Түркештің түркі әлеміндегі тарихи орны

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3.6


І.Тарау. Түркештің түркі әлеміндегі тарихи орны

а) Түркеш қағанатының құрылу тарихы ... ... ... ... ... ... ... ... ... .7.14
б) Түркештің этникалық территориялық бөліністері ... ... ... ... ... .15.25

ІІ.Тарау. Түркештің Қытаймен, Арабтармен қатынасы

а) Түркеш тарихындағы Атлах шайқасының рөлі ... ... ... ... ... ... 26.31
б) Түркеш қағанатында исламның таралуы ... ... ... ... ... ... ... ...32.38


Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..39.41

Пайдаланған әдебиеттер ... ..42.46
Түркеш қағанатының тарихы әлі де жүйелі түрде зерттеле қойған жоқ. Кезінде академик Әлкей Марғұлан мен Мұсатай Ақынжанов бастаған атақты ғалымдардың көз майын тауысып, зерделеуге үңіле түскен қадамдары өз жалғасын таба қоймады. Өткен ғасырдың 80-жылдарыңда Қытайдағы Нығмет Мыңжан, Жақып Мырзахан бастаған қазақ тарихшылары түркештер туралы көлемді зерттеулер жүргізіп, қазақ халқын құраған ру-ұлыстарға ұйытқы болған алғашқы, дербес этностық одақ ретінде қарастыра бастады. Орыс тарихшыларынан алғашқылардың бірі болып Л.Н.Гумилев түркештер туралы жан-жақтылы мағлұмат жинақтап, талай жаңалықтардың бетін ашты. Ал, қытай тарихшылары Лин Ган мен Шуе Зұң Жың қатарлылар соңғы жиырма жылда көктүріктер мен түркештер жөнінде өте қызғылықты тың деректер берді.
Жоғарыда аты аталған шетелдік және отандық авторлардың зерттеу еңбектері негізінен Қытайдың "Таңнама" (Көне және жаңа таңнама)."Таң Хуей Яу". "Сы Фу Иуан Гуй", "Зы Жы Тұң жияы", "Тұң дян" сияқты жылнамалары мен орда хаттамаларынан алынған үзінділерге сүйене жазылғаны белгілі. Осынау аса бағалы тарихи жазбаларда бәрі бірдей еш қатесіз және түпкі ақиқат емес болатын. Ұлы хандық шовинизммен бұрмаланған, қара дүрсін әскери рапорттар тілімен жазылғандары да жиі кездеседі. Ал, орыс зерттеушілері болса, оның парқына бармай-ақ сөзбе-сөз аударып, еуроцентристік астамшылықпен талдауға бой алдырған тұстары да жоқ емес еді.
1. Сы Магуаң Билік ғибратнамасы. Қытай тарихшысы 1066 жылы қолға алып, 1084 жылы аяқталған, 294 томнан құралған әйгілі топтама. Ол кейде «Ел басқару жылнамасы» деп аталған.
2. Түркештер жөніндегі естелік. 206-том.
3. Күлтегін (Үлкен жазу). 18-жыр. Аударма М.Жолдасбековтің «Асыл арналар» атты кітабынан алынды. Ал Қытай тарихшысы Лин ган «Тужуе Шы» кітабында профессор гең шеминің аудармасын пайдаланған. Онда жоғарыдағы сөздер былай аударылған: «Түркеш қағаны түргіміз, өз халқымнан еді».
4. Күні бүгінге дейін жалпы тарихи атауларды, сол сияқты түркештерге тайпа, адам аттары, мансап, лауазым атауларын әр елдің зерттеушілері әр түрлі жазып келгендіктен оқырмандарды шатыстыруымен болды. Соларды бірлікке келтіру мақсатымен түрліше жазылған нұсқаларды сарапқа салып, ең қонымдылау келгенін қолдануға ұмтылдым. Мыс, «Үгіл» қағанның аты Л.Н. Гумилевте (Көне түріктер) «Үш желе», 1986 жылғы «Қазақстан тарихы» 1- томында «Үшлік» Ә.Хасеновтың «Он оқ будун» еңбегінде «Үшіргелі», Н.Мыңжанның «Қазақтың қысқаша тарихында» Өжелі-Әйгілі, ұйғыр басылымдарында «Үжіл», т.б. түрінде жазылған. Мен қытай тарихшысы Шуе Зұңжыңның «Тужуе Шы» (Түрік тарихы) кітабындағы «Үгіл» нұсқасы түркілікке ең жақыны деп қабылдадым.
5. «Билік ғибратнамасы» Түркештер туралы естелік бөлімі.
6. Күлтегін. 1-жыр, 4-тармақ. Жолдасбеков М. Асыл арналар. 50-б. Мұнан былайға Орхон-Енесай тас жазуларынан алынған үзінділердің қазақшасы, негізінен, осы кітаптан алынды.
7. Ә.Марғұлан. Ежелгі жыр-аңыздар, 1985. 98-б.
8. Гумилев Н. Көне түріктен. 1992. 250-б.
9. Таң патшалығы көне тарихы. Батыс түрік шежіресі.
10. Сақал-қытайша Суо ге таңбасын тарихшы Шуе Зұңжың «Түжүе Шы кітабында деп жазыпты. Ежелгі түрік тілі мен жауын жетік білетін маманның тоқтағанды жөн санап, Суо Ге Мохәні Сақал Баға түрінде жаздық. Бұған дейін Гумилевте Сога, Н.Мыңжанда Саға, «Қазақстан тарихында» Сөге (Сақал) түрінде жызылып келген болатын.
11. Таң патшалығының «Жаңа Таңнама», «Көне таңнама», «Түрік баянында» және «Билік ғибратнамасының» 209-томында Сақалға бекітіп берілді деген 14 тайпа қағаны дегендегі он тайпа, бұрынғы он оқ тайпасы, ал кейін қосылған төрт тайпа – қарлұқ (Ге Лолу), Яғма (Ян миян), Баға тархан (Мохэ даган), Допшы (Ду мо жы) болатын. Мұндағы төрт тайпаның алдыңғы екеуі тайпаның атымен жазылса, соңғы екеуі сол тайпаны билеуші адамның лауазым атымен жазылып тұр деп қараймыз.
12. Төрт қала – таң патшалығы Шығыс Түркістан мен Жетісу Орта Азияны отарлау мақсатымен құрған әскери бекіністі қалалардың ортақ аты. Ол қалалар бұл өңірдегі әскери, саяси жағдайлардың өзгеруіне қарай әр кезде әр түрлі аталып келді. Түркеш қағаны құрылар алдында төрт қалаға Күшар, Қашқар, хотан, Қарашар кірсе, 692 жылы қайта құрылған «Әнши төрт қала Тұтық мекемесіндегі» Қара шәрдің орнына Сұып қаласы енгізілгені жазылған, «Төрт қапталды, он екі қақпалы Суяп дегеніміз осы». VIII ғасырдың ортасынан (751 жылдан) былай қарай Әншиге қарасты «төрт қала тұтық мекемесін» күшін жойды. Таң әскері шегініп кетті.
13. Билік Ғибратнамасы. 209-том.
14. Бұл жазуларды әр елдің туркологтары мен тарихшылары азды-көпті өзгерістермен әрқалай аударып келгені белгілі. Мен солардың Жолдасбеков М., Айдаров Ғ., Мұсабаев Ғ. Аудармаларын қытай ғалымы Шуе Зұңжаңның аудармасымен салыстыра келе профессор Шуе мырзаның аудармасына тоқтадым.
15. Билік ғибратнамасы. 211-том.
16. Гумилев Л. Көне түріктер. 294-б.
17. Күлтегін. Үлкен жазуы. 18-қатар М.Жалдасбеков аудармасы.
18. Билік ғибратнамасы. 211-том.
19. Билік ғибратнамасы. 211-том. Мұндағы біріншісі әскери шеннің мазмұны – сол қанат жасауылдардың бас сардары, ал екіншісі-Алтын (Алтай) бағытының Басқақ бегі болып шығады.
20. Билік ғибратнамасы. 212-том.
21. Білге қаған мәңгі тасы. Қытай тіліндегі тастың теріскей беті. 9-10 қатарынан алынды.
22. «Тәлім» - Таң патшалығы белгіленген тәртіп бойынша ханшалық мәртебемен ұзатылған Орда ханымдары патшалық аумағындағы әрқандай лауазым иелеріне хат жазар болса, оны «Тәлімхат» деп атап, нұсқау, бұйыру мазмұнында жазуға хақылы болушы еді. Сұлұқтың «алтын ханшысы» Асана тұқымы болғандықтан өркөкірек Таң мәнсаптысының кемсітуіне ұшырап отыр. Оның аяғы еларалық, ірі қанды соғысқа ұласқанына куә болдық.
23. Бұл үзінділер Түркияның « »журналынан (№118. 1999) алынды.
24. Гау Шан жы (703-755) Таң патшалығы генералы, тегі корейлік. Талас қаласы маңындағы Атлах бекінісі түбінде араб, қарлұқ, түркеш біріккен шабуылы барысында тас-талқан болып жеңілген.
25. Аз ғана әскермен қоршаудан қашып шығып, еліне аман жетеді.
26. Мыңжани Н. Қазақтың қысқаша тарихы. 159-бет
27. Гумилев Н. Көне түріктер. – 355-356-б.б.
28. Шин Жияң шуе Шуе бау (Шыңжаң университеті ғылыми журналы), №3, 1987.
29. Еверхард В. Қытайдың солтүстігіндегі көршілері (түрік тілінде). Анкара, 1996. 6-б.
30. Гумилев Н. Хұндар. Алматы, 70-71-б.б.
31. Лин Ган. Ту жуешы, 1988. 120-б.
32. Гумилев Н. Көне түріктер. 355-б.
33. Лин Ган. Ту жуе шы. 21-б.
34. Гумилев Н. Көне түріктер. 358-б.
35. Көне Таңнама. Түркештер баяны. 7-бап. 194-том
36. Гумилев Л. Көне түріктер. 292-бет.
37. Жоу нама, Түрік баяны, «Суйнама», «Бейнама», «Тұңдян» (Билік ғибратнамасы). Көне таңнама. Жаңа таңнама, «Се фу йуангуй» қатарлы тарихи жазба деректерінде түрік халықтарының ертедегі мансап, лауазым аттарының этнимологиясы мен қолданысы жөнінде мол мағлұмат бар.
38. Билік ғибратнамасы. 197-томының «Түріктер» тарауы, жоғарғы бөлігінде солай жазылған.
39. Л.Н.Гумилев. көне түріктер. 335-356-бет.
40. Шуе Зұң жың. «Шинжияң Ли шы Сыдян». Үрімжі, 1993. 505-бет.
41. М.Қашқари. түрік сөздігі. ІІІ том. 301-бет.
42. Шуе Зұң жың. «Шинжияң Ли шы Сыдян». Үрімжі, 632-бет
43. Х.Короғлы. Огузский георический эпос. 133-бет.
44. Уаң Митң жы. Уаң Биңхуа. «Үйсін туралы зерттеу». Нәбижан Мұхаметхан аударған. Үрімжі. 1989. 99-бет.
45. Ханнама. Үйсін тарауы. Ханнама. Хұндар тарауы. Жинама. Винама. Сұңнамалардың Батыс өңір тараулары.
46. Әлкей Марғұлан. Ежелгі жыр-аңыздар. Алматы, 1985. 202-б.
47. Қаз. Сов. Энциклопедиясы. 1-том. Алматы. 1972. 551-б.
48. Махмұт Қашқари. Түрік сөздігі. 1-том. Алматы 1997. 128-б.
49. Материалы и исследования по археологии (СССР. Т. Под. ред. А.Н.Бернштам. М.Л. 1650).
50. «Тәңірі қаған – Тян қағанның Батыс қақпасы» дегендегі Тәңірі қаған – түріктің tangrida buimis gahan деген сөзінен алынған. Бірақ бұл арадағы Тәңірі қаған атауы Таң патшасы Тайғұңға қаратыла айтылып тұр. қытай тарихшылары Әмударияны аталмыш «Тәңірі қаған иелігінің Баыс қақапасы» деп әдейі жазып отыр.
51. Шуе Зұң жың. Ту Жуе шы. Бейжан. 1892. 693-б.
52. Гау Шиян жы. Тегі көрейлік. Таң империясының генералы. Төбет. Шаш. Түркеш қалаларын талқандаған басқыншы генерал. Туған жылы белгісіз. 756 жылы әйгілі Ән Лушан көтерілісі кезінде Таң армиясы ішіндегі бақталастары өлтірген.
53. Көне таңнама. 138-орам. Ли Сы ие баяны.
54. Ән Ши. Таң империясы түріктерді тізгіндеу үшін 640 жылы құрған шағын әскери әкімшілік мекеме орналасқан бекіністің аты. 709 жылы оны үлкейтіп Ән Ши Да духу фу (Ән Ши Бас тұтұқ мекемесі) деп атады. Аса көп мөлшерде әскер ұстаған. Генералы Гау Шиян жы да осында Бас тұтық блып тұрған. 751 жылғы Атлах-Талас шайқасындағы ұлы жеңістен кейін Ән Ши тұтық мекемесі біржола жойылды.
55. Большаков О.Г. К истории Таласской битвы 751 (страны и народы Востока. Под.ред. Д.А.Ольдероге) Вып. 22. Средняя и Центральная Азия, география и история. Кн. 2. Москва «Наука». 1980. 132-133-беттер.
56. Мандельштам А.М. ІІІ-VII ғ.ғ. аралығындағы Орта Азия. Москва. 1958. 358-бет.
57. «Зы жы Тұң Жиян» (Билік гибратнамасы) 216-орам. Тян-Баудың оныншы жылы. Ту Жуе Шы бойынша 695-бет.
58. Көне Таңнама. 109-орам. Ли Сы ие баяны (Ту Жуе шы бойынша 695-бет).
59. Шуе Зұңжаң. Ту Жуе шы. Бейжин. 1992. 695-б.
60. Бұл үзінділер Талас шайқасын арнайы зерттеген О.Г.Большаковтың «К истории Таласской битвы» деген еңбегінен алынды.
61. Малявкин А.Г. История Восточного Туркестана в VII-Х в.в. /Восточный Туркестан в древности и раннем средневековье. Москва. «Наука». 1988. 297-351-б.б.
62. Большаков О.Г. Жоғарыда аталған еңбек. 136-бет.
63. Шуан Заң. «Да Таң Ши йүй жи». 1-орам. Лин Ган. «Ту Жуешы». 12-б.
64. Бартольд В.В. Сочинение Т. 2. Москва. 244-бет.
65. Ибни Кәсір. Әл-Бидәя. 9-том, 172-бет
66. Сонда 167 бет
67. Ибн-әл-Әсір. Әл-Кәміл. 8-том, 532-бет
68. Ғалым Бартольд бұл туралы былай деп жазған: «Турки на востоке, как берберы западе, вообще выступали в роли защитников религии в тех странах, где представители религии вели борьбу с правительством, Махмуд Кашгарский приводит хадис, в котором, слов пророка, самому Аллаху приписаны слова: «У меня есть на востоке войско, котором называют турками; когда я разгневаюсь на какой-нибудь народ, я посылаю их на его». Қараңыз: Бартольд В.В., Тюрки-Двенадцать лекций . . . , 65-бет».
69. Әбу Дәуіт. Сұнен-и Әбу Дәуіт. Мысыр баспасы, 4-том, 112-бет, ьелгілі араб тарихшысы әл-Жәһиздың 1964ж. Қаһирада басылған «Ресаил-ұл Жәһиз» деген кітабының 1-томының 76-бетінде де осы хадис келтірілген.
69. Философтарымыз бұл жөнінде: «Тарихшы, антропологтардың көрсетуі бойынша халқымыздың ең арғы ата-бабалары – түп түркі, түп мұңғұл және түп тұңғыстардың этник бірлестіктері – неолит (жаңа тас) дәуірі кезінде қалыптасып болды» дейді. Қараңыз: Қасабеков Аманжол., Алтаев Жақып. Қазақ философиясының тарихына кіріспе. Алматы, Ер-Дәулет, 1994, 38-бет.
70.Құран Кәрім, маида сүресі (5), 54-аят.
71 еrгіп 5-6 бет
72 кіtарсі
73 ваrtgjld
74 uevis

Қорқыт Ата Кітабының араб хәріптерімен жазылған екі нұсқасы Ватика және Дрезденде сақтаулы. Қазақшаға алғаш аударған - Ә.Қоңыратбаев (1986).
75 «Оғыз-нама» жырының ойғыр және араб хәріптерімен жазылған екі нұсқасы сақталған. Қараңыз: Шербак А.М. Огуз-нама. Москва, 1959, 22-42 беттер.
76 Қазақстан Ұлттық Энциклопедиясы. 1 том, Алматы, 1998, 317-бет.
77 Көрнекі ғалым Рахманқұл Бердібай мұның себебін былайша түсіндіреді. «Әсіресе, сахалардың ғ. соңы мен ғ. басында жаппай шоқындырылуы, аты-жөндерінің орысша жазылуы, елдің дағдысына христиан салттарының ене бастауы оларды түрік, мұсылман әлемінен тіпті алыстатып жіберген. Оның үстіне сахалардың ғасырлар бойында мұңғұл, бұрят, эвен, венкі, чукчи, юкагир секілді халықтармен аралас-құралас өмір кешкендігі сөздік құрамының күшті өзгеруіне әсер еткен». Қараңыз: Бердібек Рахманқұл. Байқалдан Бақанға дейін. «Қазақстан» баспасы. Алматы, 1996. 3-бет.
78 Бартольд В.В. Тбрки – Двенадцать лекций . . . , 83-бет.
79 Dilorat 3- бет
80 Kaikan 110 -бет
81 Caniz
82 Cahiz 29-бет
        
        Мазмұны
Кіріспе-----------------------------------------------------------------
--------------3-6
І.Тарау. Түркештің түркі әлеміндегі тарихи орны
а) Түркеш қағанатының құрылу ... ... ... ... ... ... ... Арабтармен қатынасы
а) Түркеш тарихындағы Атлах шайқасының рөлі------------------------26-
31
б) Түркеш қағанатында исламның ... ... ... ... мен ... және ... тізімі------
42-46
Кіріспе
Түркеш қағанатының тарихы әлі де жүйелі түрде ... ... ... академик Әлкей Марғұлан мен Мұсатай ... ... ... көз ... ... ... ... түскен қадамдары өз
жалғасын таба қоймады. ... ... ... Қытайдағы Нығмет
Мыңжан, Жақып Мырзахан бастаған қазақ тарихшылары түркештер туралы көлемді
зерттеулер жүргізіп, ... ... ... ... ... ... ... этностық одақ ретінде ... ... ... ... бірі ... Л.Н.Гумилев түркештер туралы жан-
жақтылы мағлұмат жинақтап, ... ... ... ... Ал, ... Лин Ган мен Шуе Зұң Жың ... ... ... ... мен түркештер жөнінде өте қызғылықты тың деректер берді.
Жоғарыда аты аталған шетелдік және отандық ... ... ... ... "Таңнама" (Көне және жаңа таңнама)."Таң Хуей
Яу". "Сы Фу Иуан Гуй", "Зы Жы Тұң жияы", "Тұң дян" ... ... ... ... алынған үзінділерге сүйене жазылғаны белгілі. Осынау
аса бағалы тарихи жазбаларда бәрі бірдей еш ... және ... ... ... Ұлы ... ... ... қара дүрсін әскери рапорттар
тілімен ... да жиі ... Ал, орыс ... ... оның
парқына бармай-ақ сөзбе-сөз аударып, еуроцентристік астамшылықпен талдауға
бой алдырған тұстары да жоқ емес еді.
Түрік тарихын, сол қатарлы ... ... да ... зерттеу үшін
Орхон-Енисей сына тас жазуларымен салыстыра қарастырудың мөні зор. Онда да
бірер аудармамен шектелмей, өр тілдердегі ... ... ... баса ... ... Біз ... тас ... тұп-
нұсқа мәтінін қазақша (Ғ.Айдаров, М.Жолдасбеков), орысша (В.В.Радлов,
С.Е.Малов, ... ... ... Текин), қытайша (Гең Шемин)
аударма нұсқаларымен салыстыра қарағанымызда ... ... ... ... кез ... ... ... отырып, Түркеш қағаны үлкен ордасын ... ... ... ... 692 жылы ... ... деген түйінге
тоқтадым. Ал, тарихшы М.Ақынжанов "Түркеш ұлыстарының одағы ... ... 689 жылы ... ... ... бойына келіп орналасты.
Жергілікті жердің халқымен (үйсінмен) қосылып, 704 жылы өз алдына жеке ... ... ... тәуелсіз аймақ (мемлекет) жасады", — деп жазыпты.
Тарихтан белгілі болғанындай, 630 жылдан былай ... ... ... ... ... ... ... қағандар биледі. "Күлтегін" (үлкен жазуда)
ашына жазғанындай, "Түркі бектер түркі атын жоғалтып, тәбғаш бектердің
төбғаш атын ... ... ... ... Елу жыл ... ... ... 679 жылы Құтлұқ ... Таң ... ... ... ... 682 жылы Шығыс Түрік қағанаты қайта ... ... ... Түрік елін қытайшыл қуыршақ қағандар билігінен ... ... ... ... ... ... ... бастады. 690-691 жылдары
қуыршақ қаған Асана Құсырау Бөрі ордасы ... ... 691 жылы ... ... ... ... еді. Іле алқабындағы Қойлық (Гуң Ие) қаласын
орталық еткен ... ... ... ... одан әрі тықсыра түсті.
Екі жақты қудалауға ұшыраған Құсырау Бөрі бас ... Таң ... ... ... ... Міне, осыдан бастап, Батыс Түрік қағанатына қарасты ел
мен жер Баға тархан Өжелінің басқаруына өте бастады. 692 ... ... мен ... ... ... ... ... Июань Жен Туяб қаласы үшін
соғысқа кіріседі. Осы ... ... Таң ... Уаң Шяу Жие ... ... ... Жен осы соғыста жараланып шегінеді де ... ... ... ... ... ... қағандығы болсын оған қарасты
халық "он оқ ... ... "он жебе ... деп ... ... одан ... да үлкен-кіші рулар аз емес еді. Тарихшы Лин Ган "Ту
жуе шы" атты еңбегінде жоғарыдағы он ... тағы да 11 ... атын ... ... ... ... Іле ... орта ағысында; Қарлық-мұрын
(Муло) ұлысы. Зайсанның шығысы мен Ертістің түстігінде; ... ... ... ... оңтүстігінде; Қарлық-тасты ұлысы. Мұрындардың
батыс оңтүстігінде; Яғма ұлысы; Мұкы Тархан (Мохэ ... ... Ду ... ... Чу ми ұлысы; Чу йо ұлысы Үрімжінің батыс оңтүстігінде; ... ... ... және Касо ... ... ... маңында.
699—704 жылдары түркештердің қолбасшысы Үш-Елік (Уч-Элиг) Батыс
қағандықта орын тепкен басқа түркі ... ... ... Хосрау
Бөрі шадты жеңіп, Шаш (Ташкент) пен Турфан және Бешбалыққа дейін өз билігін
орнатты.
Түркеш атауының төркінінің араб тарихшысы Әл-Идириси "Нағыз ... ... ... ... ... және ... тарихшылары түркешті "сары үйсін" деп жазып жүр.
Сондай-ақ Түркеш қағанатын бүгінгі Қазақстан ... ... ... ... ... ... мемлекеті ретінде қарастыру керек деген ... ... ... ... Мыңжан одан әрі нақтылап: "Түркештер Батыс
Түрік қағанатындағы Бес арыс ел ... ... ... ... ... ... Елжаудың ортаншы ұлы Дулының (Долоның) үлесіне тиген он ... ... Дулы - ... ұлысы дегеннен Дулат — ... ... ... ежелгі үйсін Дулы ұлысының ұрпағы... Дулат
ұлысы заманындағы бұрынғы ғасырлардағы ... ... Іле ... ... — деп ... ... кеңестік дәуір тарихшылары Л.Гумилевтен бастап: "Түркеш
халқы екі тайпадан — ... мен ... ... ... VII ғасырдың
өзінде-ақ түркеш тұқымы сарыларға (мұқылар ұрпағы) және қараларға (абарлар
ұрпағы) бөлінді" — деп ... ... ... ... ... қытай тарихшылары түрік-қазақ арасына қорған соға
"...зерттеушілер Түркеш қағандығын Батыс Түрік қағандығы ... ... Бұл ... сай ... ... түркештер қазақ ұлтына тән
тайпаларға жатады. ... ... ... ... құрғақ қағандық емес",
— деп бұра тартады.
Соңғы ... ... ... ... терістейтін қырғыз
тарихшысы Нусуповтың ой-пікірі көрініс бере бастады. Яғни, ... ... ... ... ... ... ... асқынып келе жатқандай.
Бұған дейінгі ұйғыршылдық пен өзбекшілдік желігі дем беріп, қанын қоздырып
жіберген сияқты.
Егер тарихты ғылым деп ... ... ... ... ... ... пен ұлттық оқшауланудан биік тұрғаны жөн болар.
708 жылғы Күшеге (қала аты) қарсы даярланған жорықты бір ... ... ... ... еді. Оның мақсаты — Тань империясын Жетісуға ... ... үміт ... ... ... бағындырып алу еді. Ашық
даладағы ұрыс барысында қытайлар бас ... ... ... ... ... ... Ню Шицзян қаза тапты. Онымен бірге көптеген әскери
қолбасшылары опат ... Күше ... ... өз ... ... ... түркештердің оңтүстік жағында біраз уақыт тыныштық
орнады. Бірақ көп ... ... кіші ... Чжэн ... ... ... шығысындағы көршісі Қапаған қағаннан күш-көмек беруді өтінді. ... ... ... ... ... соғысу үшін олардан көмек сұрады.
Қытай деректері бойынша Шығыс Түркі ... ... ... Согә мен ... ... алды да, ... де ... бұйрық берді. Әрі оларға
айтқаны "Сендер бірге туған ағайындысыңдар, екеуің ... ... ... сендердің маған шын берілгендіктеріңе сене аламын ба?!"—деп,
өлтірді деп жазып келдік.
Және ... ... ... шеп тайпасының көсемі Сұлуды жалпы түркеш
елінің қағаны деп жариялады. ... ... Сұлу ... ... ... ... ... жүргізуге мәжбүр болды. Жас қағандық ... күн ... ... келе ... ... Түрік қағанатымен, шығыста
Таң империясымен, оңтүстікте Таң империясының өзіне қауіп төндіріп тұрған
қуатты тибеттіктермен, батыс-оңтүстікте Мәуреннахрға ... ... ... араб ... ... осынау мазасыз көршілері арасында біресе
оған, біресе бұған бағыныштылығын білдіріп, жалтақтап ... ... де ... ... ... дипломатия жүргізуге тура келді.
Түркештер өз ... ... мен ... ... қалу жолында Таң
империясымен уақытша одақтасып, басқа көршілеріне қыр ... ... деп 711 ... ... ... Түрік қағанатының тегеурінді
соққысына ұшырап, қағанынан да, елдігінен де айрылды да, 715 ... ... ... ... ... мәжбүр болды.
Күні бүгінге дейін тарихи жазбалар мен ... ... ... ... ... жасалып келген оқиғаның бірі Түркеш қағаны
Сақал (Согә) мен оның інісі Женудің (Чжом) өліміне қатысты жаңсақтық еді.
"Көне Таңнаманың" 194-ші ... ... ... Жену өз ... ... аз болғанына ызаланып, Бөгі (Білге) қағанға қашып барады да, оның
әскерін бастап келіп, ағасынан өш ... ... ... Бөгі ... ... ... қалдырып, өзі 20 мың қолмен Сақалға шабуыл жасайды. Оны
тұтқындап ... ... Бөгі ... Женуге былай дейді: Сен ағаңмен
рақайласып шығыспағанда, ... ... адал бола ... Сөйтіп екеуінің де
басын кестіреді", деп ... ... ... 215-ші ... бұл
жолдар онша өзгеріссіз қайталанады. Сөйтіп одан кейінгі тарихнамалар мен
тарихшылардың зерттеулерінде бірінші ... ... ... ... ... мен Женудің тақ пен бақ үшін ешнәрседен де ... ... үшін де бұл ... ... ... ... ... да осы сүрлеуге түсіп кетті.
Ал тарихи шындық қандай болған еді? ... ... ... ... ... өз ... еді. ... үшін, бізге жауыздығы үшін
қағаны өлді, әміршілері, бектері және ... он оқ ... азап ...... Ал, ... ескерткішінде жарыс даласында түркештер Тоныкөк
әскеріне қарсы "...Өртше ... ... ... ... ... есе ... ... жарылқағандықтан, көп деп біз қорықпадық. Соғыстық... Жеңдік.
Қағанын тұтқындадық. ... ... ... ... ,-деп анық ... ... түркі әлеміндегі тарихи орны
а) Түркеш қағанатының құрылу тарихы
VIII ғасырдың басында ... ... ... ... ... құлайды.
Батыс Түрік қағанатына қарасты ұлан-байтақ жер, оны ... «он ... жаңа ... - ... ... ... өтеді.
Түркеш қағанаты — негізінен, Жетісу мен Еренқабырғаны мекендеген ежелгі
үйсін, дулат тайпалары мен басқа да түркі тайпаларының ... ... ... ... ...... ... ежелгі феодалдық мемлекет.
Түркеш қағандығы қай жылы ... оның ... ... мен ... ... болған еді деген сұраққа тарихшылар әр ... ... ... ... келеді.
Түркештер жөніндегі ең алғашқы жазба мәліметті әйгілі қытай тарихшысы
Сы Магуаң құрастырған «Билік ғибратнамасы»1 кітабынан ... ... Шишы ... деген батыс түріктің бес дулат тайпасының бірі, Іле
өзеннің орта және ... ... ... ... ... жайыла
қоныстанған»2 деп жазылған. Ал «Күлтегін» (үлкен жазуда) тас әскерткішінде:
«Түргіс қаған түркіміз, будунум ерті»3 деп ... ... ... ... ... мағынасын араб тарихшысы әл-Идириси «Түркеш –нағыз
түрік, шын түрік» деген мағынаны ... ... тағы бірі араб ... ... Әл-Куфи түркешті «» түрінде дауысты дыбыстарсыз жазып,
мағынасына ... ... ... ... ... ... қазақ
зерттеушілері түркешті «Сары үйсің» деп ... жүр. ... ... Н томында «...қытай, араб, парсы жылнамаларына қарағанда
6 ғасырда ... ... ... ... ... ... түркештер 7
ғасырда Батыс түрік қағандығының құрамына енді» деп ... Бұл ... ... ... ... баян ... қағандығы қай жылы құрылды дегенге де әлденеше болжам ... І ... ... ... негізсіз-ақ «... Түркеш қағандығы. — ... ... ... ... (704 - 766)» деп ... ... ... «Билік ғибратнамасында» көрсетілген дереккөзіне ... ... да ... ... ... ... ... Түркеш
қағанаты 699 жылы құрылған деп қараймыз. Қытай ... ... ... «,.. 699 жылы ... (Таң ... У ... әйел ... Шен Ли 2
жылы.) түркештердің Үгілінің баласы Жыну4 Ордаға келіп. патшайыммен
дидарласты. ... Орда ... Иуан Чең мен Жие ... Үгіл мен «он ... ... ... қайтуға жібереді»5. Қытайлық тарихнама. түркештер
құрған қағандықтың ресми Орда ... ... сол 699 ... ... ... Шын ... Түркеш қағанаты одан кемінде екі-үш жыл бұрын,
яғни 696, 697 ... ... ... ел ... өз билігін жүргізе
бастаған. өйткені ол тұста Шығыс ... ... ... - 1 ...... ... дейін жауладым, теңізге сәл жетпедім, ... ... ... ... ... Тибетке сәл жетпедім»6 деп жазылғанындай,
үлкен жорықтармен болып жатқан көзге тура ... Таң ... ... ... түркештерді тым болмаса бейтарап күйде қалдыра
тұруға мәжбүр болады. Таң Ордасы елшісін ... 699 ... ... Үгіл
өзіне - өзі әбден сеніп, тек сырт көз үшін ... ... ... ... ... ... ... болсақ, :түркештер VI ғасырдан бастап
Батыс Түрік қағанаты құрамында Іле өзені мен шу ... ... ... ... ... ... дейінгі аса құнарлы, байтақ ... ... Олар мал ... ... ете ... ... де,
қалалық өмірге бейімделіп, сауда-саттықпен де, қолөнерімен де молынан
айналысқан. Ең бастысы – Шығыс пен ... ... ... ... ... ... бөлігі түркештер бақылауындағы қалаларды басып өткен. Осындай
қолайлы жағдайлар түркештердің тез ... еңсе ... ... ... бой ... аса ... ... экономикалық және әскери мүдделер
тоқайласар алаңға айналуына себепші болады.
Түркештер тарих сахнасына шығар қарсаңда қазіргі Қазақстан ... ... ... өте шиеленісі болып еді. 651 жылы іргесі шайқалған
Батыс Түрік қағанатын қалпына келтіру үшін Таң ... ... ... ... ... ... алты жылдан кейін, яғни 657 ... ... ... 659 жылы ... империя астанасында құсалықтан
өледі.
Батыс түрік тайпалары бас иесіз ... Ел ... ... ... ... Таң ... 658 жылы бұл тайпаларды басқаратын екі
үлкен әскери аймақ құрған болатын. Оның біріншісі Іле ... орта ... ... орналасқан Суого Мохә (Сақал Баға) тайпасын тізгіндсу
тапсырылған Вен Лу Уәли мекемесі, екіншісі – осы ... ... ... ... ... ... міндеттелген Жие сан Уәли мекемесі.
Түрік-қытай қатынастарын жақсы білетін академик Ә.Марғұлан сол дәуір
шындығын талдай келе «Бұл ... ... ... мен ... ... екі
түрлі саяси бағыт болды, бірі Таң мемлекетін жақтайтын «Табғаш хандар»
сойы, екіншісі жергілікті халықтың ... ... ... күштер»7
деп жазған еді. Соның жарқын бір мысалы 685 жылы Таң ... ... У ... шығарған жарлықтан көрінеді. Ол жарлықта «Табғаш хандар
сойынан» шыққан Асана Низухтың (Ашина Мишы) баласы, аты да ... ... бес ... ... ... әрі Кун Лун ... ... бастық етіп
тағайындайды. Бес Нүшбені оқшаулап, оған да «Табғаш хандары сойынан» Асана
Баянның ... ... ... Асана Хусараны (Ашина Хусело) қаған әрі Мың
Ше аймағы уәлиі етіп белгілеп, қалың қолмен батысқа ... ... ... ... үшін ... сала ... өз ... құтырған
қасқырша шабады.
Л.Н.Гумилев әділ айтқандай «VIII ғасырдың орта ... ... ... (Таң ... - Ә.Д.) ... ... Ашин ... деген дәстүрлі сый-
құрмет сейіліп, соңғы хандар өздерін қытайлықтардың сенімді малайы және өз
халқының жаулары ... ... ... ... сыйламайтын
болды»8.
Жағдай-күрт өзгерді. Кезінде Асана Хусараның қол астында баға ... ... Үгіл ... он оқ халқының осындай көңіл-күйін дәл басқан
ақылды, көсем ретінде мойындалып, көптің қолдауына ие болады. ... ... ... 60-70 мың ... халқын бастап Таң империясын паналайды.
Оған қараған ел мен жер Үгіл ... ... ... ... ... ... ... жаңа жүйесін жасауға
кіріседі. Бүкіл елді ру-ұлыстың ... ... ... 20 ... бөледі. Әр аймақты басқаратын 20 бақылаушы өкіл әкім белгілейді де,
олардың қолына 7000-нан ... ... 140 ... ... ... ... елді ... ел билсу дәстүрі бойынша он және сол қанат болып екі
үлкен ұлысқа бөледі. Өзіне-өзі әбден сенген Үгіл қалың ... ... ... ... ... ... шабуылдап, басып алады да, Шу
өзенінің батысындағы ... ... ... ... ... Суяп – ... ал Іле өзені бойындағы Қойлық (Күнгіт) ... кіші ... ... қағанаты күн сайын қанатын кең ... ... ... ... елі мен жеріне иелік етеді. Қытай деректеріне қарағанда, 704
жылдары ... ... ... ... ... ... ... Түрік қағандығымен, Батыс Оңтүстікте ... ал ... ... ... ... Ал осы ... ... далалы
шекара аса шиеленісті жанжалдарға толы еді. Қайта қалпына ... ... ... айнала көршілеріне қарсы үздіксіз жорықтар жасап ... ... ... да бой ... ... ... басып кіріуін жиелете түскен. Осындай қауіпті жағдайдан шығар
жолды іздеген Таң империясы ... ... ... ... түркештерді барынша
қолдағансып, Үгілге алдымен (699ж.) уәлилік, соңынан (705ж.) «игі хан»
(хуайди жүн уаң) ... ... ... Өз ... ... жолында
арпалысқан Үгілге де керегі осындай сыртқы қолдау еді.
706ж. қыста Үгіл кенеттен ... ... ... да, оның ... ... ... ... басады. Сақалға Таң ордасы бірден уәлилік, «игі
хан (хуайди жүн уаң) және сол ... ... ... деген атақ-
дәрежелерді үйіп төгеді. Бұл кезде ... ... 200 ... сайлауыт
әскері бар болатын.
Сақал уәилікке тағайындалған Вен Лу аймағы Іле аңғары ... орны аса ... ... ... ... ... 708 ... басшысы Сақал (Саға) өзін ... деп ... ... ... он төрт ... ... деп мойындайды»11 деп жазылған.
әйтсе де ... өз ... және ... ... ... ... Таң патшалығынан тәуелсіз, дербес жолмен жүріп отырады.
Таң патшалығына тегеурінді соққылар беріп жатқан ... ... ... ... ... тату-тәтті тұруға талпынады. Тобан (Тибет)
патшалығымен де ... ... өмір ... Сондықтан да Сақал басқарған
Түркеш қағанаты барлық көршілермен тең, ... ... ... ... ... бас уәзірі Зұң Чуке қытайшыл Ашина Кул Чор Жүнжені
қолдап, Сақалға қарсы арандату ... ... ... ... ... ... аттанып, Таң патшалығының құзырындағы төрт қалаға12 шабуыл
жасайды.
Сақал – аса өжет, білгір қолбасы. Ол еліне төнген ... ... ... ... ... ... «Бес мың қолды Әншиге, бес мың қолды Ферғанаға, бес
мың қолды Қашқарға, бес мың қолды Қарашәрге шабуыл жасауға аттандырады»13.
Түркеш ... ... мен ... ... ... ... күш-қуатын айғақтар мұндай деректер Таң ... ... ... ... да ... ... Қытайлық бастаухаттардың
бәріне дерлік ортаң кінәрат – ... ұлы ... мен ... ылғи да ... ... немесе бағынғысы келіп, жағынып
өткендей қылып жазатындығы. Мемлекеттер арасында болып тұратын табиғи, ... ... ... мән-мыңызы дегендер көбінесе
есепке алынбай жатады.
Сақал билік құрған заманда Түркеш қағанаты мен Шығыс ... ... ... бір ... ... жоқ. ... ... ашып, бір-
біріне айдап салуда мемлекеттік саясат деңгейіне жеткізген Таң ... ... ... Шығыс Түрік қағанатына қарсы жұмсауға барын
салады. Ақыр соңында олар ... ... ... түркештер арандап
қалады. Бұл жағдай бізге 716 жылы жазылған Тоныкөк тас жазуынан белгілі.
Онда: ... ... ... ... сөзі ... ... қағанға
(Шығыс қағанына) әскер аттандырмақ болды....Түркеш қағаны жиналды, он оқ
халқы қалмай жиналды. ... (Таң ... ... бар деді». Одан әрі
нақтылап: «Үш хабаршы келді, сөзі бір: қаған ... ... он оқ ... аттанды. Жарыс жазығында біргеміз деді»14.
Мұндай нақты мәлімет қытай жылнамаларында кездеспейді. Әйтсе де ... атты ... «Таң ... Шуан Зұң Кай иуан 2 жылы (714 ... түркеш қағаны Шоу Жұңның (қытайлардың Сақалға ... ... - ... инавати дегені - Ә.Д.). інісі Жену үлесіне тиген елді
азырқанып, ... ... ... бет ... ... ... әскер
бастап келіп, Шоу Жұңды жазаламақ болады, Бөгу қаған өзі 20 ... ... ... Шоу Жұңға соққы береді де, оны тұтқындап алып ... ... ... «Сен ... ... ... ... маған қалай адалдық
көрсете аласың» деп басын кесіп ... деп ... екі ... ... әрқалай болғанымен аталмыш бір оқиғаны
баяндап тұрғаны анық. Түркеш қағандығының негізін қалаған Үгіл (Өгелі) таң
мұрагері Сақалға, Л.Н. ... ... ... ... жабдықталған
Ордасын, 300 мың (?!) әскерін, қытаймен одақтастығын және арабтармен
соғысын ... ... 708 ... ... Сақал 715 жылы өлгенде
артына шашырап, тозғындаған елін, мұрагерсіз тағын ғана тастап ... ... ... атап көрсеткендей «Түркеш ханы ... ... еді» бола тұра ... ... ... ... үшін қағаны өлді,
он оқ халқы азап көрді», солай бола тұра «Атамыз, ... ... ... ... ... Елін ... ... дейді.
Қытай жылнамаларында «... Шоу Жұнның (Сақалдың лауазым аты- Ә.Д.) елін
Сұлұқ (Сулу деп те жазылған — Ә.Д.) жинап ... ... да ... өзі бас
болды. Сұлұқ қоластындағыларға ерекше қайырымды ... ... ... Он Арыс ... ... ... оған бағынды. Сөйтіп оның
халқы 200 мыңға жетті. Байтақ ... ... ... деп ... ... пен Күлтегіннің «Ата-бабамыздан қалған жер-су иесіз болмасын»
деп, елін ... ... ... ... ... ... ... жылнамалары елегісі келмейді. Сондықтан да жоғарыдағы мәтіннің аяғын
ала «... Сол жылы ... Зуо йүй Лин Да Жияң жүн, Жин фаң дау жиң ... ... тағайындалды»19 деген жолдарды қыстырады.
716 жылы Түркеш билсушісі Сұлұқ өзін ... деп ... ... еді. ... қағандық атақты Сақалға бергеніндей Сұлұққа да
Шығыс Түрік қағаны берген болатын. Ол тұста дүниенің төрт ... ... ... ... ... ... ... тұрған Шығыс Түрік қағанаты
шарасыз емес еді. Ал Таң ... «718 жылы ... ... өкіл әкімі
Сұлұқ Сол ... ... бас ... ... ... Алтай
бағытындағы жолдың Басқақ бегі»20 атағын үйіп-төгеді. Оның үстіне 722 ... ... ... ... ... Хидаяттың (Ашина Хуайдау)
қызын Жияу Хе ханшасы дәрежесімен Слұлұқ қағанға ... Дәл ... ... (Тибет) патшалығы да бір ханшасын Сұлұққа әйелдікке
беріп, ... ... одақ ... ... ... ... Түріктің Білге
қағаны да (716-734) «Мен өз ... ... ... ... Мен (Әрі) ... оның қызын өзімнің ұлыма үйлендірдім»21
деп мәлімдеген болатын.
Сонымен ... ... ... үш бірдей ұлы көршісіне күйсу-болып,
елінің мәртебесін асырады. Бұл құдалықтың бәрі де ... ... ... ... ... ... үш көршісі де Батыстан төніп келе жатқан
Араб халифатының жойқын тасқынын ... күші ... атты ... ... тостыру болатын.
Араб тарихшылары «Мұзаххам – Сүзеген» деп ат берген Сұлұқ қаған өзі
билік ... ... ... ... араб ... ... ... әскерінің Әмудариядан бері өтуіне жол бермейді.
Сұлұқ қаған елдің тәуелсіздігі мен елдің ... ... ... ... Таң ... державалық өктемдігіне де жол
бермеуге тырысады.
Таң патшалығының «Жияу Хе ханшасы» (Едиқұт ханшасы) мәртебесімен Сұлұқ
қағанға ұзатылған әйелі, ... ... Ән ... өкіл ... Ду
Шиянге «Тәлімхат»22 жолдайды. Өзінің арнайы жіберген Орда ұлығын Ду Шиян
дүрелеп, саудаға ... мың ... ... ... үсіп ... естіген
Сұлұқ қаған каһарланып, арабтармен айқасын доғарып, қалын қол аттандырып,
империяның «Төрт қаласын» талқандап, мал-мүлкін тонап алады.
Түркеш ... ... ... мәмілегерлік саясаты осындай
аса нәзік, әрі аса қатал болған еді. Қатал заман, қатал ... ... ... ... ... төзбесі, қайткенде өзіне қолайлы
қуыршақ хандарды таққа отырғызуға барын салары белгілі. Көп ... ... да ... ... ... ... бірлесіп арабтарға қарсы ... ... ... сәтсіздікке ұшырап, соғдылық шаруалар мен саудагер,
қолөнершілер жаппай Түркеш қағандығы жеріне босып, ... ... ... ... қағанаты арқылы өтетін керуен жолы кесіліп, осындай ... ... аңди ... ... Таң ... ... ... саясатын
жүргізуге кіріседі. Ол саясат - «біртіндеп бағындыру үшін астыртын айла-
шарғыға бару». ... ... ... ... Шаң Шүн Шиң ... ... ... олар тату-тәтті ағайындай болып көрінгенмен, іштей
бір-біріне ... ... ... ... осал ... дәл басып,
дұшпандығын создыра алсаң, көп кешікпей-ақ аяспас айқасқа шыға салуы түк
емес. Ең ұтымдысы — ... ... ... ... ала ... ... ... күштіге айдап салу болмақ»23.
Таң империясы еккен зәһарлы ұрық 738 жылы өнім бере бастайды. ... сал ... ... ... ... ... қол ... жүрген Баға
Тархан мен Домжы астыртын тіл ... ... ... пайдаланады. Олар
түнделете қаған ордасына басып кіріп, Сұлұқты өлтіріп тастайды. ... ... Баға ... ... ... ... Тоқсан Күлчорды
Суяп қаласына алғызып, қаған тағына отырғызады.
Қытайдың ... ... және ... ... кітаптарының түрік
тарауында атап көрсетілгеніндей, Домжы мен Тоқсан Күлчор Талас қаласында
тұратын қара түркеш ханы Науа ... ... ... тізе қоса ... Баға ... ол бастап әкелген Таң империясы әскерлеріне қарсы
аттанады. Бірақ, кескілескен шайқастар ... ... ... ... ... ... қағандығының астанасы Суяп пен Талас қаласын
қиратып, қара түркеш ханы Науа Тегінді ... де, ... ... ... ... ... үміткер Баға Тархан империяға қанша
жағынғанымен, Таң ордасы 742 жылы ... ... Шин ... «он оқ ... ... ... Таң ... қалың қолымен түркеш тағына
отыруға келе жатқан Асана Шинді Баға ... ... ... ... ... ... Қытай әскері 744 жылы Баға Тарханға қарсы жорық
жасап, оны өлтіреді.
Осынау қанды қырғындардан ... ... ... ... ... ... жігерсіз, қуыршақ қағандар тағайындала бастайды. 747-
753 жылдары Ел Етміш Құтлық Білгі қаған, 756-766 жылдары Ата ... ... ... ... ... ... Орта Азия мен Таң ... тарихында
Түркеш қағандығының тағдырын белгілер аса маңызды бірнеше оқиға ... ішкі ... ... ... ... айырылған тұста Орта
Азияға сұғына бойлаған Араб халифаты ... ... ... ... ... Алтайдың батысы мен Жоңғарияның оңтүстік-батысына дейін дендеп кірген
Харлұқ ... Таң ... ... ... жеріне қоныстана
бастаған. Таң империясының Тибет пен ... ... ... Гау
Шиян Жы 24 империяға тәуелді түрік тайпаларынан құралған қалың ... араб ... ... ... барады.
751 жылы Талас өзені бойындағы шағын ғана Атлах бекінісі маңында жойқьн
соғыс басталады. Бес күнге созылған қанды ... ... ... Таң
империясының жер қайысқан қалың қолының тас-талқанын шығарады. ... ... ... қарлұқтар мен сары түркештер өзінің ата жауы болып келген
Таң империясы ... ту ... ... ... беріп, арабтардың
жарқын жеңісіне жол ашып береді. «Жаңа Таңнама» және «Көне таңнамаларда»
бұл туралы ... ғана ... ... ... ... жазу, тарихи оқиғаларды қағазға түсіруінде
қалыптасқан бір ... бар. Ол ... ... ... ... ... мен ... бас немесе құлақтары тәптіштей жазылады да, ... ... бір ... ... Ал ... ... ... жазса да бірер сөзбен ғана орағытып, елдебір
жабайылардың опасыздыры немесе ауа ... күрт ... ... ... ... сәтсіз басшылығы ... ... ... мәнінде Атлах түбінде он мыңдаған әскерін жоғалтқан Таң империясы
өзінің 800 жылдай Орта ... ... ... ... ... ғана ажырап қойған жоқ, ол қазіргі Қазақстан мен Орта Азия
халықтарын уысымда ұстаймын ... ... де ... ... еді. ... ... ... жеріне келуге империяның мұршасы болмайды. 757 жылы бүкіл ... дүр ... ... ... шайқалтып тастаған түрік
текті қытай генералдары Ән Лушан мен Шы Сымиң бастаған көтеріліс болады.
Таң ... ... ... ... ... ... сарқылып, өзі де
құлдырауға бет ... ... ... жағдайды дер кезінде ұтымды ... ... күн ... ... ... ... байырғы Отанына
үдере көшіп, пәлендей қарсылықсыз-ақ он оқ қағандығының жерін ... ... ... ... ... ... ... де тегі, тілі, өмір
сүру салты бір-біріне өте ... ... ... ... пен ... бір
шаңырақ астына кіргенде қағанаттың этникалық құрамында ерекше өзгеріс те,
жатырқау да ... ... ... атап өтілген.
VIII ғасырдың ортасында Тибет—Қытай қатынасының ... ... көп ... тибеттіктердің империяның он мыңдаған армиясын талқандап
тастап отыруы, Мәуренақырда орныға а бастаған араб қолы үшін де ... ... Араб ... ... ... ... жеңістің желігімен
одан әрі ілгерілей ... ... ... ... ... кетуінің сырын,
онтүстіктен атойлап ... ... ... ... ... деп ұққанымыз жөн.
Таң империясы мен арабтың қалың әскерінен құтылып, еркіндікке ие болған
қарлұқтар мен түркештер ендігі ... бір ... ... ... ... ... тайпалары қарлұқтармен қоян-қолтық араласып кетпеген.
Бернштам атап көрсеткеніндей, ... ... ... ... ... қоныстанған бір бөлегі сол тұста күшейіп кеткен Ұйғыр
қағанатына қосылады.
Алтай тауынан Тәңір тауына, Баркөлден Хазар тәңізіне ... ... ... ... қағанатына қарасты ел мен жерге бір ғасырға жуық иелік
еткен ... ... ... ... кетеді. Ежелгі үйсін жерін тірек
еткен түрік тайпаларының бір бөлігі кейінгі қазақ ұлтын ... ... ... ... ... ... Сыр ... мекендеген туыстас
қарлұқ қараханиттер, кимек-қыпшақ хандықтары құрамында өмір сүре береді.
б) Түркештің этникалық территориялық бөліністері
Түркеш қағандығы – Батыс Түрік қағанаты ... ... ... шаңырақ
көтергендіктен, халықтың этникалық құрамына да ерекше өзгеріс ене қоймайды.
Қалыптасқан ... ... ... «он оқ ... ... «он оқ немесе
он жебе халқы» деп атала береді. «Он оқ, он ... ... ... тым ... ... ... оны ... Бумын мен Естеми қағандардың ұлы
жорықтарына байланыстыра қарастырады. Қазақ тарихшысы ... ... ... ... ... отырып: «... Естемірдің қоластында он
шад басқарған 100 мың әскер болған. Ол Батыс өңірдегі елдерді ... өзін ... деп ... Оның қол ... ... «он оқ бодұн»
(«он оқ халқы») деп ... - деп ... (576 ж. ... ... ... ... ... аға-інілердің тақ
таласы салдарынан Ұлы Түрік қағанаты 582 жылы ... және ... ... ... екіге бөлініп кетеді. Екі ... ... ... тауы мен ... ... ... ... мұрагерлікке алған Батыс Түрік қағанатының ... ... ... тілдес, салттас үйсін, қаңлы, дулат, қарлық, теле, басмыл,
оғыз, шығыл, т.б. тайпалары және ... ... ... кеткен басқа
тайпалардан құралған «он оқ халқы» еді.
Оларды Таң патшалығының көмегімен Ышбара Хилаш (Халяш) қаған (634-639)
Шу өзенін шекара ... «бес арыс ... пен «бес ... нүшбе» қылып, екі
қанатқа бөліп басқара бастайды.
Түркештердің этникалық құрамына тарихшылар әртүрлі талдаулар жасап жүр.
Мәселен, Н.Мыңжани «Түркештер – ... ... ... бес арыс ел
Дулаттың белді тайпасы. Дулаттар ежелгі ... ... ... ... ұлы
Дулының (Далонның) үлесіне тиген он мың үйден өсіп өрбіген. Дулы ... ... ... ... ... ... ... ежелгі үйсін Дулы
ұлысының ұрпағы. Олар шежіре деректерінде «Сары үйсін» деп те аталады...
Дулат Ұлысы ... ... ІІ ... ... ... заманынан бері
Іле өзені өңірін мекендеген»25 - деп жазады.
Біз де осы тұжырымды жақтаймыз. Қазақтың ... ... ... адам ... ... ... негізінен, сол ру-ұлысты басқарған
әйгілі адамдардың есімімен бастау алғанына көз жеткізеді.
Белгілі тарихшы Л.Н.Гумилев бірден: «...Түркеш халқы екі ... ... мен ... ... ... VIIғ. ... ... тұқымдары
Сарыларға (мұқырлар ұрпағы) және қараларға (абарлар ұрпағы) бөлінді»26 деп,
қысқа қайырды. Ал, мұқырлар деген кімдер дегенге Шабанненің сөзімен ...... ... ... мохэ деп атап ... ... деп жауап береді. Бұл жөніндегі өз ой-топшылауларымызды сәл
кейінге қалдыра ... ... ... ... көк ... ... этносына жатқызғысы келмейтін басқаша ... ... Су ... ... назар аударып, көрелік. Су мырза былай
дейді: «Бұл күндері еліміздің іші-сыртындағы Орта Азия ... ... ... ... ... ... ... батыс түрік қағанаты аясында
қарастырып жүр. Бұл тарихқа сай келмейді, өйткені, түркештер қазақ ұлтына
тән тайпаларға ... ... ... ... ... ... ... ұлты
тарихта бірінші рет құрған қағандық. Алтайдан Каспийге дейінгі ұлан-байтақ
қазақ даласын бірлікке келтірген... ... ... ... ... осы арада қазақтың ұлттық мемлекеттік құрылымының ... ... ... ... ... Түрік баянындағы «Түркештер ...
Батыс түріктің басқа бір руы-тұқымы еді» деген жолдарға негізделген. Демек
«Таң дәуіріндегі адамдар түркеш пен ... ... ... ... ... ... ... тоқтайды.
«Таң дәуіріндегі адамдар білді» делінген «айырма» нақтыланбайды.
Профессор Су мырзаның түсінігінше, ол ... ең ... ... ... ... ... жіберіп тұратын Асана (Ашин)
ханзадаларын қабылдамай қарсы тұратындығы, оның түп ... ... ... ... - Ә.Д.) ... ... ... еді»29 дегенге
саяды.
Бұл пікірмен әсте келісуге болмайды. Бұл жерде түркештердің түрік текті
Асана ханзадаларын ... ... ... ... ... ... ... «Табғаш хандары сойына» айналып кеткендігінен деп ұққан
жөн. Бұл мәселеге кейінірек толығырақ тоқталамыз.
Түркештердің түрікке, оның ішінде Батыс түрікке де ... ... Су ... ... көк ... ... ... тас жазулардан да
мысалдар келтіреді.
Тоныкөкке арналған тас жазудың 19-жолындағы «Табғаш ... ... ... жолды қалдырып, «он оқ қағаны жауымыз еді» ... ... ... арналған үлкен жазудың 18-қатарынан «Түркеш қағаны түркіміз,
өз халқымнан еді» жолдарын аттап өтіп, «...білместігі үшін, ... ... ... ... он оқ халқы азап көрді» дегенді мысалға келтіреді30. Біз
осы арада қытай мен түріктер тарихының білгірі, қытайлық ... ... ... ... мына сөзін еске ала кетуді жөн көрдік. «...
Ең алдымен қытайлар неліктен және қандай мақсатпен бөгде ... ... ... екен ... ... қоюға тиіспіз. Өз басым, алдын-
ала шығарылып қойылған өкімсіз тарих жазыла салады дегенге сене ... ... ... ... ар жағында әдейі, біле тұра немесе ... да ... ... үшін ... ету ... тұрады»31. Мұндай жағдайда
зерттеушілер не істеу керек деген ... ... ... ... сыйпатын анықтау зерттеушінің ең бірінші міндеті болмақ» - дей
келіп, оның себебін «тариххат (летопись – ред.) аса ... іс ... ... ... ... көзқарасы күмән келтірілмейтін кісілер ғана
алынады ... ... ... ... ... тариххатының өкімет тапсырмасын
орындап отырғаны көрінеді. Ендеше ол белгілі дәрежеде сыңаржақты ... ... ... ... ... мен түркологтар үшін ең сенімді, әрі ең бай жазба ... ... тас ... ... даусыз. Сол қасиетті тас жазуда Түркеш
пен ... ... ... халқының Орхон түріктеріне ... ... ... ... ... ... жазу) ІІ-қатарда: «Мен барлық айтар сөзімді ... ... ... «... ... ... ... он жебе ... арнадым. Мұны көріп, біліңдер.....»33.
2.«... Түркеш қағаны түркіміз, өз халқым еді» (18-қатар).
3.«Білместігі үшін, қағаны өлді, ... ... және ... он оқ
халқы азап көрді. Атамыз, бабамыз ұстаған жер, су ... ... ... (Az) ... етіп ... ... «Оларға Барыс бек (bars bag)
болды. Қаған атағын оған біз ... ...... ... ... ... қағаны өлді» 20-қатар.
4.Күлтегін қазасына аза тұтып, көңіл айта ... ... ... бөле ... «он оқ ұлым – ... ... ... таңбашы, оғұз
Білге таңбашы келді»34 деп жазуында да айрықша жақындық білініп тұрған жоқ
па?!
Жоғарыдағы үзінділерден ... ... ... кейіннен Түркеш
қағанатына қарасты он оқ халқы мен Орхон (Шығыс түрік) түріктерінің барынша
жақын ... ... ... ... ... анық көз ... Түрік пен Шығыс Түрік қағанатын құраған тайпалардың этникалық
құрамы жөнінде дербес ... бар ... ... ... Линганды
тыңдап көрелік: «Батыс түрік пен шығыс түріктің ата-бабасы әуелден бір
болатын. Шығыс ... ...... ішкі ... ... түріктердің ұлттық құрамының өзгеріп, бөтенденіп кетуінен болған
емес»35.
VI-VIII ғасыр аралығында он ... ... ... да этно
территориясында да айта қаларлықтай өзгеріс болмағаны, тек бес ... ... ... Жетісу аумағынан жылжып, ... ... ... ... ... дейін шығандап барса да, түркештер
күшейген тұста қайтадан Тарбағатай, Жетісу жағалап ата қонысына жақындайды.
Тұтастай алғанда он оқ ... тең ... ... бес арыс ... ... ... ... Жетісу, Тарбағатай және Еренқабырға өңірі
болған. Ал, олардың тайпалық құрамы ескі тарихи жазбалар мен шежірелерде
былай ... ... ... ... ... ... ... Қойлау – Күлүч-чор ұлысы – Манас өзенінің солтүстігі ... Ысты – ... ... Іле ... ... және ... ... бетінде
4. Жаныс – Шопан-чор ұлысы, Қарашәр мен Жұлдыз өзені аңғарында.
Тарихшы Н.Мыңжани «Қытай тарихи сөздігі, түрік тарауына» сілтеме ... ... ... қойлау, чимойын, ысты, жаныс дегендер тайпа аттары.
Алаш, Лүй, Күлүч, Тон, Шопан дегенден ... ... ... болар
деген байламға келеді.
Он оқ халқын құрайтын екінші бестік «Бес тайпалы Нүшбе» деп ... ... жаңа және көне ... бес тайпалы нүшбе төмендегінше
жазылған болатын:
1. Азғыз (Аскіл) Күл – ... ... Касо – Күл – ... ... ... ... тон Ашбар – Еркін ұлысы.
4. Азғыр (Аскіл) Нижұқ – Еркін ұлысы.
5. Касо – ...... ... Азғыз, Барысқан дегендер тайпалардың аттары. Күл, тон Ашбар,
Нижұқ, Шопан дегендер сол тайпаны билеген ... ... ал, ... ... ... еді. ... Касо, Ағыз-Азғыр деген тайпа
аттарының қайталануы, тайпалар көші-қоны мен ... ... ... ... ... ... қарай қалыптасқан деп қарау керек. Кейде ... сол руды ... ... ... ... ... Суго ... т.б.)
аталып кеткен жағдайлар да кездеседі. Оның себебін басқадан ... ... жоқ. Ол тек Орда ... көшпелілер өмірі мен
тұрмысын, ел билеу жүйесін анық біле бермейтін қытайлық әскерилер ... ... ... ... ... ... Оның нақтылы
көрінісін Касо тайпасының көші-қоны мен этникалық құрамының өзгерісінен
анық байқаймыз.
Касо тайпасы ... ... ... ... Шығыс жағында Чуйо, Чымыр,
Бесенелермен көрші болған.
634 жылы ... ... ... ... ... ... билеуге Таң
патшалығы жіберген Тоңа Шад өз билігін нығайтып, он оқ ... ... ... он оқ ... ... ... ... енгізеді. Осыған дейін
бір мезгіл нақтылы билігі де, ... ... да ... ... ... оқ ... «Бес Дулаттың» әрқайсысына бірден «Чор», ал, ... ... ... ... ... ... осы ... касолар екіге бөлінеді. Оның біл бөлігін Күл Еркін,
екіншісін Шопан Еркін ... Ал, ... ... ... ... ... ... да, Жетісудың Шығысындағы Қарлықтармен ... ... ... оң ... ... ... ... көреміз. Қарлықтар Батысқа жылжып, Түркештердің мекенін иеленген
тұста Касолар да бірге ... ... ... ... Араб тарихшысы Әл-Ауфи
қарлықтар ішінде үш ұлыс ... бар ... осы ... ... ... (Ask) ... да ... айтуға болады. Шбара Хилаш он ... сол ... және оң ... ... ... ... да ... Оның бірін Күл Еркін, екіншісін Нижұқ Еркін ... ... ... тарихи жазбаларда каса, гыса, касо, гешу, т.б.
түрінде жазылып келген этнос ... ... ... ... ... қарай қытайша жазылған түрі деп пайымдайды. Осы пікірде шындық
бар деп ойлаймыз.
Батыс Түрік ... «он оқ ... «он жебе ... немесе «он тайпа
қағандығы» деп аталып кеткенімен қағандық құрамында басқа да толып жатқан
үлкенді-кішілі тайпалар ... ... ... анық ... тарихшысы Лин Ган «он жебе тайпаларына» тағы да 11 тайпаның аты мен
мекен-жайын қоса көрсетіп ... ... Олар ... ... – Суға – Мұһы ... (Іле ... орта және
төменгі сағасының терістік жағасында).
2. Қарлық – мұрын ... ... ... ... мен Ертіс
өзенінің оңтүстік жағалауында).
3. Қаолық Чи-Еркін ... ... ... ... Қарлық-тасты ұлысы (мұрындардың Батыс оңтүстігінде)
оңтүстігі шимойындармен шектеседі.
5. Яғма ұлысы38.
6. Мұқы ... ... ... ... Ду Можы ... Чуми ұлысы.
9. Чу йо ұлысы (Үрімжінің Батыс оңтүстігінде).
10. Шато ұлысы (Баркөлдің шығысында).
11. Хеса ... ... ... ... көп ру-ұлыстардың басын біріктірген Батыс Түрік қағанатының
мұрагері Түркеш қағандығы айбынды қолбасы Сақалдың тұсында тіпті ... ... ... ... Таң ... 708 жылы ... «он ... қағаны» деп танығанынан әрі оған «Қара Білге қаған» деген атақты қоса
бергенінен ... ... ... ... сөзі ... ... ... белгілі
«күшті, мызғымас тақ иесі» мағынасында қолданылып тұр. Ал, «он төрт тайпа»
дегені – Бес Дулат, Бес Нүшбеге ... ... ... мұқы ... және ... тұтас аумағы мен Түркеш қағандығы иелігі ретінде ... он төрт ... ... ... ... 21 ... Шато,
чум, чу йөден басқасын түгел дерлік қамтып тұрғанын көрсетеді. Әйтсе де бұл
тайпалар да Түркеш ... ... ... ... ... кете
қойған жоқ. Шато бір кездері Шу й оның құрамында Батыс Түрік қағанатына
бағынып, Іле ... ... ... тұрған уақытта түркештермен тығыз
байланыста аралас-құраласа өмір ... еді. ... ... ... ... ... жиілеп, асқынған тұста Шығысқа жылжып, Баркөл мен Ұлы қорған
шегіне дейін ауа ... ... Сол ... олар Шато ... атала бастайды.
Жоғарыда өткеніміздей, түркештердің шығу тегі мен этникалық ... ... ... ... ... ... көзқарастағы ғалымдардың бірі
Л.Н.Гумилев болатын. Ол өзінің әйгілі ... ... ... ... жерде арнайы тоқталған. Л.Николай «Түркеш халқы екі
тайпадан мұқырлар мен абалардан ... ... ... Ал, ... ... ... ... олардың өзі қайдан келді деген ... ... ... мен ... ... ... ұрпақтары түркештер
телестік те, шулық та, тегінде түріктік те (түркіттік) топқа жатқан ... деп ... ... ... бұл тұжырымды қостай алмаймыз. Өйткені бұл арада басын аша ... аса ... ... ие ... шындық пен тарихи аққара таразы басына
тартылып тұр. Біздіңше, Л.Гумилевтың жоғарыдағы тұжырым жасауға ... ... ... керек. Оның біріншісі, әрі ең бастысы – Қытайдың «Жаңа және
көне Таңнама» дейтін тарихи жазбаларында жиі кездесетін ... мохэ ... мо хэ ... т.б. ... ... мен қолданыс аясын
түсінбеуден туындап жатса керек. Ендеше бастау хаттарда осы атаулар қалай
қоланылған, ол ... ... ... аты ма, әлде ... ба ... әр кезенде бір-бірінің орнына ауыстырылып қолданыла берді
ме деген сұрақтың жауабын іздеуге тура ... ... ... ... іздеуге әрекеттенгендіктен де болар Л.Н.Гумилев
өзіне дейінгі зерттеушілердің сілтемелерін талдай келе ... ... деп ... ешқандай да біреудің жеке есімі болуы мүмкін ... ... де ... ... ... атағы болған»43 - деп
жазады. Біз өз уәжімізді осы арадан «Мохэ ... ... ... ... жөн ... ... ... тым ертерек ілінген атаудың бірі. Ол
алғаш рет «Солтүстік Вей» патшалығы тарихында (386 - 534) ... ... ... ... түрінде хатталады. Ол кейбір
тарихшылардың ... ... Би» ... ... ... ... ... көрінеді. Вій, таң патшалығы дәуірінде Шывійлердің 20- дан астам
тайпалары ... ... ... ... дуо» деп ... ... Осыдан былайғы қытай жазба деректерінде «мохэ» әр ... ... ... ... мәселенки, мохэ фу, мохэ даган ,мо хэ қаған, ... ... т.б. ... да кездесіп отырады. Бұл ... ... ... ... ... «бұл ... түрік тілді халықтарда жиі кездеседі,
оның ішінде «Мофу» мен «Мо ... ... ... ... Batur, ... ержүрек батыр дегенді білдіреді45. Ал, әр кездегі қолданыста
бұлардың ... ... ... атын ... мансап, онда да әскери шен
дәрежесін көрсетіп тұрған атаулар болатын. «Мо хэ»-ні қытай-түрік тарихының
білгірі ... ... ... ... ... ... ... қолданады. Ал,
ұйғыр тарихшылары «мохэ»-ні – «баға» деп, ... ... ... ... жүр. Мо хэ ... – Баға ... ... қабылданып, қалыптасып кетті
деуге болады. Олай ... ... ... ... ... ... ... екен дейтін заңды сұрақ туады. Ол сұраққа мынадай ... ... ... мен ... ... атағын бір ғана иероглифпен
жазады. Бұл «Мохэ-баға» термині адамның қай ... бұл ... ... жататындығын білдіреді. Соның өзінде Мо хэ ... яғни ...... атақ екенін, өйткені Түркеш қағанатының ... ... ... ... бұл персонаж Куль-чур құрметті атағын
алып Чу мугунь тайпасын ... ... ... ... ... мен ... ... бір ғана иероглифпен жазып тұрған
жоқ, «баға тархан» дейтін ... ... ... тұр, ... ... емес ... түріктері (көк түріктер) де «Баға тархан» атағын кеңінен
пайдаланған. ... ... тас ... ... дана Тоныкөктің
«Білге тоныкөк бойла баға тархан» (Білге тонуку, бойла баға тархан) атағы
бар екендігі анық ... тұр. ... ... де ... ... ... қабылдауымыз керек пе? Л.Н.Гумилевтың өзінің де «718 немесе 719 жылдары
хан оған ... ... ... шені мен ... ... қызметін
қайтарып берді»47 деп жазғаны бар. Бұл арада мұқры-тархан туралы сөз болмай
тұрғаны түсінікті шығар.
Көк түріктер қағанатының ... ... ... Бумын мен Естеми қаған
тарихын зерттеушілер пікірін сарапқа салушы қытай ... Лин ... де ... ... деп қараймыз. Ол былай дейді: «...Батыстағы
тайпаларды басқаратын мансапытыларды көбінше Ябғи деп атайды. ... ... түп ... ... ... Ұлық Ябғу еді. ... ... өңірдің баһадүр Ябғуы (Мо хэ луо йе ху) болған. Батыс
түріктердің ... ... ... ... ... ... айтылатыны
содан болар. Мысал үшін, Шекуй қағанның ұлы алғашында Ябғу деп ... ... ... болсақ, IV-V ғасырдан бастап тарихи
жазбаларда көрінген «Мо хэ» атауы, негізінен, тайпалық, халықтық этноним
емес, Шиян би – Шы вій, ... (ку ... ... ... бастап, Түрік
қағанаты (шығыс, батыс) мен Түркеш қағанатына дейінгі үлкенді-кішілі әскери
мемлекеттік билік жүйесінде қолданылып ... ... ... ... немесе Ябғудан кейінгі үлкен лауазым атауы деп қараймыз.
Ал, Түркеш қағандығындағы ... ... - ... қол ... ... ... тіпті бас қолбасы дәрежелес мансап болса керек. Мәселен,
Түркеш қағандығының негізін салушы Үгіл ... «... ... ... (Asana qusara) қол астындағы Баға тархан деп аталушы ... ... ... ... да сөз Мұқры тайпасы туралы. «Мұқры - ... ... ... әскери билік атағы жөнінде айтылып тұрған жоқ па?
Л.Н.Гумилев сүйенген екінші тұғыр – мұқры, сотэ және моко ... ... ... Ол ... деп ... «Олар жөніндегі
алғашқы мәліметтер VIIғ. Екінші ширегіне ... онда ... ... ... құрамында атап көрсетілген, 659 жылы ... ... ... ... ... ... түркештер екі округті: Согэ және моко рулары
өмір сүрген Іле өзені алқабының жоғары ... Ву – ... ... ... Іле ... ... Го-Шаньді мекендеді»49.
Таң патшасы Гау зұңның жарлығымен 659 жылы қайта құрылған Күн мен тұтық
мекемесіне ... Бей тиң – ... ... 23 уәли ... ... Солардың ішінде «түркеш» атауы анық тіркеліп тұрған екеуі ғана
емес. Түркеш қағандығына қарасты Бес Дулат ... бес ... ... Сұлұқ билеген 14 тайпа қағандығы жері ... ... еді. ... ... ... ... ... Шимойын Лүй ұлысын
бақылайтын Хұң Ян Уәли мекемесі.
2.Вен Лу (Ву-Лоу емес – Д.Ә.) Уәли мекемесі - Іле ... орта ... ... ... ... мекендеген Сұға – Баға (Суогэ мұхэ)
ұлысының аумағы.
3.Жие сан уәли мекемесі – Суого мұхэ ... ... ... ... Алаш (Алишэ) ұлысы.
4.Екі өгіз уәли мекемесі – Ысты тон шор ұлысы мекендеген бүгінгі ШҰАР,
Бұратола ауданына қарасты батыс Бұратола ... ... ... Са уәли ...... ... шор ұлысы мекендеген ертедегі
Агінй, Қара шәр аумағындағы Жұлдыз өзені аңғарында.
6.Ян бо жу уәли ...... ... чор ... ... ... мен Манас өзенінің батысында құрылады.
Біз бұл тізімнен де, оның ішінде түркештер жеке дара бағынғандай ... екі ... – Вын Лу мен Жие сан уәли ... «манжурлардың
орман-тоғай тайпасы мүкрилер мен (мохэ) мүқырларды»50 таңбалап көрсете
алмай тұрмыз.
Осы ... ... ... алып ... ... әкімшілік,
шаруашылық басқару жүйесі тудырған әр дәрежелі атақ, мансаптардың төркіні,
этнимологиялық ... ... ... сөз айта кетудің реті келіп тұрған
сияқты. Сонда ... ... ... ... атауларға сәуле түсер деп
үміттенеміз.
Ертедегі ... ... ... ... аса ... ... екен:
«Бұмын өз қалауы бойынша Ел қаған болып аталды. Ол ежелгі Шаниүй
(Тәңірхұт – ой ... – Д.Ә.) ... ... ... ал ... қатын
деген атақ берді, ол да ертедегі Алшы-бәйбіше (әтше) дегенмен ... мен ... ... басқа тайпалардың әскерін басқарушы қолбасшылар
Шад деп аталды. Мұнан ... биік ... ...... Шор (Шүй ... аба (апа), елтебер, тудұн (тұтық) еркін, мемлекеттің үлкенді-кішілі
мансаптыларының саны оннан асады».
Біз үшін аса ... ... ... байланыстырыла былай таратыла
баяндалады. «Бұл атақ-дәрежелер мансаптылардың дене бітіміне, жас шамасына,
түр-түсіне, ... ... пен ... тіпті хайуандардың атына қарай
берілген еді. Мәселен, ... ... ... ... (Шы ... ... ... фу) деп атады. Толық, төртпақтарды сан дало (талыс немесе
сандық, кебежеге, ұқсатқан сөз ... – Д.Ә.), да ...... ... – Д.Ә.) ... ішетін ыдыстың аты, мүйізге ұқсайтын әрі жуантық,
қысқа, тұрқына қарай мансап аты болып қалыптасқан.
... ... ... ... ге ли (бәлкім кәрі, қария, егде, ел
ағасы, аға тәрізді мағыналы болар – Д.Ә.), ... гели ... ... аға ... деп аталған. Әскер ұстап, қол ... ... деп, ... Хелан суни – қыран әскербасы, шар әскербасы деп
атады. Ал, қара түстілерді Хелобян, яғни қара шор деп ... қара ... ... өте ... әрі егде ... жасамыс болып келеді. Шаша,
сақал-мұртына қарай суогэ деген ат берілді. ... ... ... ... ... болған. Ол негізінен, аймақтарды билейтін мансаптылардың
атағы болушы еді»52.
Осынау аса құнды дерек көзіне ... ... мен ... түрколог
ғалымдарды бір-бірінен мүлдем алшақ пікірлер айтуға мәжбүр қылған тіркестер
мен жеке ... ... ... ... ... қойғанда, біз
сөз етіп отырған түркештердің этногенезі мен ... ... ... ... ... біз қытайдың «мо хэ, мохэду, мохэфу, мохэ ... ... ... ... ... ... – «баға, баға тархан, бағадұр,
баһадүр» дейтін түрік-қазақ сөзінің әрі дыбыстық, әрі ... ... ... ... тайпасы болған соге, мокоға» ешбір жақындығы
жоқ деп, батыл түрде айта аламыз.
Қытайдың жазба деректерінде көп кездесетін атаудың бірі – ... ... ... ... ... ... келіп, ұлыстық, кейде аумақтық
мағынада да ... ... ... (сақал қаған, саға ал, сағй, ... т.б.) деп ... ... ... Шуе ... ... ... – түріктің
сақал-мұрт, шаш түрі мен түсіне қарай қойылған атақ ... ... ... түсініп, солай қабылдаған деп қараймыз. Олай ... ... ... ... ... ... түкті бағадұр (баһадұр) дегенді
білдіретін атау болып, бара-бара басқа да мансап, шен ... ... ... ... сол ... ... ... айналып
кеткен деймін. Біз бұл пікірімізді жоғарыдағы үзіндідегі «Ол, ... ... ... ... ... еді» ... ... түскіміз келеді. Түріктер құрған үлкенді-кішілі мемлекеттердің
аймақтары мен кіші хандықтарын, сол және оң ... ... ... ... ... бар адамдар басқарып келгені анық. Түріктерде қалыптасқан
билік жүйесіне қарағанда әр ... ... ... мен ... ... ... өсуіне қарай оның бұрыңғы атақ-дәрежесіне жаңасы
тіркеліп отырған. Мәселен, Түрік қағанатының ... Баға ... ... ... ... ... билеп тұрғанда Қара Шор (шу ло ху) ... еді. ... ... Ел Құтлық бек қағаны қаған болмай тұрғанда Баға
Шор (Мохэ дуо) атағымен ел билейді. Дәл сол ... ... ... ... де қағандыққа дейінгі атағы Ку Сара қағанның қол астындағы
Баға тархан екені естеріңізде болар.
Л.Гумилев соңғы ... ... ... ретінде «Түркеш халқы екі
тайпадан: мұқырлар мен аварлардан ... ... VII ... ... ... ... (мұқырлар тұқымы) және Қараларға (аварлар
ұрпағы) бөлінді. Бұл арада ... сары түс ... ал қара ... ... ... келгенін»53 алға тартады. Тарихшы ойын одан ... ... ... ... ... - байырғы тұрғындар –
мұқырлар, ал «қаралар» - келімсек аварлар, олар бірігіп, бір ... ... де ... ... ... нәсілі бөлектігін әлі ұмыта қаймаған»54
деп жазады.
Біз ... ... ... мен ... ... жөніндегі ой-
пікірімізді біршама өрбіте айтып өттік. Түркештің түрік екенін, «нағыз
түрік» ... ... ... ... ... бірі ... Жетісу,
Еренқабырға мен Алтайды мекендеп келген ежелгі халық екенін дәлелдеуге
тырыстық. Сондықтан да ... V ... ... ... тайпасы» ретінде аталған мұқырлардың (Мохэ-мүкрилер) VII ғасыр
басында Жетісудың «байырғы тұрғындары» ретінде сарылар – ... ... ... ... ... ... құруға қатысты делінген екінші этникалық аварлар
жөніндегі нақтылы тарихи деректерді кездестіре алмады. ... ... ... ... «Билік ғибратнамасы» қатарлы ескі бастаухаттарға сүйенген
белгілі қытай тарихшысы Шуе Зұң жың ... ... ... – Таң ... ... ... ... бірінші рет
басқа бір түрік әулеті құрған ... еді. Оны ... шеп, ... ... ... үш ... құрды. Осының алдыңғы екеуі тарихтан бері қаған
шығып келген тайпалар болып, ... ... – (ши ... ... ең ... қолқанаттары болушы еді... 738 жылы сұлұқ қаған өлтірілген ... ... сары және қара ... ... ... ... ... берекесі қашты»55.
Демек, тарихтан бері қаған шығып келген түркеш, шеп тайпасы тұтастай
алғанда ақсүйек «сарылар» аталуға хақылы. Олай болғанда ... ... ... ... Алайды, олай деуге ешбір тарихи негіз жоқ сияқты.
Біздің пайымдауымызша түстер, оның ... сөз ... ... VI- ... азиялықтардың сары, қара түстер жөніндегі ұғым-түсініктері тіпті
де басқашалау болса керек еді.
Өздерін «көк пен жерден ... Күн мен Ай ... ... әке ... деп білетін ғұндардың ұрпағы – ... ... ... көк ... ... әсте ... емес ... халықтары елін көк түс – қасиетті, киелі, көк бөрідей ... ие. ... ... наным-сенімі бойынша, көк-әке, жер, қара жер
– ана, тіршілік көзі мәңгіліктің, сарқылмас ... ... ... ... ... ... ... қара сөзінің осындай жердей зіл
батпан алмағы бар болатын. Мысалы, алғашқы Түрік қағанатының (552-599) ... Баға ... (Мхэ ... ... шор» ... ... Шығыс түрік
қағанатының (599-630) 3-қағаны – «Қара қаған» деп аталған.
М.Қашқари қара сөзіне «Хақаняның хандары «Қара» деп аталады, - ... ... – Бура Қара хан ... деген анықтама берген болатын. ... біз бұл ... қара ... түп ...... ... ... мен тарихшылары түстер жөнінде, ... ... ... ... жөнінде көп жазды, көп ... сөз әлі ... ... ... ... Шуе ... пікірі қара жөніндегі
бұлдырлыққа сәуле ... ... ол ... ... ... ... кезеңінде Сұлұқтың ұрпағы мен Сақалдың ұрпағы ... тақ ... ... ... жол ашып, көш бастаған Сақал хан шыққан ... Сары ... ... ... оны ... ... ... тұқымдылар – Д.Ә.) деп аталынды. Ал, Сұлұқ болса қағандықты ... ... ... хан еді. Ол ... Шеп ... Қара ... ... типке жататындықтан Сұлұқты қолдаушылар қаралар (қара тұқымдар –
Д.Ә.) болып ... ... сөз ... ... ақ ... қара сұйек, бұратаналар
туралы болып тұрған жоқ. Өйткені, Сақал да, Сұлұқ та – тарихтан бері қаған
шығып ... ... пен шеп ... ... ... тайпаның өкілдері.
Қараның, қара шаштың дегдарлыққа, ақсүйектікке қатысы туралы ... ... сөз ... ... ... ... Миллер мен Г.Е. Грумм-
Гржимайло хұндардың қара шаштыларға жататынын, ал Х.Қороғлы ... ... мен ... қара ... ... ... ... анық жазғанындай, түріктердің де шашы қара болған.
Түріктердің дене ... мен ... ... ... ... ... ... тас мүсінге бір қарай салу жеткілікті шығар.
Сарылар, сары ... ... ... ... ... ... ... дәлелдеп бергендей, қазақтың
антропологиялық типі негізгі екі нәрселік жүйеден құралған. Оның бірі ... ...... (монголоид) нәсілдер. Бірінші жүйе қазақ
даласының ... ... тән ... ... ІІІ ... бастап Жетісу мен Тарбағатай Оңтүстік
Алтай, Еренқабырғаны мекендеген үйсіндердің нәсілі жөнінде Таң ... ... өмір ... Ян ... ... Батыс өңір ұлттары ішіндегі
пішіні тым ерекше ... Көзі көк сақалы жирен»59 деп ... ... ... ... ... ұрпағы, шежіре деректерінде
айтылатын Сары үйсінді түркеш қағандығы ... Үгіл мен ... ... ... ... ... түркештер) үрім-бұтағы деп қараймыз.
Ал, Үйсіндердің хұндармен, қаңлы-аландармен бертінгі көк ... ... ... ... ... ... қытай-жазба
деректерінде60 жеткілікті дәрежеде жазылып қалдырылған.
Сондықтан сары және қара түркештер арасындағы «бітіспес ... ...... ... ... ... ... тұқымы, ал «келімсек аварлар ұрпағы» - бұратана – қара ... ... ... бері қаған шығып келе жатқан» туыстас екі
тайпаның таластығы мен бақталастығынан дегіміз келеді.
II.Тарау. Түркештің Қытаймен, Арабтармен ... ... ... Атлах шайқасының рөлі
Еліміздің тарих оқулықтарында өз жерімізде болып өткен осынау ... ... ... ... ... ешнәрсе жоғы өкінішті. Ендеше алдымен
Атлах туралы жазба деректеріміз не дегеніне назар аударып ... ... ... ғ.ғ. аты шартарапқа мәлім болған Талас-Шу бойындағы түрік қалаларының
бірі. Академик Әлкей Марғұлан Атлахты – ... деп ... Араб ... 985 жылы ... ... ... ... орталық қалаға жақын,
айналасы биік дуалмен қоршалған. ... көп, ... мол ... ... ...... ... шетінде) болған»62 деп жазады. Махмұт
Қашқари болса «Атлұқ ... ... ... бір ... аты»63 деп қысқа
қайырды. Орыс тарихшысы ... өзі ... ... айғақтарға
сүйене отырып «Атлах қаласының орны Тараз қаласына таяу жердегі Жуантөбеде,
оның үйіндісінің айналасы 280/140 метр ... алып ... деп, ... Атлахтың харабаға айналу тарихы ... ... ... ... ... ... – қандай шайқас? Оған қай елдерден,
қанша әскер қатысты? Соғыстың алғашқы төрт ... Таң ... ... ... қолы ... күні ... ... жағына өтіп кетті? Қытай
армиясынан қанша адам өліп, ... ... ... ... ... бұл
шайқасқа қатысты ма, қатысса, кімдер жағында ... ... ... ... жағдай қалай өзгерді? Шайқастың тарихи мән-маңызы қандай
болды? Бұл сұрақтар ... ... ... ... ... ... белгілі.
Алдымен «Атлах-Талас шайқасы» қарсаңындағы геосаяси, әскери жағдайға
қысқаша ... тура ... VII ... ортасында нақтылап айтқанда 750
жылы Араб халифатындағы ұзаққа созылған тақ таласы қырқысы аяқталып, қара
киімділер аталған ... ... ... ... де, ... дейін
бақылаудан тыс қалған бұрыңғы ... ... ... ... Бұған дейін Тибет пен Шығыс Түрік қағанатына және ішкі ... ... ... ... ... ... ... Жетісу мен
Мәуреннахрға сұғына кірген Таң империясы армиясы ... ... ... ... ... болатын. Осы дәуір туралы жан-жақты ... ... ... Шуе мырза екі империяның мүдде қақтығысын былай
түйіндейді: «Бұл аймақтағы билік үшін болған текетірес ... ... Бір ... ... ... ... күшейіп-әлсіреп отыруына
орай, ақырғы тоқайласар алаң, бұрынғыдай «тәңірі қағанның ... ... ... ... ... жуық Талас аңғары болып қалған еді»66. Бұл
жолдарда тарихи шындық бар ... атап ... ... ... ... Орта Азия ... геосаяси жағдайын төмендегідей
топтастыра айтуға болады.
1. 737 жылы түркештердің құдіретті билеушісі ... ... ... ... ... он жыл бойы ... құраған бес дулат
пен бес нүшбе арасындағы тақ таласы Түркеш ... ... ... еді. Түркештерді Таң империясы тағайындаған қуыршақ қағандар билей
бастады.
2. 744 жылы ... ... ... тегеурінді соққысынан талқанған
соңғы Түрік ... тағы үшін ... ішкі ... ... ... ... ... яғмалар Жоңғарияға, Тұрпанға, Жетісу
өңіріне қарай жөңкіледі. Ішкі соғыстан, Таң ... ... ... ... ... ... ... көрсете алмайды. Таң
империясы ендігі жерде қарлұқ ... ... ... ... ... түркештерді ықтырып, Араб халифатының ілгері жылжуын
тоқтатуды көздейді. Таң империясы бір мезгіл ол ... ... ... ... өркөкірек генералы Гау Шиян жы халифаттың айбынды қалың
қолына қарсы шеру тартқанда дәл осы қарлұқ ... ... ... ... ... ... белгілі.
3. Генерал Гау67 «Атлах-Талас шайқасы» болардан бір жыл бұрын 750 жылы
қалың қолмен Тобанға, Шашқа шабуыл жасап, хандарын тұтқындап, Таң ... Дәл сол ... ... тағы бір ... ... ... ордасы
Суябты басып алған болатын. Түркеш қағанын да тірілей қолға түсіріп, Қытай
астанасына жөнелтеді. Екі ... ... екі ... ... ... ... ... заңды сұрақ туады. Генерал Гау Таң Ордасы тағайындаған ... ... ... әкетті? Арабтар Таң ордасымен одақтас ... ... ... ... ... ... ... шабуыл жасайды? Бұл
сұраққа былайша жауап беруге болады. Шаш иелігі, әсілі, Түркеш ... еді. Оның ... ... ... ... дуо ... ... қағаны
жіберген өкіл әкім болатын. Алғашқы кезде ол Таң ... да ... ... да ... ... Алайда Шаш ханы бір жағынан
қытайлардан қорлық көріп жүрген қара ... ... тағы ... ... ... ... діндес болып кеткен соғды ықшидымен
құдандалылығынан арабтармен де жақсы қарым-қатынас жасап тұрады. Тіпті ... ... ... ... берген болатын. Көріністе қытаймен,
іс жүзінде ... ... ... Шаш ханына генерал Гаудың өшіге
шабуылдауында ... ... бар еді. ... де ... Гау ... шабуылға
шықпай, «келіссөз арқылы ұғысуды» сылтауратып, Шаш ханын соғыссыз-ақ қолға
түсіріп әкетеді де, опасыздықпен ... ... Шаш ... ... ... арабтардан және көршілес елдерден көмек сұрайды.
«Көне таңнамады» мынадай дерек бар: «Ол ... тіл ... ... ... ... деп қорыққан Гау Шиянжы 20 мың әскерді бастап
жабайылар жеріне өтіп кетті де, Таласта ... ... ... ... ... қалашығындағы»69 қытайдың таңдаулы жаяу және
атты әскерін негіз еткен, Ферғана, қарлұқ атты әскері толықтырған қалың қол
еді. ... оның ... саны ... ... анық ... ... өкіл ... Әбу Муслин Бұхара мен Самархандағы
көтерілістерді тез тыныштандырып, өзі Самарханда қалады да, Зияд Ибн ... ... ... Атлах-Талас бекіністерінде қорғаныста тұрған араб
қолбасшысы Сайд Ибн Хумайд әскеріне көмекке шұғыл аттандырады.
Талас соғысы жөнінде арнайы ... ... О. Т. ... ... ... ... отырып, Тараз бен Атлах бекінісінде қорғаныс
жүйелерін қалпына келтіріп, жаңа дуалдар тұрғызумен ... ... ... ... растайды70.
Осынау қүнды дерек күні бүгінге дейін жұмбақ болып кеткен Атлах-Талас
шайқасының соңғы - бесінші, шешуші күні ... ... ... сырт ... ... жағына шығып кетуінің сырын ашуға
көмектесетін ... ... А. М. ... түрік халықтары, оның ішінде ... ... шумй ... VII ғасырдың басында-ақ Шаш пен солтүстік
Ферғана өңіріне дендеп ене бастағанын, соғдылармен, сол ... ... ... ... қарым-қатынаста болғанын атап көрсетеді71. Демек, түрік
халықтары оның қатарында қарлұқтар арабтарды көптен бері жақсы ... ... ... Оның ... ... ... ... көріп келе жатқан
түркештер мен қарлұқ жабғуы түпкі мақсаттары жағынан жақын одақтастар ... ... Шаш ... туыстық қатынасы бар қара түркештер арқылы
арабтардың қарлұқ жабғуымен ортақ тіл ... ... ... ... әскерінің күш-қуатына сенім артқаны ... ... ... ... көздері араб әскерінің құрамы мен күш-қуаты жөнінде ... ... ... Арабтар жағында Зият бастаған Хорасан, парсы армиясын
негіз еткен қалың қол және Орта Азиядағы Соғды ... ... ... болған. Бұл өңірдегі халықтар көптен бері-ақ арабтарға бағынып,
ислам дінін қабылдаған болатын. Араб армиясында атты әскер, жаяу ... ... ... ... ... ... ... арнайы топ бар еді.
Қару-жарақ жағынан арабтар әлдеқайда үстем болатын. Ал Қытай жағы өздерінің
жат жерде ... ... қол үзе, ... ... жорығында жүргенін
мойындайды.
Сонымен, 751 жылдың зұл-хиджа (шілде) айында Атлах-Талас жерінде әйгілі
қанды шайқас басталады. ... ... ... ... көреміз:
«Екі жақ бес күн бойы шайқасты, қарлұқтар жаппай бет ... ... ... ... ... Таң ... ... алды. Шиянжыны (Гау
Шиянжыны - Ә. Д.) ойсырата жеңді»72.
Таң әскері бірін-бірі таптай, түн жамыла қашады «Жол тар, адам мен ... ... ... ... ... қалың әскерлер алдымен қаша жөнелді,
қаптаған ат пен түйе адамдарға жол бермеді. Гау Шиян ... бір ... ... ... жуан таяқ ... ... ... адам мен ат көліктің өлігінен
тазалап, жол ашып отырды. Гау Шиян жыға ... ... ... өтіп ... ... ... Гау аздаған адаммен Ән ши бекінісіне аман-есен
жетеді.
Атлах-Таластағы ... ... Таң ... үшін қандай ауыр соққы
болғанын тарихшы Шуе мырза былай бағалайды: ... ... ... дерлік жоқ болды: Осы соғыстан ... Таң ... ... ... құдіретінен айрылды. Сөйтіп, Таң ... ... ... ... ... осыншама орасан зор шығын әкелген генерал Гау соғысқа
20 мың қытай ... ғана ... деу ... ... ... ... ... әр ел тарихшылары бұл шайқастың қалай ... ... ... ... адам ... ... әр түрлі болжамдар жасап келеді.
В. В. Бартольд ... ... ... ... «Гәу Шиян жы 30 ... ... ... аттанды. Шамамен 700 ли алаңға жайыла сап түзеп
ілгерілеп, ... ... ... қару түйістірді» деп жазады. Ал, Ибн Әл-
Асыр болса: «Қытай жағы жүз мың ... ... ... ... өзені, Талас
маңында, зұл хиджа айында, 133-хиджыра (751 жылы ... - Ә. ... ... ... 50 мың, тірідей 20 мың адамынан айрылды»75 деп
нақтылайды.
X ғасырдың алғашқы ... ... ... ... Әл Махасин
Вуа Л. Масауи» деген кітабында жорық жасаған қытай армиясының саны 70 ... ... ... ... ... көп ... ... алынғаны, қытай
армиясының арқышын (обозын) олжалағаны, әрі ... ... ... ... ... түскені аңыздалады. А. Г. Малявкин болса, қытайдан 50 мың
әскер өліп, 20 мыңы тұтқынға ... деп ... ... ... қарағанда және Таң империясының жаулаушы
армиясының тек Жетісу мен Сыр, ... ... ғана ... ... ... ... ... кетуіне қарағанда олар Атлах-Талас шайқасында
шынымен-ақ жетпіс, сексен мың адамынан айрылғанына ... орны ... ел ... әрқалай жазып, түрліше пайым жасап жүрген ... - осы ... ... ... ... қытай әскерінің кейінгі тағдыры,
тұтқындардың қолымен қытайдың қағаз жасау өнерінің Мәуреннахр мен Арабияға
таралуы...
Ең алдымен, біз ... Гау ... ... ... ... ... қарамай, оның Таң империясының Қытай қорғанының сыртындағы барлық
бағынышты елдерді ... ... ... тұруға міндетті «төрт қалалық
бекіністегі» таңдаулы әскерлері екендігін, олардың арасында ... ... ... ... ... қағаз жасау өнерін меңгерген
мамандардың болғаны күмәнді деп қараймыз. Оның үстіне қытай тарихшыларының
өздері жазғанындай, дәл сол ... ... ... жарақтануы Таң
армиясынан әлдеқайда артық бола тұра арабтар мен соғдылықтар қару-жарақ
жасаудың озық ... ... ... ... ... де ... Ал ... тұтқындарды армияның түрлі қажеттеріне қарай, тіпті, қару-
жарақ жасауға пайдалануы әбден мүмкін.
Тарихи деректер Орта Азия мен ... ... ... ... тым
ертеден басталғанын меңзейді. О.Г. Большаков Әл-Марузидің жазбаларына
сүйене отырып, қағаз ... ... ... мен Ферғана қалаларында
мұсылмандыққа дейінгі дәуірде жақсы ... ... ... болатын77.
Тарихи жазбалардың айғақтауынша, қытай әскерлерін мындап тұтқынға
түсіру бұрын да болып тұрған жағдай. 628 жылы ... ... ... өткен
әйгілі қытайлық кезбе-монах Шуан заң Талас ... бір ... ... ... айналысатын жүздеген қытайлық отбасы бар екенін жазған
болатын78.
Олай болса, қолға түскен қытай ... бәрі ... ... шетінен
әлдебір жаңалық ала келуші ретінде ... де ... ... ... деп қараймыз.
751 жылғы Атлах-Талас шайқасында қолға түскен Гау Шиян жы сардарларының
бірі - Ду Хуан Таласта ... ... ... ... ... ... ... барлық тауқыметті бастан кешіп, көрген-білгендерін қағазға
түсіре жүреді. Ақыры амалын ... ... ... ... теңіз арқылы 762
жылы Шығыс Қытайға қайтып оралады. Ол ... ... ... ... ... жер ... ... сауда жолдарын тәптіштей жазып, «Жиң Ши жи»
(саяхатнама) ... ... ... кітап шығарған. Бірақ, «Саяхатнамада»
қытайлық тұтқындардың арабтарға қағаз жасап ... ... ... ... ... мен Мәуреннахр және Кіші Азия жөнінде құнды ... ... ... ... қолға түскен қытайлық тұтқындар
қолымен ... ... ... ... ... жоқ. Тұтқын қытайлардың саны
да ешбір тарихи жазбаларда анық ... де, оның он ... ... Олай ... ... ... тарихи
маңызы неде? Біздің төл тарихымыздан оның алар орны ... ... мен ... үшін Атлах-Талас шайқасының жеңісін
танып, бағалай білу ... сын деп ... Біз ... 1250 жыл ... мен Орта Азия және ... ... әлемі тағдырына шешуші ықпал
еткен ұлы Жеңіске қол жеткенін мақтанышпен әрі борыштарлықпен атап ... ... біз осы ұлы ... ... ... былай атап көрсеткіміз
келеді:
1. Сонау екі Хан дәуірінен (б.з.д. 206- б.з. 220) бері Қытай қорғанының
сыртына шыға бастаған Хан ... Таң ... ... ... ... жылда шамамен он мың ли (5000 км) Батысқа жылжи отырып, 751 жылы Атлах-
Талас түбіне жеткен қытай ... ... жолы ... ... ... 751 жылдан бергі 1250 жыл бойы бірде-бір қару асынған қытай
шерігінің осынау қасиетті аймаққа аяқ баса ... ... ... еді.
Міне, сол үшін де Атлах-Талас түбінде шаһит кеткен құрбандар аруағы алдында
күллі мұсылман-түрік әлемі тағзым етуге тиіс деп ... ... ... ұлы ... араб ... әскері қарлұқ,
түркеш түріктерінің қолдап-қуаттауы мен жанқиярлық ерлігі арқылы қол жетті
Көтеріліс жасаған қарлұқ әскері ... ... ... ... ... ... ... едәуір қосынның болғаны белгілі. Қанмен
бекіген ... ... ... ұзақ болды, берекелі болды. Түрік
халықтары Алланың хақ діні - ... ... ... В. В. Бартольд әділ
айтқандай «Турки были одними из первых народов, среди ... ... от ... ... имел успех путем убеждения»79 болғаны
тарихи шындық. Түріктер Исламды 751 жылдан былай қарай, ... ... ... ... мәдениетімен ертерек танысып, оны игеруге ... ... ... ... ... ... ... рухани тұтастыққа
қол жеткізді. Адамзат мәдениетіне ... ... ... Баласағұн, Әбу
Насыр Әл-Фараби, Қожа Ахмет Иассауи, Ахмет Иүгінеки, Ибн Сина қатарлы ұлы
тұлғалардың данышпандық ілімдерін бере ... ... ... ... ... ... бірлікке қол жеткізу арқылы
ұлт ретінде ұйысып, кірігу барысында ... ... ... ие ... ... ... дін ретінде мойындаған Қарлұқ -
Қарахан мемлекеті кейінгі Қыпшақ, Қазақ хандықтарының шаңырағын көтеріскен
қазақ ... ... ... ... ... ... ... хақылы. Ол жөнінде тарихшыларымыз ... ... ... ... 60 ... ... ойлар айтқан болатын.
Қорыта айтқанда, «Атлах-Талас шайқасының» ұлы жеңісі жөніндегі ... Отан ... ... ... орын ... ... тарихи
маңызға ие үлы оқиға ретінде бағаланып, мемлекеттік, еларалық ... ... ... деп қараймыз. Атлах-Талас шайқасына биылғы 2001 жылы
29-шілдеде 1250 жыл толады.
б) Түркеш қағанатында исламның таралуы
Исламият алып елдердің, мәселен Әмәуи (661 - 750), ... (751 - ... (1040 - 1157), ... (1299 - 1922) ... ... ... ресми болған дәуірінде азат етілген немесе олжаланған
өңірлердің ... ... ... ... яки ... ... ... байқалмайды. Әуелі мұсылман еместерді мұсылмандырың ... һәм ... ... ... ... Бодандар мен
қамқорлыққа ... ... ... ... ... ... Ислам
билігіндегі жөһит, несториан, православ, католик, ... ... шат – ... өмір сүрген, олар діни – рухани ... ... ... ... ... арқасында жеткен. Мысалы,
сан ғасырлар бойы ... ... ... ... ... Сербістан, Рұмынстан, Әрмения, Гүжірістан (Грузия) ... ... ... ... ... болған халықтар;
Моғолстан иелігінде болған Үндістан халықтары өз дінінен аластатылған емес.
Олардың өз дінін, тілін, әліппесін һәм ... салт ... емін – ... ... ... елдерге Исламияттың жайылуы ғасырларға созылған ... ... ... яғни ... ... өз ықтиярымен
болғаны байқалады. Мұсылман билеушілердің ... ... ... ... ... ... басқа дін өкілдері аралас –
құралас ... ... ... 1372ж. қайтыс болған Ибни
Кәсірдің «әл – ... уән ... ... ... ... ... ... Африка аймақтарын мұсылман билігіне қосқаннан ... ... ... иман ... ... ... Ислам
билігін әкелген басшылардың аса даңқысы, ақылгөйі һәм күрескер Ғазы ... еді. ... ... 167- ... Ибни Кәсір былай дейді:
«Құтайба Мүсілімұлының еңбегімен шексіз көп адам ... ... ... ... Алла Тағала ғана біледі! ».
Әсіресе, Х ғасырда мұсылманшылықтың толқын – ... ... Сол ... Орта Азия ... лек – лек ... ... ... әдебиеттерде баяндалады. Мәселен, 960ж. 200 мың шатыр (үй/
түтін)түркі халқы Ислам ... ... Ұзын саны 2 ... ... ... мұсылмандыққа кіру күллі адамзат және ... ... аса ірі ... 1232ж. қайтыс болған көрнекті тарихшы Ибн әл -
Әсир осы оқиғаны қысқа һәм нұсқа ғып ... ... екі жүз ... адам ... ... келгенде, Әмәуи дәуірінде басталып, Аббаси дәуірінде кемеліне
жеткен түрік қуаты, ... ... 10 ... астам уақыт Исламияттың
қызметшісі һәм қылышы болғаны хақ. Ислам дінінің осы күнгі жағырапияларға
таралуында, ғылым, білім, ... өнер ... ... ... халықтарының үлесі аса зор. ХХІ ғасырға қадам басқан ... ... ... ... және халықаралық арендағы
маңыздылығының тағы да өсіп келе ... ... Иә, осы ... ... ... мұсылман үмбетінің басын қосқан, бір билікке
ұюына ат салысқан. Тынық мұхитынан Әндүлүске, яғни Атлант мұхитына ... ... ... ... сипаттарға ие болуына
қызмет еткен-ді.
Пайғамбарымыздың замандас Түрік қағанаты және ... ... ... хатта түріктер хақында хадистер айтқаны ... ... Оған ... с.ғ.с.-ның «Түріктер сендерге
тиіспесе, сендер де ... ... ... ... ... болса
керек.
Ұзақ ғасырлар бойы Ислам әлемінің дүниежүзілік саясаттағы уәкілшілігін
түркілер жасағаны ... ... жыл ... ... ... мөлшерде отырықшы болған, көбінесе, көшпелі өмір салтын ұстанған
түркі халықтарының ұлан-ғайыр аумаққа тарап, әртүрлі бөтен ... ... ... ... ... діні мен ... әсеріне ұшырағаны мәлім.
Кей жағдайларда антропологиялық кескіні де мүлдем ... ... ... ... түркілері ежелгі бракисефальдық кескінін сақтағанымен,
қарлұқ-қыпшақ тобындағы шығыс түркілері мүңгүлбейнелі (монголоид) ... ... ... мәдени ықпалдасудың қаншалықты дәрежеге жеткені,
Түрік қағанаты құлдырай ... ел ... ... ... ... ... ... ат пен атақтарын
қытайшалағаны суреттеліп, ашына мысал етіледі.
Әсіре ұлтшыл зерттеуші ... ... ... ... ... ... ... және Сами (семит) діндер, атап ... ... ... ... ... ... ұлттық қасиеттерін, аң-сезімін қоректендірудің орнына қаймықтырушы
рөл атқарған. Нәсілшіл автор аталған еңбегінде Жібек жолы керуендері арқылы
жиі ... ... ... ... көптеген
түріктердің бүдда дінінен кіргенін, дін ... ... ... ... ... ... мысалға келтіреді. Шынында, атақты
түрік билеушісі Білге қаған бүддашылықты түрік мемлекетінің ресми дініне
айналдыру туралы ұсыныс ... ... ... ... ... ... ... діні бар, түрік мемлекетінің де ұлттық діні болу керек» деп,
осындай ойға ... ... ... ... ... ... ... алған
тонйұқұқ (644/646?-731) уәзір бүдда дінінің түріктердің ... ... ... ... ... кері ықпал тигізетінін айтып,
қағанды әрең дегенде райынан қайтарады81.
Жоғарыда келтірілген дәйектерден ... ... ... ... ... бірыңғай ортақ дінді ұстанбаған. Түрік ұлыстары, тайпалары
сатысы өскен сайын көптәңірлі нанымдардан алыстап ... бір ... ... ... ... Исламияттан бұрынғы түрпайы қоғамдарға
тән діндерді тастап, отқақұлдық, бүддашылық, манихейшілік, т.б. сықылды ... ... ... және фәлсәфалық түсініктері бар нанымдарды
қабылдауы табиғи құбылыс. Орталық Азияда наным-сенімдердің таралу үрдісін
былайша ... ... ... Діні ... ... ... ... |Анимизм | |
| ... | |
| ... | |
| ... | |
| ... | |
| ... | |
| ... | ... осы ... ... өзі хақ дін ... ... ... ... Бір Аллаһ Тағалаға ғана тәсілім болатұғын
ықыласын, шынайылығын ... ... ... ... ... діндерді кезегімен, жөһиттік, христиандық ретінде қабылданғаннан
кейін, Ислам туын көтерген Пайғамбарымыздың VII ғасырда хақ ... ... ... түрік ұлыстары да құлшына һәм ұмтыла қосылғаны хақ!
Содан бастап Исламият барша түріктердің біртұтас ... ... ... ұлт ... ... ... ... өзара қырғын соғыстарды
тоқтатты, тілдің біркелкілігін! Түркілер Исламның жауынгері һәм жаршысы
сипатында ... аса ... ... ие болды. Еуропалықтар үшін түрік
және мұсылман атаулары мағына жағынан тым ... ... ... ... ... ... десек жаңылмаспыз. Түркілер Африка ... ... ... орталық елдерінде, Азия құрлығының көптеген
түкпірлерінде Исламның нұрын шашқан, ... ... мен ... ... ... ... ... мұсылман халқы
болды. Осы күннің өзінде Еуропаның ... ... ... ... істеп жатқан тағы солар. ... ... ... ... берік болып, құрбандыққа жанын пида еткен
емес. ... ... ... ... ... бүгінде аты аталғанымен
заты түгімен жоғалып кеткен. Осы тұрғыда белгілі ағылшын ... ... ... ... Исламға кіргеннен соң, олар осы діннің арқасында жап-жаңа бір
тұлғаға ие болды және де олар өздерінің өткен тарихтағы ... ... ... тіпті ұмытып кеткен деуге болады»82.
Ислам түріктердің жүрегіне соншалықты орналасқан, оны қияметке ... ... ... алмақ емес. Тарихта болған көптеген тырыпспалардың
нәтиже бермегенін ... ояу ... өте ... ... ... ... жасаған еңбегі мен қызметінің көлемін осы
шағын мақалада айтып жеткізу мүмкін емес. Аллаһ Тағала ... ... ... ... ... былай бұйырған:
«5/54: Ей имандылар! Сендерден кім діннен қайтса, ол білсін-кім,
шүбәсіз Аллаһ Өзі сүйетін һәм олар да Оны ... ... ... ... ... ... ... уә паң бір қауымды әкеледі! Олар
Аллаһ жолында күреседі және ... ... ... ... ... ... бір ... және мейірім, оны кімге қаласа ... ... ... мол, ең көп ... ... ... Аллаһ Тағаланың Құранында баяндалған осы
уағдасын орындағанын ... ... ... ... ... ендеше, аса ұлық мақсаттар пайда болған-ды: Аллаһ ризалығы ... ... Оның ... ... тарату, Исламның хақ туын шартарапта
желбірету! 623 жыл ... ... ... ... ... осының нағыз айғағы. Түркілер өздерінің кеңбейілділік, мәрттік,
жомарттық, батырлық ... ... одан ары ... хақ ... бір сәт ойланбай жанын пида ететұғын, сондай шәһидтер қиыр шығыстан
батысқа дейінгі топырақтарда, ... ... ... ... ... деуге болмайды, үйткені, олар шәһидтер!
Ислам дінінің түркілердің ұлттық қасиеттерін қорғап қана ... ... ... жоғарыда атап өттік. Бұл шындық тек қана түркілер үшін ... ... ... ұлттардың барлығына бірдей. Ислам дінін
қабылдаған түркі халықтарының ешқайсысы да араб ... жоқ. ... ... және ... түріктеніп кетті. Бұл Исламның бір ұлтқа
ғана тән дін емес, күллі адамзаттың діні ... ... ... ... Хас ... ... ... (1069-70), Қашғарлық Махмұдтың
«Түрік Лұғатының Диуани» ... Әбіл ... ... Омарұлы әз-
Замахшаридің (1075-1144) «Мұқаддимат-ұл-Әбед», Сүлеймен Бақырғанидың (1104-
1186) «Бақырғани Кітабы» ... ... ... ... ... ... «Қорқыт Ата Кәтабы» (.), Ахмед Иассауидің «Хикмет ... ... ... ... ... ... (1310),
Құтыбтың «Хүсрау уә Ширин» (1341-1342), Хорезмидің «Мұхаббат-нама» ... ... ... Сұлтан» (1370) нәсірі, Сәйфи Сарайи (1320-1396)
«Гулистан би-т Түрки», Сәййід ... ... ... ... жазылады, яғни түрік әдебиетінің алтын дәуірі Исламнан кейін ғана
басталады. Исламнан бұрынғы тарих пен ... ... ... ғана (тас
жазулар, ыдыстар) материал болғанымен, Ислам дәуірінен қалған әдебиет пен
өнер туындылары бүгінде мұсылман ... ... мен ... ... қоса ... С.Петірбор, Мәскеу, Парис, Рис, Нью-Йорк,
Пекин, Киото, Ватикан, т.б. қалалардағы кітапханалар мен мұражайлардың ... ... ... ... ... ... ... 100 мыңдық, миллиондық цифрлармен ғана айтуға болады.
Исламият дәуірінде ... ... ... ... ... ... ... сабақ ретінде оқытылуына мүмкіндік жасалған.
Мәселен, Мұхтар ... ... ... Мұсаұлы сықылды мәшһүр араб
ғалымдары Сарай ... ... ... ... Осы ... ... ... Фатшаһұлы әс-Сарайи, Шаһабұддин әс-сарайи,
Махмұд Абдұллаһұлы әс-Сарайи Ислам әлемінің мәшһүр орталықтарынан Қаһирада
сабақ алған. Түрік ... ... сөз ... ... мұсылман
авторлар тарапынан жазылған еңбектерден бірнешеуін атайық: Әбу Хайан жазған
«Китаб әл-Идрак ли лисан әл-Әтрак» (Түрік ... ... ... ... ... ... ... фи лүгат әт-Түркиййа» (Түрік
тілі туралы ерекше зерделі кітап), «әл-Қауа-а-нийн ... ... ... (Түрік тіліне толық ие ... ... ... бәрі де
мұсылмандардың түрік тілін ... һәм ... ... ... ... ... дінге енген түркі тектес халықтар тілінен, ұлттық
қаситеттерінен айырылған. Мәселен, ... ... мен ... осының
дәлелі. Африкадағы көптеген тайпалардың ... ... ... ... ... ... баршаға мәлім. Олардың көбісі не ... ... ... есімдері де не ағылшынша, не фырансызша. Мұсылманшылық
кісі аттарын ғұрыптық ... деп ... да ... ... ... ... күннің өзінде түркілер арасында Исламнан бұрынғы дәуірдің
яки Исламнан кейінгі ғайримұслим адамдардың аттары кездесе ... ... Мете ... Истеми, Билге, Аттила (Еділ), Шығыс, Ильхан,
Құбылай. Орталық Азияда Шыңғыс есімі, көбінесе, ... ... ... ... ... ...... бірлестіруші дін. Өзінің аясына барлық халықтарды,
ұлттар мен ұлыстарды өңіне, санына, байлығына қарамастан ... ... ... ... ұлық дін. ... ... түркі халықтары
мен қазақстардың яки ойғырлардың тәржімәшісіз сөйлесіп, бірін-бірі ұғынысып
жатқаны, әрине, Исламның берекешілдігі, ұйымшылдығы. Ал, жағырапия жағынан
түбімізде ... ... ... ... ауып ... хатқас, тува, саха
сықылды түркі ... ... не ... ... ... ... ... Олар сіздің ... ... ... ... құрбан айтыңызды,
қажылығыңызды, ылайымыңызды (Иләһым), сүндет тойыңызды, ауызшаларыңызды,
карилыығыңызды, дұғай ... т.т. ... ... ... Ислам
иманының дәмін татқан түркілер ғана емес, барлық мұсылмандардың жалпы ортақ
дәстүрге, сезімге, түсінікке ие ... ... ... ... ... ... зор ... және жан-жақтылығы
тікелей Орталық Азияға қатысты. Орталық азияда Ислам тарихының ең мәшһүр
тұлғалары, Құран мен Хадис ... өмір ... ... ... ... ... ... арқылы Исламдық мұрағаттарға ... ... ... Бұхара, Хорасан, Мәру, Йесе, Тараз, Отырар,
Исфиджаб секілді Түркістан қалалары ... бойы ... ... мен
өркениетінің ең беделді орталықтары болған. Мұсылмандардың ғылымдағы,
өнердегі жетістіктерге ... ... ... ... ... ... соң ... әлемінде өздеріне тән ерекше
мәртебелі орында иемденеді. Алғашында арабтардың хакімиятында ... ... ... һәм ... ... аса ... ... айналады. Жазба
құжаттарда арабтардың түркілерді Исламнан бұрынырақ аз да ... ... ... ... Екі ... тығыз қарым-қатынасы халифа
Әділетті Омар кезінде Иран мен Хорасан ... ... ... ... басталады. Деректер халифа әл-Мансүр дәуірін (754-775)
түркілердің Ислам ... ... ... күш бола ... кезең деп
белгілейді. Халифа әл-Мағмұн билеген ... Орта Азия ... арта ... ... ... ... ... әр-Рәшид (786-
809) өз кезінде Иран мен Тұран аймақтарының әміршісі еді. Ол 813ж. бауыры
әл-Әмиді жеңіп, ... ... Мәру ... ... оның мақсаты
Мәруді Аббаси әулетінің орталық қаласы жасау еді. ... ... ... ... ... ... ... күштер Ибраһим әл-Мәһдиұлын
халифа етіп жариялайды. Сондықтан ... ... ... ... болады.
Әл-Мағмұнның билігінде халифалықта түркілердің күш-қуаты мейлінше артады.
Атақты халифа Һарүн әр-Рәшид (786-809) арнайы ... ... ... ... ... ... Әл-Жәһиз (776?-869)
«Түркілердің үстемдіктері» еңбегінде Ибн Абди Раббиһтің осы мәселесі туралы
былай дегенін ... ... ... ... ... Үндістаннан елшілер
тарту-таралғыларын алып келгенде халифа түрік әскерлеріне ... ... ... ... Олар елшілер жүретін жол бойынша екі сап түзді. Түркі
жауынгерлер сауыттарын кигені ... ... ... ... еш ... еді. ... әр-Рәшидтің (786-809) ең беделді сардарлары түрік-
соғдылардан еді». Мысалы, һижраның 170ж. Е.Ф. ... ... ... ... осы ... Түркиядағы Тарсұс қаласын орнатады және
сонда Хорасаннан және ... ... ... келген мұсылмандарды
орналастырады.
Халифалар әл-Мағмұн (813-833) мен әл-Мұғтасым (833-842) дәуірінде
болса түркілердің ... ... ... одан ары ... ... ... тек ... ғана құралатын болады. Сол түркілердің
ішінен көптеген мемлекет қайраткерлері мен қолбасылар шыққан. ... ... ... мен ... ... ... елдерінде ғана
емес, сонымен қатар басқа да мемлекеттерде аңызға айналады. ... ... ... ... ... ... ... түрік билігі орнағаннан кейін ғана мүмкін болған.
Сонымен қатар ... ... ... ... ... патшалықтардың жалпы тарихтағы орасан маңызды, айрықша
орнын ... ... ... ... ... ... Х ғасырда осы күнгі
Иран, Ауғаныстан, Пәкістан және Үндістанның аумағында ... ... ... ... (999-1031) қүдіреттілігі соншалық, оның беделін Рим,
Қытай сықылды сол заманның алыптары мойындайды.
Алман ғалым Хаұссиг түркілердің ... ... ... ... ... «Жаңа дінге (Исламға, М.Ж.) ... ... Орта ... ... енді осы ... ... сенімнің
қуанышымен қобалжуда еді. Бұл киелі сенімді Сырдарияның ар жағындағы әлі
мұсылман ... ... ... үшін ... ... еді ... Орта
Азиядағы оғыз руларының осы шабытын ... ғғ. ... ... ғана ... ... ... туын
көтерген Қарахандық, Ғазналық және ... ... ылғи да ... ... ... ең ... энциклопедиясы «Британникада» былай деп жазылған:
«Орталық Азия Ресей патшалығының ішқалына (оккупация), яғни 1870 ... ... ... ең ... ... бірі болды. Осы аймақтың
адамдары арабша классикалық әдебиет жасады. Ислам әлемінің тарихындағы ең
мәшһүр ... мен ... араб ... ... тілінде жазғанына
қарамастан, осы территорияның өкілі болды. Демек, Тұран халықтары араб ... ... ... ... кем ... арабтардай еңбек етіп, үлес
қосқан.
Қорыта айтқанда, Ислам ... ... ... ... ... ... дінінің шартарапқа жайылуында, мешіттер мен медреселердің
ашылуында, ғылыми еңбектердің ... ... ... ... әскери
үстемдігінде мұсылман түркілердің орасан маңызды ... ... ... ... ... жас ұрпақтарымызға осы сара жолды лайығынша
түсіндіруде, тарихтағы жетекші орынды қайта жаңғыртуда.
Қорытынды
Ал тарихи ... ... ... еді? ... ... ... ... түркіміз, өз халқымнан еді. Білместігі үшін, ... үшін ... ... ... бектері және өлді, он оқ халқы
азап көрді",— деп жазылған. Ал, ... ... ... ... ... ... ... "...Өртше жанып келді, соғыстық, Бізден
екі-үш есе артық еді. Тәңірі жарылқағандықтан, көп деп біз ... ... ... ... Жабғысын, Шадын сонда өлтірдік",
— деп анық ... ... ... ... мен Шад дегендер кімдер болуы
мүмкін?
Түркеш қағандығы 708 ... ... ... ... кіші хандық жүйесімен
басқарыла бастады. Ежелгі түріктерде қалыптасқан ел билеу ... ... ұлы ... ... кіші ... болатыны белгілі. Түркештің кіші
қағаны Жену екені даусыз. Түркештерде ... шад ... ... ... оқ елін ... бес дулатта бес шор мен бес нүшбе де бес еркін дегендер
болған. Ал, ... ... ... ... ... ... ... жабғу деп отырғаны кіші хан — Жену ... ... ... ... өшігіп, бет бұрып кетті дерлік айғақты деректерді
кездестіре алмадық Керісінше, ... ... ең ... ... ... ... Тан ... елшілікке барған да Жену еді. 708 жылы Таң патшалығының
қастандығына қарсы соғысқа ... ... ... қала ... ... ... ... басшылық жасаған, сөйтіп, Әнши өкіл әкімі Ню
Шы Жиянды өлтірген де Жену. 711 жылғы түркеш пен ... ... ... ... ... ... ... да Жену болатын.
Таң патшалығының төрт қала бекінісіне берілген осы реткі сұрапыл соққы
Таң ордасын түркештермен ... ... ... анық 709 жылы 7 айда ... ... түрде Түркеш қағанатын мойындап, Сақалдың алып, Білге қаған
деген кағандық атағын орда хаттамасына енгізді. Оған қытайша Шоу Жүн ... ... ат ... Ал, ... ... Шоу Жие ... ... дейтін
құрметті ат қойды. Демек, 709 жылдың ... ... ... ешқаңдай
араздық болған жоқ дей аламыз.
Зерттеушілер назарында ... ... тағы бір ... ... ... сары ... ... мән-мағынасын түсіндірудегі жаңсақтық деп
білеміз. Л.Н.Гумилев қатарлы әр ел тарихшы, түркологтарының біразы "қараны"
төмен жік, ... ... ... ... ... ... "езілген еңбекші
бүкара" деп ұғындырып келді. Бұл мүлде ... ... ... халықтарының
қара, сары түстер жөнінде қалыптасқан тарихи, ... ... ... жете ... пайда болған қорытынды деуге болады. Бұл
арнаулы зерттелуге тиісті үлкен тақырып.
Орхон-Енисей тас ... ... ... ... ... ... көпшілік, жәй халық, бұқара деген мағынамен аударылған.
Білге қаған тас жазуындағы ... ... ... ... ... соғысқан
"қара түркеш" халқы да түрікше мен қытайшаға бұқара, жай ... ... ... мұндағы "қара түркеш"— қағаны тұтқындалып өлтірілген,
барлық ... ... ... ... ... ... түркештердің
бас иесіз қалған күллі ақсүйек, қара сүйектерін меңзеп айтылған сөз болуға
тиіс. Тас ... ... "каrа turgis bodun" ... ... ...... авар ... кірме,моңғол тайпаларын іздеп әуреленудің жөні
жоқ сияқты.
1999 жылы Бішкектен шыққан тарих ғылымы ... ... атты ... ... жайлаған қаптаған қырғыздардың бір
тармағы ретінде ... де ... ... ҮІІ ғасырда Тянь-Шаңда қырғыз
тайпаларының түргеш тобы ... ... оның ... Іле, ... ... тұқси, аздардың рулық бірлестіктері батыс қырғыздардың уақытша
тайпалық одағы — түркеш мемлекетін құрды" деп ... ... ... ... оның этникалық құрамы жөнінде бір-біріне бүтіндей қарама-
қарсы төрт-бес түрлі көзқараспен ... ... ... ... тура
келіп отыр.
Ең алдымен басын аша айтарымыз: қазақ ... ... ... ... халықтарынан оқшаулап, бөлшектеуде ешбір ғылымилық жоқ,
керісінше саясиланған қитұрқылық пиғылы жатыр.
І-ХІҮ ... ... ... ... ... ... ... болмағаны, ділдес, салттас, туыстас, көп тармақты түрік
халықтары құрған қуатты мемлекеттер болғаны рас. Ол ... ... ... ... бірде ұйғыр, қырғыз, бірде қарлұқ-қараханит, бірде қима-
қыпшақ, оғыз т.б. болып атала жүріп, XIII ... ... ... ... Жошы ... ... еткен Қазақ хандығы шаңырақ көтерді.
Түркеш қағанатын құрысқан "он оқ халқы" "он төрт ... ... 21 ... ... ... құрамында басқа да түрік халықтарымен
араласып, сіңісіп кеткен моңғол текті, тұңғұс-авар, қарақытайлар, мұқры-
бәкіріңдер ... еді деп ... де ... айта алмайды. Алайда, түрік
халықтары шоғыр отырған Батыс-Түрік қағанаты орнында шаңырақ көтеру ... өзі ... ... ... ... тарихшыларға түсінікті
болса керек еді.
Түркеш қағанатын ... ... ... он оқ халқынан да,
Шығыс-Түрік қағанатынан да оқшаулауға, ыңғай ... ... ... дәуірінің білгірі Лин Ганды тыңдап көрелік. Ол айтқан
"Батыс түрік пен шығыс түріктің ... ... бір ... ... ...... саяси күштердің шығыстан батысқа қарай
кеңеюіне орай, билеуші ... ішкі ... ... Әсте ... ... ... ... бөтенденіп кетуінен
болған нәрсе емес" дейтін қаныққан ойға біздің де алып-қосарымыз жоқ.
Түркешті айбынды Сұлұқ қаған ... ... оны "он ... қағаны, Қара Білте қаған деп мойындаған еді. Он немесе он төрт,
тіпті 21 ... ... ... Түркеш қағандығының халқы тегі
жағынан ... тілі ... ... тілі ... ... ... ... құраған ру-ұлыстарды негіз еткен түріктер екендігін
дәлелдеуге керекті тарихи деректер қолымызда баршылық.
Тарихтан ... ... ... ... ... өз алдына ел
болуға қанша талпынғанымен, ... ... ... ... ... ... Солай болса да қағандыққа тірек болған "он оқ
бұдун" елі мен жерінің тәуелсіздігі үшін қан кеше ... ... ... ... тұсыңда төрт тарапына сыйлы, айбарлы қағанат ретінде
мойындалғаны да ... Дәл осы ... ... ... мемлекетін
дүниеге келтірген күллі этникалық заттық, мәдени, тіпті аумақтық ... ... ... ... ... ... сонау ҮІІ-ҮІІІ ғасырларда "он оқ ... ... ... ... ... ... XIV ... қасиетті қазақ жерінде
қазақ хандығын құрған ұлыстардың бірі ... ... ... кеңінен орын алса игілікті іс болар еді демекшіміз.
Пайдаланылған әдебиеттер мен ... және ... ... . Сы ... ... ғибратнамасы. Қытай тарихшысы 1066 жылы қолға
алып, 1084 жылы аяқталған, 294 томнан ... ... ... Ол
кейде «Ел басқару жылнамасы» деп аталған.
2. Түркештер жөніндегі естелік. 206-том.
3. Күлтегін (Үлкен жазу). 18-жыр. ... ... ... атты ... ... Ал ... тарихшысы Лин ган «Тужуе
Шы» кітабында профессор гең шеминің аудармасын пайдаланған. Онда
жоғарыдағы сөздер былай аударылған: «Түркеш ... ... ... еді».
4. Күні бүгінге дейін жалпы тарихи атауларды, сол сияқты түркештерге
тайпа, адам аттары, ... ... ... әр ... әр түрлі жазып келгендіктен ... ... ... бірлікке келтіру мақсатымен түрліше
жазылған нұсқаларды сарапқа ... ең ... ... ұмтылдым. Мыс, «Үгіл» қағанның аты Л.Н. Гумилевте (Көне
түріктер) «Үш желе», 1986 жылғы «Қазақстан ... 1- ... ... «Он оқ ... ... ... «Қазақтың қысқаша тарихында» Өжелі-Әйгілі, ұйғыр
басылымдарында «Үжіл», т.б. түрінде жазылған. Мен ... ... ... ... Шы» ... ... кітабындағы «Үгіл» нұсқасы
түркілікке ең жақыны деп қабылдадым.
5. ... ... ... ... ... бөлімі.
6. Күлтегін. 1-жыр, 4-тармақ. Жолдасбеков М. Асыл арналар. 50-б.
Мұнан былайға Орхон-Енесай тас ... ... ... ... осы ... алынды.
7. Ә.Марғұлан. Ежелгі жыр-аңыздар, 1985. 98-б.
8. Гумилев Н. Көне ... 1992. ... Таң ... көне ... Батыс түрік шежіресі.
10. Сақал-қытайша Суо ге таңбасын тарихшы Шуе Зұңжың ... ... деп ... ... түрік тілі мен жауын жетік
білетін маманның ... жөн ... Суо Ге ... Сақал Баға
түрінде жаздық. Бұған дейін Гумилевте Сога, Н.Мыңжанда Саға,
«Қазақстан тарихында» Сөге (Сақал) ... ... ... ... Таң патшалығының «Жаңа Таңнама», «Көне таңнама», «Түрік баянында»
және «Билік ғибратнамасының» 209-томында ... ... ... 14 ... ... дегендегі он тайпа, бұрынғы он оқ ... ... ... төрт ...... (Ге ... Яғма (Ян миян),
Баға тархан (Мохэ даган), Допшы (Ду мо жы) болатын. Мұндағы төрт
тайпаның алдыңғы ... ... ... ... ... ... сол
тайпаны билеуші адамның лауазым атымен жазылып тұр деп ... Төрт қала – таң ... ... ... мен ... Орта ... мақсатымен құрған әскери бекіністі қалалардың ортақ аты.
Ол қалалар бұл ... ... ... ... ... әр ... әр түрлі аталып келді. Түркеш қағаны құрылар
алдында төрт қалаға ... ... ... ... ... 692 жылы
қайта құрылған «Әнши төрт қала Тұтық ... Қара ... Сұып ... енгізілгені жазылған, «Төрт қапталды, он екі
қақпалы Суяп дегеніміз осы». VIII ғасырдың ортасынан (751 жылдан)
былай қарай Әншиге ... ... қала ... ... ... Таң ... шегініп кетті.
13. Билік Ғибратнамасы. 209-том.
14. Бұл жазуларды әр елдің ... мен ... ... ... ... келгені белгілі. Мен солардың
Жолдасбеков М., Айдаров Ғ., Мұсабаев Ғ. ... ... Шуе ... ... салыстыра келе профессор
Шуе мырзаның аудармасына тоқтадым.
15. Билік ғибратнамасы. 211-том.
16. Гумилев Л. Көне түріктер. 294-б.
17. Күлтегін. ... ... ... ... аудармасы.
18. Билік ғибратнамасы. 211-том.
19. Билік ғибратнамасы. 211-том. ... ... ... ... – сол ... жасауылдардың бас сардары, ал екіншісі-Алтын
(Алтай) бағытының Басқақ бегі болып шығады.
20. Билік ғибратнамасы. 212-том.
21. Білге қаған ... ... ... тіліндегі тастың теріскей беті. 9-10
қатарынан алынды.
22. «Тәлім» - Таң патшалығы ... ... ... ... ұзатылған Орда ханымдары патшалық аумағындағы әрқандай
лауазым иелеріне хат жазар болса, оны «Тәлімхат» деп ... ... ... ... хақылы болушы еді. Сұлұқтың ... ... ... болғандықтан өркөкірек Таң мәнсаптысының
кемсітуіне ұшырап отыр. Оның аяғы еларалық, ірі ... ... куә ... Бұл ... Түркияның « »журналынан (№118. 1999)
алынды.
24. Гау Шан жы (703-755) Таң патшалығы генералы, тегі ... ... ... ... ... ... араб, қарлұқ, түркеш
біріккен шабуылы барысында тас-талқан болып жеңілген.
25. Аз ғана әскермен қоршаудан қашып шығып, еліне аман жетеді.
26. ... Н. ... ... ... 159-бет
27. Гумилев Н. Көне түріктер. – 355-356-б.б.
28. Шин Жияң шуе Шуе бау (Шыңжаң университеті ғылыми журналы), ... ... В. ... солтүстігіндегі көршілері (түрік тілінде).
Анкара, 1996. 6-б.
30. Гумилев Н. Хұндар. ... ... Лин Ган. Ту ... 1988. ... ... Н. Көне түріктер. 355-б.
33. Лин Ган. Ту жуе шы. 21-б.
34. Гумилев Н. Көне түріктер. 358-б.
35. Көне ... ... ... ... ... ... Л. Көне ... 292-бет.
37. Жоу нама, Түрік баяны, ... ... ... ... Көне таңнама. Жаңа таңнама, «Се фу йуангуй» қатарлы
тарихи жазба ... ... ... ... ... ... ... мен қолданысы жөнінде мол мағлұмат
бар.
38. Билік ғибратнамасы. 197-томының «Түріктер» тарауы, жоғарғы
бөлігінде солай ... ... көне ... 335-356-бет.
40. Шуе Зұң жың. «Шинжияң Ли шы Сыдян». Үрімжі, 1993. 505-бет.
41. М.Қашқари. ... ... ІІІ том. ... Шуе Зұң жың. ... Ли шы ... ... 632-бет
43. Х.Короғлы. Огузский георический эпос. 133-бет.
44. Уаң Митң жы. Уаң ... ... ... ... Нәбижан
Мұхаметхан аударған. Үрімжі. 1989. 99-бет.
45. Ханнама. Үйсін тарауы. Ханнама. Хұндар тарауы. Жинама. ... ... өңір ... ... ... Ежелгі жыр-аңыздар. Алматы, 1985. 202-б.
47. Қаз. Сов. ... ... ... 1972. ... ... ... Түрік сөздігі. 1-том. Алматы 1997. 128-б.
49. Материалы и исследования по ... ... Т. Под. ... М.Л. ... ... қаған – Тян қағанның Батыс ... ... ...... tangrida buimis gahan ... ... ... бұл арадағы Тәңірі қаған атауы Таң ... ... ... тұр. ... ... ... аталмыш
«Тәңірі қаған иелігінің Баыс қақапасы» деп әдейі жазып отыр.
51. Шуе Зұң жың. Ту Жуе шы. ... 1892. ... Гау Шиян жы. Тегі ... Таң ... ... ... ... қалаларын талқандаған басқыншы генерал. Туған ... 756 жылы ... Ән ... ... ... Таң ... ... өлтірген.
53. Көне таңнама. 138-орам. Ли Сы ие ... Ән Ши. Таң ... ... ... үшін 640 жылы құрған
шағын әскери ... ... ... ... аты. 709 ... ... Ән Ши Да духу фу (Ән Ши Бас тұтұқ мекемесі) ... Аса көп ... ... ұстаған. Генералы Гау Шиян жы да
осында Бас тұтық блып тұрған. 751 ... ... ... ... кейін Ән Ши тұтық мекемесі біржола жойылды.
55. Большаков О.Г. К ... ... ... 751 ... и народы
Востока. Под.ред. Д.А.Ольдероге) Вып. 22. Средняя и Центральная
Азия, география и ... Кн. 2. ... ... 1980. ... Мандельштам А.М. ІІІ-VII ғ.ғ. аралығындағы Орта Азия. Москва.
1958. 358-бет.
57. «Зы жы Тұң ... ... ... ... ... оныншы
жылы. Ту Жуе Шы бойынша 695-бет.
58. Көне Таңнама. ... Ли Сы ие ... (Ту Жуе шы ... ... Шуе Зұңжаң. Ту Жуе шы. Бейжин. 1992. 695-б.
60. Бұл үзінділер Талас шайқасын арнайы ... ... ... ... ... ... ... алынды.
61. Малявкин А.Г. ... ... ... в VII-Х ... ... в ... и раннем средневековье. Москва.
«Наука». 1988. 297-351-б.б.
62. Большаков О.Г. Жоғарыда аталған еңбек. 136-бет.
63. Шуан Заң. «Да Таң Ши йүй жи». ... Лин Ган. «Ту ... ... ... В.В. ... Т. 2. Москва. 244-бет.
65. Ибни Кәсір. Әл-Бидәя. ... ... ... 167 ... ... ... 8-том, 532-бет
68. Ғалым Бартольд бұл туралы былай деп жазған: «Турки на ... ... ... ... ... в роли ... религии в
тех странах, где представители ... вели ... ... ... ... ... хадис, в котором, слов
пророка, самому Аллаху приписаны ... «У меня есть на ... ... ... ... ... я ... на какой-
нибудь народ, я посылаю их на ... ... ... В.В., ... лекций . . . , 65-бет».
69. Әбу Дәуіт. Сұнен-и Әбу Дәуіт. Мысыр ... ... ... араб ... ... 1964ж. ... басылған
«Ресаил-ұл Жәһиз» деген кітабының ... ... де ... келтірілген.
69. Философтарымыз бұл жөнінде: «Тарихшы, антропологтардың көрсетуі
бойынша халқымыздың ең арғы ата-бабалары – түп ... түп ... түп ... ... ... – неолит (жаңа тас) дәуірі
кезінде қалыптасып болды» дейді. Қараңыз: Қасабеков Аманжол., ... ... ... ... ... Алматы, Ер-Дәулет,
1994, 38-бет.
70.Құран Кәрім, маида сүресі (5), 54-аят.
71 ... 5-6 ... ... ... uevis
Қорқыт Ата Кітабының араб хәріптерімен жазылған екі нұсқасы Ватика
және Дрезденде ... ... ... аударған - Ә.Қоңыратбаев
(1986).
75 «Оғыз-нама» жырының ойғыр және араб хәріптерімен жазылған ... ... ... ... А.М. ... Москва, 1959, 22-
42 беттер.
76 Қазақстан Ұлттық Энциклопедиясы. 1 том, Алматы, 1998, 317-бет.
77 ... ... ... ... ... себебін былайша
түсіндіреді. «Әсіресе, сахалардың ғ. соңы мен ғ. басында
жаппай шоқындырылуы, аты-жөндерінің ... ... ... ... ... ене ... оларды түрік, мұсылман әлемінен
тіпті алыстатып жіберген. Оның үстіне ... ... ... ... ... венкі, чукчи, юкагир ... ... өмір ... ... ... ... өзгеруіне
әсер еткен». Қараңыз: Бердібек Рахманқұл. Байқалдан ... ... ... ... 1996. ... ... В.В. Тбрки – Двенадцать лекций . . . , 83-бет.
79 Dilorat 3- ... Kaikan 110 ... ... Cahiz ...

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 56 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Түркістанның ислам әлеміндегі ерекше орны9 бет
Қазақстан Республикасының ШҚО және Оңтүстік Қазақстан облыстарының туристік потенциалдары. Шекара қызметiнiң негiзгi функциялары4 бет
Мағжан Жұмабаев – этнопедагогиканың дамуына үлес қосқан қазақтың аса көрнекті ақыны , педагог3 бет
Аспан әлеміндегі ең көп таралған объектілер - жұлдыздардың эволюциясы10 бет
Шығыс әлеміндегі және Қазақстандағы дінаралық қарым-қатынас43 бет
C++ программалау тілі17 бет
«Испания журналистикасы» атты ғылыми-зерттеу жұмысына тезис11 бет
«Қазақстан» және «Хабар» телеарналарындағы адамзатқа тән құндылықтарды насихаттайтын бағдарламалардың шығармашылық сипаты45 бет
Адамның ішкі дүниесінің бірегейі10 бет
Аққулар3 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь