Сот жүйесіндегі судьяның тәуелсіздігі

КІРІСПЕ. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...5.7

1 СОТ ЖҮЙЕСІНДЕГІ СУДЬЯНЫҢ ТӘУЕЛСІЗДІГІ.

1.1 Судьяның тәуелсіздігі принципінін түсінігі және
оның маңызы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...8.15

1.2 Судьяның тәуелсіздігі принципінін сот билігінің
басқа принциптерімен ара қатынасы ... ... ... ... ... ... ... 16.34

2 СОТ ЖҮЙЕСІНДЕГІ СОТ ТӨРЕЛІГІН ЖҮЗЕГЕ АСЫРУШЫ ТҰЛҒАЛАР МЕН СОТТАҒЫ ӨКІЛДЕР.

2.1 Сот төрелігін жүзеге асырушы тұлғалар мен іске
қатысушы тұлғалар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 35.48

2.2 Сот төрелігін жүзеге асыруға ықпал ететін
көмектесуші тұлғалар ... ... ... ... ... ... ... ... ... .48.59

2.3 Соттағы өкілдер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..59.62

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..63.66

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... .67.68
Тақырыптың өзектілігі. Қазақстан Республикасы Конституциясына сәйкес, адамның негізгі құқықтары мен бостандықтарының сақталуы мен заңды мүдделерінің қорғалуы заңның үстемдігі қамтамасыз етілетін мемлекетте ғана мүмкін. Өз кезегінде мұндай мүмкіндік мемлекеттік механизмде биліктердің бөлінуі мен өзара іс-қимылын толық көлемінде істей шығуы және сот билігіне тән ерекше рөлдің атқарылуы арқылы іске асырылады.
Айтылған негіздерге байланысты тәуелсіз сот билігінің қалыптасуы мен дамуының өзектілігі өсуде. Әсіресе, сот билігін жүргізуші судьялардың дербестігін, олардың өз құзыреті шеңберінде шешім қабылдағанда ешбір ықпал-кедергісіз, тәуелсіз болуын қамтамасыз етудің маңыздынығы орасан зор. 2001 ж. 6 маусым күні Астанада болып еткен Қазақстан Республикасы судьяларының кезекгі III съезінде Мемлекет басшысы бұдан кейін бүкіл сот жүйесі шешуге тиісті мынадай міндеттерді атап көрсетті:
"Бірінші-сот сатылары арасында соттылықты шектеу процесін түбегейлі қисынына жеткізу керек. Сотта көпе-көрінеу қылмыс туралы қылмыстық істерді тергеу мен қарау тәртібін бұрынғыдан да қаншалықты мүмкін болғанынша оңайлату керек.
Екінші-сот қаулыларын орындау жөніндегі жұмысты түбегейлі жақсарту қажет.
1.Қазақстан Республикасының Конституциясы, 1993 28 қаңтар.
2. Қазақстан Республикасының Конституциясы, 1995 30 тамыз
3. Қазақ ССР-нің "Мемлекеттік тәуелсіздігі туралы Декларациясы". 25 қазан, 1990 ж.
4. ҚР Азаматтық кодексі Алматы, «Жеті жарғы» –1998 ж.
5. ҚР Азаматтық іс жүргізу кодексі Алматы: «Жеті жарғы», 1998ж.
6. ҚР Қылмыстық кодексі Алматы, «Жеті жарғы», 1997 ж.
7. ҚР Нотариат туралы заңы,- Алматы : «Жеті жарғы», 1999ж.
8.Қазақстан Республикасы Президентінің Жарлығы Қазақстан Республикасының сот жүйесінің тәуелсіздігін күшейту жөніндегі шаралар туралы.1 қыркүйек, 2000 //Заң газеті., 5 қыркүйек, 2000
9. Қазақстан Республикасы Президентінің Жарлығы "Сот әкімшілігінің жаңа жүйесінің қызметін қамтамасыз ету туралы". 12 қазаң, 2000. //Заң газеті. —18- қазаң, 2000.
10.Қазақстан Республикасының Конституциялық заңы "Қазақстан Республикасының сот жүйесі мен судьяларының мәртебесі туралы". 25желтоқсан, 2000 //Егемен Қазақстан. 25 желтоқсан, 2000
11. Указ Президента Республики Қазахстан "О мерах по соверщенствованию правоохранительной деятельности" от 22 января 2001 г. //Қазахстанская правда. - 2001. - 23 января
12. Закон Республики Қазахстан "О высшем судебном совете Республики Қазахстан", от 28 мая 2001 г. //Казахстанская правда - 2001. - 3 июня
13. Қазақстан Республикасы Президентінің Конституциялық заң күші бар Жарлығы "Соттар және судьялардың мәртебесі туралы". 20 желтоқсан, 1995 ж. //Егемен Қазақстан . 20 желтоқсан, 1995
14. Назарбаев Н.Ә. Қазақстан-2030.Қазақстан Республикасы Президентінің Қазақстан халқына Үндеуі. //Егемен Қазақстан. — 11-қазан, 1997
15.Назарбаев Н.Ә. "Соттар қызметінің заңдық, қана емес, саяси да мәні зор". Қазақстан Республикасы судьяларының III съезіндегі Елбасының алғы сөзі //Егемен Қазақстан. — 8-маусым, 2001.
16.Абдуллина З.К. Проблема доказывания в гражданском судопроизводстве Алматы: Данекер, 2004.Қазақстан Республикасының Конституциясы, 1993 28 қаңтар. - Алматы
17. Аристотель. Политика, М., 1893.
18.Баймолдина З.Х. Доказывание и доказательства в гражданском судопроизводстве. Алматы: «Жеті жарғы», 2001ж.
19. Баянов Е. Мемлекет және құқық негіздері. Алматы 2001.
20. Зиманов С.З. Конституция и Парламент Республики Қазахстан - Алматы: "Жеті Жарғы", 1996.
21.Монтескье Ш.Л. О духе законов и об отношениях, в которых законы должны находиться к устройству каждого правления, к нравам. климату, религии и т.д. - СПб., 1900.
        
        Мазмұны
КІРІСПЕ. ___________________________________________________5-7
1 СОТ ЖҮЙЕСІНДЕГІ СУДЬЯНЫҢ ТӘУЕЛСІЗДІГІ.
1.1 Судьяның тәуелсіздігі принципінін түсінігі және
оның маңызы _______________________________________________8-15
1.2 Судьяның тәуелсіздігі принципінін сот билігінің
басқа ... ара ... ... СОТ ... СОТ ... ЖҮЗЕГЕ АСЫРУШЫ ТҰЛҒАЛАР МЕН СОТТАҒЫ
ӨКІЛДЕР.
2.1 Сот төрелігін жүзеге асырушы ... мен ... ... Сот ... жүзеге асыруға ықпал ететін
көмектесуші тұлғалар_____________________________________48-59
2.3 Соттағы өкілдер__________________________________________59-62
ҚОРЫТЫНДЫ ______________________________________________63-66
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ _____________________67-68
КІРІСПЕ
Тақырыптың ... ... ... ... ... ... ... мен бостандықтарының сақталуы мен заңды
мүдделерінің қорғалуы заңның үстемдігі ... ... ... ... Өз ... ... мүмкіндік мемлекеттік механизмде биліктердің
бөлінуі мен өзара іс-қимылын толық көлемінде істей шығуы және сот ... ... ... ... ... іске асырылады.
Айтылған негіздерге байланысты тәуелсіз сот билігінің қалыптасуы ... ... ... ... сот ... ... судьялардың
дербестігін, олардың өз құзыреті шеңберінде шешім қабылдағанда ешбір ықпал-
кедергісіз, тәуелсіз ... ... ... ... орасан зор.
2001 ж. 6 маусым күні Астанада болып ... ... ... ... III съезінде Мемлекет басшысы бұдан кейін бүкіл сот
жүйесі шешуге тиісті мынадай міндеттерді атап көрсетті:
"Бірінші-сот сатылары арасында ... ... ... ... жеткізу керек. Сотта көпе-көрінеу қылмыс туралы қылмыстық ... мен ... ... ... да ... ... болғанынша
оңайлату керек.
Екінші-сот қаулыларын орындау жөніндегі жұмысты түбегейлі жақсарту
қажет.
Үшінші-Конституцияда көзделген сот ... алқа ... ... ... іс ... ... Өлім ... көзделген ауыр
қылмыстардан бастау керек.
Төртінші-мамандандырылған соттар жүйесін-бірінші кезекте экономикалық
және әкімшілік соттарды кезең-кезеңмен құру жұмысы жалғастырылсын.
Бесінші-дауларды ... ... ... ... ... соттарды
ендіру мүмкіндігін зерттеу кажет.
Алтыншы-тергеу әрекеттерін сот бақылауы ... ... ... ... ... ... ол кең ... Ресейде де осы
жолмен жүруге езірленіп жатқан сыңайлы. Біз басқалардың істегендерін көзсіз
көшіріп ала бермеуіміз ... ... ... ... ... ... ... назар аударуға тұратын нәрселерді пайдаланған
жен.
Жетінші-сот ... ... мен ... ... ... ... ... қолданысын. Бұл ретте сот ... ... ең ... ... ғана атқаруы үшін судьялардың адамгершілік
және этикалық болмысына деген талаптарды күшейту ... ... ... үшін барынша ашық және ұғынықты ету
керек. ... ... ... ... ... түбегейлі өзгертуді
талап етеді".
Осы міндеттерді шешу азаматтар мен ұйымдардың құқықтарын, еркіндіктері
мен заңды мүдделерін қорғау, ел ... мен ... ... ету ... өзінің конституциялық функциясын толыққанды жүзеге
асыруға кажетті тәуелсіз сот жүйесін құруға мүмкіндіктің ... ... ... ғылыми жаңалығы. ... ... ... ету ... және ... ... ... табылуға тиіс. Оның
тек қана Конституция мен ... ... ... ... ... сот төрелігін іске асыру қызметінде тәуелсіз болуын
елдің Ата Заңы, басқа да заңдары мен нормативтік-құқықтық актілері ... ... зор ... қана емес, саяси да мән бар.
Себебі, конституциялық ереже сот төрелігін іске асыру жөніндегі ... ... да ... араласуға жол берілмейді және ол заң бойынша
жауапкершілікке әкеп соғады деп ... Ал ... сот ... ... кезінде Конституция мен заңдарға ғана бағынышты болуы, басқадай
айтқанда, оның тек заңға ... ... сот ... шынайы көрінісін
айқындайды.
Тақырыптың зерттеу деңгейі. Сот жүйесінде судьяның өзіне ... ... ... ... барысында қандай да болмасын ... мен ... ... ... ... және жоғарғы сот
сатыларына есеп бермейтінін білдіреді.
Істерді қарау барысында судья ... сот ... ... ... тек қана ... ... ... бейтарап халде, өзінің
ішкі нанымына иланып, қаралған дәлелдемелерді тиісті деңгейде бағалаудың
нәтижесінде ... ... ... ... ... Айта кетерлік жағдай,
соттар Конституцияға қайшы емес нормативтік-құқықтық актілерді ... ... ... ... ... ... негізін
философ, заңгер ғалымдардың биліктің бөлінуі, сот жүйесі ... ... ... ... ... ... ... мен
ұсыныстары, сонымен қатар нормативтік құқықтық ... ... бар ... ... құрайды.
Сот билігінің мемлекеттік биліктің бір тармағы ретіндегі маңызы мен
мәнін ашу, ... оның ... және оның ... зерттеумен ұштастырылды.
Жалпы, билік феноменін, оның белінуі ... ... ... бұл ... ... ... Ш.Л.Монтескьенің
көзқарастары мен еңбектерінде айтылған ой- пікірлері келтірілді.
Зерттеу объектісі. Қазақстан Республикасы сот ... ... ... ... сот ... ... бақылау,
тәрбиелеу және заңдар, ... ... ... ... тұрғыдан талдау жасау.
Зерттеу жұмысының мақсаты мен ... ... ... бет ... ... негізгі көздейтіні мемлекеттің құқықпен
санасуын талап ету ... ... да тек қана ... ... ... іске ... жетелейтін басқаруціы норма болып саналуға тиісті
екендігі жұмыстың басты мақсаты.
Тәуелсіздік мәселесі судьяға қатысты болғандықтан, ... ... ... ... ... Осы екі ұғымның ... ... ... ... ... ... тек ... бағындырылуы оның тәуелсіздігін қамтамасыз ететін
басты шарт ретінде қаралды. Осыған байланысты судьяға заң қоятын ... ... ... және практикалық ... ... ... ... ... ... сот ... жүйесі және
судьяның тәуелсіздігі мен сот ... ... ... ... ... мен ... ... тәжірибелік маңыздылығы сонда жұмыстағы ... мен ... сот ... ... ... негіздерін одан әрі ғылыми зерттеуге негіз ... ... ... ... ... және көлемі. Жұмыс екі ... ... ... ... ... ... тұрады.
Дипломдық жұмыстың көлемі алпыс алты бетті құрайды.
1 СОТ ЖҮЙЕСІНДЕГІ ... ... ... ... ... ... және оның ... сөзі принцип негіз, бастапқы негіз, бастама, ереже ұғымдарын
білдіреді. Сондықтан, сот билігінің ... заң ... сот ... ... деп те ... ... сот ... туындалатын, онымен сабақтас ұғым
болғандықтан принциптерді сот ... ... сот ... деп ... білдірмейді, керісінше, бұл екеуі бір мағыналы ұғымдар.
Әрине, бұған дейін айтылып кеткендей, сот билігінің түсінігі ... ... ... кең және көлемді. Бұған, тіпті, сот әділігі ... бір ... да, әрі ... ... деп ... өзі дәлел.
Сондықтан кең мағынасында қарастыра келе, тақырыпты судьяның ... ... ... ... принципі деп атау сот ... сот ... ... ... оны жүргізуші басты тұлға судья
болғандықтан, судьяның ... деп ... ... ... ... Демек, дәстүрлі терминологиялық атаудан аса бір ауытқу
болмайды деген сөз.
Осымен қатар, судьяның тәуелсіздігі ... біз ... іс ... ... әрі ... ... біреуі ретінде қарастырамыз.
Әрине, бұл принциптің азаматтық іс жүргізу саласында да орасан зор рәлі мен
орны бар ... сөз жоқ. Бір ... ... ... іс жүргізу
мәселелеріне байланысты судьяның тәуелсіздігінің ... ... ... ... етеміз.
Қазақстан Республикасының Констшуциясында (оның 75, 77-баптарында) сот
төрелігі деп ... ... ... ... ... және ... осы ... төрелігі, сот еділдігі, сот билігі ұғымдарын алма-кезек, ... ... ... ... болсақ, өкінішке орай, әлі де
заңдарымызда, пайдалануға ұсынылған құқық әдебиеттерінде кездесетін заң
терминдерінің ... ... да) ... ... ... ... едік. Бұл басты себеп болса, одан тыс
аталмыш терминдердің біркелкілендірілмеуі, ягаи, әр ... ... ... да ... бар. Еліміздің Ата Заңын, т.б. норматавтік
құқықтық актілерін мемлекеттік тілде жазушы қауымның еңбегін ... осы ... ... ... ... етіл көрсеткіміз
келеді. Біздіңше, сот төрелігі дегеннен гөрі сот әділдігі деп айтылғаны
жөн. Тіпті көпшілік ... ... ... ... ... де) ... ... пайдаланын келеді. Елбасы өзінің республика судьяларының
ІІІ-съезінде айтқан алғы сөзіңде де "сот әділдігі" терминін көп ... ... екі ... (сот ... сот әділдігі) синонимдестігінде дау жоқ.
Бірақ, құқық (заң) саласына тиімділігі сот әділдігі болуы ... ... ... бұл ... ... (билік) мағынасына тартатыны керініс
табады. Ал ... ... ... ... ... ... ... оділ сот, әділ сот шешімі деп түсінумен ұштасады.
Орыс ... ... ... ... ... -правильно судить, с
правом судить — деген мағыналарын білдірсе , қазақ ... ... ... ... ... ... болар еді. Сондықтанда ... ... сот ... деп ... ... ... едік.
Сот билігінің принциптерінің мазмұны мен мәні ... ... ... ... ... емес, оны қорытындылайтын
нәтижесі болып саналады. Бұл түсінік ғылымның барша саласында ... ... ... ... деп Конституция мен Конституциялық
заңда және өзге де ... ... ... ... және сот әділдігі мен басқа да өкілеттіктерін ... ... мәні мен ... белгілейтін негізгі ережелер (қағндалар) мен
басқарушы идеяларды айтуға ... ... ... іс ... ... да тән және осы салада
кеңінен қолданылады.
Сот еділдігі принциптерінің нормативтік мазмұны ... ... ... ... ... ... байланысты, профессор К.Х.Халиқов оларды (принциптерді) соттың
ұйымдастырылуы мен қызметін тікелей реттеп отыратын құқықтық норма болып
табылады - деп әділ ... ... ... ... ең ... заң күші ... ... құқықтардың түрлі салалық принциптері конституциялық
негіздерден туындалады. Сот қызметіндегі, әсіресе, сот әділдігін іске асыру
барысында бұлжытпай ... ... ... ... бұл ... мақсаты бүкіл басқа заң нормаларының өздерімен сәикес ... ... ... ... ... сот әділдігіне жатпайтын сот
актілерін шығарута әкеп соғады, ал ... ... ... ... сот ... тиіс ... принцип - норма, құқық шығармашылық қызметте заң базасын
реттеуші, оның ... ... ... ... да ... конструкция (каркас) ретінде танылуға жатады.
Сот әділдігінің конституциялық принциптері соттың құрылысы ... ... ... салаларының принциптері мен бүкіл мазмұнында - сот
құрылысында, азаматтық іс жүргізу құқығында өз көрінісін ... ... ... мен іс ... құқығы нормаларында сот әділдігі ... ... ... ... ... берілуі мүмкін. Алайда, бұл
мұндай принциптердің бүкіл мазмұны осы тұжырымдармен шекгеледі ... ... Кез ... ... мәні сол ... саласының көптеген нормалары мен
институттарында көрінеді, әйтпесе принцип белгілі бір құқық ... ... ... ... жоғалтар еді.
Кейбір принциптер салалық заңдарда жекелеген нормалар ... ... ... ... Бұл ретте олардың мазмұны ... ... ... ... ал ... принциптің ұғымы ғылыми зерттеу
процесінде және тиісті саланың ... ... ... ... іс жүзіне асыру ... ... Сот ... ... ... олардың бәрі Конституцияда және салалық
заңдарда сот ... мен іс ... ... ... ... түрінде
берілген.
Принциптер мынадай екі бағыт бойынша жүйеленеді: ең ... яғни ... ... ... ... ... және ... тікелей көрсетілмеген, алайда оның
ережелерінен туындайтын принциптер.
Сонымен бірге, сот ... ... ... бөлу ... ... ... олар ... заңдарда баяндалған
басқа да барлық принциптердің ... мен ... ... ... ... Республикасының Конституциясы барлық құқық салаларын,
оның барлық принциптерін ... заң ... ... ... ... ... істер алқалы құрамда қаралған жағдайларда)
тәуелсіздігі, сот ... ... және ... ... мәселелерінің
қатарына жатқызылатындықтан, оған ең жоғарғы заң күшінің ... ... Ата ... ... ... етілген басты бір принцип ... ... ... туралы жазылғанда соттың тәуелсіздігі
деп те қарастырылатын ... іс ... ... ... ... (ҚІЖК,
АІЖК) соттарда қаралуға тиісті істердің көпшілік басымын судья жеке дара
қарайды, ал кейбір жағдайларда, мысалы әлім ... ... ... істер бойынша алқалы құрамда (үш судья болып) қарайды, ... ... ... ... сот ... деп сот ... ... судьялардың тәуелсіздігі жөнінде айтылады.
Осыған сәйкес, судья сот әділдігін іске асыру кезінде тәуелсіз және
Конституция мен ... ғана ... ол ... ... ... мойынсынбауға, бағынбауға
тиісті.
Сондықтаң, конституциялық ереже сот төрелігін іске асыру жөніндегі
соттың қызметіне қандай да ... ... жол ... және ол ... ... әкеп ... ... істер бойынша судьялар есеп
бермейді деп ... ... ... сот ... іске ... ... Конституция мен
заңға бағынышты болуы, басқаша айтқанда, тек заңға ғана тәуелді болуы сот
әділдігінің шынайы көрінісін айқындайды.
Құқықтық ... ... бет ... ... көздейтіні
мемлекеттің құқықпен санасуын талан ету ... ... да тек қана ... ... мақсатты іске асыруға жетелейтін басқарушы норма болып
саналуға тиісті.
Аталған конституциялық принцип — норманың мәні судьяның (соттың) сот
әділдігін іске ... ... ... оны ... жауапты әрі
билікті шешім қабылдар кезінде ешкімнің араласпауы, қандай да болмасын
ықпал етпеуі мәселелерін ... оның ... ... ... ... мен оларды іске асыру болып табылады,
Жоғарыда айтылғандай, сот ... ... оны ... ... ... ... танылады. Бұл үшін ең бастысы сот әділдігін іске асырушы
— судьяны Конституция мен ... ғана ... оның жеке ... ету ... принциптің маңызын түсіндіретін тағы бір мәселе, сот ... ... ... ... байланысты. Сот билігінің
маңызды нысаны сот ... ... есеп ... сот ... ... ... ... бастамасында іскс асырылуы қажет.
Судьяның тәуелсіздігі бұған дейін айтылғандай, конституциялық деңгейде
баяндалган мәртебесімен ... ... ... ... ... ... ... де қарастырылатыны сөзсіз.
Тәуелсіздік мәселесі судьяға (сотқа) байланысты ... соң, ... ... ... яғни онын ... анықтамай мағыналы
болмаса керек.
Конституциялық заңның 23-бабына сәйкес, ... ... ... ... ... ... судьяға сот әділдігін
жүзеге асыру жөніндегі ... ... ол өз ... тұрақты
негізде орындайды және сот билігін жүргізуші болып танылады. Ал, ... ... ... ... ... ... 25-бабына
сай, судьяның тәуелсіздігі Конституциямен және заңмен қорғалады.
Демек, судья тәуелсіз, тек қана заңға бағынышты, мемлекет атынан ... ... алқа ... ... ... құқықты қолданып,
қажетті жағдайларда заңда қарастырылған мемлекеттік мәжбүрлеу ... сот ... ... шешетін биліктің өкілі.
Сот билігін атқарушы судьяға қатысты берілген осы анықтаумен толық
келісуге болады.
Қорыта келгенде, судьяның ... ... мына ... ... ... ... судьяның тәуелсіздігі деп Конституция мен
заңдарда бекітілген, сот билігінің өкілі судьяның, биліктің ... ... ... ... іске ... ... ... мен заңдарға ғана бағынышты
болуын, ешкімнен және басқа қандай да ... ... ... ... ... ... есептеген жөн.
Мұның өзі судьяның өзіне заңмен берілген өкілеттіктерін жүзеге асыруы
барысында қандай да ... ... ... мен олардың лауазымды
тұлғаларына бағынбайтынын және жоғарғы сот ... есеп ... ... ... судья (немесе сот құрамы) тараптардың
ешқайсысын жақтамай, тек қана заңды басшылыққа алып, бейтарап халде, ... ... ... ... ... ... деңгейде бағалаудың
нәтижесінде заңға сәйкес шешім қабылдауы қажет. Айта кетерлік жағдай,
соттар ... ... емес ... актілерді ғана
қолдануға тиісті.
Судьяларға өте ... ... ... ... ... ... мен ұйымдардың елеулі құқықтары мен заңды мүдделеріне
қатысты жалпыміндетті шешімдерді қабылдау кіреді. ... ... ... ... ... ... және ... заңдылық
пен құқықтық тәртіпте тікелей байланысты болады.
Судьялар іске ... ... ... яғни ... корпусының
басқа мемлекеттік ... мен ... ... ... ... көрсетуі керек.
Бұл процесс біркелкі және бір күнде шешілуі мүмкін емес. ... ... оны ... ... ... ... жәй чиновник деп түсіну
мәселесіне байланысты әлі ... ... жоқ, ... ... күші күннен күнге біртіндеп жойылуда.
Судьяға тән құқықтары мен міндеттерінің ... оның ... ... ... оның ... ... судьялар үшін,
олардың қай сотта қызмет істейтіндігіне қарамастан бірыңғай ... ... жөн. ... мұны судьялардың сот жүйесіндегі орындарының біркелкі
болмауына байланысты оларды бір теңдіктегі ... ... ... ... ... ... бар. ... судьяның сот жүйесіндегі
орны мен соған лайық өкілеттіктерінің шенбері болады. Міне, ... ... ... мәртебесі болатыны туралы ережеден ауытқу мүмкіндігін
туғызуы әбден ықтимал. Бірақ мұндай ауытқу біреудің ... ... ... заңның талабының негізінде істелсе керек.
Судьялардың мәртебесін ... ... тән ... ... ... топқа жіктеуге болады:
сот корпусын қалыптастырумен ... ... мен ... ... ... ... ... принциптері мен судья
өкілеттігін беру тәртіптері);
судьялардың ... ... ... ... ... ... ... мен міндеттері;
өздерінің өкілеттіктерін тәуелсіз іске асыру мүмкіндіктерін және судья
орнынан түскен жағдайда ... бір ... ... ... ... мен ... тәуелсіздігі және тек қана Конституция мен ... ... ... ... ... ... біріншіден, судья тәуелсіз,
бірақ оның тәуелсіздігі заңмен шектеледі, демек, тәуелсіздік женінде айта
келе оны ... ... ... ... сөз.
Екіншіден, заң судьяны езінің еркіне бағындыра отырып, қызметінің
басты ... сот ... іске ... ... оған ... ... мүмкін тұлғалармен (органдарды, лауазымды тұлғаларды айтамыз)
мәселелерден (мән-жайлардан) тасалауы, ... ... ... ... судья тәуелсіздігінің Ата Заң ... ... ... ... ... бекуі, оның нормативтік
табиғаты төмеңдегі қағидалармен сипатталуы керек:
1) заңда судьялардың бірыңғай мәртебесін баянды етумен;
2) ... ... ... ... тыс ... ... ... оны қылмысқа қарсы күрес, заңдылық пен құқық тәртібін
сақтау мәселелері жөніндегі ... және ... ... ... ... сот әділдігін іске асыру барысында судьяны тек заңға ғана бағындыра
алу мүмкіндігімен;
4) ... сот ... ... ... ... ... және ... мен
алқа заседателіне қандай да бір болмасын ықпал ету құқығының жоқтығымен
және ... ... ... ... ... немесе қаралып жатқан сох істерінің мәні жөнінде қандай
да бір ... ... ... еместігімен, кеңесу бөлмесінің құпиясы
барлық жағдайларды қамтамасыз етілуге тиістілігімен;
соттарды қаржыландыру, судьяларды материалдық қамтамасыз ету, ... ... үй беру сот ... ... әрі ... ... ... үшін
жеткілікті мөлшерде республикалық бюджет ... ... ... заң нормаларында көріністерін табуын талдайтын
болсақ, біріншіден, Қазақстан Республикасының Қынмыстық ... ... ... ҚК-і деп ... ... соттың қызметіне қандай да болмасын
араласу үшін қылмыстық жауаптылықты белгілейді. Екіншіден, сот шешімдері
мен ... ... ... ... судьяларды сыйламағандық үшін
заңмен белгіленген жауапкершілікке әкеп ... ... ... ... ... ... кодексінің (ӘҚБК)- 241-бабы, т.б.). Үшіншіден, әр
жыл сайын Парламент республиканың бюджетін бекіткенде ... ... сот ... шығындау бабын белгілеп отырады. ... ... ... Мысалы, судьяның өзінің (оның ... ... ... оның ... ... ... келтірумен немесе сол
қызметі үшін кек алумен байланысты болса, Қылмыстық ... ... ... т.б. Мұндай құқықбұзушылықтар (қылмыстар) сот әділдігіне
қарсы деп бағалануы тиіс. ... ... ... ... олар ... ... ... кіре алмайтыны, қандай да бір
саяси ... ... ... оған ... сөз сөйлеуіне болмайтыны
мәселелерімен. Алтыншыдан, судьялардың белгілі бір істерге ... ... ... ... заңдардың көмегімен "телефон
құқығы" заңсыздығының ... ... үшін ... Судья сот
әділдігін ешбір аландамай, жоғарғы лауазым иелерінің, өзінен ... ... мен сот ... ... Қарамастан атқаруға
міндетті. Жетіншіден, судьяның ауыстырылмайтындығымен. ... ... мен ... ... заңда көрсетілетін ерекше
тәртіп пен рәсімде ғана іске асырылады. Басқа ... оның ... ... ... мен ... ... ... тарапынан оған
белгілі міндеттемелерді жүктеуімен ұштасады.
Атап айтқанда, судьялардың құқықтық жағдайы Конституциялық заңмен және
өзге де заңдармең белгіленеді.
Судьялар қызметке Конституцияға және ... ... ... немесе тағайындалады және тұрақты негізде ... ... ... тек қана ... заңда көзделген негіздер
мен тәртіптер бойынша тоқтатылуы ... ... ... мүмкін.
Судьяның сот әділдігін заңда көзделген рәсіммен ғана ... ... ... заңның тарапынан белгілі талаптнр қойылады.
Атап айтқанда, олар Конституциялық заңның 28-бабында қарастырылған:
судья Қазақстан Республикасының Конституциясын және ... ... ... іске ... ... ... ... міндеттерін
орындаған кезде, сондай-ақ қызметтен тыс қарым-қатынаста ... ... ... және ... ... мен ... ... оның әділдігі мен алаламаушылығына күмән туғызатын барлық нәрседен
аулақ болуға;
3) сот ... іске ... ... ... заңсыз араласудың
кез келген әрекеттеріне қарсы тұруға;
4) судьялар кеңесінің құпиясын сақтауға міндетті. Судьяның лауазымы
депутаттық мандатпен, ... ... ... өзге шығармашылық
қызметтерді қоспағанда, өзге де ақы төленетін ... ... ... жүзеге асыруымен, коммерциялық ұйымның басшы органының
немесе байқаушы кеңесінің құрамына кіруімен сыйыспайды.
Қарапайым халықтың ұғымында сот, ... ... ... ... ... ... Сондықтан, судьяға қойылатын талаптар тек
заңмен ғана қарастырылып, қоймай, Қазақстан Республикасы судьяларының ... 19 ... ... съезінде қабылданған кодексінде де бекуін
тапқан.
Мұнда, судьяның мінез-құлқының негізгі принциптері ... ... ... ... үлгілерін көрсету мен сот тәуелсіздігін
және оған ... ... ... ... ... ... құқықтық қоғамның мызғымас құрамы болып табылатын сох
билігінің тәуелсіздігі мен ар-намысын сыйлауға ... сот ... ... және оның мәртебесін сақтаушы болып
табылады.
Судьялар қауымдастығының ең жоғарғы органы — съезінде қабылданған бұл
кодекетің ... ... оның бар ... ... ... судья лауазымына халықтың көзқарасын, оның өз қызметінде адал
болуы, заңды бұлжытпай ұстануы, оларды қадірлеуі және ... өзін ... ... ... ... танытуы, процеске ... ... және ... ... керектігін міндеттеу
арқылы қалыптастырады.
Аталған талаптарды судьяның мұлтіксіз сақтауы мен орындауы, оның
бейтараптылығы мен шыншылдығына ... ... ... тиіс.
Судьяға қойылатын мұндай жоғарғы талаптар дәрежесінің аса жауаптылығы
қоғамдағы заңгер кесібінің ішіндегі олардың абырой-беделі биік ... ... ... қазір мемлекет көлемінде іске асырылып, жетілдірілуде.
Ол тұрғыдағы өңгіме әлі алда ... ... ... ... келгенде, төмендегідей тұжырым
жасауға болады:
Принцип сөзінің этимологиясы негіз, бастама, ереже ұғымдарын білдіреді,
бірақ ол ... ... ... ... ... ... нәтижесі болып саналады.
Принцип Конституция мен заңдарда көрінісін тауып, олардың нормаларымен
бекіп, ...... ... ... ие ... ... сот ... (әділдігінің) принциптерін соттың
өзінің ұйымдасуы мен қызметінің мәні мен маңызын ... ... ... ... ... норма ретінде бекитігі негізгі ережелері мен
идеялары тұрғысында түсінуге болады.
Судьяның тәуелсіздігі принципінің конституциялық дәрежесі бар, ... ... ... ... ... оның ең жоғарғы заң күшінің
болуында. Оның мұндай ... ие ... бұл ... ... судьяның
тәуелсіздігінің елеулі, өзекті және ерекше маңызыдылығында. Сот саясатын
іске асыруда оның орасан зор орны бар ... де ... ... ... ... тәуелсіздігі принципі, әрине конституциялық
бола тұра, осы дәрежесін жоғалтпай, салалық ретінде де ... Бұл ... ішкі ... ... ... ... бір-бірінен ажырамайтындығын, яғни бір-біріне сіңіп кеткенін
көрсету қажет. Мұны келесідегі кесте түсіндіреді: судья ... ол ... ... ал заң ... ... ... ... корғайды
және сақтайды.
7. Судьяның сот билігінің өкілі екендігі мен ... ... заң ... ... ... ... ... ұштасады. Ондай
талаптар заңның шеңберінде ғана белгіленіп қоймай, судьялар қауымдастығының
өздеріне сот әділдігін іске асыруға ... ете ... ... сезіне отырып, кабылдаған ... ... ... ... ... ... ... принципін, конституциялық
дәрежесі мен жоғарғы заң күші бар ... ... сот ... ... ... сот ... ... өрі маңызды принципі ... ... ... ... принципінін сот билігінің басқа
принциптерімен ара қатынасы
Судьяның тәуелсіздігі ... ... мен ... ... ... ... бөлімінде анықталып кетті.
Бұл бөлімде да қаралатын мәселелермен ұштастырыдып, одан әрі оны
жетілдіру мақсаты алға қойылуда.
Судьяның ... ... ... сот ... басқа да,
әрқайсысы өз алдына дербес принциптерімен өзара тығыз ... ... ... ... ұғым ... және ... айырмашылықтар
мен ерекшеліктерді де түсіндірсе керек.
Принциптердің ара-қатынасына ... ... ... одан кейін, әрине
олардың дербестігін білдіріп, әрқайсысына төн қасиеттері мен мақсаттарына
сәйкес бір-бірінен ерекшеленетін жақтарын ... ... ... ... маңызын айқындайды.
Тіпті, мұндай байланыс бар деуге олардың бәрің және әрқайсысын бөлек,
жеке өз ... сот ... ... ... деп ... Мұның өзі аталмыш принциптерді құқық саласындағы бір жүйе
деп ... де ... ... (принциптер жүйесі).
Ендеше, осындай жүйені қалыптастырушы элементтерді талдаған жөн.
Біріншіден, принциптердің баршасы құқықтық норма ретінде танылуы тиіс.
Олардың неғұрлым маңыздылары ... ... ... ... ... ... мен нормативтік-құқықтық актілерде көрінісін
табады.
Екіншіден, олардың әрқайсы өз алдына жеке, дербес бола ... ... ішкі ... ... ... ... ... туындалып, олармен тығыз байланысты және сәйкес болуы тиіс.
Үшіншіден, жоғарыңа көрсетілген принциптердің өзара байланысы олардың
бірін-бірі толықтырып, мазмұндарын керкейте ... ... ... ... ... ... өз алдына ерекшеленетін мән-жайларымен
түсіндіріледі.
Төртіншіден, бір жүйедегі принциптер бола тұра, олардың ... ... және ... ... сот ... (әділдііінің) сапалы мәні мен
маңызын баяндайды.
Принциптерді неғұрлым сипаттайтын осы элементтердің негізінде ... ... да ... ... жөн.
Әдебиеттерде құқықтық принциптерді әдеттегідей деңгейлі орындарына
(иерархиясына) байланысты және әркилы қатынаста болатындарына сәйкес ... ... ... ... ... ... салалық, арнаулы, кешенді, т.б. болып жіктеледі.
Сот әділдігінің ... ... ... шартты түрде
ұйымдастырушы және функционалдық принциптер деп бөледі.Тағы сот құрылысының
және сот өндірісінің ... деп те ... ... ... ... сот ... қатысты болуына сәйкес
және көбінесе, сот әділдігінің мазмұнын ашуға арналғандықтан, принциптердің
жоғарыда ... ... аса ... ... дейін (алдыңғы
бөлімде көрсетілгендей) конституциялық және ... ... ... ... ... ... соттың ұйымдастырылуы мен оның қызметін
тікелей реттеп ... ... ... ... ... Олардың негізгі
заңда көрінісін табуы, оның нормаларымен бекуі ... ... ен ... заң күші болуымен және олардан басқа құқық
салалары принциптерінің нәр ... ... ... ... яғни сот ... іске ... ... бұлжытпай басшылыққа
алып, орындауды міндеттейтін бұл негіздердің ... ... ... басқа
заң нормаларының өздерімен сәйкес болуын талап ... ... ... бұрмалау, бұзу негізіңде қабылданған шешімдер заңсыз деп ... ... ... ... бір нышаны- бекітілген заңдармен ... ... ... ... ... Заңның өркім үшін біркелкі талабы мең
күшінің болуы ... ... ... ... ... ... ... іске асыру кезінде тәуелсіз және Конституция мен ... ... ... сот ... ... ... ... қолданған кезде судья
конституциялық негіздерді басшылыққа атуға тиісті, яғни бұл ... ... ... ... айтқанда, бұл қағидалар сот әділдігінің сапасын,
мәні мен ... ... ... ... ... ... ... енген сот үкімімен
танылғанша, ол жасалған ... ... емес деп ... Яғни,
ешқандайда болжам-жорамал айыггғау үкімі үшін негіз бола алмайды деген сөз.
Сондықтан да, басқаша бұл қағиданы ... ... деп ... орайда, айтылуға тиісті тағы бір маңызды мәселе бар. Мұнда,
аталмыш принциптердің өзара тығыз, ... ... ... мұнъшен
қоймай бірін-бірі толықтырып, мазмұндарын көркейте түсетін ... ... ... жөн. ... ... жорамалы қағидасынаның мазмұны мен
мақсатын толықтыра түсетін ... ... ... ... ... ... ... принципті атауға болады. Демек, мұндай
міндет қылмыстық ... іске ... ... ... ... ... заңда көзделген амал-тәсілдерді қолданып, қорғануға,
сотта ез сөзін тындатуға құқылы.
Конституциясының 77-бабының 3-бөлігі 9-тармақшасында көрсетілгендей
ешкім ... жеке ... ... ғана ... тиіс ... ... тұрғыңа өзінің қымбат қазынасының құқықтары мен ... ... ... ... ... Сондықтан, адамның кінәлі
екендігі жөніндегі кез келген күдік ... ... ... және ... алынған айғақтардың заңды күші болмайды.
Сонымен, адамды қылмысқа кінәлі деп ... ... ... оның ... ... және ... ... дәлелденуге тиісті. Екіншіден,
ол адам өзінің ... ... ... ... ... ... ... тапсырылады. Үшіншіден, айып тек ... ... ... ... ... ... ... кінәлі екендігі жөніндегі кез
келген күдік айыпталушының пайдасына қарастырылуы тиіс. ... ... жеке ... ... ғана ... тиіс ... ... кылмысқа кінәлі деп тек қана сот өзінің ерекше процессуалдық актісі
- үкімі арқылы ғана тани алады. Жетіншіден, ... ... ... ... ... дәлелдемелер жиынтығы негіз бола алады. Сегізіншіден, ... деп ... ... ... ... енгеннен кейінгі уақытта ғана
есептследі.
Келесі конституциялық принципке сәйкес, бір ... ... ... де қайтадан қылмыстық немесе әкімшілік жауапқа тартуға болмайды.
Ата заңда басшы принциптер қатарына ... ... ... ... ... ... құқықтары мен бостандықтарына қол сұғуға тыйым салуды
қарастыру ... ... ... ... ... мен соттың
жауапкершілігін күшейту мақсаты көзделген. ... ... ... ... ... зерттеп, заң тұрғысынан дұрыс дәрежелей білу, қателік
жібермеу, немқұрайлыққа жол бермеу қажеттіліктерімен ... ... ... ... ... ... ... ететін
келесі бір принциптің негізі бойынша өзіне заңмен көзделген соттылығын оның
келісімінсіз ешкімнің ... ... ... ... ... ... соты ... жоғары тұрған сот өзінен төмен тұрған соттың
қарауындағы кез келген істі алып ... ... ... Ал ... жүргізу процесінде істің соттылығы ұғымы мүлде ... ... ... ... ... ... ... тұрған сот қалауы
бойынша олардың кез ... алып ... ... ... ... кейін
Конституцияға сәйкес емес деп танылған болатын.
Қазіргі танда, егемендігін алған мемлекетімізде жаңа ... ... ... ... ж.) және ... істер жүргізу кодексі
(13.07.1999 ж.) қабылданып, ... ... ... ... ... байланысты, ісі (мұнда мүдделі жақты айтады) каралушы
тұлғаның рұқсаты болмай, сот ... оны ... ... ... тағы бір ... ... өз ... мен мейірбандығы. Міне, осыған байланысты, жауапкершілікті
белгілейтін немесе күшейтетін, азаматтарға жаңа ... ... ... ... ... заңдардын кері күші болмайды. Егер
құқық бұзушылық жасалғаннан кейін ол үшін ... ... ... немесе жеңілдетілсе, жаңа заң қолданылады.
Қоғамның, мемлекеттің зайырлылығын, демократиялылығын паш ... рет ... ж. ... енгізілген елеулі негізге
байланысты — ешкім өзіне-өзі, жұбайына ... және ... ... ... ... қарсы айғақ беруге міндетті емес. Діни қызметшілер
өздеріне сеніп сырын ашқандарға қарсы куәгер болуға міндетті емес. ... ... ... ... ... ... жақынына
мейірімділік, сүйіспеншілік қадір-қасиеттерді қастерлеу, олардың ... ... ... туғызу — демократияның нағыз алға қоятын мақсаты
болуы керек. Көзделіп ... ... ... осы ... ... ... жасауына көпе-көрнеу, себепші болуды жою. Яғни, адамды
жақынына қарсы айғақ беруге міндеттеген жағдайда біле тұра ... ... ... ... ... ... ... қайнар көзі Заң болмақ -деп анықтаған мемлекетте
қылмыстық заңды ұқсастығына қарай қолдануға жол ... ... ... (соттың) тәуелсіздігі принципі мен демократизм
принципі екеуінің ара ... ... ... ең бастысы демократизм
принципі бүкіл мемлекет нен құқықтың басқарушы және ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасы Конституциясының 1-бабында
көрсетілген. Оған ... ... ... өзін ... ... және ... мемлекет ретінде орнықтырады: оның ең
қымбат қазынасы - адам және ... ... ... мен ... ... сот ... ... соттың ұйымдастырылуы мен қызметін
толығымен өзіне бағындырады. ... сот ... ... ... болуын талап етеді.
Әйткені, судьяның нақты, іс жүзінде тәуелсіз болуы, осы ... ... де ... етуі ... ... ... мәселелердің бірі.
Демократия — халық билігінің тусінігін білдіреді. Ендеше, ізгісі-
судьялардың сайлау ... ... ... ... тәуелсіздігін
қамтамасыз ететін нағъіз демократизмнің нышаны ... еді. ... ... пен заң ... биліктің өкілдерін сайлауға байланысты тиімді
деп есептелгенде судьяларға да өкілеттік беру ... ... ... Сот ... ең ... ...... Жоғары сотының
судьяларына өкілеттікті халық өкілдерінің сайлауы жолымен беру тәжірибесін
неліктен пайдаланбасқа? ... ... ... ... ... ... өкілеттік беру тәртібі.
Осылайша, демократизм принципінің идеясы сот билігінің ... ... ... ... ... ... (соттың) тәуелсіздігі
принципінің мақсатын белгілейді.
Яғни, демократиялық зайырлы, құқықтық және әлеуметтік мемлекеттің ең
қымбат қазынасы- адам және ... ... ... мен ... анық.
Ендеше, мемлекеттің ең қымбат қазынасының құқықтары ... ... ... ... олардың бұзылуы мәселелеріне
байланысты қалпына келтіру, кінәлі адамдарға ... ... ... сот ... ... етіп ... Бұл ... заң
сот істерін қарап шешетін сот билігін нақты жүргізуші судьяға ... ... ... ... белгілегенде судьяның (соттың)
тәуелсіздігі өуелі демократияның жетістігі ... ... ... сапалы жақтарының сот әділдігінің мәселелеріне даруын, одан
қалса, сот билігі ... де ... ... етіп ... ... бұл ... келесідей көрініс табады:
Судьяның тәуелсіздігі принципі
Азаматтар мен ұйымдардың құқықтарын, ... мен ... ... ... кұкықты қалпына келтіру, оган кінәлілерге
мемлекеттік мәжбұрлеу шараларын қолдану мақсаттары
Сот әділдігі саласындағы заңдылық ... ... өз ... ғана емес, сонымен қатар нақты істерді соттың қарауының мақсаты ... ... ... сот бұзылған заңдылық пен құқық тәртібін ... ... ... ... ... сот ... ... заңға сәйкес болуын қамтамасыз етуге тиіс.
Республикадағы соттардың қызметі заңдылық принципінің талаптарына сай
жүзеге асырылуы қажет.
Заңдылық принципі, жалпықұқықтық, әмбебап ... ... ... оған ... ... өзге де нормативтік-құқықтық актілердің ... ... ... ... мен ... ... ... Мұндай талап заңды
орындаушы тұлғалардың (мемлекеттік орган болсын, ... ... ... ... ... ... қатысты қойылады.
Сот әділдігінің заңдылығы принципінің ерекшелігі ... ... мен ... ең ... ... ... негізінде және заң шығарушы органы – ... ... ... ... ... тілдік негізінде жүзеге
асырылады. Заңға сәйкес ... сот ... ... ... шекте
қолданылады. Осы арқыны сот әділдігінің заңдылығы принципі конституциялық
режим мен ... ... ... ... ... ... бұл ... төмендегілерді сипаттайды:
1) сот әділдігін Конституция мен Конституциялық ... ... ... және өкілеттік алатын соттар ғана жүзеге асыра алады;
сот әділдігін іске асыру барысында судьялар (соттар) тәуелсіз және тек ... мен ... ғана ... сот ... іске асыру барысында азаматтардың құқықтары мен
бостандықгарын және заңды мүдделерін, соңдай-ақ мемлекеттік ... ... ... мен ... ... қорғауға тиісті;
соттар Конституцияның, заңдардың, өзге де нормативтік-құқықтық актілердің
және Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... іске асыру барысында судья (сот) сот істерін жүргізу тәртібін
бекітетін іс жүргізу туралы заңдардың талаптарын мүлтіксіз сақтауға тиіс.
Тіпті, ... тек ... мен ... ғана ... тәуелсіз
болуы бұл екі принциптін мызғымас бірлігін, бір-бірімен ... ... паш ... ... соттардан іс бойынша шығарылған әрбір үкімде немесе
шешімде нақты заңға ... ... ... ... ... ... іс бойынша дәл осы құқық нормасын қолданғаны неліктен екені негізделуін
талап етеді.
Бұл принцип ... ... ... іс жүргізу заңдарының
процессуалдық тәртібін қылмыстық және азаматтық заңдарға ... ... ... ... талап етеді.
Заңдылық принципі сот әділдігі саласында заңмен ... ... ... етіледі. Мысалы, сот қаулыларын заңсыз,
негізсіз деп ... ... ... ... сот ... және процессуалдық заңдардың нормаларын бұзу арқылы қабылданған
шешімдерді міндетті түрде бұзып, күшін жоюымен, т.б.
Тәуелсіз, заңға ғана бағынышты сот (судья) өз ... ... ... ету мақсатында, оған қайшы актілерді ... істі ... ... ... ... Конституцияға сәйкес емес
деп тану үшін Конституциялық Кеңеске жолдай отырып, ... ... ... ... ... ... 1-бабына сәйкес, Қазақстан Республикасында сот төрелігін тек сот
қана жүзеге асырады.
Ал, Конституция мен аталған ... ... ... сот
жүйесін Қазақстан Республикасының Жоғарғы Соты және ... ... ... ... мамандандырылған соттарды құру мәселесі
қарқынын жылдамдатуда. Олардың ... ... ... ... ... соттарды жатқызуға болады.
Сот әділдігін тек қана соттың іске асыруы принципінің ... ... ... билігін жүзеге асырудың негізгі нысаны сот дәлдігі ... ... бұл түрі ... істерді (қылмыстық, азаматтық
т.б.) заңмен бекітілген сот өндірісі нысандарында қарап ... ... ... Конституциялық заңның ережесіне сәйкес, ешқандай өзге
органдар мен тұлғалардың судья өкілеттігін немесе сот ... ... ... ... ... сот ісін қарау тертібі мен қаралуға тиісті
өтініштерді, арыздар мен ... ... ... органның, лауазымды
немесе өзге де адамдардың карауына немесе бақылауға алуына болмайды деп ... ... ... заңның талабы бойынша, республикада
қаңдай да болмасын атаумен ... және ... ... ... ... ... дейін дайындау, яғни, анықтама мен алдын ала тергеу сот
әділдігіне жатпайды.
Тұлғаны қылмысқа байланысты кінәлі немесе ... емес деп тану ... ... оған ... ... немесе ақтау үкімін шығару; қаралған
талап арызға қатысты шешім қабындау соттың ғана құқығы.
Тек сот қана сот істеріне байданысты жаза ... ... және ... ... ... қолданады.
Сот қаулынарын тек қана жоғарғы сатыңағы сот сатылары апелляциялық
және қадағалау тәртіптерінде тексеріп, бұза ... ... ... ... ... ... ... 2001 ж. 11-шілдеге дейін жүргізіліп келген
кассациялық саты жойылын, ... ... ... сот ... ... сот ... ... сатыда тексеру тәртібі енгізілді.
Осыған дейін, судьяның (соттың) тәуелсіздігі жөнінде айтылғанда
көбінесе бірінші ... ... іс ... ... ... ... ... бірінші сатылы соттың қабылдаған қаулыларының (әсіресе, кылмыстық істер
бойынша) заңдылығы мен негізділігін жоғарғы сот ... ... ... ... ... ... ... мәселесіне
көзқарасымызды білдірсек, ең әуелі бұл сот сатыларындағы судьяның қызметін
сот әділдігі деп ... ... ... ... едік. Әсіресе,
апелляциялық сатыда, себебі мұнда іс жаңадан қаралады. ... ... ... іс ... сот ... ... ... оны
іске асыратын судьяның (сот құрамының) тәуелсіз болуының, әділ ... ... зор мәні ... ... ... сот қаулылары ел аумағында атқарынуға міндетті.
Мұндай жүк сот үкімдері мен ... ... ... ... ... ... ... жеке) тапсырылады. Оларды қасақана орындамау
мен атқаруға қарсы тұру үшін қылмыстық жауаптылық белгіленген (ҚК-нің 362-
бабы).
Демек, сот әділдігін тек қана ... ... (сот) ... ... ... ара қатынасы қарастырылып отырған принциптерді тығыз байланыстыруымызға
болады.
Қорыта келгенде, Қазақстан Республикасының конституциялық құрылысында
мемлекеттік ... (өз ... ... ... да іске ... ... ... мағынасын көрсетіп қоюмен байланысты ғана емес,
сонымен қатар ... ... ... тәжірибе жүзінде тежемелік ... ... ... ... қарастыру болып табылады.
Мұның өзі сот әділдігін (билігін) тек соттың жүзеге асыру принципі
арқылы, сот билігін ... ... заң ... және ... ... ... әсер ете ... күші бар билік тармағы ретінде
орнықтырады.
Сот корпусын құрудың негіздері Қазақстан Республикасы Конституциясының
82-бабында ... Дәл сол ... ол ... ... ... ... Судьялар сот билігін жүргізеді. Сондықтан, судья
лауазымына сайланушы және ... ... заң ... ... ... ... болып: жиырма бес жасқа толған, ... ... бар. ... жолы ... және заң ... ... ... екі жыл
жұмыс стажы бар, біліктілік емтиханын ... ... ... ... және ... жалпы отырысының ой-пікірін алған Қазақстан
Республикасының азаматы тағайындалуы ... ... ... ... ... ... аудандық
және оған теңестірілген сотта жұмыстың ... ... ... ... үшін ... ... және ұйымдастырушылық
дағдыларды игеру болып болып табылады.
Сот билігінің беделін арттыру және судьялардын тәуелсіздігін ... ... заң ... ... қойылатын негізгі
талаптардын қатарына кандидаттың тағынымдамадан өтуін қосты.
Осы ... ... 2001 ж. ... күні Республика
Президентінің 643 Жарлығымен бекітілген ... ... өтуі ... ... ... ... ... тағылымдама аудандық сотта ұйымдастырылады.
Тағылымдамадан өтуге:
жиырма бес жасқа толған;
жоғары заң білімі бар, еңбек жолы ... және заң ... ... ... жыл ... ... бар;
3) біліктілік емтиханын тапсырған Қазақстан республикасының азаматтары
жібереледі.
Тағылымдаманың мерзімін машықтанушы—кандитаттың жұмыс стажы ... заң ... ... ... ... ... және судья
қызметіне орналасу үшін оның кәсіби даярлығының деңгейін айқындайтын
негіздердегі басқа да ... ... үш ... бір жылға дейінгі
аралықта аудандық соттың төрағасы белгілейді.
Тұлғаға тағылымдамадан өтуге рұқсат беруден бас тарту ... ... ... сол ... ... санының көбейіп кету
себебіне байланысты тағылымдамадан өтуіне бас тартуға болмайды.
Тағылымдамадан өту машықтанушы-кандидаттың Қазақстан Республикасы
Жоғарғы Сотының Төрағасы ... ... ... ... бағдарламаларына енгізілген арнайы іс — шараларды орындауын, ... іс ... ... ... ... ... ... және сот практикасын қорытуға байланысты мәселелерді
шешуді қамтиды.
Машықтанушы-кандидат аудандық сотқа ... ... ... төрағасы
судьялардың арасынан тағылымдаманың жетекшісін тағайындайды.
Тағылымдаманың қорытындысы бойынша машықтанушы-кандидат жан-жақты есеп
дайындайды, оиы аудандық соттың төрағасы жалпы отырыстың қарауына енгізеді.
Облыстық ... ... ... судья қызметіне кандидаттардың
тығылыщщмасының нәтижелерін қарайды және Әділет біліктік ... ... ... ... ... сай ... заң мамандығы бойынша кемінде
бес жыл жұмыс стажы бар, соның ішінде, әдетте, кемінде екі жыл ... ... ... ... ... ... бола ... заң судьялыққа кандидатқа азаматтық, жас мөлшері, білімділік,
кәсіби тәжірибелік және ... ... ... Мұның себебі
судьяның қызметінің аса жауаптылығымен қатар, бұл ... ие ... ... мен ... абыройлылығын да қатаң талап етуінде.
Конституциялық заң бойынша аудандық сот ... ... ... ... ... ... ... жүзеге асырады,
облыстық соттың судьялары лауазымына кандндатуралар Жоғары Сот Кеңесінде
іректеуден ... ... ... ... ... моральдық этикалық жағына
қатаң талап қойып отыр. Сот ісін жүргізуді жетілдіруде судьялардың ... ... ... оның беделін көтеруге ықпал ететін қуатты
тетіктерді қалыптастыру маңызды іс.
Қазақстан Республикасының сот ... екі ... ... ретімен қалыптастырылады.
Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының ... ... ... Жоғары Сот Кеңесінің кепілдемесіне ... ... ... ... сот судьясын Жоғарғы Сот Кеңесінін кепілдемесі бойынша
Қазақстан Республикасының зиденті тағайындайды.
Аүдандық соттың судьясын ... ... ... ... ... ... ... бойынша Қазақстан
Республикасының Президенгі тағайындайды.
Жоғарғы Соттың төрағасы мен осы ... ... ... ... ... ... бойынша тиісті қызметтерге бес
жыл мерзімге Сенат сайлайды.
Облыстық соттардың төрағалары мен ... ... ... ... кепілдемесі бойынша Қазақстан Республикасының Президенті бес жыл
мерзімге тағайындайды.
Аудандық соттардың төрағаларын ... ... ... негізделген Әділет Министрінің ұсынуы ... ... ... бес жыл ... ... ... төрағасы мен алқаларының төрағалары, облыстық ... мен ... ... аудандық соттың төрағасы өкілеттік
мерзімдері ... ... егер олар ... ... ... ... ... қызметке тиісінше қайтадан сайланбаған немесе
тағайындалмаған болса, тиісті ... ... ... ... ... ... ... немесе тағайындалған биліктің өкшдеріне заң
белгілі бір талаптарды қойып, олардың бұлжытпай ... ... ... ... туралы мәселелер өткен бөлімде ... ... ... ... ... ... үшін Коғамдық
бірлестіктерін құруға құқылы.
Бұл мәселе ... ... ... ... ... қауымдастығының ортақ мүдделерін іске асыру мен қорғау
мақсатындалардың ... ... ... ... ... ... ... болған жағдайларда заңдарда белгіленген
тәртіппен, ез мүшелерінің мүддалерін білдіреді, қорғайды және ... іске ... ... ... ... ... сондай-ақ саяси
мақсаттарды көздемеуге тиіс.
Судьялардың мұндай қоғамдастығы ... ... 1996 жылы ... ... ... тұңғыш съезінде құрылған Қазақстан Республикасы
Судьяларының Одағын айтуға болады.
Республика судьяларының бұл қоғамдастығының ... ... ... ... ... ... ... негізгілерін іріктеп атайтын
болсақ:
маңызды мемлекеттік-құқықтық проблемаларды шешуде судьялар қауыңдастығының
позициясын белгілеу;
соттардың жұмыстары мен ... ... ... ... ... ... мен ... қолдану практикасына арналған заңдар мен
нормативтік актілердін жобаларына қоғамдық сараптауды өткізу, т.б. кіреді.
Судьялар қауымдастығының ең жоғарғы ... ... ... ... ... ... конференцияларын атауға болады.
Сонымен, судьяның тәуелсіздігін бірден-бір колдаушы, қуаттаушы принцип
олардың сайлануы мен тағайындалуы принципі ... ... ... алу
жолының беделі, яғни, Жоғарғы Соттың судьяларын Парламент ... ... ... ... ... Ел ... ... ретімен
сипатталады. Жергілікті соттардың судьяларының өкілеттік алу жолы қатысты
пікір-көзқарасымызды бұған дейін айтып өткен ... ... ... тәртіп төңірегіндегі әңгімені жетілдіре келе, өз кезегінде
судьялардың беделді тұрғыда өкілеттік шығу, бұл ... ... ... ... ... ... өкілеттікті басқа ешқандай орган,
лауазымды тұлға тоқтата алмайды, судьяны ... ... ... ... ... ... сол ғана доғара алады деген сөз. Заңдағы ретте, ... ... және ... Сенатының сайлауымен өкілеттік
алған судьяның тәуелсіздігін ... ... ... ... ... ... мен Конституциялық заңның 24-бабына ... ... ... судьялардан тұрады. 1995 жылы алғаш ... ... ... ... ... ... ... белгілі
мерзімге сайлау принципінен ауытқу процесі жүргізіліп, ... ... ... өкілеттіктерін ешқандай мерзіммен
шектемеу принципі енгізілген болатын.
Мұнымен қатар, заң ... ... мен алқа ... қызмет
мерзімін 5 жынға шектейді. Алайда, осы мерзім аяқталған соң, олар мүдде
өкілеттігін тоқтатады деген сөз ... ... олар ... ... ... ... ... Қызметке тиісінше, қайтадан сайланбаған немесе
тағайыңдалмаған болса, тиісті соттың судьясы өкілеттігін жүзеге асыруды
жалғастырады.
Судьялардың ауыстырылмайтындығы ... ... олар ... ... ... оолған соң, сол заң белгілеген
негіздер мен тәртіптерсіз судьяны ешкім де қызметтен босата және ... ... ... тұру ... ... ... ... тәртіптерін ескерщ) істелінуі керек.
Мунымен қатар,заңмен судьяны қызметінең босату және оның ... ... ... ол ... ... ... ... немесе ез тілегі бойынша судья қызметінен босағанда;
медициналық қорытындыға сәйкес кәсіптік ... одан әрі ... ... денсаулық жағдайы бойынша;
судьяны іс-әрекетке қабілетсіз немесе ... ... ... ... не оған ... ... мәжбұрлеу шараларын қолдану туралы сот
шешімі заіщы күшіне енгенде;
осы судьяға айыптау үкімі заңды ... ... ... ... айырылғанда;
судья қайтыс болған немесе соттың оны қайтыс болды деп ... ... ... ... ... ... басқа лауазымға тағайындалған, сайланған және ол ... ... ... ... немесе өкілеттік мерзімінің өтуіне байланысты, егер судья
басқа ... бос ... ... ... ... бермесе, тоқтатылады.
Судьяны қызметінен босату және өкілеттігін тоқтатудың басқа да
негіздері мен тәртібі ... ... ... ... тыс, ... ... ... түсуі арқылы да кете ... ... ... ... судьяның:
1) судьялар қауымдастығында болуы және жеке ына ... ... ... ... ... стажы он бес жылдан кем болмаған жағдайда
Конституциялық Заңның 51,55-баптарында көзделген жеңілдіктер сақталады;
3) екі лауазымдық ... ... бір ... шығу ... ... ... оның тәуелсіздігінің маңызды
кепілдігі.
Судьяның тәуелсіздігі мен оған ... ... ... ... байланыста болады. Бұл мәселе келесідегі жалпы ережелерден
туындалады.
Біріншіден, бұл екі ... ... ... ... ... ... ... кешенді нормативтік орнатуларды
белгілеуімен. Мысалы, Конституциялық заңға сәйкес, ... ... ... ... ... ... ... принциптер судьяның мәртебесін сипатай қана қоймай,
сот әділдігінің жүзеге ... ... ... ... айтылып
кеткендей, сот әділдігінің тәуелсіздігі - оны жүзеге асырудың басты ... ... іске ... ... Конституция мен заңдарға башндырып, ... Қол ... ... ... ... тәуелсіздігі принципі сот билігінің дербестігі
туралы жалпы ... ... ... ешкімнің тиіспеуі оның тәуелсіздігін ... ... бірі бола ... сот ... іске асыру ісіне араласуға
және қандай да болып ықпал етуге мүмкіндік ... ... ... ... ... үстінде ұсталған немесе ауыр қылмыс жасаған жағдайларды
қоспағанда, тұтқынға ... ... ... оған сот ... әкімшілік жазалау шараларын қолдануға, Жоғарғы Сот Кеңесінің
қорытындысына ... ... ... Президентінің
келісімінсіз, ал Конституцияның 55-бабының 3- тармақшасында белгілентен
жағдайда, Қазақстан ... ... ... келісімінсіз оны
қылмыстық жауапқа тартуға болмайды.
Басқаша, бұл принципті судьяның иммунитеті деп те атайды.
Қазақстан ... ... ... ... ... сол
сияқты, оның туыстарына істің немесе материалдардың сотта қаралуына, соттың
шешіміне немесе өзге де сот ... ... ... ... жасау не істеген қызметі үшін кек алу мақсатында ... ... қол ... ... осы ... ... ... немесе
материандардың сотта қаралуына байланысты судьяға, сол ... ... ... өлтіремін деп, денсаулыққа зиян келтірумен, мүлкін
бұлдірумен немесе ... ... үшін ... жауаптылықты
бекітеді.
Ал, ҚІЖК-нің 98-бабы судьяның қауіпсіздігін ... ету ... оның ... және ... ... ... қорғауында
болатындығын белгілейді.
Судьялардың қауіпсіздііін толыққанды қамтамасыз ету ... ... ... ... біз сот ... ... 1997 ж. ... Республика Заңын жатқызған болар едік.
АталмыШ заңның 2-бабында көзделген сот приставтарының мақсаттарының бірі ... ... ... ... ... жене ... ... түзетілту корғау болып табылады. Сот приставтары кызметінің
мақсатына, сондай-ақ, сот ... ... ... ... сақтау, бас
еркінен айырумен байланысты емес жазалардын ... ... ... ... ... ... сот ... соттың
атқару құжаттарын мөжбұрлеп орындатуына жәрдемдесу мәселелері кіреді. ... ... ... ... ... және жеке ... орындауы үшін
міндетті, өйткені ол мемлекетің өкілі деп есептелді.
Қазақстан Республикасының "Қылмыстық процесске қатысушы тұлғаларды
мемлекеттік қорғау ... 2000 ж. ... ... ... ... ... ішінде (18-аталған) бірінші болып судьялар көрсетілген
/96/. Осы заң қорғалуға ... ... ... ... мен ... да ... ... алады.
Ешкімнің тиіспеуі принципі барлық соттардың -судьяларына қатысты деп
есептеледі және судьяның иммунитеті сот әділдігін іске ... ... ... болып қоймай, оны қызметінен тыс уақытында да ... ... ... өзі судья әдебіне қайшы келетін теріс ... ... ... қалады дегенді білдірмейді ... ... ... ... ... оны ... тартудың ерекше
процедурасы қарастырылған. Мысалы, Қазақстан Республикасының ҚІЖК-нің 498-
бабына сәйкес, судьяға қатысты қылмыстық істі ... ... ... ғана ... ... Судьяны Қылмыстық жауаптылыққа ... ... ... алу үшін Бас ... ҚР-ның Президентіне, Парламенті
Сенатына келісімдерін беру үшін ұсынысын енгізеді. Олардың келісімі алынған
соң іс өндірісі жалғастырылады. Судьяға ... ... іс ... ... тергеу жүргізу міндетті. Егер де ... ... ... ... ... ... ... келісімдерін бермесе қылмыстық іс
қысқартылуға жатады.
Сот билігінің (әділдігінің) келесі бір ... сот ... ... ... болып табылады. Бұл принциптің де судьяның тәуелсіздігі
принципімен ара ... ... ... ... 79-бабының 1-бөлігі,
Конституциялық заңның 7,11, 18-баптары ... тек ... ... ... ... ... ... өзі Конституцияның 82-бабының 1-3
бөліктеріне сәйкес, республиканың сот корпусын сайлау немесе ... ... ... ... ... ... ... келетін азаматтарды іріктеуді қарастырады.
Еліміздегі болып жатқан сот-құқықтық реформаның талабына сәйкес, ... ... ... заң күші бар ... және судьялардын
мәртебесі туралы" Жарлығымен сот істерін ... ... ... ... - ... ... арқылы қарау туралы мызғымас ереже
реформалаудан өткізілді. ... ... ... ... ... қарауды тек кәсібй судьялар іске асыратын болды. Осымен қатар, сот
әділдігін одан әрі демократияландыруға арналған елеулі ... ... ... ... ... мен толықтырулар
енгізу туралы" 1998 жылғы 7 қазаңда қабылданған Заңына сәйкес, кылмыстық
сот ісін алқа ... ... ... ... ... қарастырынады.
Бұл норма Конституциялық заңының 1-бабында да баянды етілді.
Сонымен, сот әділдігін кәсіби ... және ... ... ... емес - алқа ... қатысуымен жүзеге
асырылатыны заңмен ... ... ... ... жобасы қызу талқыланып
жатқанда, осы мәселеге байланысты доцент Е.Ерешев өз ... ... ... ... ... ... бірінші сатылы соттарда алқалы
құрамда халық заседателндерінің қатысуын жою дұрыс емес, өйткені соттарда
халық ... ... ... тұрғыдан қаржы мәселесіне
байланысты деп үнемдеу саясатын жүргізу тарихтан әйгілі ... сот ... ... ... ... ... жөн. ... халық
заседателі кәсіби заңгер болмағандықтан сот ісін қарауға қажеті шамалы
деудің орнына ... ... ... мәселесін жетілдерген дұрыс," дегі
көрсеткен болатын.
Ал, алқа (присяж) заседательдеріне қатысты әлі олардың сот істеріне
қатысуына ... мен ... ... нормалар өңделіп
шығарылмағандығына байланысты олар туралы нақты сөз қозғауды ерте ... ... ... ... қарау, судьяның жеке-дара қарауымен
жүзеге асырылады. Тек әлім жазасы ... ... ... ... құрамында 3 судья бар алқалы түрде қарайды.
Қылмыстық істер апелляциялық тәртіпте судьяның жеке өзі ... ... ... да іске ... ... және қадағалау тәртіптерін сондай-ақ сот
аулыларын жаңадан ашылған мән-жайларға ... ... ... ... ... кем болмай қарайды.
Облыстық сот пен Жоғарғы соттың қадағалау алқалары құзыреттіктеріне
берілген істерді құрамының жартысынан көбі болған ... ... ... ... ... ... қарау принципінің маңызы
кәсіби сот билігін қалыптастыру үшін істелуде. Мұнымен қоса, Конституциялық
заң Қазақстан Республикасында ... ... ... ... ... ... ... және басқа) соттарды
құру мүмкіндігін қарастырады. Яғни, сот істерін кәсіби ... ... ... ... ... ... ... мен топтарына (санаттарына)
байланысты маманданған тұрғыда қарауы, бұл істер бойынша іске ... сот ... ... ... ... ... ... мамандандырылған соттардан әскери соттар қызмет етуде, 2001 ... ... ... ... ... ... ... басталды.
Бұл түрлі сатыңағы соттардың жұмысын женілдетуі тиіс. Осы ... ... ... ... ... ... құқық бұзушылық жөніндегі
жаңа кодекетің қабылдануымен жалпы соттарда жана ... ... ... сот ... ... жетшдірілген аса маңызды істің бірі сотқа
өте ауыр қылмыстық істер бойынша сот ... ... деп ... ... ... ... өз пікірімізді білдірсек, баламатау
(эксперименттеу) әдісін пайдаланған жөн дер едік.
Қазақстан Республикасының Конституциясының еліміздегі сот ... ... ... ... ... және ... ... ұлтына, жынысына, біліміне, тіліне, дінге көзқарасына, сеніміне,
кәсібінің түрі мен сипатына, тұрғылықты жері мен ... да ... ... заң мен сот алдында теңдігі негізінде жүзеге асыру
принципі көрінісін тапқан.
Баршаның заң мен сот алдындағы ... ... ... барлық
азаматтарына біркелкі қолданылуын және азаматтардың ... ... мен ... ... Заңды бұзған кез келген тұлға онымен
орнатылған жауаптылыққа тартылады. Баршаның сот алдындағы теңдігі сот ... ... ... ... ... сәйкес тең міндеттер мен
тең құқықтарға ие болатынын білдіреді (мысалы, айыпкердің қорғаушы алып
қорғану ... сот ... ... ... ... тіл маманы қызметін
көрсету, т.б.). Сот өндірісі барлық соттарда ... ... ... ... (АІЖК, ҚІЖК) орнатқан біркелкі ережелердің негізінде
және тәртібінде ... ... өзі ... ... және халық топтарының қайсыбір әлеуметтік ... ... ... жоқ ... сөз. Сот жүйесін ұйымдастыруда қандай
болса да артықшылықтарға немесе ... жол ... ... ... ... ... бірдей ағыңдырылуы олардың
шынайы теңдігін білдіруге тиіс. Алайда, баршаның заң мен сот ... ... ... келетін, атап айтқанда, Қазақстан республикасы
қылмыстық істер жүргізу кодексінің 292-ның 2-бөлігінде ... ... ... ... лауазымды тұлғалардың ісін бірінші
ретінде ... ... ... ... ... ... ... беделіне нұқсан келтіреді. Баршаның ісі ... ... ... ... аудандық соттарда қаралса сот билігінің
беделін арттырған болар еді.
Бұл ... ... ... ... емес, осылайша
аталған тұлғаларға арналған кепілдіктер, олардың тәуелсіздігі мен ... ... ... ... етеді дей келе, бұл
кепілдіктерді заң тарапынан берілген жеңілдік ретінде ... ... ... ... ... ... кезқараспен толығымен келісуге болмайды. Оған
себеп, біріншіден, иммунитет мәселесін жақсылап ... ... ... Бас ... Конституциялық кеңестің Төрағасы мен мүшелеріне
қатысты иммунитет ... ... ... ... ерекшеліктерін
қарастырады. Яғни, оларға байланысты қылмыстық қудалау мәселелерін ғана
қамтиды. ... ... ... әкелуге, әкімшілік жауаптылыққа тартуға,
т.б. болмайтындығын да ... Олай ... ... ... ... ... жауаптылыққа тиісті орғанның (Парламенттің,
Президенттің, т.б.) келісімі беріліп, ... ... ... сот ... ... ... тең ... тиіс.
Екіншіден, жоғарыда аталған тұлғаларды басқа азаматтармен бірдей ... ... сот ... ... ... болар еді. Яғни,
азаматтардың конституциялық қағидаға сәйкес сот ... ... ... ... ... ... ... аудандық
соттардың беделін көтеруі сөзсіз. Мұндағы айтарлық ойға сәйкес, иммунитеті
бар тұлғаның ісін деңгейі жоғары ... ... ... деп, ... ... ... білдіргенді (қай жағынан болмасын) байқалады.
Үшіншіден шттардың (әсіресе, іс ... ... ... ... талапкер т.б.) сот қаулыларын нағымдау еркіне де ... ... ісі ... ... ... ... оған (іске)
байланысты сот қаулысымен келспесе, жоғарғы тұрған соттарға (облыстық және
Жоғарғы Сотты қоса) оны ... ... ... ... ... ... ісі ... Соттың соттылығына жатады делік, ... ... ... ... ... мұнда бұл азаматтың сот қаулысын
шағымдау мүмкіндігі тым аз. ... ол ... ... ... осы соттың
қадағалау алқасына ғана шағымдай алады деген сөз. ... ... ... ... ... ... ... "беделі"
де жоғары тұрғанымен, процессуалдық тұрғыдан мүмкіндіктері шектелген болып
отыр.
Қорыта келгенде, азаматтардың барлығының заң ... ... ... сот ... ... толығымен қамтылған деуге әлі
болмайды деп есептейміз.
Сондықтан, қылмыстық істер ... ... ... ... ... ... ... ішінде жеке соттылығы түсінігін ... ... ... ... ... ... етеді. Бұл мәселеге осылайша
жақындау сот ... ... ... ... ... ... ... қарқыңды септігін тигізген болар еді.
Азаматтардың заң мен сот ... ... ... ... өз ... ... тараптардың теңқұқылығы мен сайыскершілігі
принципін Қарастыратын болсақ, ... ... ... ... сот өндірісі айыптаушы және қорғаушы тараптарының
теңқұқылығы және сайыскершілігі ... іске ... ... бұл ... ... және ... бөлінуі мен сайысу
барысында сотқа қандай рөл беріледі және оның бұл ... ... ... ... ... ... 5, ... лайық, сот қылмыстық қудалау
органына ... ... ... қорғаушы тараптардың жағында болмайды
және құқықтан басқа қандай да болмасын мүддені қолдамайды. ... ... ... ... сот, ... ... орындауы мен өздеріне берілген құқықтарын іске асыруына қажетті
жағдайларды жасап ... ... ... заң ... ... ... өз
позициясында тұруға, оны қорғауға тең ... ... ... тарапқа нақты процессуалдық құқық бере отырып, заң екінші тарапқа да
нақ осындай немесе соған ... ... ... және ... тең ... ... ... істі қарау кезіндегі сайыс -айыптаушының, ... ... ... ... мен ... ... ... теңдігіне негізделеді. Сотта оларға істегі
мүдделерін ... тең ... ... қамтамасыз етуге міндеггі.
Қылмыстық істі ... ... ... ... ... соттың істегі
фактілер мен мән-жайлардың ақиқаттығын анықтауына жордемдеседі. Бір ... ... екі ... ... тең ... ... ... Бұл соттың ежелден келе жатқан рәмізінде де баршаға әйгілі етіп
керсетілген.
Сонымен, сот тараптардың тең құқылығын, ... ... ... осы ... ... анықтаған мәселелер арқыны әділдікті
(сот әділдігін) іске асырады. Бұл үшін соттың тараптардан тәуелсіз ... ... ... ... ... ... ... тәуелсіздігін білдіретін басты және өзекті мәселелердің
бірі-мемлекеттік тілдің ... ... ... тілдің
мәртебесіне лайық еркін және кең тарапты қолданылуында. Олай ... ... тіл ... тоқталсақ, бұны осылайша және ұлттық тіл
принципі деп те атайды. Одан ... меп ... бұл ... мақсаты
өзгермейді. 1997 жылғы 11 шілдедегі "Қазақстан ... ... ... ... Заңының 4 жене 5-баптарына сәйкес,
республиканың барлық соттарында сот өндірісі мемлекеттік ... ... ... ... басқа тілдерде жүргізіледі .
Республиканың көп ұлтты факторы ҚІЖК-де де ескерілген. Бұл заңның 30-
бабына лайық, қылмыстық сот ... ... тіл және ... қатар
орыс немесе басқа тілдер де қолданынады.
Іс бойынша сот өндірісінің тілін қынмыстық процесті ... ... және бұл ... ... ... ... жатқан тілді білмейтін немесе ол тілді жетік білмейтін,
сол іске қатысушы адамдарға өзінің ана ... ... ... ... ... айтуға, жауаптар мен түсініктер беруге, тілек қоюға, шағым беруге, іс
материалдарынен ... және ... ... ... ... бекіткен
тәртіпке сәйкес тілмаштың Қызметін ақысыз пайдалануға құқылы екендіктері
түсіндіріліп, қамтамасыз етіледі.
Баста айтылып кеткендей, ... ... ... ... ... қолданушы соттың (нақты судьяның) тәуелсіздігі бір-
бірінен ажырамайтын ... ... ... ... ... мемлекеттің саясаты, құрамындағы басқа ұлт тілдерінің де жетіліп
дамуына мүмкіндіқ туғызуы, бұл принциптің мазмұнын көркейте түседі.
Сот жүргізілетін ... ... деп, сол ... құр ... емес,
еркін сөйлей алатындарды айтады. Сот құрамындағылардың немесе сот процесіне
қатысушылардың біреуінің аудармашының міндетін ... ... ... ... ... ... ... сот құрамы мен сот процесіне қатысы
жоқ азамат болуға ... ... ... ... ... қағидалардан тұрады: а) сот
ісін көпшілік болып табылатын ұлттың тілінде жүргізу; ә) халық көпшілігінің
тілін білмейтін іске ... іс ... ... ... таныстыру және сот ісік сол жерде жүргізу; б) мүндай ... сот ... ... көмегімен қатысуы; в) олардың сотта ана
тілінде сөйлеу мүмкіндігін беру,
Осылайша, бұл ... ... зор ... және ... ... бар.
Тіл принципі сотталушынын барлық қорғану амал-тәсілдерін ... ... ... ... ... ... ... және
сот залында отырған жүртшылыққа зор тәрбиелік ықпал жасайды.
Сот әділдігінщ мәнін жақсартатын тағы бір ... сот ... ... ... істердің ашық қаралуы сот әділдігін жүзеге асырудың сапасына
да жан-жақты мүмкіндік ... Сот ... ... ... ... ... қатысушылардың өздеріне тәрбиелік ықпал жасап, олардың осында адал
мінез-құлық көрсетуіне және ... ... мен ... беруіне
жәрдемдеседі.
Қазақстан Республикасы ҚІЖК-нің 29-бабына сәйкес, қылмыстық ... ... ... сот ... ашық қарайды. Әрине, жариялылыққа
шек қойылатын жағдайларды да ... жөн. Бұл ... ... қандай да
болмасын құпияның (мемлекеттік, әскери қызмет, коммерциялық, т.б.) ... жол ... ... ... ... ... бұл екі ... яғни, судьяның
тәуелсіздігі мен жариялылықтың ара қатынасы мен байланысы мына мәселелермен
түсіндірілуге тиісті:
тәуелсіз сот (судья) қана істерді ... ... ... ... ... ... ... Мұның өзі соттың (судьяның) абырой-беделін көтеруге
жәрдемдеседі;
істерді ашық қараудың нәтижесімен сот тек сот әділдігін іске асырып ... ... зор ... та) жұмыс жүргізеді;
сот заңдар мен құқықтық актілерді насихаттауды жүзеге асырып, өз ... ... ... өзі ... ... ... талдаумен байланысты
болғандықтан, халыққа әйгілі болуымен, басқадай бұрмалаушылыққа ... ... ... тудыру мүмкіндігімен қорғап, соттың
тәуелсіздігін қамтамасыз етеді.
Тұлғаның ... мен ... және ... ... ... ... ... бұл сот арқылы қорғану құқығы.
Азаматтар өздерінің ... мен ... ... және заңды
мүдделерін сот арқылы қорғауы сотқа арыздарын, шағымдарын ... ... ... Онда ... ... органдардың ұйымдардың, заңды
және өзге де тұлғалардың ... ... ... мен шешімдерінің кез
келгенін шағымдай алады. Аталған тұлғадардың азаматтардың құқықта-ры мен
бостандықтарын, сондай-ақ ... ... ... немесе шектеген
әрекеттері мен шешімдеріңің бәрі соттың бақынауында болады деген сөз.
Барлық азаматтардың өзінің бұзылған немесе дауласып ... ... ... ... тең ... бар. Ол ... өзі немесе өзінің
өкілі арқылы сотқа жүгінуіне болады.
Азаматтың сотқа қорғану үшін жүгінуі, соттың шағымды, ... ... ... бастауға міндеттейді.
Бұл принцип бойынша ... сот ... ... және ... ... ... ... білдіріледі.
Ендеше, азаматтар бұзылған құқығы мен бостандығы және ... ... ... келтіру мақсатында күшті, тәуелсіз сотқа жүгінсе, бұл
мәселелерді қызметінің басты ... етіп ... ... іске асыруы
мемлекетті құқықтық етуге пайдалы әсерін тигізеді деген сөз.
Судьяның (соттың) тәуелсіздігі принципімен ... оте ... ... ... ... ... принципінің негізгі мәнін
қарастырсақ, тек сот қана адамды қылмысқа кінәлі деп ... ... ... ... ... тани алады. Басқа мемлекеттік органдардың,
ұйымдардың, лауазымды тұлғалардың мұндай құқығы жоқ. Қылмыстарға байланысты
анықтама мен ... ала ... ... сот әділдігіне жатпайды. Сондықтан,
олар қылмыстық іс ... ... ... қою үшін оны соттың құзыретіне
береді.
Ал, өз кезегінде сот ... ... ... ... ... ... ... пікірін басшылыққа алмай, тек ... ... ... ... ... ... және солардың
негізінде шешімін қабылдап,адамның құқықтарын, бостаңдықхарын және ... ... ... заң көімегін алу құқығы мен айыпкердің корғаушы алып қорғану
құқығы да сот әділдігінің ... ... ... ... ... ... болады.
Бұл байланыс мынандай мәселелер теңірегінде іске асырынады.
Әуелі соттың азаматтың құқықтарын қорғау мүмкіншілігінен, яғни, кәсіби
заң ... алу, ... алу ... да ... ... қалса, бұз заң көмегімегін алу мүмкіндігін бере отырып, азаматты
қуқықпен қаруландырып, оның заңдағы барша ... ... ... іске ... ... ... ... қарқынды
жетілдіруге тиіс.
2 СОТ ЖҮЙЕСІНДЕГІ СОТ ТӨРЕЛІГІН ЖҮЗЕГЕ АСЫРУШЫ ТҰЛҒАЛАР МЕН СОТТАҒЫ
ӨКІЛДЕР.
2.1 Сот төрелігін жүзеге ... ... мен іске ... ... Сот төрелігін жүзеге асырушы тұлғалар және іске қатысушылар
Оған: сот, сот мәжілісінің хатшысы, сот приставы, сот ... Іске ... ... АІЖК ... ... ... ... тұлғалар,
прокурор, мемлекет ұйымдары, ерекше өндіріс бойынша арызданушылар, 56
және 57 баптар бойынша арызданушы жекелеген азаматтар.
3. Сот ... ... ... ықпал ететін көмектесуші тұлғалар-куәлер,
сарапшылар, мамандар, аудармашылар.
4. Соттағы өкілдер.
Азаматтық іс жүргізушілік құқықтық ... ... ... ... ... ... ... кезінде сот пен іске қатысушылар арасында пайда
болатын АІЖ құқық нормаларымен реттелген қоғамдық ... ... ... ... АІЖ құқығының міндетті субъектісі ретінде: бір тарап сот екінші тарап
іске қатысушы тұлғалар болып табылады.
2. АІЖ құқықтық ... тек ... ... ... ... АІЖ ... қатынастары бір-бірімен тығыз байланысты және ... іс үшін жеке жүйе ... (іс ... ... іс ... ... ... субъективті құрамына қарай
былай бөлуге болады.
А) Негізгі құқыққатынастары-сот және ... сот және ... сот ... ... ... бойынша сот және өзге тұлғаның мүддесін қорғап
іске қатысушылар (55-56 ст.) ... ... ... ... ... және дербес талабын мәлімдейтін 3-ші
тұлғалар ... Сот және ... ... ... 3-ші ... ... Сот және ... іске қорытынды беру үшін қатысатын прокурор арасында.
- Сот және ... беру үшін ... ... ... ... Қызметтік –қосалқы құқыққатынастары-бір тарап ретінде сот, ... ... ... ... т.б.
АІЖ құқықтық қатынастарының соңғы 2 түрі ... ... ... ... болады.
Құқық теориясының жалпыға белгілі ережелеріне сәйкес азаматтық іс жүргізу
құқыққатынастар белгілі алғы шарттардың ... ... ... ... 2-түрі бар:
1. Жалпы.
2. Арнайы.
Жалпыға : а) құқық ... ... ... ... ... ... (әрекет, әрекетсіздік, оқиға) жатады.
Азаматтық іс жүргізу құқығының нормалары -әділсотты ... ... ... іске қатысушыларға қатысты жалпыға міндетті тәртіп ережелері.
Іс жүргізу нормаларының белгілері:
а) ... ... ... ... ҚР ... ... субъектілер үшін міндетті болып
табылады
в) Олар тек азаматтық сот өндірісі саласындағы қатынастарды ... іс ... ... субъектілік –бұл азаматтық іс жүргізу
құқықтары мен ... ... ... Ол 2 ... ... құқық қабілеттілік
б) әрекет қабілеттілік (АІЖК 45-46 баб)
Азаматтық іс жүргізу құқықтары мен міндеттеріне ие болу ... ... ... ... ... барлық азаматтар мен ұйымдар
үшін бірдей дәрежеде танылады. Азаматтардың іс жүргізу құқық қабілеттілігі
ол туылған ... ... ... ... ... ... құқық қабілеттілігі заңда көзделген тәртіп бойынша ... ... ... ... ... ... болады, ол тараған уақытта
тоқталады. ... ... ... ... мен әрекет қабілеттілігі
бір мезгілде ... ... бір ... ... ... өз ... жүзеге асыру және міндеттерін орындау,
іс жүргізуді өкілге тапсыру, яғни азаматтық іс жүргізу әрекет ... ... ... ... ... және ... толық көлемде болады. Он
төрт жастан он сегіз жасқа дейінгі ... ... ... қабілеттілігі шектеулі деп танылған азаматтардың ... ... ... ... ... ... ... Алайда сот
мұндай істерге кәмелетке толмағандардың немесе әрекет ... ... ... ... Он төрт ... ... және
әрекетке қабілетсіздердің құқықтары мен бостандықтарын сотта олардың ата-
аналары қорғайды.
Субъективті құқықтар мен міндеттерді жүзеге асыратын ... ... факт ... ... ... ... ... жағдай –құқыққатынастарының пайда болуына,
өзгеруіне, тоқтатылуына негіз болып табылады.
Азаматтық іс ... ... ... ... ... іске ... және сол іс бойынша белгілі процессуалдық статуста
иеленуші тұлғалар.
Азаматтық іс ... ... ... ҚР ... ... ... ... мен ұйымдары, халықаралық ұйымдастырушы ... ... ... 4 ... ... Сот ... жүзеге асырушы тұлғалар.
Оған: сот, сот мәжілісінің хатшысы, сот ... сот ... Іске ... ... АІЖК ... ... тараптар, үшінші тұлғалар,
прокурор, мемлекет ұйымдары, ерекше өндіріс бойынша арыздаушылар, 56
және 57 баптар бойынша арызданушы жекелеген азаматтар.
3. Сот төрелігін ... ... ... ететін көмектесуші тұлғалар-куәлер,
сарапшылар, мамандар, аудармашылар.
4. Соттағы өкілдер.
Сот дәлелдемелерді бағалағанда белгілі қағидаларды басшылыққа алуы ... ... істе бар ... ... жиынтығы мен әділ, жан-жақты және
толық қарауға негізделген өзінің ішкі сенімі бойынша бағалайды. ... ... сот ... әлемдік практикасында көптен қолданылады. Бұл
қағида дәлелдемелердің ... мен ... ... мен ... ешқандай сыртқы әсерлерден тыс судьяның өзі дербес жүргізіледі.
2. Судьяның ішкі сенімі өз бетінше «тікелей» тәжірбиенің көмегенсіз, ... ... ... ие ... ... ... Ішкі сенім істегі
дәлелдемелердің толықтығына, Жан-жақтылығына ... ... ішкі ... ... бағалау сот шешімінің сипаттау бөлімінде
орын алады. Дәлелдемелердің дұрыс бағалануы аппеляциялық және қадағалау сот
инстанцияларында тексеріледі. Шығарылған сот ... қай ... ... ал қай ... сот ... тастағанын көрсетуі
тиіс.
3. Сот дәлелдемелерді ... ... яғни ... ... ... ... ... алады. Судьяның ішкі сенімі оның
заңды біліміне, ... ... ... ... мен ... ... белгілеріне ақыл мен адамгершілікке негізделеді.
Дәлелдемелерді бағалағанда ең маңызды орынды заңға дұрыс түсіндірме беру,
мағанасын ... ... заң және ... ... ... ... ... Дәлелдемелерді бағалағанда қолданылатын төртінші ... ... Сот үшін ... дәлелдемелердің күні бұрын белгіленген
күші болмайды. Тіпті жазбаша дәлелдемелер ретінде табысталған нотариалды
жолмен куәландырылған ... егер олар ... ... тыс ... сот ... іске қабылдамай тасталынуы мүмкін. ... ... ... тексерілуі және бағалануы тиіс.
Дәлелдемелерді алдын-ала бағалау сотпен және іске ... ... ... ... зерттеу барысында жүргізіледі. Түпкілікті бағалау
сот ... ... ... ... ... ... ... дауласушы
тарптардың құқықтары мен міндеттері туралы қорытындылар жасалғанда ... ... ... ... ... және ... шешім шығаруға әкеліп
соғады.
Сотта азаматтық істерді қарау барысында іс үшін маңызы бар ... ... тану ... ... ... ... тану объективті
әлемдегі заңдылықты (факті, мән-жайлар) тану процесіндегі адамның танып
білуге бағытталған іс-әрекетінің көп ... сот ... ... ... ... ... ... іс
үшін маңызы бар мән-жайлардың бар ... жоқ ... ... мен талаптарын, басқа да жағдайларды соттағы ... ... ... ... бекітеді.
Соттағы дәлелдеудің негізгі ... пен ... ... Бұл ... ... бір ... (факт, мән-жай) бар
болуы, екінші бір құбылыстың шығуына ... ... ... ... ... - ... дәлелдемелердің көмегімен істі дұрыс
шешу үшін маңызы бар мән-жайлардың бар немесе жоқ ... ... ... ... деп ... ... ... мақсаты азаматтық істерде мән-жайды бекіту.
Соттағы дәлелдеу өзара байланысты және ... ... ... үш ... ... ... жинау және табыстау.
- Сот мәжілісінде дәлелдемелерді зерттеу.
- Дәлелдемелерді бағалау.
Азаматтық іс-жүргізу әдебиеттерінде соттағы дәлелдеуге ... ... ... ... ... дәлелдеуді дәлелдемелерді бағалаудағы соттардың
ойлау немесе тану әркеттері деген (А.А.Старченко) Егер осы ... ... ... ... дәлелдеудің мазмұны дәлелдемелерді
жинау, ұсыну, зерттеуге байланысты іс жүргізу әрекеттерін жоққа шығарады.
Екінші бір ... ... ... сот пен іске қатысушылардың
дәлелдемелерді жинау, ... және ... ... ... деп ... Бұл пікір бірінші автордың пікіріне тіпті қарама-
қайшы, С.В.Курылевтің ойынша логикалық және ... ... ... тән ... ... сондықтан дәлелдемелерді бағалау соттағы
дәлелдеуге қатысы жоқ деген тұжырым жасайды.
Соттағы дәлелдеуді сот пен іске ... не ... ... іс ... деп қана қарастыра алмаймыз. Мұндай дәлелдемелерді жинауға,
ұсынуға, ... және ... ... ойлау және іс жүргізу
әрекеттерінің жиынтығы деп қарастырғанымыз жөн.
Сот пен іске ... ... ... ... ... ... нормалары мен реттеледі және іс жүргізу сипатына ие ... бұл ... ... ... ... тығыз байланысты.
Сондықтан да логикалық - ойлау әрекетінен тыс сот пен іске ... ... ... ... ... ... ... азаматтық іс жүргізу құқық қатынасына
түсуші субъектілердің ойлау және іс ... ... деп ... ... (позициясын) ұстанымын дұрыс деп есептеуге
болады. Ондай ұстанымды ... И.М. ... В.В ... ... орыстың ұлы ғалымдары ұстанады.
Ғылыми әдебиеттерде дәлелдеу әрекеттерін кім жүзеге асырады және ... ... ... ... яғни соттағы дәлелдеудің субъектілері туралы
түрлі ғылыми пікірлер бар.
Революцияға дейінгі ғылыми әдебиеттерде дәлелдеу әрекеттерін тек тараптар
ғана жүзеге ... ... ... А.Х.Гольстем «Дәлелдемелер
әрқашанда тараптар арқылы ұсынылады және бұл ... ... ... ... сот ешқашан дәлелдеме немесе анықтама жинамайды» деген пікірін
ұсынады.
Ал, А.Ф.Клейнман: дәлелдеудің өзі тараптар мен іске қатысушылардың ... ... ... ... ... және ... ... қатысты қорытындылар жасаудан тұрады дейді.
50 жылдармен 80 жылдардың ортасына ... ... сот ... ... ... ... пікір қалыптасқан болатын. ... заң ... яғни Қаз ... ... іс ... ... 14,18,48 т.б. ... заң сотқа іске қатысты мән-
жайларды толық, жан-жақты, объективті түрде айқындауды міндеттейді.
Дәлелдеу әрекеттеріне ... ... ... ... ... ене бастады.
Азаматтық іс жүргізу кодексі мынандай ережелерді бекітті:
- Дәлелдемелерді жинау және ұсынуды тараптар мен іске ... ... ... 65, 66, 335-б, 3 ... 377 ... ... Дәлелдемелерді зерттеу сотпен, тараптармен, іске қатысушы тұлғалармен
сот мәжілісінде істі қарағанда ... ... 208, 210, 211, ... 376, 398 ... ... ... бағалауды сот жүзеге асырады. (16,77 бап) Іске ... ... ... өз ... білдіруге құқылы, бірақ
бағалаудың іс жүргізу құқықтың ... ... ... ... ... ... ... байланысты
әрекеттер іске қатысушы тұлғалармен жүзеге асырылады. Дәлелдеу міндеті ең
бірінші тараптар мен үшінші ... ... ... ... ... т.б. іске ... ... дәлелдемелерді жинау,
ұсыну, зерттеу әрекеттеріне белсене араласуы тиіс.
Сот іс үшін маңызы бар ... ... ... өз ... ... толығымен босатылған. Бірақ АІЖК-нің 15-бабының 2-
тармағы ... ... ... ... іс үшін ... ... алып беруге көмектеседі.
Сонымен, тараптар немесе басқа да іске қатысушылар ұсынған немесе мүдделі
тұлғалардың өтініші бойынша соттың сұрату тәртібімен алынған дәлелдемелерді
зерттеу және ... сот ... ... іс ... ... ... дәлелдеудің субъектісі-
тараптар, басқа да қатысушылар және сот ... ... ... ... ... есепке ала отырып: соттық дәлелдеу дегеніміз
- дәлелдемелерді жинау, ұсыну және зерттеуге қатысты тараптар және ... ... ... ... және ... ... соттардың
дәлелдемелерді қолдану жолымен іс үшін маңызы бар заңдық фактілерді
бекітуге ... ... және іс ... ... ... анықтама
тұжырымға тоқталамыз.
Іске қатысушы тұлғалар олар тараптар азаматтық процестің ... ... ... ... шын ... ... ... материалдық
құқыққатынасының субъектісі ол талапкер ... ... ... ... істің барысында материалдық құқықтық және процессуалдық құқықтық
қызығушылыққа ие ... ... және ... мүдделерінің қарама-қарсы болуы.
2.Заңды күшіне енген сот шешімінің толық әсер етуі.
3.Іс бойынша сот шығындарын төлеу міндеттерінің жүктелуі.
Өз ... ... ... қойылған мүдделерді көздеп талап қоюшы
азаматтар мен ... ... ... ... ... талабына сәйкес сотта жауапқа тартылатын тұлға ... ... іс ... ... бір ... ... ... құқықтары мен міндеттері АІЖК 47,49-баптарында қарастырылған.
Іске қатысушы тұлғалар іс материалдарымен танысуға, ... ... ... ... ... ... ... өтінім жасауға, түсініктемелер беруге, сот жарыссөздеріне ... ... оған ... ... сот ... шағымдануға
т.б. әрекеттер жасауға құқылы.
Одан басқа талап қоюшы талаптың негіздемесін немесе нысанасын ... ... ... ... азайтуға, талаптан бас тартуға құқылы.
Жауапкер талап қоюды тануға құқылы, бұл ... ... ... ... тиіс.
Тараптар істі бітімгершілікпен аяқтай алады, оған тараптар қол ... ... ... ... ... ... іс жүргізу құқықтарын адал пайдалануға
міндетті.
Азаматтық процесте бірнеше талапкер және бірнеше жауапкер ... ... іске ... ... ... ... іс жүргізуде тең қатысу деп
аталады.
Тең қатысу АІЖК 50- ... ... ... ... Сот ... ... және ... пен тараптардың жұмысын оңайлату (дәлелдемелерді шоғырландыру)
в) Сот шығындарын азайту.
Тең қатысу мынандай екі жағдайда пайда болады:
а) ... пәні ... ... ... ... негізделсе (мыс:мұрагерлік
құқық, міндеттемелік құқыққа жауапкершілік)
б) Талап бір негізден туындаса (мыс:бірнеше тұлғаның ... ... ... ... ... және ... ... үшке бөлінеді.
а) Бірнеше талапкердің бір жауапкерге қарсы талап қоюы активті қатысу
деп аталады.
б) Бір талапкер ... ... ... ... қойса пассивті қатысу
болып табылады.
в) Біренше талапкер ... ... ... ... ... ... ... қатысу деп аталады.
Тең қатысу –міндетті не факультетті болуы мүмкін.
Міндетті қатысуда сот тең қатысушылардың ... іске ... ... ... ... ... ... бір
қатысушыға тапсыру мүмкіндігі. Істі жүргізуді тапсыру сенімхат арқылы
немесе ауызша ... ... ... немесе жауапкерлердің
әрқайсысы екінші тарапқа қатысты ... ... ... ... ... ... ... іске тартылған тұлға – тиісті
емес жауапкер деп аталынады. Сот істі дайындау үстінде ... ... ... оны ... ... ... бойынша жауап беруге тиісті емес
адамға талап қойылып отырғанын ... істі ... ... ... ... тиісті емес жауапкерді тиісті жауапкермен ауыстыра алады.
Тиісті емес жауапкерді ауыстыру үшін талапкердің келісімі ... және ол ... ... ... ... сот ... үстінде жүргізілсе, істі қарау кейінге
қалдырылады.
Тарап ауыстырылғаннан кейін істі ... және ... ... ... емес ... ауыстыруға талапкер келісімін
бермесе іс ... ... ... ... ( 51- ... 2 ... ) және
шешім шығарылады.
Азаматтық іс жүргізу кодексінің 54- бабының 1- тармағы бойынша ... ... ... ... ... ... ... шығып
қалған жағдайларда (азаматтың қайтыс болуы, заңды тұлғаның таратылуы т.б)
сот ол ... оның ... ... ... ... процестің кез – келген сатысында мүмкін болады.
(1,2,3 инстанцияда істі қарағанда).
Процеске құқық мирасқорының, кіруі ... сот ... ... ... шағымдануға жатпайды. Құқық мирасқоры іске қатысу үшін өзінің
құқықмирасқоры екенін ... ... ... ... ... ... ету, заңды тұлғаның қайта құрылғаны т.б.
Іс жүргізу құқықмирасқорының ... емес ... ... ... ... ... мирасқоры процестің кез – келген сатысында пайда болады, ал тиісті
емес жауапкер тек 1- ... ... істі ... ... ... ... істі келген жерінен ... ал ... ... ... іс ... басталады.
3. Құқықмирасқорлығында барлық құқықтар мен міндеттер құқық миросқорына
өтеді.
Егер құқықмирақоры іске кірісуге қарсылық білдірсе 247- ... 3- ... іс ... өзіне дейінгі қатысқан яғни, құқықмирасын берушінің
жасаған әрекеттерін жалғастырады. Мысалы, құқықмирасқоры ... ... ... дәлелдемелерді қайта жинауға, тапсыруға құқығы ... ... ... оны өз ... ... ... болса.
Азаматтық іс жүргізуге үшінші тұлғалардың қатысуы. Олардың ... ... АІЖҚ ... ... іске ... ... ... Сондықтан іске қатысушы тұлғаларға тән ... ... да ... ... Атап ... іс барысында заңды қызығушылыққа ие болады.
- іс ... өз ... ... ... ... ... ... себебін тигізеді.
- сот шешімінің заңды күші тікелей әсер етеді.
Үшінші тұлғалар АІЖК 47-бабында қаратырылған ... іске ... ... ... мен ... ... ... іс жүргізуде тек талаптар мен жауапкер ғана
қатысатын болса бұл жай құрамды ... ... ... болып
табылады.
Кейбір құқық жөніндегі дауларды шешу барысында тараптардың материалдық-
құқықтық мүдделерімен қоса басқа тұлғалардың да ... ... ... Осы ... мүдделерін қорғау үшін заң оларға тараптар арасында
басталған ... ... ... ... ... ... аталған
тұлғалар үшінші тұлға ретінде іске қатысады.
Сонымен азаматтық іс жүргізудегі үшінші тұлғалар дегеніміз- тараптар
арасында басталған іске ... ... іске ... ... ... ... іс ... үшінші тұлғалардың іске қатысуының 2 түрі бар.
1. Даудың нысанасына дербес талабын мәлімдейтін үшінші тұлғалар.
2. Даудың нысанасына дербес талабын мәлімдемейтін ... ... ... іске тартылуының мақсаты:
-Тарап болып табылмайтын, бірақ іс ... ... бар ... мүддесін сотта уақтылы қорғау.
-Бір істе әртүрлі бірнеше талапты ... ... ... ... ... және үшінші тұлғаның талабы)
Дербес талабын мәлімдейтін және мәлімдемейтін тұлғаларға ... ... Олар ... ... ... ... іске ... Өздігінен
ешқашан іс бастамайды.
2. Олар сотта өздерінің жеке құқықтары мен мүдделерін қорғайды.
3. Сот шешімі олардың құқықтарына немесе міндетттеріне әсер етеді
Даудың ... ... ... ... ... ... ... кірісуінің негіздері, тәртібі, құқықтары мен міндеттері.
АІЖК 52-бабы бойынша ... ... ... ... мәлімдейтін үшінші
тұлғалар бір немесе екі тарапқа талап қою ... ... ... сот ... ... іске ... ... Үшінші тұлғалар іске өз бастамасы
бойынша қатысады. Олар істі сотқа әзірлеу ... ... 1- ... ... ... шешім шыққанға дейін қатыса алады. Шешім шығып
қойғаннан ... ... іске ... ... ... тәртіппен талап бере
алады. Бұндай жағдайда жеке іс қозғалады.
Үшінші тұлғалар іске талап арыз жазу арқылы кіріседі және ... ... іс ... соттылық ережесінен басқа барлық тәртібі сақталады.
Үшінші тұлғаның іске ... ... сот ... ... талаптарын мәлімдейтін үшінші тұлғалар талапкердің барлық
құқықтарын ... және ... ... орындайды. Оның талапкерден
айырмашылығы-процеске кірісу уақытына байланысты.
а) ... ... ... іс ... олар ... арасында
басталған іске кіріседі. Ал талапкер талап арыз жазу арқылы істі ... ... ... ... ... қатысатын істерде бір мезгілде
2 талап қаралады, талапкердің және ... ... ... Үшінші тұлға мен талапкердің материалдың–құқықтық мүдделері бір-
бірімен қарама-қарсы болады.
Сонымен дербес талаптарын мәлімдейтін үшінші тұлғалар ... ... іске ... ... мен ... ... қорғау
үшін іске қатысатын іске қатысушы тұлғалар.
Даудың нысанасына ... ... ... ... ... іске ... ... , тәртібі, құқықтары мен міндеттері.
АІЖК 53- бабы бойынша даудың нысанасына дербес талаптарын мәлімдемейтін
үшінші тұлғалар, егер іс бойынша ... ... ... ... ... ... ... немесе міндеттеріне әсер етуі мүмкін болса, іс
бойынша бірінші сатыдағы соттың шешімі шыққанға ... ... ... ... іске ... ... талаптарын мәлімдейтін үшінші тұлғалар құқық жөніндегі ... боып ... ... мына ... бойынша бір-бірінен ажыратылады.
Мәлімдейтін 3-ші тұлғалар талапкердің барлық құқықтары мен міндеттерін
атқарады.Мәлімдемейтін ... ... ... ... ... мына ... иеленбейді;
- Талаптар бас тартуға, талапты мойындауға, бітімгершілік ... ... ... ... Сот ... мәжбүрлеп орындатуды талап етуге;
Осы аталған құқықтардан басқа тараптардың барлық құқықтарын пайдаланады,
міндеттерін атқарады.
Дербес ... ... ... ... белгілері:
1.Даудың пәніне жеке талаптарын қоймайды;
2.Қайсы тарап жағынан қатысса сол тараппен материалдық-құқықтық байланыста
болады.
3.Тараптардың біріне қатысты сот шешімі үшінші ... ... әсер ... ... 3-ші ... жеке ... қорғайды.
Даудың нысанасына дербес талаптарын мәлімдемейтін 3-ші тұлғалар өз
бастамасымен, тараптардың өтініші бойынша немесе ... ... ... ... ... ... іске ... сот ұйғарымымен рәсімделеді./6/
Дербес талаптарын мәлімдемейтін 3-ші тұлғалардың тең ... ... ... ... субъектісі болып табылмайды.
2. Талапкерге немесе жауапкерге қандай да болмасын талап қоймайды.
3. Екі ... ... ғана ... ... байланыста болады.
Азаматтық іс жүргізуге прокурордың қатысуы.
Азаматтың іс жүргізу прокурордың қатысуының негіздері және ... іс ... ... іске қатысу негізі - сот ісін
жүргізуде заңдардың дәлме-дәл және бір ... ... ... ... және ... ... ... заңды
мүдделері мен құқықтарын, мемлекеттік мүдделерді қорғау болып табылады.
Мемлекет атынан жоғары қадағалау жүргізу ісін ҚР-ң Бас прокуроры тікелей
өзі және ... ... ... ... ... асырады.(АІЖК 55
-бабының 1- тармағы.)
АІЖК-ң 44- бабына сәйкес прокурор іске ... ... ... сот өндірісінде прокурордың іске қатысуының 2 ... ... ... ... арыз ... ... беру ... істі бастау.
2. Басқа тұлғалардың бастамасымен басталған іске қорытынды жасау үшін
қатысу.
Азаматтардың құқықтарын, бостандықтарын, ... ... және ... ... ... ... сотқа талап қоюға, егер адам дәлелді
себептермен өзі ... ... ... тек ... адамның өтінішімен ғана
прокурор талап қоя ... Ал, ... ... ... ... ... ... мүдделі адамның өтінішіне қарамастан талап қоя алады.
АІЖК 309-бабының 1-тармағы бойынша азаматты психиатриялық ... ... ... іс тек ... ... ... қозғалады.
Талап қоюшы прокурор басқа талапкерден мынандай белгілерімен
ерекшеленеді.
- ... баж ... ... және ... сот ... ... 154- ... 1- тармағының 3-4 бөлімдерінде көзделген талап арызды
қайтаруға ... ... ... ... ... ... қатысты болып
табылмайды. (қол қоюға өкілеттілігі жоқ адам қол қойса, талапты әрекетке
қабілетсіз адам ... ... өз ... ... қандай құқықтың бұзылғандығына және қай
заңға немесе ... ... ... ... ... ... ... тұлғаның өзі талап қоя алмау себебін және өз атынан талап
қоюға келісімін білдіретін құжатты қоса ... ... ... 4- ... ... ... прокурор мәлімдеген талапты қолдамаса, үшінші
тұлғалардың заңды ... ... онда сот ... қоюды қараусыз
қалдырады.
Прокурордың басқа тұлғаның мүдделерін қорғау үшін талап қоюдан бас ... ... ... ... ... ... талап ету құқығынан айырмайды. Бұл
жағдайда талап қоюшы мемлекеттік баж салығын төлеуден босатылмайды.
Прокурор өз ... ... ... ... ... басталған
істерге қорытынды беру үшін қатысады. Прокурордың бұндай қатысуының өзі ... ... ... қатысу
б) Факультативті қатысу.
Міндетті қатысу заңмен көзделген жағдайда немесе прокурордың қатысуын сот
міндетті деп ... ... ... ... ... жағдайға АІЖК 284,299, Неке және отбасы ... ... т.б ... қатысуын сот міндетті деп табады, егер іс ... ... үшін ... жоғары болса. Іске прокурордың қатысуы жөнінде ... ... ... ұйғарым шығарады және оны ... ... ... ... ... прокурордың іске
қатысауы міндетсіз болады.
Бірінші сатыдағы сотқа прокурордың ... Оның ... ... ... ... сотта 2 түрлі нысанда іске ... ... ... ... ... ... т.б АІЖК-ң 47- баб көзделген құқықтар мен міндеттерге ие болады.
бірақ прокурор бітімгершілік келісіміне келе алмайды және оған қарсы ... ... ... ... ... ... ... табылмайды.
Азаматтық іс прокурордың талабы бойынша басталса, сол іс бойынша
прокурор қорытынды беруге құқысы жоқ.
Прокурордың апелляциялық және ... ... ... ... ... ... ... инстанциясында төменгі
инстанцияларда қаралған іс бойынша шығарылатын сот актісіне ... ... істі ... ... шағымдану құқығына ие тараптардың
бірінің шағымы бойынша басталған іске қорытынды
беру үшін қатысуға құқығы бар.
Заңды ... ... сот ... ҚР Бас прокуроры мен оның
орынбасарлары, облыстық прокурор мен оның орынбасары, ... ... ... ... іске ... түрі мен ... қарамастан назарылық білдіре
алады.
Заңды күшіне енген сот актілеріне ҚР Бас Прокуроры, оның орынбасары, Бас
әскери ... ... ... және оған ... прокурорлар
наразылық білдіруі құқықтығына ие.
Прокурорға қарсылық білдіру негіздері:
а) егер пркурор: осы істі мұның алдындағы ... ... куә, ... ... сот ... ... сот орындаушысы, сот приставы
ретінде қатысса.
б) іске қатысушы адамдардың немесе ... ... ... туысы
боса.
в) істің нәтижесіне тікелей немесе жанама түрде ... ... ... ... ... ... өзге де мән-жайлар болса, ол істі
қарауға қатыста алмайды.
Азаматтық процеске басқа ... ... ... ... ... жергілікті өзін-өзі басқару органдарының,
ұйымдардың және жекелеген азаматтардың қатысуы.
1.Азаматтық процеске басқа тұлғалардың ... ... ... ... жергілікті өзін-өзі басқару
органдарының,ұйымдардың және жекелеген азаматтардың қатысуының негіздері
және мақсаттары.
2. Мемлекеттік органдардың қоғамдық және мемлекеттік мүдделері ... ... ... ... іс ... ... мен міндеттері.
3.Мемлекеттік органдардың іс бойынша қорытынды беру үшін процеске қатысуы.
Олардың құқықтары мен міндеттері.
Азаматтық процеске басқа тұлғалардың құқықтарын қорғау үшін ... ... ... ... ... ... ... азаматтардың қатысуының негіздері және мақсаттары.
Басқа тұлғалардың мүдделерін қорғау үшін іске қатысушы мемлекеттік
органдар, жергілікті өзін-өзі ... ... ... ... ... ... ... құқыққатынасының субъектісі болып табылмайды.
Сондықтан олар азаматтық процесте талапкер ... ... Іс ... ... қозғалған тұлға талапкер болып табылады.
Жоғарыда аталған тұлғалар АІЖК-ң 44-бабы бойынша іске ... ... ... және ... ... ... іс ... иеленеді және міндеттерді атқарады.
Аталған тұлғалардың іске қатысу негізі органдардың заңмен ... ... ... функцияларын немесе қызметтік
міндеттерін атқаруы болып табылады. Сондықтан олар іс ... ... ... ие ... ... тұлғалар процеске
өз атынан қатысады, бірақ бөтен адамдардың ... ... ... ... ... үшін іске ... ... органдардың
іске қатысу мақсаты:
- Нақты тұлғалардың мүддесін қорғау арқылы қоғамның немесе мемлекеттің
мүддесін қорғау.
- Өз мүддесін ... ... ... ... қорғау. (жасына,
денсаулығына байланысты)
- Азаматтық істердің дұрыс шешілуіне ... ... ... ... іске ... екі ... ... Өзге тұлғаның мүддесін қорғау үшін істі ... ... ... органдар, жергілікті өзін-өзі басқару органдары,
ұйымдар және жекелеген азаматтар ие.
2. Басқа ... ... ... іске ... беру үшін
қатысу. Оған мемлекеттік органдар мен жергілікті өзін-өзі басқару
органдарының құқығы бар.
Мемлекеттік ... ... және ... ... қорғау үшін
сотқа жүгінуі, олардың іс ... ... мен ... ... ... нысаны 56-бапта көзделген. Осы бап ... ... ... мен ... ... ... Қорғаншы және қамқаошы органдар;
- Некені жарамсыз деп тану (неке және отбасы заң 25- ... 1 ... ... ... ... (68 -б 1- т)
- Ата-аналық құқығын шектеу (71- б 3- т)
- ... ... ... деп ... ... ... деп жариялау (АІЖК
296- б 2 -т)
- Азаматты әрекет қабілеттілігі шектеулі деп тану АІЖК (302- б 1,2- ... және ... ... ... ... ... ұйымдар
кіреді. Олар өз әрекеттерін әлеуметтік қамсыздандыру, білім беру, денсаулық
сақтау органдары арқылы жүзеге асырады.)
2) ... ... ... ... ... ... ... Азаматтық код (314- б 2 тармақ
)
3) Кәмелетке толмаған ісін ... ... ... ... ... ... ... мекемелері –азаматты әрекетке қабілетсіз деп тану
жөнінде.
- ... ... ... ... ... азаматтар.
Мемлекеттік органдар, ұйымдар азаматтар өзге тұлғаның мүддесін қорғау
арқылы істі қозғағанда мемлекеттік баж салығын және ... да сот ... ... ... ... келе ... және ... талап қойылмайды.
Аталған органдар мен адамдардың талап қоюдан бас тартуы мүдделеріне ... ... ... істі мәні ... ... талап ету құқығынан
айырмайды. Бұл жағдайда талапкер ... ... ... ... ... төлейді./3/
Егер мүдделеріне сай іс қозғалған адам мәлімделген талапты қолдамаса сот
талап арызды қараусыз қалдырады.
Мемлекеттік органдар мен ұйымдар сот ... ... сөз ... ... іске ... ... іске қатысуынан
айырмашылығы мынандай:
- Прокурор кез-келген категориялы істі бастауға құқығы бар.
- Мемлекеттік органдар заңмен ... ... тек ... ... алады.
56-бап бойынша аталған тұлғалардың соттағы өкілдерден айырмашылығы:
-56 бапта аталған тұлғалар істі өздерінің қызметтік міндетіне ... ... өз ... қатысады.
Мемлекеттік органдардың іс бойынша қорытынды беру үшін процеске қатысуы.
Олардың құқықтары мен міндеттері.
Мемлекеттік органдардың іс ... ... беру үшін ... яғни ... ... ... ... қатысудың 2-ші нысаны АІЖК-ң
57- бабында қарастырылған .
Ондай ... ... ... органдар
- Тұрғын үй ұйымдары
- Халықты әлеуметтік қорғау ұйымдары кіреді.
Олар АІЖК-ң 47-бабында көрсетілген ... мен ... ... ... ... жазбаша нысанда беріледі. Қорытындыға
ұйым ... қол ... және ... ... Қорытынды сот
процесінде барлық дәлелдемелер зерттеліп болғасын ... Сот және ... мен ... ... ... ... сұрақтар қоюға және
қорытындыны түсіндіруін өтінуіне болады.
Мемлекеттік органдардың ... ... ... ... ... ... құзыретіне сай нақты
сұрақтарға жауап береді, ал прокурор қорытындыны бүкіл іс ... ... Сот ... ... асыруға ықпал ететін көмектесуші тұлғалар.
Сот төрелігін жүзеге асыруға ықпал ететін көмектесуші ... беру бұл – ... ... ... ... ... мән – ... заңда бекітілген тәртіпте жеке тұлға – куәнің ... ... ... ... ... Осы үшін ... бар мән-жайлар туралы қандай
да болмасын ... ... ... ... ... куә ... ... айғағы, егер ол өзінің хабардар болу көзін көрсете ... деп ... ... ... ... ... беру үшін кез-келген
тұлға тартыла бермейді. АІЖК-нің 79-бабының 2-тармағы бойынша ... куә ... ... ... жатпайды.
- Балаларды тәрбиелеу туралы даулар бойынша істерді қоспағанда өзінің
жастығына, дене ... ... ... орай ... ... және олар ... дұрыс айғақ беруге қабілетсіз адамдар;
- өкілдің немесе қорғаушының міндетін ... ... ... ... ... туралы азаматтық іс бойынша өкілдер ... іс ... ... ... ... үкім ... ... мәселелерді істің мән-жайын кеңесу
бөлмесінде талқылау кезінде туындаған мәселелер ...... ... ... келу ... сенім білдірген адамдардан белгілі болған мән-
жайлар туралы – дін қызметшілері;
- заңда көрсетілген басқа адамдар жауап алуға ... ... ... ... мына тұлғалар сотта куәлік айғақ
беруден бас тартуға құқылы.
- адам өз-өзіне;
- зайыбына ... ... ... ... ... жақын туыстарына қарсы;
Жақын туыстардың шеңбері Неке және ... ... ... бекітіледі. Осы
заңның 1-бабының 13-тармағында жақын туыстарға: ... ... ... асырап алғандар, ағалы қарындастар, ата-әжелері, немелері
кіреді делінген.
АІЖК-нің 17-бабында ... ... беру ... ... Осы ... ... ... аталған адамдар жауаптар
беруден бас ... ... және бұл үшін ... да болсын жауапқа
тартылмайды.
АІЖК-нің 79-бабының 4-тармағына сәйкес куәні шақырутуралы өтініш жасаған
адам оның тегін, атын, ... атын және ... ... ... ... орнын
хабарлауға, бұл куәдан жауап алу қажеттілігін негіздеуге міндетті. ... алу ... ... ... ... ... тиіс. Керісінше
жағдайда олар дәлелдеме ретінде қолданылмайды. Ереже бойынша куәден ... сот ... ... ... ... алу ... мен оны ... 196-200-баптарында қарастырылған.
Куәдан жауап алынғанға дейін төрағалық етуші куәнің кім екенін анықтайды,
оның міндеттері мен құқықтарын ... және оған ... ... ... және көрінеу жалған жауап бергені үшін қылмыстық жауапкершілік
жөнінде ескертеді. Куәға – сондай-ақ ... ... ... ... туыстарына қарсы айғақ беруден, ал діни қызметшілерге өздеріне
тәубаға келу кезінде ... ... ... ... ... бас ... барын түсіндіреді. Куәдан оған оның міндеттері мен ... ... ... ... Қолхат сот отырысының хаттамасына
қоса тіркеледі.
Он алты жасқа толмаған куәға судья оған іс бойынша мәлім ... ... ... беру ... ... бірақ оған жауап беруден бас
тартқаны үшін және ... ... ... ... үшін ... жөнінде ескертілмейді.
Әрбір куәдан жауап жеке-жеке алынады. Әлі айғақ ... ... ... ... сот ... ... бола ... Егер сот оған ертерек
кетуге рұқсат бермесе, жауап алынған куә істі ... ... ... ... ... қалады.
Он алты жасқа толмаған куә сот бұл куәні сот отырысы залында болуы қажет
деп таныған ... ... куә одан ... алу ... соң ... залынан шығарылады. Төрағалық етуші куәнің іске қатысушы адамдарға
қатысын анықтайды және іс бойынша оған өзіне ... ... ... ... ... Куә іс ... ... қызығушылыққа ие емес тұлға болып
табылады. Дегенмен ... және іске ... ... ... оның ... ... ... кезінде бағалайды.
Куә істің мән-жайы бойынша көріп-білгенін еркін әңгіме нысанында
жеткізеді. Бұдан ... ... ... ... ... Бірінші болып арызы
бойынша куә мен оның өкілі шақырылған адам, содан соң іске ... ... мен ... ... ... Судья куәдан жауап алудың кез-келген
сәтінде оған сұрақ қоюға құқылы.
Қажет болған жағдайда сот осы немесе келесі ... ... ... ... ала алады, сондай-ақ олардың айғақтарындағы қайшылықтарды айқындау
үшін куәлар арасында беттестіру жүргізеді.
Куәлар жауап беру кезінде жазбаша материалдарды ... ... ... ... ... ... есте ... қиын басқа деректермен
байланысты болған жағдайларда. Бұл материалдар сотқа және іске ... ... және ... ... ... іске қоса ... ... оның айғақтарына қатысты оның қолында бар ... ... ... Бұл ... ... көрсетіледі және оның ұйғарымы бойынша
іске қоса тіркелуі мүмкін.
Заң ... ... ... ... ... алудың тәртібін
қарастырған. Он төрт жасқа толмаған куәден жауап алу, ал ... ... он төрт жас пен он алты жас ... куәден жауап алу да сотқа
шақырылатын педагогтың қатысуымен жасалады. Қажет болған ... ... ... ... ... де ... ... адамдар төрағалық
етушінің рұқсатымен куәға сұрақ қоя ... ... ... жеке басына
және оның Берген айғақтарының мазмұнына қатысты өз пікірін айта ... ... ... үшін ... ... ... ... кәмелетке
толмаған куәден жауап алынған уақытта сот ұйғарымы бойынша сот ... іске ... ... да бір адам ... мүмкін. Бұл адам сот
отырысы залына қайта келгенде оған кәмелетке ... ... ... хабарланып, куәға сұрақтар қою мүмкіндігі берілуге тиіс.
Куәлерден сотта істі талқылағанға дейін АІЖК-нің 73-бабы бойынша ... ... ... ... бойынша дәлелдемелерді қамтамасыз ету
кезінде, 190-бап бойынша істі қарауды ... ... ... ... ... жағдайлардың барлығында куәлердің жауабы сот ... және сот ... ... Жарияланған соң іске
қатысушылар куәнің жауаптарына қатысты пікірлерін айтуға және түсіндірмелер
беруге құқылы.
АІЖК-нің ... ... ... мен құқықтары берілген.
Куә ретінде шақырылған адам сотқа тағайындалған уақытта келуге және шынайы
айғақ беруге ... ... ... ... бергені және заңда көзделмеген
негіздер бойынша айғақ беруден бас тартқаны немесе жалтарғаны үшін ... ... ... Кодексінің 352,353- баптарында көзделген
жауаптылықта болады.
Науқастығының, қарттығының, мүгедектігінің ... ... да ... ... ... ... бойынша келуге жағдайы болмаса, сот
куәден өзі барған жерінде жауап алуы мүмкін.
Куәнің сотқа шақырылуына байланысты шығындарды ... және ... ... ... ... алуға құқығы ... мен ... ... ... Республикасының заңдарымен
белгіленеді.
Аталғандардан бөлек куәлердің мынандай қиындықтары бар:
- куәлік ... өз аана ... ... ... аудармашылардың көмегін
алуға АІЖК-нің 14-бабының 3,4-тармағы;
- куәлер соттан істі қарауды кейінге қалдырған кезде өздерінен жауап алуды
сұрануға АІЖК ... ... іс ... ... сот залынан шыға тұру жөнінде өтінуге АІЖК-
нің 197-бабының 5-тармағы;
- куәлік жауап беру кезінде жазбаша материалдарды ... ... ... ... бағалау тұлғалардың түрлі жауап беру мүмкіндіктеріне,
істің мән-жайын қабылдау және жеткізу ... ... ... мән-жайын бақылау, қабылдау, есте сақтау куәлік жауап берушінің
мамандығына, мінезінің арнайы ерекшеліктеріне, ... ... және ... ... ... ... ... болады.
Сарапшының қорытындысы.
1999 жылы қабылданған ҚР Азаматтық іс ... ... ... ... ... ... ... қорытындысының ұғымы дәлелдемеменің бір түрі ретінде АІЖК-нің 96-
бабының 1-тармағында берілген. Сарапшының қорытындысы – бұл ... сот ... ... ... ... бойынша іс материалдарын
зерттеуге, оның ішінде арнайы ғылыми білімдерді ... ... ... ... мен ... ... ... нысанда
ұсынылған қорытындылар қажетті зерттеулер жүргізілгеннен кейін ... ... ... сарапшы өз атынан қорытынды жасап, оны өз қолын
қоюы және жеке мөрі арқылы растап, сараптама тағайындалған ... ... сот ... органы жүргізген жағдайда ... ... ... ... ... ... 3-тармағына сәйкес сарапшының қорытындысының мазмұны
төмендегідей болуы тиіс:
- қашан, қай ... кім ... аты, ... аты, білімі, мамандығы,
мамандығы бойынша жұмыс стажы, ғылыми дәрежесі және ғылыми атағы, атқаратын
қызметі) ;
- қандай ... ... ... ... ... ... бергені
үшін қылмыстық жауаптылығы туралы өзіне ескертілгені туралы сарапшының қол
қоюы арқылы куәландырылған белгі;
- сарапшының алдына қойылған сұрақтар ;
- ... ... ... ... ... және қандай түсініктемелер
берілгені;
- сарапшы істің қандай материалдарын ... ... ... ... ... зерттеулер жүргізілгені, қандай әдістер қолданылғаны және олардың
қандай ... ... ... ... ... ... ... тиіс. Егер сараптама
жүргізу кезінде сарапшы іс үшін маңызы бар, олар туралы ... ... ... ол ... өз ... ... ... сарапшының зерттеу жүргізілгенге дейін оның алдына ... ... ... шегінен тыс екеніне не оған ... ... беру үшін ... ... ... екеніне және
олардың толықтырылуы мүмкін емес екеніне, не ... мен ... ... қойылған сұрақтарға жауап ... ... көзі ... ол ... ... ... еместігі туралы
дәлелді хабарлама жазып, оны сотқа жібереді.
Сарапшының қорытындысына зерттеуден ... ... ... оның ... ... ... тәсілдер, графиктер, ... ... ... ... ... да ... қоса тіркелуге тиіс.
Қорытындының қосымшасына сарапшы қол қояды.
Сарапшы қорытындысы сот отырысында жария ... ... және оны ... мақсатында сарапшыға сұрақтар
қойылуы мүмкін. Арызы бойынша сараптама тағайындалған адам және оның ... ... ал ... соң – іске ... ... да ... мен өкілдер
сұрақтар қояды. Сот тағайындаған сараптама жүргізу тапсырылған сарапшыға
бірінші болып талап ... мен оның ... ... ... Сот ... одан
жауап алудың кез-келген сәтінде сұрақтар қоюға құқылы. Сарапшының ауызша
түсініктемесі ол ... ... ... ... ғана ... болып табылады. АІЖК-нің 96-бабының 6-тармағы.
Ғылыми әдебиеттерде сарапшының қорытындысын ... ... ... дәлелдеме ретінде қарастыруға болмайды деп
көрсетілген. (М.К. ... ... ... ... ... ... ... бағаланады. АІЖК-нің 16,70,77-баптары.
Сарапшының қорытындысы сот үшін міндетті болып табылмайды, бірақ оның
қорытындысымен келіспеуі ... ... ... Сот ... ... келе сараптама тағайындауда іс жүргізу нормаларының сақталуына
анализ жасайды және тараптармен мүдделі ... ... ... ... ... ғылымилығы сақталынды ма ... ... ... ретінде іске мүдделі емес тұлға тағайындалады. Мынандай тұлғалар
сарапшы ретінде тағайындалмайды:
- осы істі мұнын алдындағы ... ... ... куә, ... ... сот ... ... сот орындаушысы, сот приставы ... іске ... ... немесе олардың өкілдерінің біреуінің ... ... ... жеке, тікелей немесе жанама түрде ... не ... ... ... ... өзге де мән-жайлар болса;
- Іске қатысушы адамдарға немесе олардың өкілдеріне ... ... ... ... ... ... ... болып келсе;
- Ол тексеру жүргізіп, оның материалдары сотқа жүгінуге негіз болса не ... істі ... ... істі ... ... алмайды.
Сарапшының құқықтары мен міндеттері АІЖК-нің 92бабында көрсетілген:
Сарапшы – істің сараптама нысанасына ... ... ... қорытынды беру үшін қажетті ... ... ... беру ... ... соттың рұқсатымен сот отырысына қатысуға және оған ... ... ... сұрақтар қоюға;
- тиісті бөлігінде сот отырысының хаттамасымен танысуға және өзінің әрекеті
мен жауаптарының толық әрі дұрыс көрсетілуіне қатысты хаттамаға ... ... ... ... ... ... ... жүргізу кезінде белгілі болған, іс
үшін маңызы бар мән-жайларды қорытындыда ... ... анна ... ... өзі ... ... ... ұсынуға және айғақ
беруге, аудармашының тегін көмегін пайдалануға;
- сараптама жүргізу кезінде өз ... ... ... сот әрекетіне
шағым жасауға;
- Өзінің арнаулы білімінің ... ... ... ... ... ... ... материалдар қорытынды беру үшін жеткіліксіз болған
жағдайларда қорытынды беруден бас тартуға;
- сараптама жүргізу ... ... ... өтем және егер ... жүргізу өзінің қызметін міндеттерінің шеңберіне кірмесе,
орындалған ... үшін ... ... құқығы бар.
Сарапшының мынандай әрекеттерді жасауға құқығы жоқ:
- Соттан ... іске ... ... ... ... ... ... келіссөздер жүргізуге;
- Сараптаманың зерттеу үшін өз бетінше материалдар жинауға;
- Егер сараптама ... ... оған ... рұқсаты болмаса,
объектілерді толық немесе ішінара жоюға, олардың сыртқы түрін ... ... ... әкеп соғуы мүмкін зерттеулер жүргізуге;
Сарапшының міндеттері:
- сарапшы ... ... ... ... өзінің алдында қойылған мәселелер бойынша ... және ... ... ... ... мен ... ... байланысты мәселелер
бойынша айғақ беруге;
Көрінеу жалған қорытынды ... үшін ... ... Республикасы
Қылмыстық Кодексінің 352-бабында көзделген қылмыстық жауаптылықта болады.
Сараптама тағайындаудың ... ... ... ... ... арнайы ғылыми білімдер негізінде жүргізітен ... ... ... іс үшін ... бар ... ... жағдайда тағайындалады.
Азаматтық сот өндірісіне қатысушы басқа тұлғаларда осындай білімінің бар
болуы ... ... ... Істе ... ... ... ... қорытындыларының, сондай-ақ
мамандарының жазбаша консультацияларының болуы сарапшының ... және сол ... ... сот ... ... жоққа шығармайды.
Сот сараптаманы тараптың өтінімі бойынша және өз бастамасы бойынша
тағайындайды.
А.Х. Гольстем өз ... ... өз ... ... ... ... кері ... тигізбейді. Соттың мұндай ресми әрекеті
істің мән-жайын толық ашу мақсатында арнайы ғылыми-білімді қолдану арқылы
сарапшының сотқа ... ... деп ... Іске ... тұлғалар соттан
сараптама ісін жүргізуді арнайы ... ... ... бар ... ... ... ... алады. Сараптама жүргізу сот сраптамасы
органдарының қызметкерлеріне ... ... ... ... ... ... ... аталған адам жұмыс ... ... үшін ... ... ... адам ... алдына қойылуы тиіс мәселелерді
сотқа қоюға құқылы. Сарапшы қорытынды беруге тиіс мәселелердің түпкілікті
шеңберін сот ... ... ... сот дәлелдеуге
міндетті. Соттың сараптама тағайындау туралы ұйғарымына шағым жасалуы және
наразылық білдірілуі мүмкін./21/
АІЖК-нің 91-бабының 10-тармағына сәйкес ... ... ... сот
ұйғарымының мазмұны мынандай:
- Соттың атауы, сараптаманы тағайындау уақыты, орны;
- Қаралып жатқан іс бойынша ... ... ... ... Сараптама тағайындау негіздері;
- Сарапшының алдына қойған мәселелер;
- Сот сараптамасы органының атауы немесе сараптама ... ... ... аты, ... ... ... жүргізуге жіберілген объектілерді және істің өзге ... ... ... ... ... үшін ... Қазақстан
Республикасы Қылмыстық Кодексінің 352-бабында көзделген қылмыстық
жауаптылық ... ... ... ... сипатына не сот отырысында зерттеу үшін объектілерді
жеткізудің мүмкіндігі жоқтығына немесе қиындығына байланысты ... ... тыс ... ... ... ... дұрыстығына
және жол берілгендігіне сот кепілдік береді.
Сараптамалық зерттеудің объектілері, егер олардың көлемі және қасиеттері
мүмкіндік берсе, сарапшыға ... және ... ... түрде
беріледі. Қалған жағдайларда сараптаманы тағайындаған сот сарапшыны зерттеу
объектілері тұрған орынға жеткізуді, оларға ... бара ... ... ... үшін ... жағдайларды қамтамасыз етуге тиіс. ... ... ... ... ... соттан тыс сараптама жүргізу
кезінде ... ... ... ... ... ... ... құқылы. Іске қатысушы адамдарды ... ... ... ... сот қанағаттандырған жағдайда аталған
адамдарға сараптама жүргізілетін орын мен ... ... ... ... сараптама жүргізуге кедергі
келтірмейді.
Соттан тыс ... ... ... іске қатысушы адамдар болған
жағдайда, сот приставының міндетті түрде қатысуын сот белгілейді.
Сараптаманы жүргізу сот ... ... ... ... ... тағайындау туралы ұйғарымды және қажетті ... ... ... ... сот ... органының ұйғарымда
көрсетілген қызметкері жүргізеді. Егер сараптама тағайындау ... ... ... ... таңдауды сот сараптамасы органының
басшысы жүзеге асыралы, бұл туралы сараптама тағайындаған сотқа хабарлайды.
Сот сараптамасы органының басшысы ... ... ... ... ... ... сараптамалық зерттеудің сапалы жүргізілуіне
және сараптама объектілерінің сақталуын қамтамасыз етуге бақылауды жүзеге
асырады. Сот сараптамасы органының басшысы сарапшыға ... ... ... ... ... ... нұсқаулар беруге құқылы емес.
Азаматтық іс жүргізу кодексі сот сараптамасының бірнеше қарастырады:
- жеке сараптама;
- комиссиялық сарапта
- ... ... ... сараптама;
- қайталама сараптама;
Сараптаманың алғашқы үш түрі сарапшылардың саны мен олардың мамандығына
байланысты бөлінеді. Соңғы екі түрі сарапшының ... ... ... ... жеке дара бір ... ... жеке сараптама болып танылады.
АІЖК-нің 94-бабының ... ... ... ... қажет болған жағдайларда бір
мамандықтағы ... ... ... ... - ... сараптама
деп аталады. АІЖК-нің 94-бабының 2-тармағы.
Сараптамалық комиссияның мүшелері ... ... ... талдайды
және ортақ пікірге келе отырып, қорытындыға қол қояды не қорытынды берудің
мүмкін еместігі ... ... қол ... ... ... ... ... олардың әрқайсысы немесе сарапшылардың бір
бөлігі жеке қорытынды береді не ... ... ... ... ... ... ... пікірін қорытындыда жеке
тұжырымдайды. ... ... ... комиссиялық сараптама жүргізу туралы ұйғарымы сот ... ... үшін ... болып табылады. Сот сараптамасы ... ... ... ... бойынша комиссиялық сараптама жүргізу
туралы өз ... ... ... және оны ... ... ... үшін маңызы бар мән-жайларды анықтау үшін ... ... ... ... ... қажет болған жағдайларда – кешенді сараптама
тағайындалады және оны ... ... ... ... ... ... ... 95-бабының 1-тармағы)
Кешенді сараптаманың қорытындысында әрбір сарапшының қандай зерттеуді,
оны қандай көлемде жүргізгені және оның ... ... ... ... ... ... ... осы ... ... қол ... ... ... ... зерттеулер
нәтижелерінің негізінде олар анықтау үшін сараптама тағайындалған мән-
жайлар туралы ... ... ... ... ... алынған
нәтижелерді бағалауға құзыреті бар сарапшылар ғана тұжырымдайды және ... ... Егер ... ... ... ... оның ... сарапшылардың бірі (жекелеген сарапшылар) анықталған ... ... онда бұл ... ... ... ... ... келіспеушіліктер болған жағдайда зерттеулердің
нәтижелері АІЖК-нің 94-бабының 3-бөлігін сәйкес рәсімделеді.
Сот сараптамасы органына ... ... ... ... оның ... ... Сот сараптамасы органының басшысы
сондай-ақ табыс етілген ... ... ... ... ... өз ... шешім қабылдауға және оны жүргізуді ұйымдастыруға құқылы.
Қосымша сараптама - ... ... ... ... ... ... сондай-ақ бұрын зерттелген мән-жайларға қатысты жаңа мәселелер
туындаған кезде тағайындалады. Қосымша сараптама жүргізу сол ... ... ... ... ... мүмкін.
Қайталама сараптама – сарапшының алдыңғы қорытындысы жеткілікті түрде
негізделмеген не оның дұрыстығы күмән тудырған, не сараптама ... ... ... елеулі бұзылған кезде дәл сол объектілерді ... ... сол ... шешу үшін ... ... ... тағайындау
туралы ұйғарымда алдыңғы сараптаманың нәтижелерне келіспеудің дәлелдері
келтірілуге тиіс. Қайталама ... ... ... ... ... ... жүргізген сарапшылар қайталама сараптама
жүргізілген кезде ... ... ... бере ... ... сараптамалық зерттеуге және қорытынды жасауға қатыспайды. Қосымша және
қайталама сараптама жүргізу тапсырылған кезде ... ... ... қорытындылары табыс етілуге тиіс.
Маманды іс жүргізу әрекеттеріне қатыстыруға тарту. Мамандар, сарапшылар
сияқты азаматтық іс ... сот ... ... ... ... аталған тұлғалар азаматтық іс жүргізу құқықтық ... ... ... ... жоқ ... ... тұлғалар
қатарына енеді. Азаматтық іс жүргізу кодексі мамандар мен сарапшыларға
қарсылық білдірудің ... ... ... іс жүргізу кодексінің 64-бабында мамандардың түсіндірмесін
дәлелдемелер ретінде ... ... ... іс жүргізу
заңнамалары маманның іске қатысуын іс жүргізу әрекеттеріне кіргізеді. АІЖК-
нің 90-бабының 2-бөлігінде ғылыми-техникалық ... ... ... ... үшін сот ... ... мүмкін деп айтылған. Ал АІЖК 99-
бабының 1-бөлігінде іс жүргізу әрекеттеріне қатыстыру үшін ... және ... ... ... ... көрсету мақсатында
сот мамандар тартуға құқылы. Маман тараптар ұсынған адамдардың арасынан
тартылуы мүмкін екені ... іске ... ... ... бойынша істі сотта қарауға
әзірлеу кезінде сотпен шешіледі. (АІЖК 170-бабы 7-тармақшасы ) Одан ... ... ... ... ... істерді сотта қарағанда маманның
түсіндірмесін таңдау тәртібін бекітеді. Жазбаша түрде берілген маманның
консультациясы (түсіндірмесі) сот ... ... ... ... ауызша
консультациясы мен түсіндірмесі сот отырысының хаттамасына енгізіледі.
Консультацияны түсіндіру және толықтыру мақсатында маманға ... ... ... ... ... ... адам және оның өкілі бірінші
болып, ал содан соң іске ... ... ... және ... ... Сот ... маманға бірінші болып талап қоюшы және оның өкілі сұрақ
қояды. Сот маманға кез-келген сәтте сұрақ қоюға құқылы.
Атқару өндірісі туралы ... ... іске ... ... ... реттейді.
Атқарушылық іс жүргізу әрекеттерін жасауда кейбір сұрақтарды шешу үшін
маманның ... ... ... ... сот орындаушысы өз бастамасымен
немесе атқару өндірісіне ... ... ... ... ... ... ... жағдайда бірнеше маманды іске Тарту мүмкін. ... бұл ... ... шығарады. Маман ретінде іске ... ... ... бар ... ... беру үшін ... ... атқарушылық
іс жүргізуге қатысып әрекеттер жасағаны үшін сыйақа алуға құқығы бар. Бұл
сыйақы және маманды іске ... ... ... басқа да шығындар
атқарушылық әрекеттерге кеткен шығындарға жатады (31-бап).
Дәл осындай мамандарды іске тартуға ... ... ... ... іс ... ... ... маманды соттағы дәлелдемелердің қайнар көзі ... ... ... сот ... ... қатысуы тек соттық талқылау
және сот ... ... ... ғана жүргізіледі. Ол өз пікірін
білдіретін консультант ретінде, дәлелдемелерді ... ... ... ... ... ... ... т.б. жекелеген процессуалдық
әрекеттер жасаушы ретінде іске тартылады. (М.К.Треушников)
Маманды тағайындау сот ... ... ... ... ... ... ... іс тартылған тұлғалардың құқықтары мен
міндеттері көрсетілген. Маманның мынандай құқықтары ... ... ... ... ... Егер ... ... мен дағдысы болмаса, іс бойынша іс жүргізуге
қатысудан бас тартуға;
- Соттың рұқсатымен іс жүргізу ... ... ... беруге;
- Іс жүргізу әрекетіне қатысушылардың назарын ... ... ... ... алу ... ғылыми-техникалық құралдарды қолдану, сраптама
тағайындау үшін материалдарды ... ... ... ... ... ... Өзі ... іс жүргізу әрекетінің хаттамасымен, сондай-ақ сот отырысы
хаттамасының тиісті бөлігімен танысуға және ... ... ... барысы мен нәтижелері көрсетілуінің толымдығы мен дұрыстығына
қатысты хаттамаға енгізілуде тиісті мәлімдемелер мен ескертпелер жасауға ;
- ... іс ... ... ... ... іс жүргізу әрекетеріне қатысуға байланысты ... ... өтем және іс ... іс ... ... оның қызметтік
міндеттерінің шеңберіне кірмейтін болса, орындалған жұмыс үшін ... ... ... ... міндеттерді атқаруға тиіс :
- Соттың шақыруы бойынша келуге:
- Арнаулы білімді, дәлелдемелер мен ғылыми-техникалық құралдарды пайдалана
отырып, іс жүргізу ... ... және сот ісін ... қатысуға;
- Консультациялар беруге;
- Өзі орындаған әрекеттер бойынша түсініктемелер беруге міндетті;
Сот өндірісінде ... ... ... және шешу ... іс үшін ... ... ... анықтау – сот шешімінің заңды және негізді ... ... ... ... Олай ... ... ... заңды
жолмен алуы, оны судьялардың іске қатыстылығы мен жол ... жол беру мен, ... ... ... процессуалдық және
заңды тұрғыдан көңіл аудару соттарға және іске қатысушыларға жүктелген
міндет деп ... ... ... күні ... сот практиктерінің
заң нормасын елеулі бұза пайдаланып та ... ... аз ... ... ... тарихына тоқталып, оған тарихи, арнайы
құқықтық, логикалық зерттеулер жүргізілді. Дегенмен бұл ... ... ... ... ... да бұл институт келешекте
көптеген теориялық зерттеулерді қажет ... ... ... жасаймыз.
2.3 Соттағы өкілдер
Сотта өкілдік етудің және соттағы өкілдің түсінігі, мақсаты.
1. АІЖҚ-ң ... ... ... істерді сотта әрбір азамат өзі немесе
өкілі арқылы жүргізуі мүмкін.
Істі азаматтың тікелей өзі жүргізуі оны осы іс ... өкіл ... ... ... өз ... ... заңмен, нормативті
құқықтық актімен немесе құрылтай құжатымен бекітілген органдары немесе
өкілдері ... істі өкіл ... ... немесе сотта өкілдік ету 3 түрлі
себеппен айқындалады:
1) Мүдделі тұлғаның істі өзі жүргізуі қолайсыз болса.
2) ... ... ... заң ... ... ... ... көмегі)
3) Істі өзі жүргізу мүмкіндігі жоқ болса (әрекет ... жоқ ... ... ... т.б.)
Сотта өкілдік ету-азаматтық істерді қарау және шешу кезінде ... пен ... және өкіл мен өкіл ... ... ... ... іс ... құқығының жеке институты.
1) сот пен өкіл арасында
2) өкіл мен өкіл тағайындаушы мыс: (талапкер мен адвокат арасында)
Аталған қатынастар ... іс ... ... ... нормаларының
негізінде туындайды. АІЖК-58,62,63-баптары.
Сотта өкілдік етудің мақсаты:
- Өкілдік беруші тұлғаның мүддесін сотта қорғау.
- Өкілдік берушінің іс ... ... ... ... және ... ... ... азаматтық істі дұрыс шешуіне ықпал ету.
Соттағы өкіл-азаматтық іс жүргізу құқыққатынасының жеке ... ... ... Дегенмен, соттағы өкілдер АІЖК-44-бабы бойынша
іске қатысушы тұлғалардың ... ... ... ол іске ... тән ... ... Атап ... Өкілдің іс барысында заңды қызығушылығы болмайды.
- Өкіл өз атынан емес мүдделі тұлғаның атынан қатысады.
Сонымен соттағы өкілдер ... ... ... ... ... ... ... өкілеттілік шегінде ... ... істі ... жеке ... ... белгілері.
- Өкілдің іс жүргізу құқықтары мен ... ... ... ... өкіл ... ... ... Бұған заңды өкілдер мен
жарғы бойынша өкілдердің өкілеттігі кірмейді.
- Сотта олар өз құқықтарын емес ... ... ... ... Іс жүргізуі нәтижесінде өкіл тағайындаушының процесуалдық ... ... ... ... ... өкілге заңды күшіне енген сот шешімінің материалдық –құқығының
салдары болмайды және олар құқық жөніндегі даудың субъектісі болмағандықтан
сот шығындарын ... ... сот ... ... ... актісіне
негізделген істі сотта жүргізуге ... ... ... ... ... кез келген адам сотта өкіл бола алады.
Азаматтық іс жүргізу кодексінің 59 және 63 ... ... ... ... өкіл бола ... адвокаттар
- заңды тұлғаның қызметкерлері осы ұйымның істері бойынша
- кәсіптік одақтың уәкілетті адамдары.
- заңмен жарығымен ... ... осы ұйым ... ... ... ... ... берілген ұйымның уәкілетті адамдары.
- тең қатысушының тапсырмасы бойынша тең қатысушылардың біреуі.
- іске қатысушының рұқсатымен басқа да ... ... ... жоқ және ... азаматтың ата-аналары, асырап
алушылары қамқоршылары, қорғаушылары.
-хабар- ошарсыз ... ... ... ... бойынша мүлкіне
қамқорлықты жүзеге асыратын адам.
- қайтыс болған адамдардың ... ... іс ... ... ... өкіл бола алмайтын тұлғалар.
АІЖК-ң 60-бабы бойынша сотта өкіл бола алмайтын тұлғаларға мыналар кіреді.
1.Судьялар,тергеушілер, прокурорлар мен ... ... ... процеске тиісті ұйымның уәкілеттік берілген адамдары немесе заңды
өкілдер ретінде қатысу жағдайынан ... ... ... өкіл бола ... Адвокатура туралы заңдармен белгіленген ережелерді бұза отырып, заң
көмегін көрсету туралы ... ... ... ... өкіл бола алмайды.
3. Адам егер мүдделері өзі өкіл болып ... ... ... қайшы
келетін адамадарға осы іс ... заң ... ... немесе бұрын
көрсеткен болса.
4. Бұрын осы іс бойынша судья, прокурор, сарапшы, маман, ... ... ... Істі қарауға қатысушы лауазымды адаммен туыстық қатынастарда ... ... ... ... мен ... ... ... және заңды өкілдік).
Тапсырма бойынша өкілдіктің әр түрлері.
Сот пен өкілдердің арасында құқықтық қатынастар ... ... ... ... Ол ... ... ... куәландыратын құжаттарды табыстау немесе өкіл
берушінің өкіл тағайындау жөніндегі ауызша өтінішін ... ... ... 6, 7 тармағы.
- Өкілді іске қатыстыру жөніндегі соттың ұйғарымы жатады.
Азаматтық іс жүргізу заңдары бойынша сотта өкілдік етудің 2 түрі ... ... ... өкілдік ету.
б) Заңды өкілдер.
Тапсырма бойынша өкілдік етудің өзі ... ... ... Шарттық өкілдер-тапсырма шарты бойынша немесе еңбек шарты бойынша ... Оған ... ... ... азаматтардың өтініші бойынша кез-
келген тұлғанаң өкіл ретінде ... және тең ... ... ... ... өкіл ... іске қатысуы жатады. АІЖК 59-бабы 1,
6, 7 –тармағы.
- Қоғамдық өкілдер- азаматтық қоғамдық бірлестіктерге мүше болуы негізінде
пайда болады.
- Заң көмегін заңмен ... ... ... адамдардың мүдделерін қорғау
құқығы берілген ұйымдардың уәкілетті адамдары жүргізеді. АІЖК 59-бабы 3,4
–тармақтары.
- Жарғы бойынша өкілдік ету ... ісін ... ... ... ... ... шегінде олардың органдары немесе өкілдері
жүргізеді. Заңды тұлғалардың басшылары сотқа олардың қызметтік жағдайын
немесе өкілеттіктерін ... ... ... АІЖК ... 2
-тармағы, 59-бабы 2, 5-тармағы.
Заңды өкілдер АІЖК 63,304- баптарында көзделгендей әрекетке қабілетсіз
немесе әрекет қабілеттігі шектеулі адамдарға ... ... ... ... асырап алушылары, қамқоршылары ,
қорғаншылары қатысады. Заңды өкілдер заңда көзделген ... ... ... жасау құқығы өкілдік берушіге тиесілі барлық іс жүргізу
әрекеттерін жасайды.
Өкіл ретінде адвокаттың іске ... ... сот ... ... іске ... ... заңмен
реттеледі.
Адвокаттық алқаларда мүше болатын және мамандық негізінде заң
көмегін көрсете алатын ... заң ... бар, 2 ... жоғары жұмыс
стажы бар, адвокаттың әрекетті жүзеге асыруға лицения ... ҚР ... бола ... ... үшін ... немесе әрекет қабілеттілігі жоқ
немесе шектелген азаматтар, адвокаттық алқалардын шығарылғандар –адвокат
бола алмайды.
Лицензия беру ... ҚР ... ... 1998 ж 21 қаңтар
қабылданған «Адвокаттық қызметпен шұғылдану үшін ... беру ... ... ... ... ... тапсырылғаннан кейін беріледі және оның
күші ҚР-ң бүкіл территориясына қатысты ... ... ... жөніндегі төлемақылар адвокат пен клиент
арасындағы келісімдермен реттеледі.
Адвокат заң көмегін көрсету негізінде белгілі ... ... ... ... ... ... ... жағдайда
жауапкершілікке тартылады. Адвокаттық қызмет туралы заңның 3, ... ... ... ... ... ... және ... болып бөлінеді.
Жалпы өкілеттілікке сот шешімі мен ұйғарымына шағындану құқығынан
басқа АІЖК-ң ... ... ... ... ... өкілеттілікке АІЖК-ң 61-бабында аталған әрекеттер ... ... ... жасауға өкілеттігі өкілдік беруші берген
сенімхатта арнайы көзделуі тиіс.
Әрбір өкіл өзінің өкілеттігін куаландыратын құжатын және жеке ... ... ... ... етуі ... ... іс жүргізуге арналған төкілеттігі немесе адвокаттың
кеңсе берген ордермен, ал ол кызметін дербес ... ... ... жасасқан шартпен куәландырылады.
Кәсіптік одақтар мен басқа ұйымдық уәкілеттік берілген адамдар сотқа ... ... ... ... ... ... тапсырманы куәландыратын
құжаттарды беруге тиіс. 159 бап, 3,4,5-тармақ.
Заңды тұлғаның басшылары заңды тұлға атынан тиісті сенімхаттар береді.
59-баптың ... ... ... ... бірдіру сот хаттамасына
енгізілуі тиіс.
Ата-аналар заңды өкіл ... ... АХАЖ ... ... ... ... куәлігін беруі тиіс.
Асырап алушылар-сот шешімдерін және жаңадан алған тууы туралы куәлікті
көрсетуі тиіс.
Қамқоршылар мен ... сол ... ... ... ... ... ... биліктің бір тармағы ретіндегі маңызы мен
мәнін ашу, өуелі оның ... және оның ... ... ұштастырынды.
Жалпы, билік феноменін, оның белінуі теориясын ежелгі уақыттан
зерттеумен бұл меселелерге ... ... ... мен ... ... ... ... келтірілді.
Ежелден келе жатқан "бөлісіп ал да билей бер" -деген ереже ... ... ... ... ... ... басты мақсаты
биліктер тармақтарының функциялары мен өкілеттіктерін жіктеуінде, ... ... өз ... ... қызмет істеуін анықтауында. Мұндай
қызмет барысында заң шығарушы, атқарушы және сот ... ... өрі ... ... ... ... жасау принципін басшылыққа
алады.
Биліктердің белінуі теориясы көпшілік ... ... ... ... ... бекітілгендігі көрсетілді.
Осылайша, атақты ағартушы ғалым Ш.Л.Монтескъе негізін қалаған, адамның
құқықтары мен ... ... ... қамтамасыз етуді көздейтін
биліктердің бөлінуі концепциясы классикалық теорияның түбірі ... ... ... ... ... алған біздің
мемлекеттілігімізге ... ... ... ... ... ... 25 қазаңдағы Декларациясы баянды еткені, оған дейін ССРО дәуірінде
мемлекеттік ... ... ... және оның ... ... теориялық концепцияның мызғымастығы, сол ... ... ... ... басты негіз болғаны ... ... ... биліктің мәртебесі айқындалды.
Мұнда мемлекеттік бштіктің тармағы сот билігіне берілген ... ... ... ... айқындалып, өзіміздің
анықтауымыз берілді.
Сот билігінің түсінігі, оған төн ... ... ... сот ... бұл ... ... да белгілері мен функцияларын айқындау тәсілімен
көрсетілді.
Әсіресе, сот билігін мемлекет билігінің дербес, тәуелсіз ... ... оған ... азаматтар мен ұйымдардың құқықтары мен
бостандықтарын, заңды мүдделерін қорғауға, республика Конституциясының,
зақдарының, өзге де ... ... ... ... ... қамтамасыз етуге қызмет ететін мақсаттарымен
түсіндірілді.
Сот саясатын заң шығарушы биліктің орнықтыратыны, өз ... ... ... арнаулы органы соқтың ғана жүзеге асыратыны және бұл
билік мемлекеттік қызметтің ерекше, әрі ... ... ие ... ... ... функциялары ретінде сот әділдігі, конституциялық
бақылау, тәрбиелеу және ... мен ... ... ... ... ... ... арасындағы пікір таласулар көрсетілді
және өз позициямыз анықталды. Әсіресе, сот әділдігі функциясын құқық қорғау
функциясымен сабақтастыру туралы ... ... ... ... дұрыс еместігін, сот әділдігінің ... ... ... тиесілі екендігімен тұжырымдадық.
Аталған функциялардың ішіндегі конституциялық бақылау функциясын
жетілдіру жөнінде пікір айтылды. Мұндай ... ... ССРО ... - 1933 ... ... ... ... 78-бабына талдау жасалынды.
Сот билігінің басқа билік тармақтарымен ара қатынасы қарастырылды.
Мұнда мемлекеттік биліктер қатарында Президент билігі тармағы да ... ... ... ... ... ... екі меселеге негізделді:
біріншіден, Президент мемлекет мехаыизмінде биліктің барлық тармақтарының
келісіп жұмыс істеуін ... ... ... ... ... ... оның мемлекетті басқару жөніндегі құзыреттіктерінің ... ... және сот ... ... ... түсіндірілді.
Презндент пен сот билігінің ара қатынасы ашылып, ... ... ... ... ... жергілікті соттардың), өкілеттік беру тәртібін
Конституцияның демократиялық ... ... ... ... ... ... олардың жалпыға ... ... ... алу мүмкіндігі қарастырылса, халық билігі институтын шын
мәнінде нығайтып, көркейтетіндігі сипатталды.
Сот ... мен заң ... ... ара ... соңғысы шығаратын
(қабылдайтын) заңдардын үстемдігін сақтау, оларды бұлжытпай орындау соттың
міндеті екендігі, сот саясатын заң шығарушы ... ... ... ... Жоғарғы Сот судьяларының корпусын құрайтыны да айтылды. ... сот ... заң ... процесіне (норма шығармашынық процесіне)
қатысымен, нормативтік қаулынар шығару ... ... мен өзге ... ... ... ... ... түсіндіруінің жайы
қарастырылып, сот актілерінің де мәртебесі айқындалын, олардың ... ... ... ... және сот түсіндіруі екеуінің заң шығарушы және сот
билігі араларындағы тежемелік элементі ... ... ... мен ... ... байланысы бұдан ілтері (01.09.2000 ж.
дейін) атқарушы биліктің ... ... ... ... соттарды
ұйымдастыру, құқықтық, материалдық-техникалық, ... ... ... ... ... оған ... ... көрсетілді. Соттың
атқарушы билік органдарының және олардың лауазымды тұлғаларының әрекеттері
мен шешімдеріне келтіршген ... ... ... ... ... күшіне енген үкімдерді орындауы бұл биліктердің өзара іс-қимыл
жасауы және байланысы ... ... ... ... ... ... "Сот ... күшейту жөніндегі шаралар туралы" Жарлығы ... ... ... ... ... ... деңгейге алып шығу мақсатының
көзделгені, әсіресе, соттарды материалдық-техникалық, өзге де ... ... ... министрлігінің қарамағынан алып, осы үшін Жоғарғы
Соттың жанында құрылған Сот ... ... ... ... маңызы
мен мәні қарастырылды.
Қорыта келгенде, сот билгігінің түсінігі, оның мазмұны мен мәні, басқа
биліктер арасындағы алатын орны мен ... ... ... және
тәуелсіздігі соттың мемлекет пен коғамда ... ... ... ... ... ... қажеттілігін көрсетеді.
Судьяның тәуелсіздігі принципінің түсінігі ... оның ... ... Оған дейін, қысқаша принцип түсінігі ... оның ... ... ... ... ... -норма деген
мәртебеге ие болу мүмкіндігі ашылды. Осы тұрғыңа, ... ... сот ... негіздерінің ішінде өзекті және ерекше ... ... ... ... ... оның ең ... заң күші
бар екендігі жағынан талданды.
Құқықтық мемлекетті орнықтыруға бет алған қоғамның негізгі көздейтіні
мемлекеттің құқықпен санасуын талап ету болса, ... да тек қана ... ... ... іске ... ... басқаруціы норма болып
саналуға тиісті екендігі көрсетілді.
Тәуелсіздік мәселесі судьяға қатысты болғандықтан, судьяның ... ... ... ... Осы екі ... ... негізінде
судьяның тәуелсіздігі ережесіне түсінік берілді.
Судьяның тек заңға бағындырылуы оның тәуелсіздігін ... ... шарт ... ... ... байланысты судьяға заң қоятын талаптар
мен міндеттер талданды.
Екінші параграфта судьяның тәуелсіздігі принципінің сот ... ... ара ... ... бұл ... ... тығыз байланыста болатындығымен,
қажетті жағдайларда бірін-бірі толықтыратындығымеп немесе ... кері ... ... ... ... судьяның тәуелсіздігі
принципінің ... ... ... ... болатыны, оның тек
Конституция мен заңдарға ғана бағыныштылығын білдірсе, оз кезегінде мұндай
тәуелсіздікті сол ... ... ... ... деп ... ... ... мен сот әділдігінің ... ... ... принциптерге жекелей сипаттама беру арқыны
қарастырылды. Олардың өз алдына мәндері көрсетіліп, мазмұнды байланыстары
талданды.
Осылайша, судьяның ... ... ... сот ... ішінде алатын орны мен мәртебесі көлемді тұрғыда сипатталды.
Судьяның теуелсіздігін қамтамасыз ету кепілдік түсінігін ... бұл екі ... ... ... органикалық бірлікті
құрастыратындықтары айқындалып отті.
Демек, тәуелсіздіктің басты әрі бөлінбейтін жағы кепілдік ... ... ... ... ... ... ... арқылы қарастырғанда
тәуелсіздік кепілдіксіз мағыналы болмайтындығы, ал ... ... жоқ ... ... ... айкындалды.
Судьялардың (соттың) тәуелсіздігін ... ... мен ... ... ... шолу ... бұл мәселенің
дамыған, жетілген мемлекеггерде қалайша орныққаны ... ... ... ... ... ... ... Біріккен
Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясының 40/146 Резолюциясымен ... ... ... ... ... ... ... Ондағы
басты қағидалар жекеленіп талданып көрсетілді.
Тәуелсіздіктің кепілдіктері ... ... ... де калай
қарастырылғаны, әсіресе, бастапқы ... бұл ... ... ... ... әкеп соққаны ... ... осы ... ... мен ... ... ССРО-ның кезінде тәуелсіздік принципі мен оның кепілдіктерінің
бірсыпыра дамытылғаны, бірақ. көбінесе, тек уағыздалған күйінде ... ... ... ... ... ... ... моральдық деп бөлінуі көрсетілді.
Бұл кепілдіктер жекеленген күйінде талданын, саралажан ... ... ... ... мен оларға ешкімнің
тиіспеуі (иммунитеті), сондай-ақ ... ... жәпе ... ... ... ... тәуелсіздігін барынша нақты, шынайы айқындайтыны
жөнінде айтылды.
Осылайша, қорыта айтқанда, судьяның тәуелсіздігі принципінің мәні ... ең ... бұл ... демократияның жетістігі екендігімен,
судьяның тәуелсіздігі, сот әділдігінің басты шарты ... ... ... де ... ... қарастырылады.
Осының езі адамның құқықтары мен еркіндіктерін және заңды мүдделерін
нақты, іс жүзінде қорғай алатын күшті де ... сот ... ... ... көтеретініне, даңқын асыратынына сөзсіз, пайдалы әрі сапалы
әсерін тигізетіні сипатталды.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1.Қазақстан Республикасының Конституциясы, 1993 28 қаңтар.
2. ... ... ... 1995 30 ... ... ... "Мемлекеттік тәуелсіздігі туралы Декларациясы". 25 ... ... ҚР ... ... Алматы, «Жеті жарғы» –1998 ж.
5. ҚР Азаматтық іс жүргізу кодексі Алматы: ... ... ... ҚР ... ... ... «Жеті жарғы», 1997 ж.
7. ҚР Нотариат туралы заңы,- Алматы : «Жеті жарғы», 1999ж.
8.Қазақстан ... ... ... ... ... жүйесінің тәуелсіздігін күшейту жөніндегі шаралар туралы.1 қыркүйек,
2000 //Заң газеті., 5 қыркүйек, 2000
9. ... ... ... Жарлығы "Сот әкімшілігінің жаңа
жүйесінің ... ... ету ... 12 ... 2000. //Заң ... қазаң, 2000.
10.Қазақстан Республикасының Конституциялық заңы "Қазақстан ... ... мен ... ... туралы". 25желтоқсан, 2000 //Егемен
Қазақстан. 25 желтоқсан, 2000
11. Указ Президента Республики Қазахстан "О мерах по ... ... от 22 ... 2001 г. ... - 2001. - 23 ... ... ... Қазахстан "О высшем судебном совете ... от 28 мая 2001 г. ... ... - 2001. - 3 ... ... ... Президентінің Конституциялық заң күші бар
Жарлығы "Соттар және ... ... ... 20 ... 1995 ... ... . 20 ... 1995
14. Назарбаев Н.Ә. Қазақстан-2030.Қазақстан Республикасы Президентінің
Қазақстан халқына Үндеуі. ... ...... 1997
15.Назарбаев Н.Ә. "Соттар қызметінің заңдық, қана емес, саяси да мәні ... ... ... III ... ... алғы ... Қазақстан. — 8-маусым, 2001.
16.Абдуллина З.К. Проблема доказывания в ... ... ... ... ... ... 1993 ... - Алматы
17. Аристотель. Политика, М., 1893.
18.Баймолдина З.Х. Доказывание и доказательства в ... ... ... жарғы», 2001ж.
19. Баянов Е. Мемлекет және құқық ... ... ... ... С.З. ... и ... Республики Қазахстан - Алматы:
"Жеті Жарғы", 1996.
21.Монтескье Ш.Л. О духе законов и об отношениях, в ... ... ... к ... ... ... к ... климату, религии и
т.д. - СПб., ... ... С.И. ... ... языка //Под ред. Н.Ю. Шведовой-М.: Рус.яз;
1985.
23. Становление судебной власти в обновляющейся России. - М., 1997, -
24.Ударцев С.Ф. Суд и ... ... ... ... ... ... состояние и проблемы - Алматы, 1997.
25. Шайкенова С. Реализаңия ... ... ... в условиях
переходного периода //Право и государство. - 2001.
26. Сапарғалиев Ғ. ... ... ... ... 1998.

Пән: Құқық, Криминалистика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 82 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Судьяның тәуелсіздігі және оның тек қана заңға бағынуы72 бет
Қазақстан Республикасында сот билігі137 бет
Ата Заң - Тәуелсіздігімнің айғағы (эссе)6 бет
Мемлекетіміздің тәуелсіздігі - халқымыздың бақыты6 бет
Судьяның кәсіби мамандығының кейбір мәселелері87 бет
Тарихи романның ұлт тәуелсіздігі үшін күрес жолындағы рөлі91 бет
Тәуелсіздігін алғаннан кейінгі Орталық Азия мемлекеттерінің әлемдік қауымдастықта алатын орны тақырыбын мектепте оқыту56 бет
Философия, саясат, қазіргі заман. Т Мор мен Т Кампанелланың утопистік- социалистік ілімдері.Саяси және құқық сана мәселелері.Қазақстан тәуелсіздігінің нышандары.Саяси философияның қалыптасу ерекшеліктері.XX ғасырдағы Қазақстандағы қоғамдық-саяси, философиялық ойлар27 бет
Қазақстан Республикасының тәуелсіздігі10 бет
Қазақстан Республикасының тәуелсіздігі жайында5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь