Оқушылардың танымдық қызығушылығын қалыптастырудағы мектеп пен университет арасындағы сабақтастықтың ғылыми-педагогикалық негіздері

Қазіргі кезеңде тәуелсіз еліміздің ертеңі - жастардың білімінің тереңдігімен өлшенеді. Білімді, жан-жақты қабілетті ұрпақ- ұлтымыздың баға жетпес қазынасы. Бүгінгі таңда педагогика ғылымының өзекті мәселелерінің бірі – жеке тұлғаны жетілдіруде, жан-жақты дамытуда, білім беруде, ғылымның соңғы жетістіктерін қолданып, шығармашылық жұмыстарды жасауға қабілетті, дүниетанымдық көзқарасы кең, рухани бай азамат дайындау.
А.Н. Леонтьевтің пікірі бойынша “Жеке тұлғаның жетістіктері мен кемшіліктері, жақсы және әлсіз жақтарымен көрінетін тек өзіне ғана тән даралық белгілері оның өзгелермен қарым-қатынас жасауы, қайырымдылығы, мейірімділігі, тәкәппарлығы, жағымды және жағымсыз қасиеттерінің көрінуіне де байланысты. Олардың сыртқы ортамен қарым-қатынас жасауы, өмірдің алуан түрлі ерекшеліктерін тануға, танымдық қасиеттерімен, рухани байлығын арттыра түседі” деп қарастырады.
Демек, жеке тұлға өзіне тән ерекшеліктері арқылы дараланады. Ондай ерекшеліктерге сенім, дүниетаным, мұрат, бейімділік, қызығу, түрткі, қабілет, талғам, көзқарас т.б. қасиеттер жатады. Адам бойындағы танымдық қасиеттерін қарастырмас бұрын жеке тұлға ұғымына тоқталып өтейік.
        
        1 ОҚУШЫЛАРДЫҢ  ТАНЫМДЫҚ ҚЫЗЫҒУШЫЛЫҒЫН  ҚАЛЫПТАСТЫРУДАҒЫ МЕКТЕП ПЕН
УНИВЕРСИТЕТ АРАСЫНДАҒЫ ... ... ... ... ... ... ғылыми-педагогикалық
алғышарттарының негіздері
Қазіргі кезеңде тәуелсіз еліміздің ертеңі - жастардың білімінің
тереңдігімен ... ... ... ... ... ұлтымыздың баға
жетпес қазынасы. Бүгінгі таңда педагогика ғылымының өзекті ... – жеке ... ... жан-жақты дамытуда, білім беруде, ғылымның
соңғы жетістіктерін қолданып, шығармашылық жұмыстарды жасауға қабілетті,
дүниетанымдық көзқарасы кең, ... бай ... ... Леонтьевтің [8,11] пікірі бойынша “Жеке тұлғаның жетістіктері ... ... және ... ... ... тек өзіне ғана тән
даралық ... оның ... ... ... қайырымдылығы,
мейірімділігі, тәкәппарлығы, жағымды және жағымсыз қасиеттерінің көрінуіне
де байланысты. ... ... ... ... ... ... алуан
түрлі ерекшеліктерін тануға, танымдық қасиеттерімен, рухани ... ... деп ... жеке ... ... тән ерекшеліктері арқылы дараланады. Ондай
ерекшеліктерге сенім, дүниетаным, мұрат, бейімділік, ... ... ... көзқарас т.б. қасиеттер жатады [9,114]. Адам бойындағы
танымдық ... ... ... жеке тұлға ұғымына тоқталып
өтейік.
Жеке тұлға атауын ... ... ... адам”, “дара тұлға”,
“даралық”,”жеке тұлға”, “адам”,”кісі” тағы басқа ұғым ретінде қарастырады.
Біз ғылыми еңбегімізде “жеке ... деп ... жөн ... ... тұлға” ұғымы көп мағыналы, біріншіден даралық қасиеттердің бірлігі
және әлеуметтік рольдегі ... ... ... ... ... түсу ... еңбектің, танымның, қатынастың
субъектісі ретінде сипатталады.
Белгілі психолог Б.Г. Ананьев еңбектерінде ... ... ... келе ... ... иесі. Адам еңбек ету
нәтижесінде жануарлар дүниесінен бөлініп шығып, бір-бірімен ... ... ... дүниені танып білетін оны өзгертетін және
еңбек құралдарын жасайтын ... ... ие ... Оның ... физиологиялық, психологиялық, әлеуметтік ерекшеліктеріне, даралық
қасиеттеріне байланысты жеке адам ... жеке ... ... ... ... ... мен жан-жақты қалыптасу мәселесі, оның тарихы болашағы
туралы көптеген ғалымдардың еңбектерінде зерттелген.
Жеке тұлға түсінігі - тек ... ... Жеке ... - ... ... ... және ... қызметі бар нақты қоғамның
мүшесі [11,8].
Жеке тұлғаның қалыптасу ерекшеліктерін ... ... келе оның ... ... бөлеміз:
Психологиялық бағыт жеке тұлғаның белсенділігін, ... ... ... белгілі бір нәрсеге ұмтылып, оны керек ететін, тіршілік
етуде ... ... ... ... ... ... бағыт.
Жеке тұлғаның ерекшеліктерін зерделейтін бағыт.
Жеке. тұлғаның ішкі психологиялық құрылымын зерттеу бағыттары.
Олай болса, А.Н.Тугаринов өз еңбегінде: “Жеке тұлғаны жауапкершілік ... ішкі ... ... ... пен ... сай ... - деп көрсетеді [12,7].
Мәселен, Т.Тәжібаев өз еңбегінде: “Жеке адам әлеуметтік қатынастар мен
саналы ... ... ... ... ... мүшесі, өзін басқалардан
ажырата білетін, өзінің кім екенін түсінетін есі кірген ересек кісі” - деп
қарастырады[13,3].
Ал, Ә. Алдамұратов ... - ... ... ... ақыл ... ... тұлға” деп анықтама берсе [14,7], республикамызға танымал
ғалымдарымыздың бірі Қ.Б. Жарықбаев: “Жеке тұлға дегеніміз - ... ... ... Әр адамның рухани байлығы оның басқа ... ... ... ... ... қатысуына байланысты болады”,
- деп тұжырымдайды [15,13].
Жоғарыда аталған еңбектерді сараптай келе “жеке тұлға” ұғымына ... ... ... жөн көрдік.
Жеке тұлға дегеніміз-сана сезімі, тұлғалық, ізгілік қасиеті
қалыптасқан, ... ... мен өмір ... ... ... тәрбиелі,
білімді, іскер, танымдық қызығушылығы басым,барлық күш ... ... ... ... ... тіршілік иесі.
Осы тұрғыдан келгенде жеке тұлға мәселесін зерттеу жүйесінде сана-
сезімін, адамзат психикасының ... ... ... болуын зерттеуде
философия, психология, педагогика, этика, физиология, ... ... ... т.б. ... ... ... бойы әртүрлі өзгерістерге ұшырайтын жеке тұлғаның даму ... ... ... ... байланыста зерттеуде әртүрлі
ғылыми жаңалықтар енгізіліп отыр.
XX ғасырдағы психолог ғалым А.Н.Леонтьев: “Менің ... нені ... я ... соны ... ... ба, жоқ па, егер ... ... қандай дәрежеде ұғындым, оның мен үшін, менің жеке тұлғам ... ... …” ... ... мен “маңыз” ұғымдарының мағынасын
зерттеген [16,16]. Бұл арқылы біз, оқушылар мен студенттерге берілген ... ... ... меңгерілгендігін үнемі бақылап отыруымыз
қажеттігіне мән берілуі тиіс деп ұғынамыз.
Бірінші курс ... жас ... ... ... ... ... жөн ... Жоғары сынып оқушыларының жас кезеңі – жас
өспірімдік шақтан жастық шаққа ауысудағы ... ... ... шақ ... ... ... ... Өмірдің бұл кезеңінде
физиологиялық жетілу ... ... Адам ... ... ... ... игереді. Бұл кезеңдегі жастардың ... бірі - ... сана ... ... ... ... Құндылық
бағдарлауы, мамандық таңдауы және ересектер өміріне аяқ ... мен жеке ... ... Бір топ ... пайымдауынша “Жастық шақ“ 16-
18 жас пен 22-25 жас ... ... ... Біз осы ұсынысқа сүйене
отырып, жоғары сынып оқушылары мен ... курс ... осы ... Бұл ... ... жеке ... ... қалыптасуына жанұясы,
қоршаған ортасы, тәрбие, салт-дәстүрлер әсер етеді [17,22].
ХІХ-ХХ ғасырдың бірінші жартысындағы психологтардың шығарған теориялық
көзқарастары жастық ... ... ... ... Оның ... Жан Жак Руссо ұсынған болатын [18,22]. Психолог Гезеллдің ... 11-21 ... ... аралық жастық шақтың еншісінде, осы шақ
балалықтан үлкендікке өту кезеңі ... ... 11-16 жас ... ... ... отырып, Гезелл он жасты “алтын жас“ деп атайды [19,11].
Мүшелі жасқа өту ... бала ... ... ... қабылдап,
сыртқы жағдайларға аз көңіл бөледі. Ересек шаққа өту кезеңінен бастап, жас
өспірімдердің өзіндік ойымен ... ... ... ... жеке ... ... ... қоршаған ортамен
байланыстылығының басты қасиеттері жайында зерттейді. Философия тілдің
танымдық қызметін ... ... ... де ... ... мен
іскерлік-дағдылары адамның теориялық, дүниетанымдық негізін қалыптастырады
[20,45].
Қазақстандағы ... ... ... ... тәрбиелік және
білімдік, мәдениеттік деңгейлеріміздің жаңа сатыға көтеріліп, жаңаша реңге
ие болады. Жеке тұлғаны оқыту,білім беру, дамыту ... ... ... Сол ... еліміздің болашағын дамытатын, жетілдіретін болашақ
мамандардың тұлғалық қасиеттерін ... ... ... ... ... ... ... қандай да ғылымды меңгеруі оның
дүниетанымдық, қызығушылық, шығармашылық ерекшеліктеріне байланысты ... ... ... ... ... ... терең тану, оның рухани
дамуының дәрежесін айқындау, халқымыздың дәстүрлі мұраларынан ... оның даму ... ... ... ... өзі өмір ... ... даму үрдісіне елеулі үлес қоса алады. Болашақ маман жеке тұлға
болып қалыптасуы ... ол ... ... ... ... ... хабардар болуы керек. Дүниетаным- ғылыми, ... ... діни ... ... “Дүниетаным- адамның табиғат,қоғамдық
өмір туралы білімдерінің жүйесі. Адамның ... ... ... ... ... ... ... және берік сенімінен туады.
Дүниетаным жеке адамның табиғи және ... ... ... пайымдауы, ой тұжырымы”деп қарастырады З. Серікқалиұлы [21,6].
Осы тұрғыда дүниетанымды ... ... ... оның ... ... ... ... - ғылыми дүниетаным адам үшін қоғам мен табиғат әлемін
анықтайды да ағартушылық сананы қалыптастырады.Ол философиялық ... мен ... ... ... тәрбиелік - қабылданған көзқарастар мен сенімдер нәтижесі адамнан
шындыққа негізделген моралдық-ерік бастамаларымен эстетикалық қатынастарды
талап ... ... - ... ... мазмұнын меңгеру арқылы, ішкі рухани
қозғалыс ... ... ... ... етуге итермелейді. ... ... ... ... түрткі болатын және шығармашылыққа
ынталандыратын ... ... ... ... ұйымдастырушылық - адамдардың тәжірибелік іс-әрекеті барысында
қолайлы позиция болып ... ... - ... ... ғылыми теория мен тәжірибенің меңгеру
белгілерімен алға жылжытады.
- тәрбиелік мақсаты - баланың тұлғалық ... ... ... орталық ұйымының қалыптасуын қадағалайды да, табиғатқа қоғамға ... ... ... негізінде мінез құлық пен ерік сезімдердің
санадағы бірлігін айқындайды.
Адамзаттың ... болу ... ... ... көзқарастардың бар
екені мәлім. Сенім мен дүниетаным қатарласа жүрсе ғана адам ... арта ... ... бұл екеуі құстың қос қанатындай адамның ең асыл
қасиеттері болып табылады. Сенім терең, ... ... ... ... Сенім жеке даманың өмірлік позициясының беріктігін
анықтайды, ... ... ... ... адамның өзіндік сана сезімінің әртүрлі себептері - адамның ... ... ... яғни ... ... іштей сөйлеудің дамуына,
ойлаудың, танымдық қасиеттердің жеткілікті ... ... ... ... ... ... ... “Мені” туралы ұғымын, ... ... беру үшін және ... басқалардан ажырата алуы үшін қажет
[23,12].
Жалпы айтқанда әрбір жеке адам қоғам тұлғасы ... жеке ... жеке ... өмір ... жеке ... ... ... түрткі күшіне ие болатын жан. Адам белгілі бір ... ... ... да ... бір ... ... оның азды-көпті тәжірибесі, білімі
өзіне тән ерекшеліктері болады. Осы ... ... оны ... ... Жеке ... ... ... оның дүниетанымынан, сенімінен,
талғам, мұратынан, бағытынан, қабілет қызығушылығынан жақсы ... ... ... ... ... ... отырғандықтан оның түрлі
ерекшеліктері, танымдық қызығушылықтарын да дамып өзгеріп отырады. Танымдық
іс-әрекеттер адам ... ... ... ... ... шығармашылық қызметінің тарихи үрдісі. Ой еңбегімен дене
еңбегі арасында танымдық іс-әрекет шығармашылық қабілетін арттыруда ... мен ... ... ... ... ... өндірістің (ғылым, эстетика, діни, парасаттылық және
т.б.) түрлі салаларындағы ... ... ... ... ... Таным- адамның табиғатқа белсенді түрде әсер етуінен, табиғат
заттарын өңдеуден, зат ... ... ... ... ... ... ... - оқушының тіл байлығының дамуынан, ойлау қызметінің
артуынан байқалады. Егер оқушылар өздерінің оқыту процесіндегі ... ... ... оның ... мен ... ... қажетті білім негіздерін игерсе, онда ... пен ... ... ... білімді уақытша
қажеттілік деп санаса, онда ... ... ... ... орай ... психолог С.М.Жакуповтың “Танымдық іс-
әрекет психологиясы” еңбегінде оқу-тәрбие процесінің ... ... ... ... ... ... ... іс-әрекеттің жолын
ұсынды[25,5]. Ғылыми еңбектерді сараптай келе ... ... ... төмендегідей бағыттарда қарастырылған.
Бағыттылық - жеке адамның маңызды қасиеті, адамның қоғамдық тірі ... ... ... - адамның белгілі бір тіршілікке немесе дамуда бір ... ... ... ... - бұл әрекетке талаптанған немесе ниеттенген
белгілі бір қажеттіліктің ... ... ... ... қабілеттің материалдық немесе
идеалдық объектісі және оның қанағаттану қабілетін ... ... ... біршама тұрақты және қайталанбайтын жүйесі.
Темперамент-индивидтің психикалық әрекетінің жүйкелік динамикалық
ерекшелігі жағынан мінездеме беру.
Қабілеттілік- ... да бір ... ... ... ... атқарудағы
психикалық қасиет.
- өмірдің алдында қалыптасатын негізгі, ... ... - ... ... ... оның ... қимыл-
қозғалыстары мен қылықтарының танылу ерекшеліктері немесе ... - ... ... ақиқат шындық пен өзара қимылының
өлшемі, ... ... ... ... орындалуындағы
өнімділігі және қарқындылығы.
Өзін-өзі реттеу сферасы - жеке адам ... ... мен ... ... ... - ... ... компонентіне
жатқызылады.
Ерік - кедергі қиыншылықты жеңудегі қажеттілік.
Адам-өзінің қажеттерін орындау үшін бар ... ... өтеу ... ... ортаны, табиғатты өзгертуге дейін барады.
Қажеттердің өтелуі, өтелмеуі адам психологиясына, оның ... ... ... ... ... тәсіліне қарай кісіде мазасыздану, ... ... ... не азап шегу сезімдерін туғызады. Қажеттерді
өтеу арқылы адам тиісті құралдарды іздестіріп солардың ... ... ... ... ... дегеніміз- адамның ойлану қызметін тудыратын негізгі
себептердің бірі. Олай ... ... ... іс-әрекеттерінің негізгі
түрткілері, яғни оның психологиясының қайнар көзі, ... ... ... ... етудің арқауы. Егер табиғи қажеттілік өтелмесе,
өмір сүру үшін тиісті жағдайлар болмаса, адам да жануарлар да ... ... Адам ... үшін ... ... ... адам көп қиыншылық
көреді, өйткені бұл оның сана ... ... ... келтіреді. Сонымен
қажеттілік - адамның белгілі бір тіршілікке немесе дамуда бір ... ... ... ... ... ... ... мағынада
түрткі, ниет, ынта, ықылас т.б. ұғымдар арқылы берілген. Біз сараптай келе
зерттеу жұмысымызда “түрткі” деп қарастырып ... ... бір ... ... ... ... ... бір
қажеттіліктің қанағаттануымен байланысты. Түрткі орындалу барысында адамда
қызығушылық ... ... [27,17]. ... ... ... белгілі бір
қажеттілікті өтеуге әсер ететін тұлғаның іштей құлшынысындағы белсенділігі.
Мұның өзі ... ... ... ... ... ... мұратқа ұмтылу, қызығушылық, ... ... ... ... ... Ізденуге себеп болатын бағдар -
таңдаған әрекетті мойындап, оны ... ... ... ... ... ... ... деп білсек, қажеттілікті өтеу -
тұлғаны белсенділікке ұмтылдыратын қозғаушы күш деп түсінуге болады. Сонда
түрткі адамды ... ... оны ... ... ... ... ... тұлғаның мінез-құлқы мен әрекетіндегі белсенділігін
реттейтін жетекші фактор деп танимыз.
Түрткі ... және оған ... ... ... ... ... ... түрткі психологиялық құбылыс, іс-әрекетке ... ... күш, ... ... әрекеттенуші тұлғаның таңдауына лайықты болған себепке
байланысты қарым-қатынас;
- түрткі өзінің қажеттілігін өтеудегі ... және ... пен ... адамның санасындағы түрткінің көрінісі т.б.
Осындай анықтамаларды қорыта келгенде ... - ... өзі ... ... және ... ... жол ... мойындап, мынандай
тұжырым жасауды орынды деп білеміз. Түрткі дегеніміз -қажеттілікті ... ... ... қарым-қатынастағы белсенділігі, ұмтылысы, үміт
еткен қызығушылықтың нәтижесіне жетуге іс-әрекет ... ... - ... ... ... ... ... бағыттылған адамның біршама
тұрақты ерекшелігінің бір көрінісі. Сөйтіп, ... ... - ... ... оған құмартудан, соны үнемі ойланудан ... ... ... ... ... ... шәкірттің пәнге қызығушылығы,
келешек мамандыққа байланысы жоқ ... ән, ... ... т.б.). ... мұғалім оқушыны белгілі мақсатқа ынталандыру қажет [29.16].
Педагогикалық - психологиялық ... ... ... ... (1 ... түрлерін анықтадық.
1 сурет- Түрткілердің даму жолдары
Сонымен қатар, педагогикалық-психологиялық зерттеулерді ... ... екі ... ... ... ... ... оқушылардың жаңа білімді игеруге және ұғыну тәсілдеріне ... өз ... ... алу, оны ... ... білу ... ... түрткілер:
а)кең мағынадағы әлеуметтік түрткілер (оқуда белсенділік, ынталылық,
жауапкершілік және борышын сезу);
ә) тар мағынадағы әлеуметтік ... ұжым және ... ... ... ... ынтымақтастық әлеуметтік түрткі оқу-тәрбие жұмысында өзара
әрекеттесуге ... және ... ... ... - бұл ... ... әсер ететін әртүрлі
бағыттарының жиынтығы. Мысалы: егер оқушының таланттылығы өзі ... ... ... болса, онда танымдық түрткілер ... Егер ... ... ... ... басқа адамдармен
қарым-қатынасында байқалса, онда танымдық түрткілермен ... ... де ... ... сан ... қызығулардың болуы мүмкін. Бірақ бұлардың ішінде ең
басыңқы ... ... ... ... ... оқу ... аса ... қызығуының әсерлі, күшті, тұрақты, мазмұнды болуы ... ... ... ... де, ... ... ... көп жәрдем тигізеді. ... ... оқу ... ... байланысты қалыптасып
отырады. Оқушы ... ... ... ... ... ... ... Мұндайда олар енжар болып іші пысады, зерігіп берекесі
кетеді. Қызығудың мазмұнды әрі кең, ... ... оның ... ... ... тұрақты қасиетке айналған адам ғана іс-әрекеттен жақсы
нәтиже шығара алады, ісі әр уақытта да берекелі ... ... кез ... ... ... да, оның ... ... тұрақтамайды. Мұндай “көрсе құмар” әуесқойлық қасиеттер адамды
тұрлаусыз, ... ... Егер осы әдет ... ... кеткен болса, бұл-
үлкен кемшілік. Қызығуы ... адам ... қай ... ... ... ете ... Тек тұрақты қызығу ғана адамның ... ... ... ... ... да жеңе ... ... ауыртпалықты көтеруге
жәрдемдеседі.
Қызығулар өзінің ... мен ... ... ... т.б. бір топ ... ... материалдық, қоғамдық
саяси, кәсіптік, эстетикалық, оқырмандық, спорттық, танымдық т. б. ... Бұл ... ... өз ... ... ... ... таным қызығулары: оқуға, ғылымға (математика, химия, биология,
философия т.б.), ал ... ... ... ... ... ... болып бөлінеді. Эстетикалық қызығулар: кино,
театр, ... ... ... тағы ... ... жіктеледі. Адам
объектіге түрлі мақсатты көздеп қызығады, осы тұрғыдан ... ... ... деп ... ... болады. Тікелей қызығу айналадағы нәрселердің
тартымдылығынан туады да, жанама қызығу – бұл ... ... ... ... ... ... ... адам көздеген мақсатқа
біртіндеп, сатылап жетеді. Мәселен, оқуға, еңбек етуге т.т. қызығу. Жанама
қызығу тұрақты ... ... ... ... ісі оңға ... ол ... ... біле түсуге ықыласы ... ... ... қызығу
саласындағы ерекшеліктері де әр ... Бұл ... ... ... ... мен талғамына, мұраты мен мүддесіне байланысты белгілі
мазмұнға толы ... ... бір ... ... ... ... ... біреулер эстетикаға, әдемілікке ... Ал, ... ... ... ... ... назар аударып отырады,
төртінші біреулерде осы ... ... ... тоғысып жатады.
Мектеп жасындағы балаларда қарапайым танымдық ... ... ... ... да ... пәрменді, белсенді болу үшін, бала ... бір ... ... ... не ... балалардың қызығуын тәрбиелеуде
олардың ... әлі де ... емес ... ... ... тауып, соларды
тұрақтандыру үшін әрекет жасауы керек. Сонда ғана бала ... ... ... ... жан - ... ... адам болып шығады [29].
Жалпы педагогикалық ғылыми еңбектерде ... ... ... ... Ал, ... ... ... қызығушылық деп
қолданылғандықтан екі сөз ... ... екі ... ... біз ... еңбегімізде қызығушылық деп қолдандық.
Қызығушылық ... үшін адам ... ... ... ... ... дүниетаным қатарласып жүрсе ғана өз мақсатыңа жетуге мүмкіндік туады.
Ж.Р.Баширова мен Н.С. ... ... - ... ... ... имандылық, адам баласының бойында шын мәнісіндегі сенім ... ... ... ... деген ұғымға бір жақты қарауға ... тек ... ... сену ... ... ... қатар ғылымға,
білімге, болашаққа адамның бір-біріне сенуін де сөз ... ... ... ... өскен ортасы, жанұясы, тәжірибесі де елеулі әсер етеді.
Қызығу сенім, талап, мұрат, ... ... ... ... ең күшті
қозғаушы түрткілердің бірі болып табылады. Түрткілер, қызығулар адамның іс-
әрекетінде анық ... [30,12] – ... ... ... Яғни, адам өзі
сенген нәрсеге ғана ... ... ... оқу – іс ... ... саласы. Оқу – сабақ, сабақтан
тыс жұмыстар арқылы жүргізіледі. Оқыту, тәрбиелеу, білім беру, дамыту,
қалыптастыру – ... ... ... ... ...... ... ілімін, ақыл-ой еңбегінің дағдысы мен әдісін үйренуден тұрады.
Тәрбиелік ... ... ... ғылыми ілімнің негізіне,
табиғат заңдылықтары дамуының ... ... ... сендіру
мүмкіндігін құрайды және сендіру мүмкіндігін арттырады. Олар оқу үрдісінде
оқушыларды еңбек сүйгіштікке, ... ... ... ыждаһаттылыққа, саналылыққа, істі аяғына дейін ... ... ... ... ... ... пен жауапкершілікке
уағыздайды.
Дамушы міндеттер – оқушылардың интенсивтік ... ... ете ... ... ... ... ойлау, сезім, еркін, сөйлеу)
логикалық және бейнелі, ... ... ... ... кез келген
шығармашылық міндеттің шешімі, сезім мен ... ... ... Білім беру - ұлттық және жалпы адамзаттың қазыналары, ғылым ... ... ... ... және ... үшін қажетті
жағдайлар жасау.
Білім беру, оқыту, тәрбиелеу – еңбек ету үрдісімен бірге жүреді. ... ... болу ... ... білімді, дағды мен іскерлікті, икемді
жүйелі түрде меңгеру, оқу арқылы бала қоғамдағы ғасырлар бойы ... ... ... ... өз бойына сіңіреді. Білім жүйесін меңгеру
арқылы ғана адам ой мен дене ... ... ... ... ... ұзақ ... ... ететін күрделі үрдіс. Білімді игеру үлкен
сапалылықты, өз бетімен жұмыс істеп үйренуді, өз ... ... ... ... ... жасы ... ... оқуға деген
қызығушылықтарының, ... де ... ... ... ... ... және икем де бірге қалыптасады. Дағды адам әрекетінің қай-
қайсысында да ерекше маңызға ие болады. Ол іске ... ... ... ... ... ... дағдылану арқылы адам өндіріс
құралдарын, дене ... ... ... ... жақсы табыстарға
жетеді. Адам әсіресе, өзінің негізгі мамандығына, ... ... ... ... ... Ал ... ... қандай нәрсені
болмасын орындай білу қабілеттілігі. Икемділік білім мен ... ... ... мен ... ... болса, сол адамның
икемділігі де артық болады дейді Қ.Б.Жарықбаев [31,44].
Икемділік – белгілі бір дағдылар мен білім ... ... ... ... Икемділік білімнің амалға айналуы, ол саналы әрекетті
қажет етеді. ... ... ... ... ... деп те ... Икемділік пен білім тығыз байланысып жатады. Адам түрлі ғылыми
білімдерді үйренеді, бұл үшін ол сан ... ... ... мақсат-
бағдарын мәселені шешуге бағыттайды. Осы ... ... ... ... ... ... ... білумен айналысады.
Адамның қызығуы әртүрлі істерді өз дәрежесінде ... ... Ал, ... сол ... ... күш. ... ... – адамның
белгілі қажеттіліктерін қанағаттандырудағы іс-әркетіне ... ... ... ... ... ... ... күш болса, білімге, ... ... ... ... қалыптастыруда түрткілердің маңызы зор.
Танымдық түрткілер - оқушының басқа адамдармен әртүрлі ... ... ... Танымдық түрткілер бірнеше ... ... ... ... ... оқушының жаңа білімді
дамытуымен байланысты. Тағы да деңгейі бойынша бөлінеді. Бұл ... ... ... ... ... ... танымдық түрткілерді үш топқа бөліп қарастырған.
1) жаңа білімдерді игеруге бағыттау мен сипатталатын ауқымды ... ... қол ... ... игеруге бағытталған оқу-танымдық
түрткілер;
білімге қол жеткізу тәсілдерін ... ... ... өз ... ... алу ... ... [34,44-45] тұжырымдауынша түрткі студенттердің оқу-
танымдық іс-әрекетіндегі маңыздылығын атап көрсетеді:
- жеке тұлғаның ... ... ... әрі ... дамуының
факторы ретінде көрінеді;
-ойлау жүйесін реттеуге әсер етіп,интеллектуалды белсенділігінің көзі
болады;
- ... ... ... ... күш ... ... оның тереңдеуіне әсер етеді;
- өздігінен білім алуға ұмтылушылықтың дамуының ішкі шарты болып
табылады;
Аталған ... ... келе ... ... ... ... білімін дамытып, әртүрлі әдістер арқылы әрі
қарай ... ... ... – оқу ... білуге,зерттеуге,
ізденуге деген қызығушылықтарын ... ... ... ...
оқушылардың білімін жетілдіру әдістері. Бұл деңгейлер оқушылардың нәтижеге
жетуін қамтамасыз етеді. Әлеуметтік топтар да ... ... ... ... әлеуметтік топтар деп оқушылардың өз Отанына, қоғамына
тиімді болу үшін ... ... ... ... ... өз ... өтеу,
жауапкершілік сезіммен оқу керектігін түсінуі деп есептеген жөн [35].
Әрбір түрткі мен қызығушылық ... ... ... ... Оқушылардың әлеуметтік және ... ... ... ... ... ... өтеуге, өзіндік
білім алуға, өзін-өзі тәрбиелеуге үйретуді жатқызамыз.
Адамда түрткі мен ... ... ... ... байланысты. Оған оқудағы жеке пәндердің ... және ... ... ... ... кең ... оқушылар өздерінің оқу
пәндері мен жаттығуларына ден қойып, бар ... ... ... ... және ... ... ... оқуға, өздерінің
танымдық көзқарастарын дамытуға ... ... ... ... ... алуға ұмылады.
Психологтар оқыту мотивациясын терістеу және дұрыстау деп екіге бөледі.
Терістеу мотивациясына оқушының оқуға деген талпынысының ... ... ... оған ... ... мен ... ... ата-
аналарының балаларын ұрып-соғуы және қорқытуы, сыртқы ... ... ... дұрыстау мотивациясынан керісінше, оқушылардың оқу бағдарламаларын
оқуға деген талпынысы, оқуда, еңбекте табысқа ... ... ... ... ... талаптары көрінеді. Сонымен қатар сыртқы
ортамен, ... ... ... ... ... ... оқушылардың көзқарасына жақын болуы керек. Осыған
байланысты оқушының мінез-құлқын да ... ... ... ... ... ... ұмтылу және басқа адамдармен қатынасты
жақындатуда байқалады. Мұнда оқушы басқа ... ... ... ... ... ... ... өзін-өзі
тәрбиелеуі және жеке тұлға болып қалыптасуы жатады[36].
Әрбір іс-әрекет ... бір ... ... ... оқу ... ... үшін оқу ахуалында қойылған мақсатқа, белгілі
бір білім іскерліктерді меңгеруге ықпал етеді. Мұндай ... ... ... ... негізгі мақсаттарға, қолайсыз жағдайларға қалмау,
қоғамдық немесе жеке ... ... даңқ атақ ... ... ... ғана болады[ 37,24].
Оқушы жақсы өсуі үшін-білімнің өмірде керек ... ... және сол ... ... Бұған жетудің жолдары:
1. өзін-өзі тану
2. басқаларға сол ортаны таныту
3. табиғи ... ... ... ... ... өмір тәжірибесі арқылы таным
6. ұлттық таным т.б.
Бұл іс-әрекеттің ... оқу ... ... - ... бір ... мәжбүрлік сипатта болады да, негізгі мақсатқа
жету жолында жеңу керек болатын нәрсенің бәрі ... ... ... ... қарама-қарсы әрекет жасайтын күштердің болуы тән. Ішкі
түрткілерге ... өз ... ... ... ... ... ... білуге әуестік, өзінің мәдени деңгейін көтеруге ... ... ... ... олар оқу барысында ... ... ... ерік-жігер, күшін талап етеді. Бірақ, бұл ... ... ... ... ... ... ... тұрғыдан
қолайлы. Ондай жағдай жасау педагогтің маңызды міндеті. Олар оқушының мінез-
құлқын басқаруды, оқушыны тәрбиелеуді, оның ... ... ... қалыптастыруды талап етеді.
Оның педагогика ғылымында дәлелденген әрекеттен туатын кестелік жүйесі
төмендегідей:
2 сурет - Танымдық ... ... ... бір зат, ... ... ... іс-әрекет адамның айқындалған
белсенділігінің негіздерімен байланысты болғандықтан, іс-әрекеттің
себептеріне ... және оны үш ... ... ... Ішкі ... Олар ... қажеттіліктерімен анықталып, ағзаның туа
біткен немесе қоғам қалыптастыратын ... ... жүре ... ... ... мүмкін.
2. Сыртқы негіздер. Олар адамның іс-әрекетінің қоғамдық ... ... ... ... үміт күту ... ... Жеке түпкі ... Олар ... ... ұмтылыстары,
бағдарламалары, сенімімен, дүниеге, қоғамға көзқарастарымен, өзі туралы
түсінігімен анықталады.
Осы айтылған ойларды жүйелей келе, оқушылардың өзін ... ... ... ... ... ... үш ... құралады.
Танымдық қажеттілік пен қызығушылықтардың туындауының негізгі шарттары
субъект әрекетінде пайда болатын мәселелік жағдайларда көрініс береді.
Сондықтан да ... ... ... ... көрсең, ісіңнің оңға
басқанына куәгер болсаң, жаңа білімді іздестіруде оқудың жаңа ... ... мен ... ... ... ... ... арта
түседі. Әрбір оқушының оқу жұмыстарында ... жету ... тез ... және қиын ... шешуінің мүмкіндіктерімен
байланысты. Бұл жерде эмоцияны оқушылардың ... ... ... ... ... ... табылады. Бұл эмоцияны
В.Сухомлинскийдің айтуы ... ... ... мен “қуанышы” деуге
болады. Ол ... ... ... ... ... талпыныс, өзінің адамгершілік
қасиетіне деген сезімі сияқты бірнеше ... ... ... ... ... ... ... қалыптасатын негізгі, өзекті қасиеттер,
яғни ... ... ... ... ... ... Эмоционалды жағдайлар сезгіштің жиынтығымен
байланысты, мұнда ... ... ... ... ... ойлар, оянулар, ұмтылыстар туралы ұсыныстар енгізіледі.
Сонымен қатар жеке тұлға дамуындағы танымдық қызығушылықтар ұғымына
ғалымдар әр ... ... ... Жеке тұлға әлеуметтік қатынастармен
бірге сапалы іс-әрекетті жүзеге асыратын, нақты қоғамның ... ... ... ... ... ... кім ... түсінетін есі
кірген ересек кісі. Танымға, танымдық әрекетке қажеттілік көп ... ... ... ... ... шақтың өзінде
танымдық қажеттіліктер, хабарламаның әр түрлі ... ... ... игеруге бағытталады.
Адамның бұдан былайғы өмірінде қызығушылықтың, білімді игерудің түрлері
мен тәсілдері және ... ... ... танымға деген қажеттілік
адамның ішкі қасиетіне тән бола отырып, ... ... ... ие ... ... ... ересектерде, танымдық қызығушылықтар біршама
танымды және ... ... ... Бұл ... ... ... қоғамдық өмірді түсінуге қажеттіліктерден туындайтын
қызығушылықтар,мәдениеттің ... ... ... қызығушылығының
әсерінен пайда болатын тілектер [40,12].
|Әсер ететін факторлар ... | ... | ... ... дара | ... | ... ... |
|қасиеттері | ... орта | ... ... ... | |- ... | | ... | | | | ... | | | | ... | | | | ... | | | | ... ... даму кезеңдері |
|қажеттіліктен | |ұнайтын ... | ... ... | ... | ... ... | ... | ... ... кезеңде | | | ... ... ... | | | |мен ... |
| | | | ... |
| | | | ... ... ... ... ... ... |
3 сурет - Оқушылардың танымдық қызығушылығының дамуы
Ал,оқу-танымдық әрекеттерге келетін ... онда ол ... ... ... ... ... мен ... яғни теоретикалық
білімнің құндылығына бағытталған ... ... ... ... ... мотивацияның әлеуметтік қыр-
сырын ескермей, тек жеке адамның өсуге және ... ... ... ... ... мен ... бағалауға деген тепе-теңдікте
түсіну мүмкін емес.
Танымдық қызығушылықтардың дамуы кезеңдеріне тоқталып өтейік (3 ... ... ... әдетте жарық әсерімен, танымның ... ... Ал ... ... адам ... тек ... жағына
емес, оның ішкі мәніне, құбылыстың пайда болуындағы себептерді түсінуге
тырыса отырып ... ... ... ... ... оның ... білім
тереңдігіне, зейіннің тұрақтылығына, оған қоса адамның білім саласындағы
біршама күрделі ... ... ... ... Танымдық
қызығушылықтың дамуының ең ... ... адам өзін ... ... ... ... өмірлік жоспарлар жүйесінде танымдық
қызығушылықтарын қосады [41,32].
А.Н.Матюшкин [42,12] көрсеткендей, ... ... ... ... іс-қимылдарды орындаудағы мүмкіндіктер болған кезде ... яғни ... – бұл ... жаңа ... ... оның ... ... итермелейді.
Х.Хенхаузен [43] еңбектерінде оқушының бойында қалыптасатын танымдық
қажеттіліктердің, ақыл-естің әрекеті педагогтардың, ата-аналардың жаппай
ақпараттық ... ... ... пен ... ... шығармалардың
әсері арқылы белсендіріліп отырылады. Оқу әрекетінде қызығушылықтардың,
түрткілердің ... ... оқу ... және ... тыс
жұмыстардың барысында тәрбиеленетін танымдық қажеттілік болып табылады
[44].
Г.И.Щукина бойынша [45,54] “Танымдық ... ... ... ... оқу ... ... ... әкелетін алдағы
ақпараттардың белгісіздігі, ... ... ... ... жаңаша қарауға мүмкіндік беретін, білімді жаңа өлшемдерді
ашатын материалдар; ғылыми ... ... ... мен даму ... ... ... ... мәнін сипаттайтын мазмұн” –
деп есептейді. Танымдық қызығушылық ... және өз ... ... ... ... ... интенсификациялық ойлау
әрекетіне, оқушылардың білім деңгейінің дамуындағы оқу ... ... ... ... және оқу процесінің
жағымды формасын құруына ыңғайлы ... ... ... бірге ақыл-ой
тәрбиесі әлеуметтік жұмыстарды оқушылардың зейінді болу шеберлігінің, оқу
ақпараттарын есте ... ... ... әр ... ... ... ... зейінін дамыту үшін оқытушылар алдына
істелінетін жұмыстардың міндетін дәлірек қоюы ... ... ең ... қою ... тақырыпқа байланысты айқын мысалдармен қызықтырып
отырылуы керек. ... ... ... ... ... ... (қызықты ойындар, оқушылардың зейінін анықтайтын ойындар)
қолданады. Зейіннің дамуымен ... есте ... ... қалыптасуы да
игеріледі – сөздік, көру, бейнелеу, қимылдық, есте сақтау процестері. Есте
сақтаудың дамуы оқушылардың материалдарды есте ... ... және ... нұсқаулардың қалыптасуына мүмкіндік туғызады. Мұндай нұсқау жаңа
материалдарды ойлаудың барлық процестерінің бойында ... ... ... ... жағдайда оқытушылардың оқу жұмыстарындағы тұрақтылығын
көтермейді, оқытылғанды нақтылаудағы олардың мақсаттылығын ... ... ... ... ... ... ... есте
сақтауға, дағдылануға арналған арнайы жаттығуларды да ... ... ... ... үшін ... олардың салыстыру, анализдеу,
синтездеу, талдап қорыту, ... ... ... ... ... ... ... түрде талдау керек. Осы ... ... ... жаңа оқу ... ... ... синтетикалық тәсілдерін қабылдаудағы өзара байланыстылыққа ... ... ... проблемаларды, ұғымдарды, құбылыстарды талдауды
үйрету керек, сонымен қатар, синтезделген мінездемелерді ... ... ... ... ... бір нақтыланған талдау жасау, арқылы
қорытынды жасау ... ... ... ... оқушыларға оқылған
материалдардың мәнін түсіндіріп, ең бастысын бөліп қарауға шеберлігі ... ... [47,13]. ... ... ... ... ... мен стилі, жеке адамның дүниеге
көзқарастың позициясына және оқушылардың ғылыми ... ... ... ... оқушылардың нақты фактілерді талдап қорыту ... және ... ... ... ... ... идеялардың мағынасын аша алу шеберлігі, табиғи және
қоғамдық құбылыстардың диалектика позициясымен бағалай ... ... ... ... және ... алу ... диалектикалық ойлау – сол ғылыми теорияның дамуын, ғылымдағы
көзқарас пен ... ... ... үйрену. Практикалық түрде әрбір
оқулық пәні оқушыларға ғылыми жаңалықтың тарихи негізін, ғылым тармақтарын,
жаңа ғылыми жағдай мен ... ... ... ... ... ... ішкі логикасын, оның ... ішкі ... ескі ... жаңа ұсыныстармен ауыстыруын ұсынады. Осы
жоғарыда айтылған жағдайлар оқушылардың күнделікті даму барысында, әсіресе
білім алу ... ... ... қабылдауына көптеген әсерлер
жасайды. Бәрінен де бұрын жеке адамның ... оқу ... ... ... ... және ... ... ретінде оның жалпы ... ... ... ... Адамның танымдық қажеттіліктері мен
қызығулары адамның жалпы ... ... ... мен
құндылықтардың жалпылама жүйелерін белгілейді [48,41].
Оқушылардың таным процесі өзіне тән ... бар ... ... ... ... ... әсер ... сыртқы және ішкі күштер немесе
белгілі ... ... ... ... ... ілгері қарай басуына
себепкер болатын негізгі күш – түрлі қайшылықтар. ... ... ... ... себептердің бірі – түрткілер, қызығушылықтар [49].
Қызығу - күрделі психологиялық үрдіс. Мысалы: қызығуды-миға ... ... әсер ... ... ... күй деп ... сөздікте бағаланса,
Пьеронның (1957) психологиялық ... ... - ... ... әрі оның ... арттыратын ерекше нәрселер деп көрсетті. 1964
жарық көрген (Қызығу психологиясы) атты ... ... ... ... Қызығу дегеніміз не? - деген сауалға: қызығу - бұл ... ... ... ... ... бой ... деп жауап
береді [50,11]. ... ... ... ... теориясын
материалистік позициядан іздейді. Адам қызығуға тұратын заттардың бәрі
обьективті ... бар. ... да ... ... ... ... ортадан адам мүддесіне құрылыс материалдарын ала алады.
Олар көптеген жағдайлар әсерінен құрылады. Кең ... және ... ... оның ... сатысы адамдармен қарым-қатынасы, тәрбиелеу және оқыту
процестері, ерекше стимулдармен ... ... ... ... ... белсенділік бәрі адам қызығушылығын қалыптастырады.
Қоршаған ортаның алуан түрлілігі ... адам ... да ... ... ... ... пәндік қызығулар адамның көркем-өнерге,
денешынықтыруға, техникаға, сондай-ақ танымдық пәндерге қызығуы. ... бір ... ... бір ... немесе спорттың бір түріне қызығуы
басым болады. Бұндай қызығуларды пәндік немесе ... тыс ... ... ... ... ... қызығудың ерекше, әрі өте маңызды
бөлігін -танымдық қызығушылық құрайды. Оны оқушының өз білімін тереңдетуге
ұмтылысынан көреміз. Яғни, ... ... оның ... ... ... ... әсер ... қоймайды. Оқушы сол сабақты сабырсыздана күтеді, сол
мұғаліммен ... ... ... ... ... ... ... де көбірек білгендігіне қуанады.
К.Д.Ушинский еңбектерінде “Танымдық қызығушылық оқушының білімге , бір
нәрсені білуге құштарлығын ... қана ... ... ... айналадағы
бізге белгісіз, жұмбақ, сырларға жауап іздеуге ... ... [51,23]. Ол үшін ... ... ... оқу ... қолдау мен қолпаштауға ие болу керек. ... ... ... ... бар процестер жайлы мұғалімнің
ойланып, толғанатын жері де осы .
Мысал келтірер болсақ әдебиет пәнінің мұғалімі ... ... ... кейіпкерлерін тапқызып, мазмұнына талдау ... ... ішкі ... ... ... ... мен тікелей әсер ете отырып жұмыс жасаса, математика, химия
мұғалімдері сезімді ... ... ... ... ... тапсырманы шешу
мүмкіндігі, ойлау дәрежелерімен жұмыс істейді. Яғни, сабақтың эмоционалды
жақтарына аса ... ... ... ... ... қызығуының
қалыптасуына ең алдымен пән ... ... зор. Ол үшін ... ... ... оқыту үшін жиі пайдаланатын әдістерді оқу
барысында пайдалануымызда екі маңызды мақсаттарды ескеруіміз қажет.
1. Танымдық ... тек қана ... ... сабаққа тарту, қызықтыру
құралы деп қана қарамай, сонымен қатар баланың ішкі психологиялық ... ... ішкі ... ... ... ерекше деп
қарау.
2. Оқушының өзінің көңілі қалаған сабағын оқуына жағдай жасау ... ... ... ... ... сол арқылы іске кірісу.
3. Сонымен қатар оқушылардың танымдық қызығушылығын ... ... ... теориясын меңгергендігінен байқауға болады.
Тәрбие - адам өмірінде ғана болатын қоғамдық құбылыстарға ... ... ... дұрыс өмір сүру үшін, қоғам бақытты ... үшін ... ... болуы керек. Жеке адамның даму ерекшеліктерінің әлеуметтік
құрылымында алатын орны жастардың сұраныстары мен ... ... ... адамдармен қарым-қатынас, білім, еңбекке араласу,
кәсіпті таңдау, жастардың рухани ... ... ... ... ... ... ... мәселелері, міне мұның бәрі ... ... ... және ... ... ... келешегі
– перспектива адамгершілік мәселесіне жатады. Біршама мәнді, мағыналы болып
танымдық қызығушылыққа ... әсер ... ... ... ... ... қиял, тағы басқа психологиялық процестер түрлерін айтамыз [52,14].
Оқыту - мұғалімнің білім берудегі жетекші әрекеті ... оқу ... ... ... ... ... ... құбылыс. Оқыту
үрдісі - мұғалімнің оқушылармен рухани ... ... ... ... ... ... сынып оқушыларында еліктегіштік
қасиет басым болып келеді [53, 16]. ... ... ... ... ... оның дара тұлға ретінде қалыптасуына мүмкіндік туғызу.
Жеке тұлғаның даму деңгейі мен ... ... ... ... ... ... педагогикалық, психологиялық жаңа бағыттарын басшылыққа
ала отырып ұйымдастыру.
Қазіргі таңдағы ... ... ... сияқты жаман
қасиеттерден сақтандыру үшін, жоғарғы сынып оқушыларының бос ... ... ... көңіл аударуымыз қажет. Өйткені, ... ... ... ... ... ... бастайтындығын,
мектеп өмірінен жиі байқаймыз. Ондай жолға ... ... ... ... әдет-ғұрпындағы салт-дәстүріндегі әдептіліктік ... ... да ... ... ұлттық ұлағатты қасиеттерді
сіңіре ... мәні зор. ... ... ... ... ... ғасырлар бойы қалыптасқан тәлім-тәрбиелік ... ... ... және ... ... жас ұрпақтың жан жүйесіне
әсер етіп, анасына сіңсе, ұлтық мәдениетті игерген, иман жүзді, инабатты
ұрпақ жалпы адамзаттық асыл ... ... ... мүмкіндік
алады. Халқымыздың асыл қазыналарын білуге, игеруге қызықтыру, ұлттық
тәрбиені ... ... ... ... ... ... ... сипаттары мен ұлттық
ерекшеліктерінің көрсету барысында ... ... ... ... ... жіктеді. Оны төмендегідей тұрғыда
қарастырамыз.
Жалпы тұрғыда:
а) бойға дарыту б) ... ... ойға ... в) ... ... ... Халыққа тән болмыстың сипатын ашу
б) Ұлттық тәрбиенің басты ... ... ... ... ... тәлім-тәрбиелік мұрасы- ұлттық мәдениетінің маңызды
белгісі болып ... Осы ... ол ... ұлттық тәрбиесінің
ерекшеліктерін білеміз. Қазақ халқының этностық ... ... ... ... ... ... ... жақындатып, аразды
татуластырып, ... ... ... ... абысыннан тапқан,
дархандықты даласынан, даналықты бабасынан, пәктікті баласынан алған халық.
Қазақ адамгершіліктің басы- ... ту ... ... басы ... ... ... ... ұрпақты ұлағаттыққа баулап, дауға-дәру,
жауға-қару, ... ... ... ... ... ... көкте-сұңқар етіп тәрбиелеген .
Қазақтар “Балаңды өз тәрбиеңмен тәрбиелеме, өз ұлтыңның тәрбиесімен
тәрбиеле”- дегендей, халқымыздың бойына сіңген атадан ... ... ... ... тәрбиесі өзге ұлттардан ерекшеленіп, өздеріне тән қасиеттерді
көрсетіп тұратындығын жоққа шығара алмаймыз. Ұлттық тәрбиеміздің халықтың
сан ғасырлар тарихымен ... ... ... осы ... ... ... ... жоғалтпай жалғастырып келеді. Халқымыздың ұлттық
тәрбиесі негізінен жүйелі болған. Өйткені, ... ... ... ... ... көрші-қолаңның бәрі араласып, бәрі де халықтың
баласына ортақ қамқорлық жасаған. “Балаңа басқұр қалдырғанша, ... ... ... халқы озық жұрттардың санатында болашақ қамын қатты
ойластырған. Сол себебті ұлтымыз:”Балаң өзіңе тартса- ... ... ... ... - деп ... ... ... тәрбиеміздің бір ерекшелігі - қыз
балаға қамқорлықпен ... ... ... қыз ... баса ... “Ел ... десең- бесігіңді түзе” дегендей, тәрбие бесіктен
басталатынын бәрімізге белгілі. Ал ... ... ана. Ал ... ... ... яғни болашақ бесік иесін тәрбиелеуге ерекше көңіл бөлуіміз керек,
өйткені қыз бала ... ... ана, ... болашағы. Сондықтан да
отбасының берекесі болмай, Отанның мықты болуы мүмкін ... ... әлем ... ... ... ... ... оның мүшесіне
әсіресе әйел затына көбірек ... ... ... ... ұйытқысы -
“Әйел” деген даналық сөз бабалардан болашаққа жалғасып ... ... ... Ибн ... ... ... ... халық
-тәрбиелі, әйелдері тәрбиесіз болған халық-тәрбиесіз”. ... ... ... ... ... бай, ал ... ... немесе
ысырапшыл болса, халық тақыр кедей болады,-деп бекер айтпаса керек. ... бала ... ... деп қортынды жасаған халықта ақылды ... ... бар ... ... ... құда түсу ... да ... тәрбиелеу- ұлтты тәрбиелеу,-деген сөз. “Халықты тану үшін қызын көр”-
дейді. “Кәріге ... ... ... ... ... ... сыйлау тәрбиеміздің ең басты ерекшелігі деп санауға болады.
Себебі халқымыздың тарихына үңілсек, ұлттық танымды ... ... ... ... пен құрмет ерекше болған. Яғни, ... ... ... ... ... ... құрмет, кішіге ізет
көрсету тәрізді ... ... ... ... және оның ... ... айрықша, халықтық мінез- құлқы мен ... ... ... құрметтеу, үлкенді сыйлау, адалдық пен ... ... ... ... ... қалыптасқан. Бұған дәлел
“Үлкенді ұлықтап өскен ел ... ... ... ... ... “Кәрісі
бардың ырысы бар”, “Атасыз үй батасыз, анасыз үй панасыз”, ... ... ... ... ... ... болу ... “Бала- артта
қалған із, бақыт- ұзатылған қыз”, “Ұл-қызың мұрагерің, ертеңгі із басарың,
өшпес ... ... ... ... - дейді халық. ... ... ... ... ... зор ... бағалай біліп, оларды
адамзат мүддесіне жарату, салт-тәрбие көрсетілген). “Қыз өссе, ... ... ... “Ұлттық тәрбиеміздің ерекшеліктері”
т.б. тақырыптарда ... ... ... ... ... ... деген танымдық қызығушылықтарын оятуға міндеттіміз[53,14].
Тәуелсіз еліміздің, алдыңғы қатарлы, өркениетті ... ... ... ... ... елінің мәдениетін, тілін, әдебиетін, экономикасын, ғылымын
көтеретін тұлғаны қалыптастыру қазіргі Қазақстан педагогика ғылымының басты
мақсаты. Осы ... ... ... ... жауапкершілікке
тәрбиелеуден туындайтындығын толық дәлелдейді. Ал қойылған талап сол
шәкірттерді ... тән ... ұғым ... ... ... ... ... мәнге ие болу мен қатар, сол оқушының ... ... ... ... ... адамгершілік ынтасын көтере түсетіндігі
айғақ. Тәрбие саласында мақсатқа жетудің негізгі принципі - көзделген істің
мазмұны, оны ... ... мен ... және түрі ... ... ... Оқу ... баланың дамуының басты шарты, оқушылардың
кейінгі саналы өміріне қажетті қызығулардың, түрткілерінің, дағдылардың
қалануының негізі болғандықтан, ... ... ... мәселелердің бірі
саналы оқу әрекетін қалыптастыру болып есептеледі. Олай болса, оқу үрдісі
баланың әрбір даму ... ... ... ... ... қоршаған дүниені тануға, танымдық ... ... ... ... ... жетілдіруге, жеке тұлға
ретінде қалыптастыруға ұмтылдыру қажеттіліктерін туғызады.
Олай болса, мектеп пен оқу ... ... ... ... ... ... ... қарастырылады.
1.2 Оқушылардың танымдық қызығушылықтарын дамытудағы ... ... ... ... ... мүмкіндіктері
Педагогика ғылымы мектеп пен жоғары оқу орындарының алдына жеке тұлғаны
қалыптастыру міндетін әлдеқашан-ақ ... шын ... оның ... әлі де ... ... таба ... ... мәселелер жеткілікті.
Қоғамның даму деңгейі мен әлеуметтік сұраным ... ... ... ... ... мен тәрбиелеудің басты ұстанымдарына сәйкес іріктеліп,
оны меңгерту үрдісі педагогикалық психологияның жаңа бағыттарын ... ... ... жағдайда көзделген мақсатқа қол жеткізуіне ... даму ... сай ... ... қана ... ... бірге
олардың белгілі ғылым саласына қызығушылығын, қабілетін дамытуға, ... ... сай ... тыс уақытта өз бетінше дамыту
жолдарын ... ... ... қажет.
Өсіп келе жатқан адамның жан-жақты тұлғалық қасиеттерінің дамуына, әр
жақты қызығушылықтың қажетті шарты ... ... ... ... ... ... қызығушылық рухани баюға үлес
қосып, жекелген пәндерге деген қызығушылық арқасында емес, оқыту-тәрбиелеу
жұмыстарын идеялық бірлік ... ... ... ... ... ... ... да ғылыми түсіндірмеде де,
адам өмірінде де ... роль ... ... да ішкі сезімдермен, рухани
қажеттіліктермен, кәсіби ... ... ... ... ... ... жеке ... іскерліктерінің негізі
және тұрақты факторы болғандықтан, тұлғаның ішкі ... ... ... ... [54]. Сондықтан да іскерліктің
тұрақталуына ... ... ... ... ... пен
тұрақты ішкі сезімдер арасында белгілі бір өзара ... ... және ... ... ... ішкі ... пайда
болуына және дамуына жағдай жасайды. Анықталып ... ішкі ... ... ... ... ... ... немесе
қызығушылықтың қандай да бір аймағында мазмұнды қызығушылық ... ... ... да ... ... ... әсер ... Соның
нәтижесінде олардың кейбіреуі өшіп, енді бір ... ... ... ... ... ... ... айналуы мүмкін. Пәнге
не болмаса еңбекке немесе ... ... ... ... ... ... әр жақты қызығушылықтарына және іскерлікке
деген ішкі ... ... ... ... ... ... ... Осы
себептен мұғалімнің пәнге деген қызығушылықты құруы, әржақты ... ... ... және ... ... дамуы болып табылады.
Қызығушылықты дамыту тұлғаның ... ... ... ... ... дамуы барысында эмоциялық сәт бастапқы маңызға ие болады.
Сонымен қатар тәжірибелік, ұмтылушылық бірге жүріп ... тек қана ... ... ... ... ... болады, және бекітіледі.
Осы дамудың соңғы сатысында көп жағдайда ... ... ... және ... ... тұрақты ішкі түрткі ретінде көріне бастайды
[55,22].
Оқыту, ... беру ... ... ... ... ... керек?”- деген сұрақ
туады. Осы сұраққа алдымен Абай тілімен жауап ... ... Абай ... ... тану ... педагогикалық теорияға үйлесімді даналық
пікірлерді дәл ұсынған:
Қабылдау
Ұғыну
Ойлану
Пайымдау
Игеру
Бекіту
Жүзеге асыру
Қолдану
Іздену….
Осының бәрі бір ... ой ... ... даналық десек артық болмас.
Бүгінгі қабылдау болмаса, қабылдай алу қабілеті жоқ болса, материялды ... ... ... ... ... ... құр ... ой болмаса
пайымдау да жоқ. Сондықтан да ... ... ... ... ... - ұстаз.
Халқымыздың ұлы ойшылы, ақын Абай атамыз "Он бесінші қара ...... адам ... ... соң, ... ... нәрсені қызық
көрмей жүре алмайды екен, сол қызықты нәрсесін іздеген кезі өмірінің ең
қызықты ... ... ... ... ... есті ... орынды іске қызығып,
құмарланып, іздейді екен-дағы, күнінде ... ... ... ... ... ... деп, ... іске қызығу, құмарлану адамның
қалаған мақсатына жетуіне негіз ... ... ... ... ... ... мәселесінің өнер-білімді жаңғыртуда жетекші
мәнге ие екендігі Ж.Аймауытов, А.Байтұрсынов, ... ... ... орай ... ... жолы |
| |
| ... | |
| ... | ... | ... | ... | ... |
| | ... | | | ... | | |
| | | | | | ... | | |
| |
| ... | |
| |
| ... | |
| |
| ... | ... | |
| |
| |
| ... | |
4 ... - ... орай ... ... ... және ... тарихында рухани қажеттілік, қызығушылық
және тұрақты ішкі түрткілердің сәйкестігі турасындағы ... ... ... ... ... ... мен қажеттіліктер қолдау
тапса, басқа біреулерінде дереу қарама-қарсы қойылып отырады. Сезілген
қасиеттер қызғушылықтың ... ... ... ... ... ... ... жатқан қасиеттерді ... ... ... Осы ... ... ... рухани
қажеттіліктерден түрткі туындайды. ... ... ... ой ... ... ... ... сабақтастығына орай тұлғаны бағдарлау жолы (сурет4)
қарастырылған.
Әр ... ... ... ... ... ... мектеп жұмыстарының барлық құрамын біріктірудің, сабақтан
тыс уақытта ... ... ... үй ... пән ... тыс ... ... пайдалы еңбек, оқудан тыс іскерлік) нақты
мүмкіндіктері пайда болады ... әр ... ... құрудың аса қажеттілігі, оқытушы
кадрларын дайындау жөнінде мынандай ... ... ... әржақты
қызығушылығын құру және дамыту оқушылар ұжымының бірлесуінің жолы және
шарты болып табылады. Бұл бағыттағы ... ... ... ... тереңдете түседі. Сонымен қатар мінез-құлық түрткісі адам жадында
құрылуы арқылы оның ерік-жігеріне ықпал етеді; ... ... оның ... ... ... бір ... ... Түрткілер мақсатты
анықтаумен тығыз байланысты. Мақсат адам ... ... ... ... ... ... ... танымдық қызығушылықтың, оның тұлға ретінде құрылуы
үшін қаншалықты маңызды екенін айтып ... өзі ... ... оқу ... ... ... ... Оқушы сабақты
тосады, оқытушылармен сөйлескенді күтеді, ... ... ... ... және ... ... ... орындай бастағаннан жеке
даралық қуанышқа кенеледі. ... ... ... ... эмоционалдық жігер және ойлау процесінің өзіндік қосындысын
құрайды. Сонымен қатар жеке ... ... және ... ... ... ... ... бірімен-бірі байланысты бүтіндікті
құрайды. Танымдық қызығушылық жағдайында ... ... оқуы ... ... ... Ойлау процесі артады, ізденіске деген құлшыныс пайда
болады, зерттеуге, өздігінше ойлауға бейімделеді [58].
Оқушыларда ... ... мен қиын ... шешуде жаңа
көзқарастары пайда ... ... ... ... болғанда, олардан
әлеуметтік және танымдық түрткілер жоғары болып тұрады.
Оқушылардың оқу істеріне деген, оның ... ... ... оның ... ... ... (оқу ... әсері, оқыту кезіндегі басқа адаммен өзара әсерлер) әрбір ... ... ... ... ... және ... бағалы
құндылықтарымен анықталады[59,61].
Ж.Т. Дәулетбекова өз еңбегінде “Қызығушылық оқушының жеке-дара мінез-
кұлқы, яғни оқушылардың оқуға деген танымдық-эмоциялық ... ... ... ... жүру ... күрделі үрдіс. Танымдық
қызығушылықтар шығу тегіне байланысты бірдей болмайды. Олар ... ... ... дамып отырады“, - деп қарастырады [60,3,4].
Ал, біздің зерттеуімізше қызығушылық - ... ... ... ... ... мен ғылымға қызығу, ішкі ... ... ... ... ... мен ... ... іс-әрекетімен ұштастыра
білудегі іскерлік пен дағдыны айтамыз.
Сонымен қатар оқушылардың танымдық қызығушылығын дамытудың бірден бір
жолы берілген тапсырмаларды табысты ... ... ... ... ... қызығушылық-түрткіні, ықылас-ынтаны
жебейтін, оған әсер етудің және өзіндік ұмтылыстардың тиімді ... ... ... ... ие ... ... ... күші болып отырғандығында. Әсіресе,үздіксіз білім берудегі ... ... ... ... оның өмір бақи ... мен ... да өрістей беретіндігіне ықпал жасап, әсер ... ... ... мойындаған абзал. Білімдендірудегі мақсатқа жетушілік ... ... ... ... ... ... елдің талап
деңгейінде болу және сол жолда іздене білер адамдар тәрбиелеу деп ұғынсақ-
берілетін білімнің мазмұны,оның ... және ... ... ... үшін оның ... ... шешу ... де тәуелді [61].
Білімдендіру мен тәрбие саласындағы танымдық қызығушылыққа мән ... ... ерте ... ... дейінгі кезеңде әрбір ұрпақ ғұмырындағы
дәстүрлік сабақтастықты ескере ... ... жол ... ... тиісті.
Ол үшін оқушылардың өзіндік шығармашылық жұмыстарының шешіміне деген
өзіндік қарым-қатынасы жатады.
Оқу істеріне және өзіндік білім алудағы ... және ... ... ... ... оқу, пайдалы істермен, араласуы көрінеді.
Оқушылар басқа адамдармен қарым-қатынас ... қана ... ол ... ... талдап, оқып-жазуға талпынады. Мұғалімдермен
достарының арасындағы қарым- қатынасын қарастырады. Негізгі ерекшелігі өзін-
өзі ... ... ... жеке ... ... ... әсер ететін қызығушылықтар ... мен ... ... ... болады. Ол сондай-ақ сабақты жіберу себептері, қоғамдық іс-
әрекеттерді және танымдағы нақты пысықтылықты, ... ... ... ... жұмыстағы үзіліс қатынастары, қосымша тапсымаларды
орындау, ... ... ... саны, қол көтеру, оқушылардың
мұғалімнің талабынсыз-ақ өзіндік жұмыстарды сабақ үстінде орындауы, сабаққа
жауап беруі, өзіндік ұмтылыстары, ... мен ... ... ... ... ... ... үстінде оқушылардың мақсатқа деген жаңа
өзіндік ой тудырулары, жұмыс ... ... ... ... ... ... аяғына дейін орындау, қиындықтардан өзі шығу немесе көмекке
көңіл бөлу жатады. Өзіндік ... ... ... оқушылардың
өзіндік тапсырма орындауға ұмтылуы және мұғалімнің көмегінсіз-ақ мақсатқа
ұмтылуы жатады. Оқуға деген қызығушылықтың жоқ ... ... ... ... ... көрсетеді. Сондықтан мұғалімдер оқушылардың
оқуға деген ынта-ықыласын кеңейту үшін оқушыларға сабақ үстінде көп ... ... Осы ... ... ... ... құлықтармен
анықталады. Оқушының тапсырма орындаудағы өзіндік жоғары ұзақтылығы,
мұғалімдерге деген көңіл бөлу және ... ... ... ... ... ... ... күшейту болып табылады. Осы көрсеткіштердің барлығын
қарастыра отырып мұғалім айтылған түрткілердің қайсысы қай оқушыға сәйкес
келеді, сол үшін ... ... ... ... қажет. Түрткілердің пайдалылығы
сабақ үстінде әртүрлі мұғалімдердің, әртүрлі оқу ... мен ... ... және ... ... тұруы, оқушылармен мұғалімдер
үшін пайдалы [63,22].
Оқушылардың танымдық түрткісін талдау барысында ... ... ... әдістерін қарастыру қажет. Мұғалімдер ... ... ... ... түрі - ... ... Бақылау
мұғалімдердің сабақ үстінде ... ... ... ... ... ... және ... да іс-әрекеттерге қатысуына
байланысты. ... ... ... деген қарым-қатынас, мінезін бақылау
болып табылады. Оқу үрдісінде бақылау жұмыстарын жүргізу сынып сағаты
кезіндегі ... ... ... ... ... ... екені айқын. Оқушы мен жеке-дара (әңгімелесу,
түсіндіру,сұрақ-жауап т.б) іс-шаралар ... ... ... жүзеге асырылады. Сонымен қатар, оқушылар мен студенттер қоғамдық
сананың түрлері мен хабардар болып, біліп түсінгенімен ... ... оны ... ... ... ... бойларына
сіңбеуі де мүмкін. Мысалы өнерді түсініп бағалай білу ... ... ... өнер ... ... оқып ... ... сонымен қатар
өздерінің бойындағы мүмкіндіктерін дамытуы да ... Олай ... ... мен ... ... ... ... жасау, оқу
орындарында өнерпаздар тобын ұйымдастыру, әртүрлі ... ... тағы ... ... ... ... ... рухани өсіп,
талғамының қалыптасуына игі әсерін тигізері анық [64].
Оқушылардың танымдық қызығушылықтарын қалыптастыру үшін ... ... тыс ... ... ... екі
жақты пайдасы бар: біріншіден тәрбиелік мәні жоғары болса, екіншіден, іс-
тәжірибелік жұмыс ... ... ... ... болады.
Сабақтан тыс жүргізілетін жұмыстар оқушылардың жас шамасына сай ... ... ... Сондықтан да мұғалім сыныптан, аудиториядан ... ... ... ... ... қандай түріне, қандай
тақырыпқа қызығатындығы ескерілуі тиіс.
Сонымен қатар мұғалім ... тыс ... ... ... жүйесін
ұғымды ойластыруды міндетті деп таниды.. Сыныптан тыс тәрбие ... ... ... ... ... ... тәсіліне байланысты болып келеді. Мұғалім оқушыларға
жүргізілетін ... ... ... осы бағытта іздеуге жол ашуға
көмектеседі. Сонымен қатар оқушылардың танып білуге, қабілетін дамытуға, өз
пікірін ... ... ... ... арқылы іске асырылады. Сыныптан
тыс жұмыстарға ... ... ... ... мүмкіндік туады.
Сабақтан тыс жұмыстар оқушыларда түгелдей бір деңгейде болуы тиіс. Тәрбие
жұмыстарының ... мен ... ... жоспарға енгізіледі. Мұнда
тәрбиенің түрлері саяси-идеялық, адамгершілік, еңбексүйгіштік, эстетикалық,
имандылық т.б. қамтылуы тиіс. Бекітілген тақырыптарға байланысты: ... ... ... ... газеттер, қойылымдар, жиналыстар,
олимпиядалар, үйірмелер, ойындар, мұражайлар ашу т.б. ... ... ... ... ... арттыра отырып қоғамдық еңбекке
баулу. Осылайша жүргізілетін барлық оқу үрдісі, жүргізілген ... бәрі ... ... ... жеке ... ... ... [65]. Олай болса, тәрбие ... ... ... төмендегі (5 суретте) қарастырылған.
Қазіргі таңда әдіс-тәсілдермен бірге ... ... ... ... ... ... беру ... қолдану кең етек алуда.
Елімізде білім берудің жаңа жүйесі жасалып, өзгеше ... ... ... болуда. Педагогика ғылымының негізгі талаптарының бірі-
оқушылардың танымдық ... ... ... және ... жаңа ... мен ... оқу ... мен оқушылардың
жас және психологиялық ерекшеліктеріне қарай қолдану қажет.
Педагогикалық технология-тиісті мақсатқа жетудің ... ... ... ... ... ... ие болудың әдісі мен амалы. Оқыту
технологиясымен салыстырғанда педагогикалық ... мәні кең ... ... ... тәрбие-тәлім және тұлғаның қалыптасуы мен дамуы
бірге қамтылады. Ал оқыту технологиясы болса оқу ... ... ... ... әдістері мен тәсілдерін жүйелі орындап, қойылған
[66].
Педагогикалық технология-тиісті мақсатқа жетудің нақты тәсілдері мен
құралдары арқылы көздеген ... ие ... ... мен амалы. Оқыту
технологиясымен салыстырғанда педагогикалық технологиялардың мәні кең де
жан-жақты, өйткені мұнда тәрбие-тәлім және ... ... мен ... қамтылады. Ал оқыту технологиясы болса оқу бағдарламасындағы көлемдік
мазмұнды меңгерту түрі, әдістері мен тәсілдері 5 ... ... ... оқу ... оқу ... бойынша қоятын
қосымша сұрақтары: саулнама әдісі - бірнеше сыныптардан мектеп оқушыларының
оқуға деген қарым-қатынастары туралы түсініктерді тез ... ... ... ... ... бұл жаста танымдық түрткілермен байланыста болады.
Бұл жерде жаңа пәндерге деген қызығушылық оны оқу ... ... ... негіздегі танымдық түсініктер кіреді. Жоғары ... ... ... қатысу, сабақтардан зерттеу әдістерін қолдану
сияқты талпыныстар пайда болады. Оқушылардың ... және ... ... бері зерттеліп келгенмен, әлі қалыптаса қойған жоқ.
|Т | ... ... | ... ... | | | | ... | | | | ... | | | | ... | | | | ... | | | | |
| | | | | ... | | | | ... | | | | ... | | | | ... | | | | ... | | | | ... | | | | ... | | | | |
| | | | | ... | | | | ... | | | | ... | | | | |
| | | | | ... | | | | ... | | | | ... | | | | ... | | | | ... | | | | ... | | | | ... | | | | ... | | | | |
| | | | | |
| | | | ... ... |
| | | | | |
| | ... тапқырлар | |Пікірталас |
| | ... | | |
| | | | | |
| | | | ... |
| | | | | |
| | ... | ... |
| | | | | |
| | | | ... |
| | | | | |
| | ... үстел | ... |
| | | | | |
| | | | ... |
| | | | | |
| | |Өз ... жұмыс | ... |
| | | | | |
| | | | ... |
| | | | | |
| | ... кеші | ... |
| | | | | |
| | | | ... |
| | | | | |
| | ... | ... ... |
| | | | | |
| | | | ... |
| | | | | |
| | ... ... ... |
| | | | | |
| | | | ... |
| | | | | |
| | ... ... | ... ұлттық, |
| | | | ... |
| | | | | |
| | | | ... тап |
5 ... ... ... ... ... мен әдістері
Н.Г. Морозова [67,15] еңбегінде қызығу мен танымдық қызығу ... білу ... айта ... бір ... бір ... ... алуға
және ғылымға қатысты қызығуды танымдық қызығу дейтін боламыз- деп ескерткен
болатын. Ғалымдардың бір тобы ... ... ... ... ... Оқушылардың жеке тұлға ретінде қалыптасуы ... ... ... негізіне сүйене отырып, тану жалпы ... даму ... ... байланысты қарастырады. Ал,Н.Д.
Молдавская еңбектерінде адам психологиясының даму ... ... ... ішкі және ... ... ... ... мен
өзара әрекеттестігінің мәнін түсіну ең маңызды назар аударарлық мәселе дей
отырып,- сыртқы жағдайлардың барлық көрінісі ішкі жағдайлар ... ... ... ... ... ... ... психологиялық даму сияқты күрделі процесті алдыңғы
кезекте адамның ақыл-ой қабілетінің дамуына әсер ... ... ... ... және ... ... ие ... психикалық бөлшектерді
зерттеу арқылы жүзеге асады. Осы негізде ... ... ... ... ... адамның ақыл-ой белсенділігінің
нәтижелігіне қызмет етеді. Ақыл-ой қабілетті саналы ... ... ... ... жағдайда ғана жеміс береді, сондықтан саналы ... ... ... ... ... ... ... жалпы танымдық қызығушылықтарының барлық түрлері осы ақыл-
ой әрекетінің белсенділігіне орай жүзеге асып отырады [69].
Адам ақыл-ойының ... ... ... ... ... ... психикалық құбылыс- ойлау үрдісі.
С.Л. Рубинштейн [70] атап көрсеткен психикалық үрдістерде ... ... ... оның ішкі ... ... ... ... Ал, Н.Д. Молдавская, Б.Г. Ананьев, Қ.Б. Жарықбаев тағы ... ... адам ... ... ... ... ... оқу
үрдісінде шешуші роль атқаратын психикалық негіз ретінде атай отырып, жалпы
қабілет және арнаулы қабілет деп- ... ... ... ... адам ... ... ғана тән ... бейнелейтіндіктен,
кез-келген адам жалпы қабілет иесі болып саналыды. Адам ... ... ... сын ... ... есте ... әлсіз не күшті болуы, зеректік дәрежесі тағы басқа қасиеттері
әр адамда әртүрлі. Ал, ... ... ... әр ... ... бір ... деген бейімділік қасиеттерінің көрінісі. Оқушы өзіне ұнайтын іс-
әрекетті басқа іс-әрекеттерге қарағанда ... ... Сол ... деген
қызығушылығының басым екенін көрсете біледі [72, 16].
Отандық зерттеуші Т.Қ. Жұмажанованың [73,36] еңбектерінде
"Жоғары сынып оқушыларының танымдық қызығушылығын қалыптастыру ... ... тыс ... деп ... ... да ... әдеби
қабілетін дамыту, көркем шығармалар арқылы эстетикалық таным ... ... ... саяси көзқарасын дамыту, біліктілігін арттыру
мәселесін қарастырылды. Оқушылардың танымдық қызығушылығын, ынта-ықыласын
қалыптастыра отырып білім берудің ... ... ... жан-жақты
зерттеу арқылы алынған нәтижелерді оқыту үрдісінде ... білу ... қол ... ... ұлы ... әр ... назар аударып,
осы бағытта ізденістер жасап отырған[74,17].
Сонымен қатар, ... ... ... ... мамандыққа қызығуын қалыптастыру” - ... де Абай ... он ... қара сөзі ... ... ... қызығушылығын дамыту мәселесін қарастырған[75].
Оқушылардың қызығушылығының артуына, рухан қалыптасуына әлеуметтік
ортаның әсері мол. Жоғарғы ... ... ... қызығушылығы
бағытындағы ғылыми ізденістерді тереңдете, дамыта түсумен ... ... ... ... ... ... ... психикалық әрекеттер құрайтындығын анықтау, ол
әрекеттердің өзіндік мүмкіндіктерімен ерекшеліктерін ... ... ... ... ... оқушыларының көркемдік қызығушылықтарына орай, ... ... ... ... оқушылардың
өнер туындыларына деген қабілеттілігін арттыра түсті. Оқушыларда ... ... ... ... білуге құмарлық, ең соңында қызығу пайда
болады. Білуге әуестік – оқушы ... мен ... ... ... Бұл саты сыртқы әсер, мәселен, сабақтың жақсы ... ... ... алмасып отыруы, мұғалімнің жылы шырайы арқылы қалыптасады.
Объектіні сыртынан көру және есту кезіндегі ... ... ғана ... одан әрі ... ... ... ... сөніп қалады. Қажетті
жағдай тудырылғанда ғана әуестену білуге құмарлыққа ұласады. Оқушы ... ... ... ... ... ... қуаныш сезіміне бөленеді.
Білген үстіне білгісі ... ... ... ... ... сабақтан
тыс уақытта өздігінен істейтін жұмысына жаңаша көзқарас туады. Ол оқулықтан
білгеніне ... ... ... ... ... ... зер ... Ал, студент өзінің қызығушылығымен таңдаған
кәсібін терең меңгеру үшін ізденушілік ... ... ... ... ақпарат құралдарын, басылымдарды, компьютер, интернет
т.б. зерттеп, ізденушілік қабілеті арта түседі [76].
Оқушылардың мұғаліммен, ұйымдастырушымен, сыныптас ... ... ... ... ... ... ... қызығуын
тәрбиелеуде мұғалімнің жеке басының ерекшеліктері басты роль ... ... ... ... оның ... ... ... отыратын мұғалім,
шәкірттерінің жүрегінен жол тауып, сол ғылымға ... ... ... мінез-құлқын, жеке даралық қабілетін, меңгергенде ғана қызығудың
мәнін, маңызы мен тәрбиелеу жолдарын жетік білгенде,кәсіби ... ... ... ғана ойға ... ... жете ... [77, 54].
Буржуазиялық психологтар оқушылардың пәнге қызығуы санаға тәуелді емес,
туа ... ... ... сезім – инстинкт әрекетінен туындайды деген пікір
ұсынады. Мәселен, И.Ф.Герберт қызығуды ой ... ... ... сезім әрекетімен байланыстырса, психология ғылымында
қызығу адамға тән: ақыл, ... ... ... ниет және тағы басқа
үрдістерді қамтитын ... ... ... екенін дәлелдейді [78,48].
Қазақ ғалымдарының Қ.Б.Жарықбаев, Ә.Алдамұратов, ... ... ... ... ... ... ... мүмкіндік
жасап, туа пайда болуы мүмкін, бірақ ол ... тек ... іске ... ... ... Б.Г. Ананьев, Л.С. Выготский,
А.Н. Леонтьев, С.Л.Рубинштейн, Д.Б. Эльконин т.б. және ... М. Н. ... ... ... т.б. еңбектерінде
оқытудың танымдық іс-әрекетінің теориясы бойынша қарастырады.
Аталған ... ... ... ... және ... ... ... үрдістер түйсік, қабылдау, ес, ... ... ... ... ашу ... бойынша И.П.
Павлов, А.Г. Иванов,П.А. Анохин т.б. ғалымдар айналысқан болса, біз ... ... ... ... ... қызығушылығын
қалыптастыру тұрғысынан қарастырып отырмыз.
Зейін, ес, қызығу эмоциядан бастау ... ... ... ... ми ... ... үшін "күш алатын көз" болып табылатынын
ескертті [81,41].
Эмоция әрекеті – ... ... ... ... ... жолы. Мұндайда қызығуға ұласатын күшті эмоцияның ... ... ... ... ... ... қызығушылықдың тұрақты физиологиялық табиғатын түсіну үшін
И.П.Павловтың қозу мен тежелудің мидағы тұрақты ... ... ... мәні бар. Адамдар жағымды эмоцияны қайталап, жағымсызынан
құтылу жолын іздестіреді. Бұл ... ... ... ... ... тигізеді. Мысалы, оқушы қай ... ... ... ... ... тырысады. Ол көрсетілген бағытта тұрақты ... ... адам ... қабілетінің, сөйлеуінің мазмұны артады және
мидағы тұрақты жүйесінің қызметі нығаяды. И.П.Павловтың пікірі бойынша ... ... ... ... жүйесі оқып-үйрену және тәрбие жүйесінің
әрекетінен түзіледі. ... ... ... ... ... ... [83,44] ... мотивацияға басты көңіл аударады. Ол
қажетті әсердің мақсатын анықтауда мотивацияның мәні туралы айта ... ... ... ... ... түрлерінің жағдайларына сай
келмейінше мінез-құлық әрекетінің қай-қайсысын болса да жүзеге ... ... осы ... ... ролінің зор екенін есте ... ...... ... қабілетін көрсеткіш және оның
бағыттарын анықтаушы қозғаушы күші. “Мотивация” ...... ... ... кең мағынанда алынған сөз. Ол адамның
және жануардың мақсат бағыттығын, мінез-құлқының ... ... ... ... ... және ... келтіру мінез-құлық
функциясында мотивациялық факторлардың салыстырмалы ... ... 3 ... ... ... ... ... организмнің белсенділік
күй-жайға түсетіндігі, қажеттілік және инстинктік ... яғни ... ... ... Егер де мына ... болса: организмнің белсенділік ... ... ... не үшін тек осы ... ... ... ... алдымен мотивтердің көрсеткіші мінез-құлқының қай бағыттағы таңдау
жолдарының себебі болып зерттеледі: қалай, қай ... ... ... ... орындалуы, эмоциялық көрсеткіштің, субьективтік
әсерленушіліктің (талап, тілек және т.б.) және ... ... ... ... табады.
Психологияда “мотивация” ұғымы екі мағыналы болып қолданылады: 1. Жүріс-
тұрысты детермин дейтін факторлар жүйесін бейнелеуші ... - ... ... ... ... ұмтылыстар кіреді. 2. Жүріс-
тұрыстық белсенділікті белгілі бір ... ... ... ... ретінде.
Мотивациялық ұғымдардың ішінде көбінесе қажеттілік ұғымы маңызды ... [84,51]. ... ... сай ... ... ... жеке ... қалыптастыруда мектеп пен кәсіби оқу орындарының арасындағы
байланыстың қажеттілігі туындайды.
Ж.Р.Баширова[85] еңбегінде ... пен ... оқу ... ... бірден-бір маңызды жағдай ... ... ... көзқарастарының дамыту мәселесін қарастырған. Адам бойындағы
қажет, түрткі, ниет, тілек, ынта, ... т.б. ... ... құрайды. Танымдық қызығу адамды білімге, кәсіпке, іскерлікке,
іс-әрекетілікке т.б. итермелейді [86,21]. ... ... ... (6 суретте) төмендегідей компоненттерге бөлінді.
- мотивациялық құндылықтары;
- оқу ... ... ... ... ... ... ... білім, кәсіп, іскерлік, іс-әрекет,
игеру, нәтиже құралады.
Білім-жалпы,кәсіби, техникалық, ... ... ... бөлініп кәсіппен
ұштасады. Кәсіп-мамандық ... ... ... Ол университетте,
институтта, кәсіби техникалық колледждерде, ... мен ... ... алып кәсіп иесі болу үшін іскерлік қажет.
Іскерлік ... ... ... ... жұмыс, іс-
шаралар, дағдыдан туындайды. Іскер болу үшін іс-әрекетті меңгеру керек. Іс-
әрекет- әрекеттен, ... ... ... ... ... ... Игеру-қабылдау, ұғыну, ойлану, пайымдау, бекіту, жүзеге
асыру,қолданудан ... ... ... ... ... соң ... пайда болады.
Білімнің түрлеріне келер болсақ жалпы, арнайы, кәсіби, техникалық болып
бөлінеді. Білім алу үшін ... ... ... оқу ... ... ... ... іскерлік таныту үшін оқу, білім,
кәсіп, тәжірибе, ізденушілік, дағды,білік т.б ... ... ... ... асыру, танымдық қызығушылықтың туындауынан қалыптасады.
Оқу және тәрбиелеу үрдісіндегі белгілі бір нормалар мен құндылықтарды
игеру барысында ... ... мен ... ... пікірлерінің
әсерімен белгілі бір бейнемен қоса өзінің оқу ... ... ... қатынасынан байқайды.
Жастардың моральды-өнегелі тәжірибесінің байлығы, көпжақтылығы оның
өзін-өзі жоғарылатуының үлкен мүмкіншілігін де иеленеді. ... ... ... оның ... ... өндіруі емес. Бұл қоғамның
талабына жеке адамның өзіндік жауабы.
Өзінің ерекшеліктерін тани ... және ... ... білдіре отырып,
ол өзінің әлеуметтік бейімделуіне қажет деп санайтын қасиеттерімен ... ... жаңа ... қоғамдық даму барлық тәрбие институттарының жан-
жақты дамыған жеке ... ... ... ... ... ... білім дайындығын және жұмыс орнында бәсекеге түсуін қажет етеді.
Осы еңбектердегі психологиялық-педагогикалық ... ... жеке адам ... ... ішінде оқу мотивтерінің әлі толық
зерттелмегенін көрсетеді [87,41].
Оқып-тәрбиеленудің жауапкершілігі жоғары сынып ... ... ... ... ... Бұл ... ... заңдылықтарына
ие, бағыттылығын, дағды және шеберлігімен байланыстырылған білім деңгейін
жас адамның жекелік-психологиялық ерекшеліктерін бейнелейді. Ол студенттер
мен ... ... ... ... ... ... ... алады,
бағаланған іс-әрекет мазмұнын, жеке адамдық қатынастарда, ... ... ... [88,52].
Осы жұмыстағы қарастырылған ой-пікірлерді бір ... ... ... оқу тәрбиесінде танымдық қызығушылықтардың алатын орны
ерекше. Танымдық ... ... ... ... жоспарына,
талабына, бос уақытын үнемдеуіне, кәсібіне, білім алуға құштарлығын
арттыруға әсер ... ... ... ... ... мақсаты негізінен мамандық таңдауды болашағым
деп түсініп, оның ... ... ... танымының, қызығуының,
балалық армандарының еншісіне беру ... ... ... ... ... таңдалынған мамандық, оқушының болашағына, оның дүниетанымы мен
қызығуына шабылған балта деп есептеуге әбден болады. Әрине, ... ... ... ... жастайынан бейімделген іскерлігіне, тіпті болмаса
өзі ... ... ... ... ... ... болады.
Бірақ үгіт жүргізіп, жаңадан ашылып жатқан мамандықтардың мағынасын ... ... ... қызығушылығын шет қалдырып, басқа игіліктер
үшін итермелеуге болмайды. Ол оқушының танымдық қызығушылығының
СУРЕТ ... ... ... ... ... ... ... соғуы да
мүмкін.
Осы тұста педагогикалық шеберлік үлкен маңызға ие. ... ... ... ... ... ... ары ... университетте
жалғасын табуға дем береді. Ал мектептегі пәнге қызығу міндетті ... ... ... ... туғызуынан, терең білім, ... ... ... ... керісінше мектеп кезіндегі ұнамаған немесе
меңгере алмаған пәндер ... ... мән ... ... ... да мүмкін. Әрине, университет білімі мектептен гөрі терең әрі көлемді.
Қазіргі таңдағы ... ... ... менеджер, маркетолог, эколог т.б.
сияқты түрлі жаңа мамандықтар мен мектеп қабырғасында негізі қаланбаған
туризм, ... ... т.б. жас ... ... ... аталған мамандықтар мен ғылымдар аумағында түсініктер
беріп, олардың немен айналысатындарын және қандай пәндермен ... ... ... ... ... ... пен ... бір ұштастығы осында.
Қазақстандағы жалпы әлеуметтік, саяси экономикалық және ... жаңа ... ... ... ие ... жеке ... ... беру жүйесін жаңаша тұрғыда қарауды талап етеді. Сол ... ... ... жетілдіретін жас буын болғандықтан мектеп
оқушыларының, орта және ... ... ... ... ... ... ... қажет [89,25].
Жеке адамның қандай да болмасын ортаға бейімделуі оның ... ... ... ... ... ... Ендеше
оқушының танымдық қызығушылығының, іс-әрекетінің дамуы ... ... ... ... ... Дж. ... өзінің "Танымдық психология"
деген еңбегінде, балалық ... ... ... ... [90,21], ... Гальперин [91,41] еңбектерінде "Жас ерекшелік схемасы" әсер етеді деп
санайды. Оның пікірінше: "Біздің қоғамда болатын ... ... - ... оқу ... ... оқытудан жаңа ұғымдардың мазмұны, оның
мәнді белгілері әуелі бастан - тура ... ... ... ... ... ... ... бейнесі ретінде адам басындағы
түсініктерді тікелей зерттеу мүмкін емес",-деп қарастырды.
Адамның ... ... ... ... ал ол ... ... емес. Көптеген зерттеулер көрсеткендей, бір зат жайлы нақты
түсінікті қалыптастыру ... ол ... ... ... істеу негізін
түсінбеу мүмкін емес екен. Оқушы өзінің түсінігін толықтыру үшін оны үнемі
өзгертіп, ... ... ... Оқыту үрдісімен таным ... ... іске ... ... мақсат қана емес, пайдаланылған
әдістер, ұйымдастырылған формалар мен ... ... роль ... ... ... оқу-тәрбие жұмысының қайнар көзі- орта мектеп. Осы орта
мектептің қабырғасында еліміздің ... ... ... ... ... тыс ... ... оқушылардың танымдық қызығушылығын,
шығармашылық қабілетін іс-әрекетін дамыту мақсатында ... ... ... берудің келесі салалары жоғары оқу орны мен
мектеп ... ... ... оқу ... мен жоғары мектеп арасындағы ... әсер ... ... ... |
| |
| ... | ... | |Этнос |
| | | | | ... | ... | ... ... ... ... орта | | | ... |
| | | | | ... ... | ... | ... |
| | | ... пен ... оқу орындары арасындағы қызығушылыққа әсер ететін
әлеуметтік факторлар
Жеке адамның бағыттылығының бір түрі ретінде кәсіби ... ... ... ... ... шарттарының бірі
және кәсіби қызығушылық қалыптастыру жоғары сынып ... үшін ... ... ... ... ... жеке адам бағыттылығы - оқу, оқудан тыс әрекет формаларының
баршасының ... ... ... ... ... кәсіби іс-
әрекетке дайындығын тәрбиелейтін күрделі жеке адамдық ... ... ... ... ... - ... ... беретін мектептің жоғары сынып
оқушыларының кәсіби мамандыққа қызығушылықтарын, кәсіби бағыттылығының
мәнін ... ... ... ... таңдаған мамандығына
көзқарасын сипаттайтын, кәсіби іс-әрекетке дайындығы. Кәсіби қызығушылық
мектеп пен жоғары оқу орны ... ... ... факторларыны
байланыстылығын төмендегі (7 суреттен) көруге болады. Кәсіби қызығушылықтың
маңызды жақтарының бірі, ол оның ... ... ... ... мен сенімдерінде көрінеді.
Орта оқу орындары мен жоғары мектеп ... ... ... әлеуметтік факторларға тоқталайық.
Макрофакторлар – дегеніміз көптеген адамдар тобына әсер ететін фактор.
Бұл әр жерде, мемлекетте тұратын ... ... Бұл ... ... жасайтын орта, тәрбие мекемелері жатқызылды.
Мезофактор – дегеніміз идеологиялық және діни ... ... мен ... ... ... және ... ... өмір
сүру жағдайлары.Бұл факторға діни мекемелер, өмір ... ... ...... адам өмірінің материалдық тұрмыстық жағдайлары,
оның жақын әлеуметтік қоршаған ортасы. Аталған факторға мәдениет, ... ... ...... сөз ... ... аударғанда "диа"- мөлдір және
"гнозей"- білімді білдіреді) – бұл зерттелетін объект ... ... ... ала ... ... жалпы құралы. Дамудағы диагностиканың ролі,
медицинадағы аурудың табумен теңдесе де ... егер оның ... ... және дұрыс ашылса, онда емдеудің қолайлы ... ... ... ... бұл ... - ... ... бірге дамып, онымен бірге
үнемі өзгеріп отырады. Қай қоғамда болмасын жалпы білімнің міндеті ... ... ... ... ... оқушыға белгілі бір
мамандықты меңгеруіне іргелі негіз ... ... ... ... ... кезде жалпы адамзаттың құндылықтары
мен тәрбие теорияларына және озат тәжрибелерге сүйене отырып, Қазақстанның
ұлттық және ... ... ... ескеріп, қоғам алдына
өзінің дербестілігі мен жауапкершілігін сезінетіндей, ұлттық сана ... биік ... ... мол азамат тәрбиелеу өмір талабы ... ... ... ... ... ... өзгерістер
халық шаруашылығының барлық салаларына қажетті мамандар дайындау үшін білім
беру жүйесінің алдына сапалы талаптар қойылуда. Осы талаптарға сәйкес ... ... ... ... ... ... жаңа типтері: лицей-
гимназиялар, техникалық мектептер, жеке меншік мектептер ... ... ... беретін мектептердің жоғары сынып оқушыларының қабілеттеріне
сәйкес саралап оқыту, болашақта таңдап алатын ... ... ... ... Бұл жұмыстарды дамыту мақсатында мектептегі оқу-
тәрбие жұмыстарын тиімді ұйымдастырып, ғылым ... ... ... тыс ... еңбекке баулу барысында ғана оқушылардың мамандық
таңдауға ... ... оқу ... таңдап, жоғары кәсіби білім
беретін, болашақта оқитын оқу орнына тез ... ... ... бойына кәсіби қызығушылықтарын қалыптастыру мәселесі
бойынша танымал ғалымдарымыздың бірі М. ... " ... ... ... ... ... негіздерін терең оқыту, сабақтан тыс
уақытта еңбекке баулу ... ғана ... ... таңдауға
қызығушылығын дамытып, оқу орнын таңдап, жоғары кәсіби білім беретін,
болашақта оқитын оқу ... тез ... ... қабілетіне қарай
қалау- әркімнің қабілетіне және еңбігіне ... ... ... ... ... тұрғыдан талданған [96,37].
Дегенмен танымдық қызығушылықты жоғары сынып ... мен 1,2 ... ... ... ... мәселесі сөз болмаған.
Білімі терең, мамандығы жоғары деңгейдегі кәсіп иесін дайындау ісінде
бакалавр бөлімі мен магистратура арасындағы сабақтастықтың мәні ерекше. ... ... ... ... ... ... ретінде адамгершілігі,
құндылық қасиеттері, білімі белгілі деңгейде басқа ... ... да, ... оқу ... ... ... ... кейбір
қасиеттері сақталып,кәсіби, шығармашылық, мінез-құлық т.б қасиеттерінің
дамуы әрі ... ... ... [97,12]. Осы ... біз ... ... еңбектерін сараптай келе сабақтастық ұғымына ... ... ... мен ... ... ... маман
дайындау ісінде оқушылардың төменгі сатыда ... ... ... қалыптасқан тәлімдік нормалары мен ұстанымдарын және білуге,
үйренуге, түрлі ... ... ... меңгеруге деген ішкі
сезімдерін (ынта, ықылас, ниет, ... ... ... ... жоғары сатыда
жаңа деңгейде дамытуды танымдық қызығушылықты қалыптастырудағы мектеп пен
университет арасындағы сабақтастық дейміз. Ақыл-ойы ... ... ... ... ... маман дайындау ісінде оқушылардың төменгі
сатыда алған білімін, меңгерген ... ... ... нормалары
мен ұстанымдарын және білуге, үйренуге, түрлі іс-әрекетті ... ... ... ... ішкі сезімдерін (ынта, ықылас, ниет, түрткі,
тілек, қажет т.с.с) жоғары сатыда жаңа ... ... ... ... ... пен ... ... дейміз.
Қазіргі жоғары сыныптағы жекелеген пәндердің тереңдетіліп оқылуы,
факультативтік сабақтар, арнаулы курстар, ... ... ... т.б. жүзеге асырылып, жоғары оқу орындарымен сабақтастық үрдісін
жетілдіргенде ғана болашақта ... ... ... ... қажет. Білім
беру жүйесін дамытуда жоғары оқу орындары ішілік лицей-гимназиялар жұмыс
істейді. Сонымен қатар, ... ... ... де бар. ... ... ... ... 4 курста мектептерде
педагогикалық практика жүргізіледі. Оқытудың ... ... ... оқу ... ... ... ... беру мақсатын көздейді.
Қазіргі жағдайда мамандарды кәсіби даярлаудың ... бір ... мен ... ... ... оның бәсекеге түсу қабілетінің негізгі
шарты болып табылады. Маман өзінің ... ... ... ... ... кәсіпшіл қызметін ұсынушы нарықтық қарым-қатынастар
объектісінің ролін атқарады.
Осымен байланысты кәсіби даярлық үрдісінде жоспарлау, білім алу, ... ... мен ... ... студент еңбек нарығынан елеулі орын
алады. Осыған орай, маманды ... ... оқу ... ... ... ие
болып қана қоймай, өмірлік табысы десек артық айтқандық болмас. Жоғары оқу
орнында тұлға ... ... ... ... ... ... ... керек.
Әлеуметтік ой сананың асқар биігіне көтерілген әл-Фараби бабамыз
“Адамға ең бірінші ... ... ... беру ... тәрбиесіз берілген білім
азаматтың қас жауы, ол келешекте оның өміріне опат әкеледі”, - деген ... ... ... енді ғана қолы ... ... ... қазіргі
тіршілік тынысындағы ақаулықтар бәрімізді еріксіз ... ... ... ... ... ... жаппай сауатты ұрпақ ата-
бабаның дәстүрлік әдет-ғұрып, салт-санасы мен ... ... ... ... ... ... ... кімді болса да толғандырмай
қоймайды. Өйткені, бұрынғы ... ... ... ... ... ... жаман әдеттерді естіп те көрмеген халқымызды
қобалжытып, мұндай сорақылықтарды ... ... алу ... ... ... ... ... әсіресе, педагогтар мен психологтардың алдында
тұрған келелі, ... ... ... бірі ... ... орайда, тәрбие жұмыстарын жүргізу барысында ... ... ... ... ... ... бір ... осы кафедрасының профессоры “Әдеп әліппесі” оқулығының
авторы ... ... ... ... Есік ... Қаныш
Сәтбаев атындағы мектептің жоғары сынып оқушылары және мұғалімдері мен
пікір алмасып қайттық. Бұл ... ... ... ... ... зерттеу барысында бірнеше ... ... ... жүргізілген болатын. Оның нәтижесін,қалыптастыру
жолдары келесі тарауда көрсетілген.
1.3 Мектеп пен университет сабақтастығы ... ... ... дамытудың үлгісі
Қазақстанның XXІ ғасырда өркениетті әлемнен орын алып, дамыған елдердің
деңгейінде болуына ықпал ететін бірден-бір құдірет-білімді, тәрбиелі, ақыл-
парасаты мол ... ... ... ... ... сияқты мемлекеттің
алдында тұрған міндет біртұтас білім кеңістігін ... ... ... ... ... озық ... ... отырып,жастар
санасына туған халқының дүниетанымына деген құрмет пен мақтаныш сезімін
ұялатып, ... ... ... ... тиімді пайдалана білетін
ұлттық рухты сіңіру.туған халқының мемлекеттік тілі мен әдебиетін, ... ... ... салт-дәстүрін меңгере білуге ... ... ... әр ... ... ... іс ... жаңа білімді игеруде, іздену ... ... ... өз ... ... ... болып шешуіне басшылық етеді. Міне,
проблемалы оқытудың мәні осында [ 98, 23].
Танымдық қызығушылық-табысқа жетудің,яғни нәтиже алудың ... Ал, ... ... адамзат құмырындағы ЮНЕСКО (Біріккен ұлттар ұйымының
білім,ғылым және мәдениет мәселелері жөніндегі комитеті) көрсеткен ... ... ... ... ақиқат, парыз, бейбітшілік,
сүйіспеншілік , ... ... ... беру ... ... ... ... мен білімнің нәтижеге жетуі. Жалпы адамзаттық мұратпен іштей
қабысып бірлік тапса ғана ... ... ... ... ... дәлелдеп отыр. Бұл көрсетіліп отырған тағылымдық бес қағида - әрбір
тұлғаны білімдендіру, ... ... ... ... ... негізі
болуға тиіс. Әрине, ... ... ... ... жасайтын
зұлымдықтың мына салаларынан қорғанарлық болас, педагогикалық ізденістер
мен атқарылған еңбек нәтижелі ... Олар ... ашу, ыза, ... ... ... ... ... өркөкіректік,
күншілдік, көре алмаушылық,қызғаншақтық, қараниеттік, ынтықсыз, құмарлық,
сұқтанушылық т.б. жағымсыз қасиеттерден қорғанарлық ... ... мен ... еңбек нәтижелі болмақ.
Адамның адамгершілік, имандылық таным-түсінігіне зиян келтіретін жаман
қылықтарды болдырмау түрткілерін оқыту барысында, тәрбие ... ... ... ... ...... көзқарас қалыптастырып, тұлғаның
сенімін бекітумен шарттас.
Тұлғаның шын мәніндегі ынталы ... ғана ... мен ... ... ... ... ... көрсеткендей, білімдендіру,
тәрбиелік өнеге, әрине ... ... күш ... ... ... ... жігерін тұншықтырып, келеңсіздікке душар етеді.
Осы орайдан келгенде ... және ... ... ... ... мен ... ... көрсеткендей және халқымыздың ежелден
келе дәстүрі, әлеуметтік жағдай, “гуманистік”, ... ... ... ... ... ... сенімін
қалыптастыруға мүмкіндік туғызады. Айтылған саланың нәтижеге жетуі үшін
ЮНЕСКО көрсеткен білімдік ... ... ... ... ... ... ... тұлғаның ішкі қуатындағы, яғни өз
бойындағы ... мен ... ... ... ... ... жетілдіру әдістемесін арнайы
мақсатты бағыттай ... ... ... ... ... Осы ... қарағанда оқыту технологиясы
педагогикалық категорияның бірлігін сақтап, ... ... ... ... тереңдете түседі [99,101].
Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінде білім берудегі көп
сатылы жүйесінде ... ... ... ... ... саяси,
әлеуметтік, экономикалық түбегейлі ... ... ... ... беру ... өтеу мақсат етіледі. Болашағы зор тәуелсіз
қазақ елін өркендететін жас ұрпақтың ұлттық ... ... ... ете
алатын мамандар- магистрлер және олар білім беру, оқыту, тәрбие жүйесінде
негізгі тұлға болып табылады. Сондықтан ... ... ... мен
дағдыларын жүзеге асырып оны ... ... ... ... ... етіледі.
Жоғары оқу орнының тәрбие беру мен ұйымдастыруға қойылатын міндеттер
мен талаптар және ... ... оны ... ... ... өлшенеді.
- әрбір студент қазіргі білім беру стратегиясының басты сипаты, әрбір
тұлғаның өзіне тән қабілетін оятып, талантын ... ... ... ... дамудың дербес ерекшеліктеріне орай жоспар жасап және ... ... ... ... түсініп қана қоймай, оны орындауға және тақты
іс жүзінде көрсетуге ұмтылуы керек[100].
Оқу орындарындағы ... және ... беру ... ... ... ... жетудің моделі тұрғысынан қарағанда орта білім
беретін оқу ... мен ... ... ... ... жүйедегі
ұқсастық пен сабақтастық мынадан көрінуге тиіс:
- білімдендіру мен тәрбиелеудегі мақсат;
- білім және тәрбиенің мазмұны;
- білімдендіру мен тәрбиелеудің ... ... ... ұйымдастыру түрлері;
- үрдістегі тұтастық (оқыту,білім, тәрбие,дамыту);
- білімдендіру мен ... ... ... ... білімдік және тәрбиелік деңгей, оның нәтижелік көрінісі.
Педагогика ғылымының ... ... ... ... орта және
жоғары оқу орындарындағы білімдендірудің сабақтастығы мен ... келе орта оқу ... ... ... ... ... ... білімдендіреді, оқытады,тәрбиелейді, дамытады;
- білім, білік, дағды, машық қалыптастырады;
- жаңа тәрбиені, білімді ,меңгертіп, бекітіп, қайталайды;
- білім,тәрбие деңгейін тексереді,бағалайды;
- ... ... ... стандартқа үйлесімді болуын,
бағдарламаның жүзеге асуын орындайды;
- әр сабақтың негізгі мақсатқа жетуі ... ... ... ... ... ... ... тәсіл, амал,
көркекті бірлікте қарастырылады;
- әртүрлі сабақ типімен ... ... ... ойын, конференция,
бақылау, проблемалық сабақ т.б.) дәріс түріндегі сабақ та ... ала ... ... ... ... ... мектептегі жүйелік моделі;
- тақырыпқа орай жоспар және өздігінен жұмыс атқару үшін ... ... ... ... және оның ... ... алыптастыруға
бағытталуы ескеріледі;
- берілетін ғылыми ақпардың жүйелілігі,уақыт талабына үйлесімділігі
ескеріледі;
- дәлел, деректің тұжырымға үйлесімділігі;
- ... ... ... ... ... пікірдің айқындығы тыңдаушыны өздігінен ... ... ... ... ... ... проблеманы шешуге бастайтындай болуы;
- басқа пікірді, негізгі ой түйінін айқындай түсуі;
- аудиториямен ... де, ... ... жасап- ойлаумен
іскерлік белсенділігін көтеру;
- мәтінді,конспекті, ... ... ... пайдалану.
Біздің негізгі мақсатымыз болашақ кәсіби мамандыққа үйлесімді білім,
дағдыны меңгеру, ... ... ... және ... ... ... арқылы қалыптастыру, өз бетімен оқу және оны өздігінен
іздей білуін ... ... ... ... бөлуді ұйғардық
.
Жоғары деңгей: қызығушылықтарға тән қасиеттер туралы ... ... ... ... ... тобы, достары арасындағы қарым-қатынас, өмірде
өзгерістерді білуге ынтықтылық, алғырлық, ізденімпаздық, талпынысы болуы.
Сонымен қатар оны ... ... ... тыс ... бос ... ... ... түсініп, оларды іс жүзінде пайдалана алады,-
деген топтағы оқушылар жатады.
Орта деңгейі: жалпы танымдық ... ... ... ... ... толықтай емес; білуге әуестік, білуге құмарлығы байқалады. Көбірек
танымдық ойын, ... ... ... ... етеді. Берілген
тапсырма түрлері арқылы іздемпаздық қасиеттерін байқататындар енді.
Төменгі деңгейі: “таным”,”қызығушылық” ұғымы ... ... ... көп білуге, ізденуге ниеттенбейтін, берілген тапсырманы жазалауға
байланысты, баға үшін оқитын, жауапкершілігі ... өз ... ... ... ... ... әрекет жасайтын қатынасушылар
жатқызылды.
Оқушылардың жеке ... ... мен ... ... ... қызығушылығының қалыптасуының компоненттері ... ... ... ... пен ... арасындағы
сабақтастық (3 суретте) кескінделген.
Бұл суретте, оқушылардың танымдық ... мен ... ... ... ... ... негізгі
қалыптастыру бейнесі жатады. Онда болашақ мамандарды қалыптастыру, танымдық
қызығушылықтарын зерттеу жолдарын қарастыру, мектеп пен ... ... ... ... ... ... ... олардың
бойындағы адамгершілік,ақыл-ой,эстетикалық,еңбек ... ... ... Бұл ... ... ... азаматтық жауапкершілікті т.б педагогикалық іс-әрекетті,
өзіндік тұлғалық жетістіктерінің нәтижесін ... - ... ... ... ... және ... ... пәндік әдістемелік дайындығының деңгейі, ... ... ... ... ... ... педагогикалық үрдістің
заңдылықтары мен қозғаушы күші ... ... ... Бұл жүйе ... ... ... ... (Н.В. ... ... ... В.А. Сластенин және т.б) қарастырса,
теориялық және ... ... (Ю.Н. ... В.Н. ... - ... әдістемелік мақсаттары, оқыту ... ... ... міндеттер мен оның негізгі тәсілдерін
болжау және педагогикалық ... ... ... жатады. Сөз
сөйлеуге дағдылану,ғылыми зерттеу жұмыстарды талдауға бейімделу.
Шығармашылық- шығармашылық ептілігін ... ... ... ... бағыттылығы П. М. Якобсон
еңбектерінде тұлғаның психологиялық шығармашылық механизмі ... ... ... ... ... ... ерік ... дамуы,тұлғаның күш жігерін ... ... ... қызығушылық және тұлғаның өзін-өзі
дамытып,ұйымдастырып талдай білу мен ... ... [15] ... тыс ... ... ... деңгейлерін төмендегідей бөліп көрсетеді.
Жобалау: а) оқушылардың нәтижелі жетістікке жету үшін олардың
мүмкіндіктерін, дағдыларын ... ... ә) ... ... ... ... және ... түрде күшті оқушыларға лайықтап құрастыру
керек.
Конструктивті: ақпараттардың мазмұнын ... ... ... ... ... ... ... а) жылы жүзділікпен, талап қоя білу ... ... ... ... ... өзінің кәсіби іс-әрекетінің туындауына түрткі болуы;
Ұйымдастырушылық: оқушылардың танымдық қызығушылықтары мен зейіндерін
қалыптастыруға дағдыландыру.
Танымдық: оқушылардың оқу ... ... ... ... және ... осы қиыншылықтарды жеңуге мақсаттандыру (оқушылар
нақты даму кезеңінде осы қиыншылықтардың мүмкіндіктерін ... ... ... ... ... ... ... қызығушылықтарын қалыптастыруда шығармашылық
жұмыстарды ұйымдастырудың маңызы зор. ... ... ... ... ... ... қанағатшылдық, өзара қамқорлық,
өтірік айтпау, алдамау, тұрлаулылық, ... ... ... ... болу және әдептілік пен сыпайылықты бейнелеуі.
Пікірлесу барысында қазақ халқының әдеп тағылымдары жөнінде көрсеткен
көрністер мен ынта ... сала ... ... ... тиек ... ... деректері негізінде баланың намысын қоздырарлық ұлттық нанымды
жебейтіндей тәлім ... ... ... ... ... бойына терең
даритындығын әр тұрғыдан жан-жақты талдадық. Өйткені ... ... ... көңіліне серпіліс туғызған түйсіну мен түсінік олардың бойына
тиісті деңгейде көзқарас нышандарын танымдық қызығушылықтарын дамытуға үлес
қостық,- деп ... ... ... Қаз ... ... ... ... мен жас
композитор, әнші Дәукенова Гүлнәр Жұмайқызымен өнер ... орай ... ... атты шығармашылық кеш жүргізілді. Оған ... ... ... ... баспасөз материалдары қойылды.
Студенттер өмір жолымен, шығармашалық қызметімен ... ... ... таныса түсті. ”Күрең күз”, ”Қайран уақыт”, ”Сағындым
сағым ... т.б. ... ... ... орындауында тамашаладық.
Студенттер тарапынан бірнеше сауалдар қойылып үлкен ән кешіне айналды.
Сонымен қатар, бұл ... ... ... ... да ... ... ... эстетикалық танымдық тұрғыда үлкен әсер қалдырды -
деп ойлаймыз. Бұл кеш жастардың ойынан ...... ... ... жиі ұйымдастырып тұру керек деген пікірлерінен
түсіндік. Мектеп пен университет ... ... ... ... кештері оқушыларды әбден қызықтырады. Мұндай жағдайларда –
мәдени шаралардың өскелең жастардың ... ... мен ... тарихи тұлғаларды, яғни, өнер және ... ... ... ... ... мен ... ғұламаларын, танып біліп өсуі үшін,
сондай-ақ, болашақ маман иелерін ... ... ... ... зор. ... өмірге, әдемілікке, әсемдікке, ұқыптылыққа ... ... ... пен ... қызығушылық қорын бойына сіңіруіне үлесі
мол. Оқушылар мен студенттердің жас ерекшеліктеріне қарай ... жан, тән ... ... ... ... танымдық
қызығушылықтарын арттыру үшін мектеп пен университет ... ... ... ... ... ... пен университет арасындағы
сабақтастық нышаны байқалып, жоғары сынып оқушылары жоғары оқу орындары мен
университеттің тыныс-тіршілігі жөніндегі ... ... ... ... Болашақта өздері оқитын оқу орындарымен ... ... бел ... Әдетте, өнеге болар игілікті тағылым-балаға әсері мол,
айтарлықтай серпіліс туғызатын құбылыс ... ... ... жөн ... ... ... ... барлық оқушыларды жоғары оқу орындарына
түсуі үшін ... ... ... ... ... жүргізіледі. Оқушылар
өздерінің қабілеттеріне мүмкіндіктеріне байланысты икемделеді. Оқушыларға
бағыт бағдар беруде келеңсіздіктерге жол бермеу үшін орта ... ... ... оқу ... ... атқаратын жұмыстары көп-ақ. Мектеп
шеңберінде оқушылар мен олардың ата-аналарымен өндірістік ... ... ... жөн, яғни ... өндіріс салаларының мамандарға
мұқтаждығын анықтап мектеп бітірушілер өз орнын осы ... ... ... Содан кейін барып ... ... ... ... Кәсіптік бағдарлау кезінде оқушылардың мүмкіндіктерін, қабілетін
анықтауға баса назарындай кезеңдерін ... ... ... өздерінің
болашақ мамандығына қызығушылығы мол, болашақта жұмыс тауып істеуге
мүмкіндігі бар ... ... ... ... ... ... пен ... көлемінде жүргізілетін тәрбие ... ... пен ... оқу ... ... ... танымдық
қызығушылықтың сабақтастық жүйесін топтастырдық. Атап айтқанда:
- өнер және тіл (музыка, сурет, сөз ... ... ... білім және ғылым (қызығуына байланысты жеке пәндер, саяхат, құқық,
қоғамдық ғылымдар т.б);
- мәдениет (спорт, театр, кино, оқырмандық қызығу);
- ... ... ... машина жасау, байланыс құралдары,
электрондық техника);
- кәсіби қызығу (мамандығына байланысты салалары ... ... ... қызығу);
Аудиториядан тыс жүргізілетін педагогикалық жұмыстар арқылы студенттің
кәсіби мамандығына қызығуын дамытуға мол мүмкіндік бар. Мұнда ... ... ... ... Аудиториядан тыс педагогикалық жұмыстар
арқылы ғылыми теориялық, арнаулы педагогикалық, ... ... ... ... ... ... дағдыларын меңгеруге үлес
қоса аламыз.
Сонымен ... ... ... беру жүйесіндегі сабақтастық мәселесіне
байланысты Баширова Ж.Р. “Методологические аспекты преемственности ... ... ... [106] ... ... ... ... беру жүйесіне көп мән берген.
Кәсіби білім саласының жалпы заңдылықтарына мыналарды жатқызуға болады:
- кәсіптік оқу орындарын ... ... ... және ... ... мен ... үрдістің заңды
қамтамассыз етілуін;
- оқу ... ... түрі және ... ... өту
тәуелсіздігі;
- педагогикалық үрдістің алдына қойған мақсатары мен мазмұндарының
заңдылықтары;
- педагогикалық құрал және әдістерінің ... ... ... ... ... ... және оқытудың өзара байланыстылығы.
Кәсіби білім беру әдісі және ... ... ... үлес ... бірі А.П. ... [107] ... мамандарды оқыту
мазмұнына оқу жоспары мен оқу бағдарламасының мазмұнын зерттеу ... және тіл | ... мен ... ... | ... байланысты жеке пәндер |
|Сурет------- | ... ... ... | ... ... ... | ... ... |
| ... | |
| ... қызығушылық |
| | ... ... | ... ... | ... ... ... | ... жасау ... ... | ... ... |
| | ... мамандығы бойынша қызығу |
| | ... ... ... |
| | ... ... |
| | ... қызығу ... ... ... -Мектеп және жоғары оқу орындарында оқу тәрбие үрдісінде танымдық
қызығудың сабақтастық жүйесі
Ал, ақыл-ойы терең ... ... ... ... қасиетті,
танымдық қызығушылығы биіктен көрінетін кәсіп иесін дайындау ісінде
сабақтастық мәселесін зерттей келе Э.А. ... ... Кар, ... ... ... ... өз ... аса жоғары
бағалайды.
Біздің зерттеу проблемамыздың ... ... Кар ... ... ... ... обработка, постройки законы,
Платье, оружие, дороги и прочее законы в этом же ... ... и ... ... ... ... стихи, изваяние статуй чудесных-
Судостроение, полей обработка, постройки законы,
Платье, оружие, дороги и прочее законы в этом же роде,
Равно прелести и ... ... ... ... ... изваяние статуй чудесных-
Все это вызвано патливого или нуждою
Смертных мало-помалу идет по пути к ... ... ... ... в ... ... а ... людей их на свет выдвигает.
А так как вещи одна за ... ... ... человек высочайших вершин достигает в искусствах [108,52].
Үздіксіз білім беру ... ... ... және жас ... ... қалыптастыру мәселелері қамтылды. Ал, ... ... бір ... және ... ... Сабақтастықтың обьектісі құрылымының мазмұндық түрлерін
анықтайды. Сондай-ақ Э.А.Баллер ... для ... ... ... ... иметь специфический характер” [109.13] - деп
қарастырады.
Дегенмен де ... пен ... ... байланыс, сабақтастық
мәселесін көтеру үшін әлі талай ғылыми зерттеу жұмысын жүргізуді қажет
етеді.
Білімі терең, ... ... ... ... ... дайындау ісінде
мектепте, жоғары сыныптарда, оқу орнының бакаларвр бөлімі мен ... ... мәні ... ... ... сабақтан тыс, жоғары
оқу орнында аудиториядан тыс жұмыстарын жүргізу, үздіксіз білім ... ... ... ... т.б. ... беру ... ... салыстыра, өзара сабақтастыра отырып жүргізуді қажет ететіні
байқалды.
Сонымен, мектеп пен университет арасындағы ... ... ... ... ... ... жас ұрпақ
тәрбиесіне, білім деңгейінің жоғарлауына, адами қасиеттерінің қалыптасуына
берері мол деген ... ... ... ... ... ... саласында мектеп пен университет арасындағы
сабақтастықты қалыптастыру оқушылардың білім деңгейінің көтерілуіне, маман
даярлау ... ... ...... беру ... ... өзгерту
кезеңіндегі педагогика ғылымының басты міндеттерінің бірі болып табылады.
Себебі, оқушылардың танымдық қызығушылықтарын мектепте ... ... ... қалыптастырып, алған тәрбие мен білім деңгейлерін, танымдық
қызығушылықтарын жоғары оқу орындарында аудиториядан тыс жұмыстар арқылы
ұщтастырамыз. Олай ... ... ... ... ... ... ... қалыптастыруға ықпал ету, оқу-танымдық және тәрбие
үрдісінің бірлігі жағдайында кәсіби шеберлікке ынтасын арттыру.
Маман даярлау ісінің ... ... бір ... ... ... мен ... ... сабақтан тыс жұмыстарын
жүргізуге маңызды мән беріледі.
Сонымен қатар, жалпы педагогикалық дамудың, оның ... ... ... ... ... оқушылардың танымдық
қызығушылығын қалыптастырудағы мектеп пен ... ... ... келе І ... ... ... ... тұжырым
жасадық.
- оқушылардың танымдық ... ... ... ... және жеке ... ... ... оқушының іс-
әрекеттілігі сарапталынып, оқушылардың танымдық қызығушылықтарын
қалыптастыру ... ... ... ... өзара салыстырылды.
- отандық ғалымдарымыздың еңбектерін сараптап, ... ... ... ... ... ... ғылыми еңбектер мен
әртүрлі деректерге сүйене отырып оқушылардың танымдық қызығушылықтарының
қалыптасуындағы мектеп пен ... ... ... ... ... ... мен зерттеулері жан-жақты сараланып,олардың
біліктілік, тәлімділік жақтары көрсетілді.
Мектеп пен университет ... ... ... ... ... ... жеке ... білімділігі мен
адами қасиеттерін қалыптастырудың жолдары анықталып, талдау жасалынды.
Оқушылардың танымдық ... ... ... ... арасындағы сабақтастық мәселелерін ашу ... ... ... ... ... бірнеше
топтарға топтастырдық.
1) Педагог-психолог ғылымдарымыздың еңбектеріндегі танымдық қызығушылық
туралы ой-пікірлерін талдадық.
2) Оқушылардың ... ... ... сабақтастықтың
зерттелу жолдарын анықтадық.
3) Оқушылардың танымдық қызығушылығын дамытудағы мектеп пен ... ... ... мүмкіндіктерін аштық.
-----------------------
Ò¾ðòêi ò¾ðëåði
ñûðòºû ò¾ðòêiëåð
iøêi ò¾ðòêiëåð
Òàíûìäûº
íèåò òóäûðàòûí
¸ëåóìåòòiê
¼ç ìàºñàòûíà ... ... ... ... ... ... ... (ìîòèâ)
̽ðàòºà ½ìòûëó ò¸ñiëi
²ûçû¹óøûëûº òó¹ûçàòûí ºàæåòòiëiê
²àæåò ¼òåó í¸òèæåñi
ìèêðîôàêòîðû
̸äåíèåò
Îòàíû,ìåìëåêåòi, ºî¹àìû

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 60 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
XIV-XV ғасырлардағы қыпшақ антропонимдері30 бет
Математиканың білім мазмұнындағы мектептің бастауыш және орта сатысындағы сабақтастығы20 бет
Ғылыми таным3 бет
Оқушылардың танымдық қызығушылығын қалыптастырудағы мектеп пен университет арасындағы сабақтастық23 бет
"көркем бейненің танымдық, эстетикалық мәні"12 бет
1925-1933 жылдар арасындағы халықаралық қатынас3 бет
Xvi-xviіі ғғ. қазақ-орыс елдері арасындағы дәстүрлі елшілік байланыстар тарихы10 бет
«Оңтүстік Қазақстандағы татарлардың арасындағы этнотілдік үрдістер»26 бет
«Қосымша білім беру жүйесінде ересектер арасындағы педагогикалық қарым-қатынасты жетілдіру» (өзгетілді ересектерге қазақ тілін оқытып-үйрету материалдары негізінде)37 бет
«Қыз Жібек» жырындағы сын есімдердің танымдық сипаты114 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь