ... беруге шақырды. 1916 жылы Омбы ауылшаруашылық
училищесіне түсісімен қазақ жастарының ... ...... ұйымы
«Бірлікке» мүше болып кірді. Ұйымның «Балапан» қолжазба журналында қаламын
ұштады. Алашорда үкіметі тұсында ұжымдасқан «Бірлік» шала ... ... ... ... 1918 жылы «Жас ... атты ... ... ұйымын
құрды. Алаш идеологиясын ұйымның үні – «Жас азамат» газетінде насихаттады.
Смағұл орыс басылымға өткір – өткір мақалалар ... ... пен ... үміт күткізер жас талаптың келе ... ... ... ... бірі ... ... сол 1918 жылы Алашорда үкіметінің
Ақмола облыстық комитетін құруға ат ... 1918 ... соңы мен 1919 ... ... ... Сібір» кооперативтер берлестігі одағында нұсқаушы
болып қызмет ... ... ... мен ... ... ... етіп, орыс тілінде одақтың үні «Трудовая ... ... ... Жиырма жасар саясаткердің саяси және
қаламгерлік жолы осылай ... ісі ... бар ... жұмсаған, өнер-ілімнен тапқан –
таянғанын аянбаған С.Сәдуақасов осынау аз мерзім ішінде «Еңбекші Жастар»,
«Кедей сөзі», ... ... ... ... ... мен ... Қазақстан»
журналының (Орынбор) жауапты шығарушысы болды. Жазған мақалалары саясат,
шаруашылық, ел ісі, мәдениет, әдебиет, ... ... ... ... ... де басылып тұрды. Осы жылдары Смағұлдың «Кооперация һәм
қазақ шаруасы» (Орынбор, 1924 жыл), ... ... ... ... ... 1924 жыл. Бұл көркем туынды), «Жастармен
әңгіме» (Орынбор, 1925 жыл), «Ұлт ... ... 1926 ... ... ... ... (Қызылорда, 1927 жыл) сияқты үлкенді
– кішілі кітаптары жарық көрді. Сонымен бірге ол ... ... ... – Баян ... ... орысша нұсқасында және қазақтың үш талантты жас
жазушысының (Жүсіпбек, Мұжтар, Бейімбет) орыс тіліне ... бір ... алғы сөз ... ... ... ... ... паналаған жылдары Смағұл ХХ ғасыр ... ... ... ... оқиғаны, төңкерістің алды – артындағы жағдайды арқау еткен ... Бұл ... ... ... ... ... Әлиханқызының
қолында ұзақ сақталып, 50 жылдардың соңында М.Әуезов ... ... ... ... мұражайында сақтаулы тұр [7,192-б].
Оның көптеген еңбектері осы мәселелердің қазақ топырағындағы күрмеуін
шешуге арналған. «Трудовая Сибирь» ... ... ... ... ... ... мақалалары осыны айғақтайды. «Кооперация һәм
қазақ шаруасы» атты ... ... ... ... ... ... шығарма жариялауы қайраткердің шаруашылық ісін дамытуға қосқан
үлесін көрсетеді.
Біртұтас Қазақстан болып ... ... ... ... ... кадрларды тәрбиелеу, мекемелерді қазақыландыру және
тағы басқа толып жатқан мемлекеттік мәселелердің басы қасында ... ... ... ... қоса ... ... ... саласында жазған «Күлпәш», «Күміс қоңырау», «Салмақбай-
Сағындық» атты тамаша еңбектері бар [24,75-б].
Ғылыми – ... ... ... жаңа жол», «Кооперация һәм
қазақ шаруасы», «Жастармен ... атты ... мен ... ағарту мәселелері» деген баяндамасы жатады. Бұл ... ... ... оқыған. Бұл баяндаманың жартысы «Жаңа
мектеп» журналының 1927 жылы 3-4 сандарында басылған. Ол түгелдей сол жылы
жеке ... ... ... ... һәм ... ... 1924 жылы ... жеке кітапша болып
басылған. Он екі тараудан тұрады. Бұл еңбегінде ол ... ... ... ... ... ... ішінде сауда-саттық жолындағы ұйым. Кооперацияға
жүз жыл ... ең ... ... ... ... болған, оны ашқан Роберт
Оуэн деген кісі».
С.Сәдуақасұлының көсемсөздік ... ... ... бір ... ... еңбегі «Жастарға әңгіме» деп аталады. Ол 1925 жылы Орынбордан жеке
кітапша ... ... ... алты ... ... ... Бұл мұраның
құндылығы көп- аздылығымен, емес, ... бере ... ... ... ... ... [10,83-б].
С.Садуақасұлының мерзімдік басылымдар жарияланған ... ... ... ... ... көрді. Мысалы: «Жоғарғы оқу орнының
Қазақстан үшін маңызы», «Халық ағарту мәселелері», «Мен Голощекин жолдастың
сөзіне қосыла ... ... және Ұлт ... ... бес ... жас ... осыншама жауапты жұмыстарды үлкен қажыр
қайратпен атқара бастайды. Әрине сол кездегі ... ... ... ... ... ожат тура ... ... бермеді.
Әсіресе оның талас мәселелерді бір айтқаннан қайтпайтын қасарыспа мінезі де
оған Голощекиндер тарапынан жақсы атақ әкеле қоймады. Ол ... ... ... де ... ... ... ... танытып, өзінің
позициясын бермей, Ф.И.Голощекиннің икеміне көнбей, ұстаған платформасынан
қайтпай отырып алған болатын.
С.Садуақасұлы еңбектерінің дені ... ... ... да ... тырнақ алды туындылары оныншы жылдардың аяғында баспа жүзін көрді.
Осы тұңғыш туындыларының өзінен жас қаламгердің ұлт – тарихына ... ...... сындарлы талдау жасай алатындығы байқалды. Айталық, 1918
жылдың қараша айында жазып, 1919 жылы ... ... ... ... ... ... ... «тарихи – сыни очерк» атты еңбегін тек
әдеби сын ... ғана ... ... ... ... байлап, нақты
деректерге барлау жасаған тарихи әліптеме деуге болады. Мұндағы ... ауыз ... мен ... ... ... ... ара ... талпынуы, ұлт баспасөзінің дүниеге келу, қалыптасу кезеңнің
тарихына шолу ... ... ... ... ... ... ... тарихи құндылығын арттыра түседі.
Егер бұл шақта немесе оған дейін қазақ тарихы көбінесе жат жұртшылықтың
көзімен қаралып, олардың пайымымен шешіліп ... ... ... ... ... ... С.Садуақасұлы сынды бірер қазақ азаматының
деректерге құрылған тарихи әліптемелердің ... ... ... ... 1919 жылы ... журналға «Ауыл мұқтаждығы (қазақ
өмірінен очерк)» атты тағы да бір көлемді әліптеме жариялады. Бұл ... ... ... ісі мен ... ... ... қымтыған екі
бөлімнен тұрды. Ол қазақ арасындағы ... ... ... жасай
отырып, ерекшеліктеріне тоқталады.
Қазақ елінің денсаулығы туралы ... ... сол ... меңдеген аурулардың себеп салдарын тарата айтқан. Кейбір сытқар
түрлерін жат жұрттан жұққан ... ... ... ... ... ... ... және татардан шыққан «тәуіптердің»
оспадарлығына тыйым салыну керектігін алға тартады. Автор Ақмола ... ... ... ... ... ... жылдарға шалып
көрсеткен. Бұл да – таптырмас ... ... ... ... ... Орынбордағы қазақ жастары курсында
ұйымдық, ... ... ... ... ... ... Осы ... ол 1921 жылы «Жастарға жаңа жол» атты кітапша ... ... ... бұрынғы һәм қазіргі ұйымдары» атты ХІ тарауды айрықша
сөз етіге болады. Қаламгер мұнда 1914 жылдан бері ... ... ... ... ... ... ... Бүгінде шырақ алып іздесең
таптырмайтын «Бірлік» ұйымы бағдарламасының үзінділерін тек осы ... ... ... ... жер-жерлерінде 1917 жылы ашылған ұзын саны
21 ... ... ... деректер де осы ... ... жылы ... ... ... ... жерді
аудандастыру бөлімін басқарады. Осы жыл «Советская Киргизия» журналына
мақала ... ... ... ... қазақ жерін аудандастыру
мәселесін көтерді. Кеңес билігі ... аса ... ... ... ... салиқалы пікірді Смағұл сынды санаулы қайраткерлер ... ... Бұл ... ... ... ұстаған концепциясын
көрсететін еңбек. Жер мәселесі жөніндегі Смағұлдың осы ... ... ... ... ... ... ... Семей,
Павлодар қалаларының дүниеге келу тарихын біле аламыз.
С.Садуақасұлының 1923 жылы «Жас қайрат» газетіне жазған «Күнбатыс һәм
күн шығыстың бостандық ... ... ... атты ... ... ... ... Қаламгер қазақ тарихын тұңғыш рет әлемдік бостандық
жолындағы күрестің бағыт-бағдарына, жөн-жосығына шолу ... ... ... пен ... айырым өзгешеліктерін тілге тиек етеді.
«Бостандық ақ білектің ... көк ... ... ... - ... ... ... қазақты оянуға шақырады.
Қазаққа бас болған қайраткерді әлімсақтан толғандырған жер ... ... ... ... тым ... кетті. Міне осы кезде қазаққа
«Сенің жерің мынау», «Сен ... ... ... ... деп қарапайым әрі
нақты ұғыммен түсіндіретін кітаптар қажеттілігі анық байқалады. Осы жылдары
қазақ ... ... ... һәм ... жер саясаты» (1925),
Т.Шонаұлы «Қазақ жері мәселесінің ... (1926) атты ... ... ... ... шығысымен іле-шала «Еңбекші қазақ газетіне
«Керекті кітап» атты мақала жариялайды. «Қазақстан жер ... ең ... ... - ... ... - ...Біз соңғы уақытқа дейін өз жерімізді
өзіміз жөнді біле алмай келеміз. Сондықтан «қыс ішінде» ... ... ... ... оқушылары құттықтап қарсы алатын жөні бар.
С.Садуақасұлының аз ғана жасында ел тұтқасына ... ... ... ... ... ... ... жазуы жас қайраткердің аспаннан
салбырап түсе қалмағандығын, тапқырға шықпағандығын ... ... ... алаш ... ... толқыннан үлгі өнеге алды.
Олардың қателіктері оған сабақ болды. Бір ... ... ... алашқа тыныс беруге шақырды. Сөйтіп, 1918 жылы «Жас ... ... ... ... ... Алаш идеологиясын ұйымның үні – «Жас
азамат» газетінде насихаттады. Смағұл осы ... ... ... ... пен ... ... үміт күткізер жас талаптың келе
жатқанын танытты.
1920 жылы ол ... қара ... ұйым ... ... ... ... ... 1923 жылы қазақ жерін аудандау ісін басқаруды өкімет
Садуақасұлына маман ретінде арнайы тапсырды. Сол жылдары жазған ... ... при ... Киргизии», «Итоги проделанной работы
в области земельной политики», «Орта Азия өміріндегі жаңа ... ... ... сындарлы жазушы және экономист екендігін көрсетеді.
«Еңбекші қазақ» газетінің редакторлығына С.Садуақасұлы 1925 жылы келді.
Осы жылы 8 қаңтарда «Еңбекші ... ... 274 саны ... ... ... көрсетуіне қарағанда газеттің беделі бұл уақытқа дейін
жоғары болмаған. Тартымсыздығынан оның ... ... ... ... ... да ... орындар оған жазылуға міндеттеу әдісіне көшкен.
С.Садуақасұлы келген ... ... ... ... ... ... және оның белсенді қоғамдық санасының қалыптасуына ... ... ... қуатты құралға айналдыруға тырысты. Жаңа редактор келген соң
көп ұзамай, яғни 17 ... (№290) ... ... «еңбекшіл» емес, «еңбекші»
атала бастады. Жаңа редактор бірінші кезекте ... ... ... ... ... ... орай, кезінде С.Садуақасұлы «Еңбекші қазақ»
бетінде негізінен «ұлтшыл» партияда жоқ ... орын ... ... анық, коммунист авторларға жол бермеуге тырысты деген пікірдің
жала екендігін атап айту ... ... ... ... ... ... ... жаңа билікке сын көзбен қарап, бірден
бой ... ... ... жаңа ... ... ... мен С.Мұқановтың әдебиет мен ... ... ... ... Ә.Байділдин мен Ғ.Тоғжановтың
мақалаларын, шығармаларын ... ... еді. ... ... бетінде көп пікірлікті қолдаушы және оны іске асырушы да ... ... ... ... «Еңбекші қазаққа» партияда жоқ,
бұрынғы алаштық интеллигенцияның да ... ... рас. ... жаңа ... бейімделіп, оларды халықтың рухани өмірінде
алатын табиғи ... да ... ... ауыз сөз айтқан емес. Керісінше,
ол ескіні интеллигенция өкілдеріне ... ... ... ... ... жасайтын басылым арқылы алаштық интеллигенцияға да ... ... ... ... редакторлыққа келген күннің ертеңіне газетке (№275)
бүркеншік атпен материалдар жариялау тәртібін енгізді. Бұл ... ... ... ... ... ... жалғастыру
және қоғамдағы түрлі көңіл-күйді толығырақ қамтуға бағытталған әрекеттердің
бірі болатын. Газеттің тілі де өзгеріске ... ... ... ... ... ... бұқараға түсінікті қазақ тілінде
жеткізуді көздесе, екіншіден, ... ... ... ... басқа берер
пайдасы күмәнді шетелдік сөздерден таза ... күш ... ... ... осы ... ... арқылы газет сол кезеңдегі ... ең ... ... көтеріп, оларды шешудегі құралға айналуға
тиіс болды. Ал газет бетінде жарық ... ... ... жер ... ... оқу-ағарту, рухани мәдениет (мектеп, әдебиет, өнер,
тарих) мәселелері төңірегінде шоғырланды. Міне, осы ... ... ... ... ... Аз ... ішінде газеттің тиражы
өсті (3 мыңнан 8 мыңға), ал оның ауылдық ... ... саны ... редактор газеттің негізгі авторларының біріне айналды, оның
қаламынан туған бас мақалалар сол ... ... ... ең ... көтеріп, газеттің бағытын анықтап отырды. Смағұл Садуақасов
мақаласында ... ... ... ... ... ... тар ... мүддені жалпы ұлттық, гуманистік
мүдделерге қарсы қоймауға, қазақ қоғамының барлық ерекшеліктерін тура ... ... мәні бар ... ... сол ... ... ... Мәселен, ол «Ауыл саясатының негізі» атты бас мақала
(1926, 17 қаңтар) партияның 14 съезі ауыл шарасында тым солақай ... ... ... ... де – ... де ... деді, дұрыс саясат кедей мен ... ... ... ... ... кезінде қатал сынған ұшыраған «Оқу ісінің
кешшіліктері, оларға қарсы шаралар», ... ... ... және ... ой ... батылдығымен ерекшеленді. Мәселен ол жастардың
арасында ескінің бәрінен бас тарту бар ... ал шын ... ... де ... емес, тіптен сол капитализмнің өзі де ортағасырлық феодалдық
тәртіппен күресуде прогрессивті роль атқарғандығын, демек өткен мен жаңаның
ара байланысын тани білу ... деп ... Ойыс ойды айта ... ... бардың брін бұзу, қирату қателік, оны біртіндеп, жаймен
өзгерту керектігін айтты.
Әрине, бұл мақалалар ... ... жоқ. ... Қазақ Өлкелік
комитетінің баспа істермен айналысатын бөлімі даярлаған құжаттарда олар
партиялық ... ... ал ... идеологиялық іске нұқсан келтіруші
есебінде бағаланды. Осы тұжырымды негізге ала отырып Смағұл Садуақасовты
редакторлық қызметтен ... оның ... ... қою туралы ұсыныс
жасалынды.
Голощекин мен оның серіктерін қалыбынан шығарған «Торғай ісі» болды.
«Еңбекші қазақ» газеті 1926 жылы 15-26 ... ... ... ... ... өтіп ... сот ... оқырмандарға үздіксіз
хабар беріп тұрды. С.Садуақасұлы сот ... ... ... мүдделер
қайшылығы жатқандығын, әрине, жақсы ... ... ... ... ... кінәлі еместігін де түсінді. Сот барысынан неғұрлым
объективті және толық хабар беріп ... ... де ... ... ... ... ... қазақ» әдеби шығармалардан
көркемдік сапасы жоғары дүниелер басылуға тиіс деп ... Ол ... ... ... тар ... үзілді-кесілді қарсы шықты.
«Партиялық принциппен» қаруланған Ғ.Тоғжанов, Ә.Байділдин сияқты ... алаш ... ... ... күйе ... ... сын ... жариялап оларға араша түсті. Дулатов, Жұмабаев,
Әуезов, Кемеңгеров, ... ... ... есігін кең ашып
қойды. «Еңбекші қазақта» (1927,15,16 ақпан) жариялаған мақаласында: «Мағжан
туралы былтыр Ғаббастың кітабы шықты. Бірақ бұл да ... ... ... жоқ. ... бізге айтқаны Мағжанның «жұмбағы», «дағдарысы»
болды... Мағжанды қайтсе де ... ... ... мен сірә ... барын бар, жоғын жоқ деу керек. Мағжанды күйдідірсек, біз бәрін де
күйдіреміз. Қайткенде де мен ... ... ... - деп ... ... ... ... «біздің тапшыл ақындарымыздың
жазғанынан айқайы көп» деп, ... ... ... ... ... ... ... Осы негізде, мәселен, жауапты редактор
мен С.Сейфуллиннің арасында ірі дауға ұласқан кикілжіңдер де орын алды.
Сондай ... ... соң ... ... ... ... ... зиянкесті әрекеттерін әшкерелеп,
оларды қызметтен аластауды талап етпек болды. Бірақ, белгісіз ... бұл ... ... ... да ол ... ... бөлімінің меңгерушісі Ә.Байділдинге арыз жазумен тоқтайды. Арызын
«Еңбекші қазақтың» оның ... ... ... ... ... ... ... оң қабақ танытпағанын айтып налиды.
Бірақ, гығармалардағы Атарқаны – ... ... ал ... ... республиканың бастаушы Өлкелік Комитет пен оның бірінші хатшысы –
Голощекин деп алсақ, онда ақын ... ... ... ... ... атарбаның бет алған межесі 32 жылдық нәубеті еді. Мұны ... ... ... ... ... Сейфуллинмен болған күрсесте С.Садуақасов
айтқан пікірлер негізсіз емес болатын.
Партияда жоқ интеллигенцияның ... ... ... «ұстамды есем»,
партиялық бағытқа қарсы мақала, фельетон, өлеңдерді жариялау, ... ... ... ... ... ... ... баспай ұстауы міне осы сияқты «кемшіліктер» ... ... ... өткен жоқ. 1926 жылы 18 сәуірінде Қазақ Өлкелік партия
комитетінің ... ... ... ... ... мәселеге қарап
С.Садуақасовты редакторлық қызметтен босатып, оның орнына жауапты редактор
және ... ... ... ... ... ... Тұрар
Рысқұловты бекітті [25,76-б].
ҚОРЫТЫНДЫ
Қорыта айтқанда С.Садуақасұлы ұлы Қазақ еліне, ... ... орын ... ... ... артында қалған аманат мұратына
жіті ... ... ... енді ғана ... келе жатқан шынайы тарихымызға
қажетті мәліметтерді ұштастырар еді.
Халық ағарту комиссары С.Садуақасұлы бесінші конференцияда-ақ «ұлтшыл
уклонист» деп айыпталған еді. ... кемі ... ... ... саудасы
нақ осы қызметтерге бағыттады. «Садуақасовшылдық» деген атау бес жыл ... ... көп ... бойы ... бетінен түспеді [6,148-б].
С.Садуақасұлының көзге түсуіне себеп ... оның ... ... ... ... керек. Осы уақытқа дейінгі С.Садуақасұлы туралы баспасөз
бетінде бірде бір жақсы сөз айтылмайтын, оның себебі қазақ елі өзі ... ... емес еді. ... ... ... ... өмір ... Қаншама Смағұл сияқты қазақ зиялы ғұламалары репрессияның құрбаны
болды. 1937 жылы ... ... ... ... ... оның
бірі қоғам қайраткері С.Садуақасұлы еді.
1937 жылы кеңестік ... ... ... ... 1938 жылы жалғыз ұлы
Смағұлдың ауыр қазасына кейін бейбақ ана қатты қайғырып күні-түні жылап қос
жанарынан айырылыпты. 1937 жылы ... ... ... ... ... кешікпей құсадан қайтыс болған. Смағұлдың бүкіл ой
арманы, пікір тұжырымдары тоталитарлық кезеңнің ресми идеологиясына ... ... оның ... ... құру ... ... ... қайта
көтерілуіне себеп болған да Смағұлдың барша адам заттың көз ... құру ... мен ... ... ... ... ... оның қазақ елі
үшін, жер үшін, тәуелсіздігі үшін атқарған қызметі орасан зор. Бұл ... ... күй ... ... ... бірі ... оның ... басқару мәселесі батыл қойылған. Қазақстан
тәуелсіз ел болуы оның ... ... даму ... ... ... фактілерге жаңаша бағыт беру қажеттілігін ... ... ... ... бір ... ... бұрмалап, ұшқары пікірлерге
құрылған ... ... ... келуі себепші болады.
С.Садуақасұлы туралы жазған ... ... ... ... ... ... қасіреттері беттері жайында жармау немесе үстемдік құрған
коммунистік идеологияның мәніне қайшы келетін ... ... ... ... кету және ... ... ... 1938 жылы Сталиннің өзі
редакциялаған БК(б)П ... ... ... ... ... беру ... келеді.
Мәселенің жанама қайылуы тарихи шындықты дұрыс тани білуге апаратын
жолды іздеуді және сол ... тың ... кең ... ... ... ... ... етеді. Осы Смағұл туралы көп ... ... ... ... ... арқылы білісе алады екенбіз. ... айта ... көп деп ... ... ... біз қазақ елі тәуелсіз
ел бағындай-ақ ойымызды айтуымызға оны сыртқа шығаруымызға ... ... ... 70 жыл бойы тарих сахнасына шыға алмай жүрген қазақ қоғам
қайраткерлерінің бірі С.Садуақасұлының ... мен ... ... ... ... отырмыз.
Смағұлдың жанұясы туралы әліде болса көп зерттеулер керек, оның жолдасы
мен баласы туралы деректер шамалы ... ... ... ... ... ашып жазу болашақ бізден деп ойлаймын, қазір де көптеген
зерттеуші тарихшыларымыз жазым жүр. ... айта ... ... ... ... С.Садуақасұлы туралы зерттеді.
Смағұл Садуақас ұлы қоғам ... ел ... ... ... үшін ... берген ғұлама. Дерек көзіне келетін ... ... ... ... ... ... туған балаекен,
Байтақ елге асқар таудай пана екен.
Сол баладан, сол панадан айырылған,
Қайран ... орны ... жара ... сол ... аза ... ... ол аға ... алаш
толқығандарының ісін әшкерелетті, өз ... ... ... алдында тұрған тұлға. Жетпіс жыл бойы аты аталмағандар қазақ
елі өз егемендігін алып жариялықтың арқасында ... ... ... ... ... ... үшін ... жан қиярлықпен ... өз ... ... ... өмірінің соңына дейін қуғын
көрсе, ал қазір біз қазақ ханы ... олай ... ... елінің
қоғам қайраткері ретінде үлкен баға беріп тарих бетіне ... ... ... ... өлмеді.
Әрбір елдің өзін-өзі басқару ұлттық мүддеге қызмет ететін мемлекеттік
құрылыс арқылы іске аспақ. Осы биік ... ... ... ... ... ... соларды аңдыған кедергілерді жеңген
жігерлі көзге бірде көрінсе, бірде ... ... ... ... рухы.
Басқаша айтқанда белгілі бір тарихи кезеңдерде немесе дәуірлерде оларды
іске асыру үшін күресуші де сол ... ... ... ... ... ... ... тарихи тұрғысына қайта оралдық, іс-
әрекетіне мақсат мүддесінен, тіптен мінез-құлқынан бүгінгі ... ... ... ... ... ... ... сүйеніш іздеседі.
Қазақ елінің сондай бірегей ұлдарының бірі – ... ... ... ... ... ... ... асқар таудай
пана екен» деген сөзін қайраткерге ағалары туған туыстары атынан берілген
баға деп білеміз. Ал ол баға ... ... ... ... тәуелсіз ел
болған бүгінгі күнде күллі ұлт білуі тиіс тұлға ретінде танылуы ... ... ізін ... болашақ қазақ жастары біз деп ойлаймын.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
1. ҚРОМА. Оқу ағарту халық комиссары. 81 қор
2. Садуақасұлы С. ... ... ... 1993 жыл Дәрімбетовтың
құрастыруы бойынша
3. Садуақасұлы С. Ауыл ... ... және оны ... ... ... 1926 жыл 12 ... Садуақасұлы С. Оқу ісінің кемшіліктері, оларға қарсы шаралар. //
Еңбекші қазақ, 1926.ХІІ.6
5. Садуақасұлы С.Ауыл ... ... // ... ... ... М.Қойгелдиев, Т.Омарбеков. Тарих тағылымы не дейді? Алматы, 1993 жыл
7. Михайлов В.Ұлы жұттың жазбалары. ... 1992 ... ... Ұлы ... ... ... 1999 ж.
9. Қазақстан тарихы (көне заманнан бүгінге дейін). ІІІ том. – Алматы:
Атамұра, 1996ж. 545-бет.
10. Алдамжаров З.А. ... ... ... ... в ... 1983 ... ... халық әдебиеті (көп томдық). ІІІ том – Алматы: Жазушы, 1937ж.
– 303 бет
12. Қасенов, Төраханов Ә. Қызыл қырғын, 1937 ... опат ... ... ... халық әдебиеті, Алматы: Рауан, 1990ж. 240 бет.
14. Бөкейханов Ә. Таңдамалы. Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 1995ж, ... ... М. Алаш ... ... 1993 ... Нұрпейісов К. Алаш һәм Алашорда. Алматы, 1995 ж.
17. Көпеев М.Ж. Ел аузынан жинаған әдебиет үлгілері. Т.2. – ... 1992 ж. ... ... Ә. ... ... ... ... Алматы: Ана тілі, 1998
ж. 304 бет.
19. Қойгелдиев М.Панасыз араша түскендер. // Қазақ әдебиеті. 1992 ж. 22
мамыр.
20. Есенберлин І. ... ... ... ІІ том. ... Жазушы, 1969 ж.
350 бет
21. Асфендияров С.Д. История Казахстана. І том. Алма-ата, 1935ж. 260
бет
22. М.Қойгелдиев. Тұтас Түркістан ... және ... ... ... ... ... Т. 20-30 ... Қазан қасіреті. Алматы – 1997 ж.
24. Қамзабекұлы Д.Тарихты жазған, тарихта қалған ... // ... ж. ... Қамзабекұлы Д. Алаштың ұлы – Смағұл. // Жұлдыз. 1993 ж. №4.
26. Елмұрзаев Р. ... ... // ... 1994 ... Қозыбаев М. Көкшетау. // 9 наурыз
28. Нұрпейісов Х. Саясаткерге тіл – өз ойларын жасыру үшін берілген. //
Егемен Қазақстан 1992 ж. 7 ... 3 ... ... Д. ... ... бай мұрасын қалай зерттеу
керек? // Қазақ тарихы, 1994 ж. №2, 47 бет.

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 85 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Индустрияландыруға бағыт алудағы қиыншылықтар.5 бет
Смағұл Сәдуақасовтың дүниетанымының қалыптасуы және мемлекеттік қызметінің басталуы55 бет
Смағұл Сәдуақасовтың өмірдерегі17 бет
Қазақ зиялылары қазақ тілінің мәртебесі жайында51 бет
Ұлт ұстаздары Ы. Алтынсарин мен А. Байтұрсынұлы мектеп оқушыларына кезінде Ленинді дәріптегеннен артық ұлықталуы тиіс6 бет
С.Садуақасұлы шығармашылығы28 бет
"кәсіби қазақ тілінің маңызы мен міндеттері"3 бет
"Оңтүстік Қазақстан кәсіби тарихшыларының мәртебесі"29 бет
7 -арна: кәсіби деңгейі мен шығармашылық шеберлігі50 бет
XX ғасырдың басындағы қазақ зиялыларының атқарған қызметтеріне саяси талдау57 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь