I сынып қазақ тілі оқулығын қатысымдық бағыт тұрғысынан тузу әдіс-тәсілдері

Кіріспе 3.4
I. 50.70 ж.ж Б.С.О (бастауыш сынып оқулықтары) мәтіндерінің
әрбір пән бойынша сөзбен қамтылу статистикасы 5.7
1.1. Б.С.О. мәтіндерінің әрбір пән бойынша қамтылуы 7.13
I. 2. Б.С.О. мәтіндеріндегі лексика.граматикалық топтардың
үлесі 13.17
II. Оқулық мәтіндерінің жиілік құрылымының
ерекшеліктері 17.32
II. 1. Жиі қолданыстағы сөздер 32.56
II. 2. Сирек қолданыстағы сөздер 56.59
II. 3. Оқулық мәтіндеріндегі лексиканы реттеудің кейбір
мәселелері 59.62
Қорытынды 63.66
Пайдаланған әдебиеттер 67.69
Еліміз өз алдына отау тігіп, дербес те тәуелсіз мемелекет болғалы бері мемелекеттік тілде оқуға, оны жан-жақты зерттеуге айрықша көңіл бөлінуде. Соның бір айғағы-бастауыш мектеп оқулықтарының мәтіндерін лингвостатстикалық тұрғыдан зерттеу.
Лингвостатистикалық тұрғыдан зерттеу өткен ғасырдың 70-жылдарынан бастау алады. Оның Қазақстанда және бүкіл түркі тілдес елдер әлемінде іргетасын қалаушы филология ғылымдарының докторы, профессор Бектаев Қалдыбайұлы. Содан бері тіл білімінің бұл саласы жекелеген авторлардың, публистиканың, ғылыми шығармалардың тілдерін зерттеп келді. Соңғы жылдары оқулық мәтіндерін зерттеуге мойын бұрды. Мұның себебі оқулық мәтіндерінде қанша аз қолданылғандығын оның қаншасы түбір, қаншасы қосымшалы түрде кездескендігін, ал қосымшалардың жалғау, жұрнақ түрінде сөзге жалғану аясы қаншалықты екендігін дәл білу керектігінде. Осыларды толық біліп алмай қалай беру керектігін, оларды мәтінде қалай пайдалану қажетілігін білу мүмкін емес. Сондықтан диплом жұмысы бұрын-соңды қолға алынбаған ең өзекті мәселеге арналып отыр.
1. Құсайынов А.К,., Асылов ¥.Ә. Оқулықтану өзекті мәселелері. Алматы,
2000, 19-22 6.
2. Люблинская А.А. Детская психология. М.: Просвещение, 1971, С. 284-
300.
3. Негневицкая Е.И., Шахнарович A.M. Язык и дети. М.: Наука, 1981,
111 с.
4. Эльконин Д.Б. Избранные психологические труды. М.: Педагогика,
1989,560 c.
5. Жапбаров А. Мектеп оқушыларының тілін дамыту. Алматы-Шымкент:
Жібекжолы, 1997, 201 б.
6. Молдабеков К.М. Лингвостатистические исследования
казахских текстов для младших школьников (на материале текстов
учебников начальных классов и литературы для детей). Дисс. кан.
филол. наук. Алма-Ата, 1985, 259 с.
6. Гоноболин Ф.И. Психология. Учебное пособие для пед.
училищ.по спец. М.: Просвещение, 1973. N 2001, 335 с.
7. Рыбников Н.А. Язык ребенка. М., Л.: Гос. Изд-во, 1926, 84 с.
8. Мухамедов С.А. Статистический анализ лексико- морфологической
структуры узбекских газетных текстов. Автореферат дисс. канд.
филол. наук. Ташкент, 1980, 25 с.
9. Пиотровский Р.Г., Бектаев К.Б., Пиотровская А.А. Математическая
лингвистика //Учебное пособие для пединститутов. М.: Высшая
школа, 1977, 383 с.
10. Ыскақов А. Қазіргі қдзақтілі. Алматы: Мектеп, 1964, 182 б.
11. Мусаходжаев С.У. Лингвостатистический анализ узбекского текста
и терминоологии подьязыка электротехники и электроники.
Автореферат дис. канд. филол. наук. Ташкент,1986, 17с.
12. Фрумкина P.M. Статистические методы изучения лексики.
М., 1964, 115 с.
13. Ахабаев Ә. Статистический анализ лексико-морфологической
структуры языка казахской публицистики (на материале газетаых
текстов 1965-66 г.г.). Автореф. дисс. канд. филол. наук. Алма-Ата,
1971,23 c. •
14. Қазақ тексінің статастикасы. Алматы: Ғылым, 1990, 206 б. Қазақ тілі.
Энциклопедия. Алматы, 1998, 509 б.
15. Қазақ грамматикасы. Фонетика, сөзжасам, морфология, синтаксис.
Алматы, 2002, 784 б.
16. Белботаев А. Лингвостатистические характеристики частей речи
казахского текста. Автореф. дисс. канд. филол. наук. Алма-Ата, 1992,
32 с.
17. Жубанов А.К. Квантитатавная структура казахского текста. Апма-
Ата: Наука, 1987, С. 60-61.
18. Қалыбеков Б.Е. Бастауыш сынып оқулықгарындағы кейбір
лексикалық терминдердің қолданылуы //Түркі тілдерінің
компьютерлік қоры: Халыкаралық ғылыми-практикалық конференция
материалдары. Түркістан-Шымкент, 1995, 74-76 б.
19. Қалыбеков Б.Е. Эстетика ұғымына байланысты терминдердің
бастауыш сынып оқулықтарында қолданылу ерекшеліктері //Түркі
тілдерінің компьютерлік коры: Халыкаралық ғылыми-практикалық
конференция материалдары. Түркістан-Шымкент, 1995. 151-153 6.
20. Бектаев К.Б., Молдабеков Қ.М. Бастауыш сынып оқулыктары
текстерінің алфавитті-жиілік сөздігі. Шымкент, 1990, 122 6.
21. Бектаев Қ.Б., Молдабеков Қ.М. Балалар әдебиеті текстерінің
алфавитті-жиіліксөздігі. Шымкент, 1998, 116 6.
22. Қалыбеков Б.Е. Бастауыш сынып оқулыктары мәтіндерінін
алфавитті-жиілік сөздігі. Шымкент, 1999, 145 6.
23. Қордабаев Т. Қазақ тілі білімінің қалыптасу, даму жолдары.
Алматы: Рауан, 1995, 58-60, 170-172 6
24. Балақаев М. Казақ тілі. Бастауыш мектептін 2 сыныбына
арналған оқу құралы. 6 басылуы. Алматы: ОҚБ, 1952, 102 б.
25. Балақаев М. Қазақ тілі. Грамматика, емле, тіл дамыту. Өзгерт. 5
басылуы. 1-3 бөлім. Алматы: Каз ОҚБ, 1951, 3 т.
26. Қордабаев Т. Ана тілі. Бастауыш мектептің 1 сыныбына
арналған оқу кітабы. 10 басылуы. Алматы: Қазмем. ОПБ, 1957, 163 б.
27. Досқараев Ж., Қасенов М. Ана тілі. Бастауыш мектептің 2
сыныбына арналған оқу кітабы. 7 басылуы. Алматы: Қаз. мем. ОПБ,
1953,232 6.
        
        .4.7-007-03
Диплом жұмысы
Тақырыбы: I сынып қазақ тілі оқулығын қатысымдық ... ... тузу ... ... ОҚМУ 0315-" ... және бастауыш оқыту әдістемесі"
мамандығын бітіруші ... ... "I ... қазақ тілі оқулығын
қатысымдық бағыт тұрғысының түзу әдіс-тәсілдері ... ... ... ... алғалы бері ұлттық салт-дәстүрімізге, сана-есімізге,
ұлттық ... ... ... түзу ... ... ... де ... мәселесінің бірі. Осыған байланысты бірден айта кететін
нәрсе - ... ... ... ... ... Бұл ... таңда оқулық түзудің бірнеше әдіс-тәсілдері бар. Студент соларға
шолу жасай келіп, оқулық лингвостатистикалық тәсілін ... ... ... ... ... ... аз, ... мәтін, сол мәтіннің көлемі
қандай болу керек. бнда ... ... ... ... ... ... шешіп
алмай тұрып, оқулық түзуге кірісу алғырттық болар еді. Осы ... ... ... ... түзу ... ... десек те болады.
Дипломды жазу барысында студент алдына қойған мақсатын толық орындаған,
оларға жатық та ... ... ... ... ... ... қойылатын талаптар толық орындалып, жұмыс соларға сәйкес
жазылған. Ал оның авторы Полатова Гүлнәр " өте ... ... ... ... ... ... Иассауи атындағы
ХҚТУ-нің доценті, ф.ғ.к К^-Л Д. Молдалиева
М.Әуезов атындағы ОҚМУ 0315-" ... және ... ... ... ... ... ... "I сынып қазақ тілі оқулығын
қатысымдық бағыт тұрғысының түзу әдіс-тәсілдері "жазған ... ... ... ... бері ұлттық салт-дәстүрімізге, сана-есімізге,
ұлттық мектептерімізге ... ... түзу ... ... аса
күрделі де өзекті мәселесінің бірі. Осыған байланысты бірден айта кететін
нәрсе - студенттің ... ... ... ... Бұл бізді
қуантты.
Қазіргі таңда оқулық түзудің бірнеше әдіс-тәсілдері бар. Студент соларға
шолу жасай келіп, оқулық лингвостатистикалық ... ... ... ... ... ... ... аз, қанша мәтін, сол мәтіннің көлемі
қандай болу керек. бнда қандай сөздер қамтылуы керек ... ... ... ... ... түзуге кірісу алғырттық болар еді. Осы тұрғыдан алғанда
дипломанттың жұмысы оқулық түзу мәселесіне ... ... те ... жазу барысында студент алдына қойған мақсатын толық орындаған,
оларға жатық та көркем ғылыми тілімен жеткізе білген.
Диплом жұмысына ... ... ... орындалып, жұмыс соларға сәйкес
жазылған. Ал оның авторы Полатова Гүлнәр " өте жақсы" деген ... ... ... ... ... атындағы ХҚТУ-нің доценті, ф.ғ.к
Д. Молдалиева
М. Әуезов атындағы ОҚМУ 0315-" педегогика және бастауыш оқыту әдістемесі
мамандығы ... ... ... ... ... "I сынып қазақ тілі
оқулығын қатысымдық бағыт түрғысынан түзу әдіс-тәсілдері" тақырыбына жазған
дипломдық жұмысына
ПІКІР
Мектеп оқулығын түзу мәселесі - ... ... ең ... ... ... ... біпім жоқ. Оқулық - білім ... ... ... ... ... ... ... Гүлнәр Полатова бастауыш сынып мұғалімдері
секциясында баяндама жасады. ... орай ... да ... ... ... өз ... айтты. Кейін көргеніміздей дипломант
айтылған сын ескертулерді өз ... ... ... тың мәселе болғандықтан талас тудырарлық жәйттер баршылық.
Дегенмен дипломанттың осындай қиын да аса ауыр ... ... ... ... ауданы № 68 Талғат Оспанов атындағы орта мектебінің үжымы
Гүлнәр ... ... ... ... ... мемлекеттік
аттестациялау комиссиясынан Гүлнәр Полатоваға "өте жақсы" деген баға қоюды
сұранады.
'
Мектеп ... /-Je/T ... ... ... және ... ... ... мамандығы по-01-4к4
тобының студенті Г. Полатованың "I сынып қазақтілі окулығын қатысымдық
бағыт тұрғысынан түзу әдіс - ... ... ... ... Полатова аталған тақырып бойынша 2 ... бері ... ... орай көптеген ғылыми - ... ... ... ... ... қала мектептерінде болып бастауыш сынып
мұғалімдерінен пікірлесті. Мектептерде ... ... ... ... студенттердің ғылыми - практикалық конференцияларында
баяндамалар жасап, талқылаудан өтті.
Жұмыстың басты ... - ... түзу ... ... ... және тың әдіс, қатысымдық әдістен пайдаланды.
Жұмыс кіріспеден, екі тараудан, қорытындыдан және ... ... ... ... ... ... алдына қойған
мақсат пен міндетке сай жазылып тиісті пікірлермен толықтырылды.
Диплом жұмысы оған қойылатын талапқа сай ... және ... ... ... ... ... dL . ^^г^^^^ ""^_ ... Қ. ... ... 50-70 ж.ж Б.С.О (бастауыш сынып оқулықтары) мәтіндерінің
әрбір пән бойынша сөзбен қамтылу статистикасы ... ... ... ... пән бойынша қамтылуы 7-13
2. Б.С.О. мәтіндеріндегі лексика-граматикалық топтардың
үлесі 13-17
Оқулық мәтіндерінің жиілік құрылымының
ерекшеліктері ... 1. Жиі ... ... ... 2. ... қолданыстағы сөздер 56-59
II. 3. Оқулық мәтіндеріндегі ... ... ... 59-62
Қорытынды 63-66
Пайдаланған әдебиеттер 67-69
3
Кіріспе
Диплом жұмысының өзектілігі. Еліміз өз алдына отау ... ... ... мемелекет болғалы бері мемелекеттік тілде оқуға, оны жан-жақты
зерттеуге ... ... ... ... бір ... ... ... лингвостатстикалық тұрғыдан зерттеу.
Лингвостатистикалық тұрғыдан зерттеу өткен ғасырдың 70-жылдарынан бастау
алады. Оның Қазақстанда және бүкіл түркі ... ... ... ... филология ғылымдарының докторы, профессор Бектаев Қалдыбайұлы.
Содан бері тіл білімінің бұл ... ... ... ... ... ... ... келді. Соңғы жылдары оқулық
мәтіндерін зерттеуге ... ... ... ... оқулық мәтіндерінде қанша аз
қолданылғандығын оның ... ... ... ... ... ал ... ... жұрнақ түрінде сөзге жалғану аясы
қаншалықты екендігін дәл білу ... ... ... ... ... беру керектігін, оларды мәтінде қалай пайдалану ... ... ... ... ... ... бұрын-соңды қолға алынбаған ең өзекті
мәселеге арналып отыр.
Диплом жұмысының мақсаты - лингвостатистикалық зерттеу арқылы бастауыш
мектеп оқулықтары ... ... сөз ... ... жұмысының міндеті - лингвостатистикалық зерттеу нәтижесінде
оқулық мәтіндерін әрбір пән бойынша
анықтау.
- Әрбір ... ... ... ... ... айқындау;
- Оқулықтар мәтіндеріндегі жиі және сирек қолданылатын
сөздерді нақтылау.
Диплом жұмысының нәтижелерін теориялық тұрғыдан.
- оқулық ... сөз ... ... оқулық құрастыру теориясын ... ... ... ... ... ... жәнё ... сөз таңдауда бастауыш мектепте қазақ тілі, ана
тілі, табиғаттану және математика ... ... ... ... ... ... жұмысын орындау барысында дәстүрлі лингвостикалық және ... ... ... ... ... ... ... объектісі: Бастауыш мектеп оқулықтарының
мәтіндері.
Диплом жұмысының ... ... кір ... екі ... ... ... әдебиеттер тізімінен тұрады.
50-70 ж.ж БСО мәтіндерінің пән ... ... ... |Оқулықтардың аты ... ... | |
| ... ... |Ғс/қ |Ғс/ф ... ... ... ... |10000 |25365 |10077 ... |Әліппе, 1975 |2536 |1588 |992 ... ... (1 ... 1972) |8910 |2867 |1454 ... |Ана тілі (1 ... 1672) |11865 |5081 |2236 ... ... (1 сынып 1972) |17399 |2443 |1044 ... ... (2 ... 1973) |13993 |4649 |1926 ... |Ана тілі (2 ... 1973) |42777 |13561 |5632 ... |Математика (2 сынып 1972) |22425 |3394 |1221 |
|9 ... )2 ... 1972) |14289 |5265 |2332 ... |Қазақ тілі (3 сынып 1972) |20857 |6076 |2730 ... |Ана тілі (3 ... 1975) |51462 |15360 |7495 ... ... оқулықтар ... ... (1 ... 1953) |6314 |2480 |1024 ... ... (1 ... 1959) |7391 |2080 |721 ... |Ана тілі (1 ... 1957) |10680 |3814 |1381 ... ... (2 сынып 1952) |8035 |3794 |1638 ... ... (2 ... 1958) |11058 |2822 |827 ... |Ана тілі (2 ... 1953) |25032 |6269 |3748 ... ... тілі (3 сынып 19511 |12524 |5219 |2009 ... ... (3 ... 1959) |13021 |3028 |915 ... |Ана тілі (3 ... 1953) |47509 |9131 |4092 |
50 және ... ... БСО ... мен БӘ әр түрлі көлемдегі
сөздер мен сөз формаларының және сөз қолданыстарының ... ... ... оқулық мәтіндерінде 1970-2000 жылдардағы мәтіндерге қарағанда
сөздер мен сөз ... және сөз ... аз ... ... ... ... улғайған сайын, мәтіннің сөзбен қамтылу
коэфиценті де өсіп отырады. Агглютинативті ... ... бұл ... шамасында болады.
6
1-кестеге қатысты деректерге келсек, 50 және 70 ... ... ... ... ... пәндері бойынша сөз, сөз формасы мен сөз
қолдансытарымен қамтылуының көрсеткіштері беріледі. Мұндағы әрбір сыныптағы
пәндер арасында лексикалық ... ... ... 50 және 70 жылдар
оқулықтары арасында айтарлықтай айырмашылықтарды көреміз.
Мысалы, 50 жылдардағы 1 ... ... ... ... ... 1024
сөз формасы мен 6314 қолданысқа ал 70 жылдардағы 1 сыныпқа арналған "Қазақ
тілі" оқулығының 1454 сөз, 2867 сөз ... мен 8910 сөз ... ... ... Бұл ... 70 ... оқулықтардың 50 жылдармен
салыстырғанда ғылыми танымдық және оқу әдістемелік мазмұнының ғылымдағы
соңғы ... ... ... ... құрылымы күрделене
түсіуінің нәтижесі ... ... ... ... отырған 50
жылдардағы оқулықтардың лексика - граматикалық топтармен қамтылуындағы мына
кестеде пайыздық көрсеткіштермен беріледі.
50 ж. БСО ... ... ... ... қамтитын үлесі.
|№ |Сөз таптары ... ... (%) |
|1 |Зат ... |3 |36,61 |
| |А) ... аты |9 |0,014 |
| |ә) ... аты |6 |0,0086 |
| |Б) ... ... |7 |0,73 |
| |В) Адам аты |2 |1,8 |
| |Г) ... аты |8 |0,17 |
| ... ... аты |5 |0,0016 |
| |Д) ... ... |4 |0,035 |
| |Е) ... ... |К |0,6 |
|2 |Сын есім |С |6,56 |
|3 |Сан есім |a |3,95 |
|4 ... |У |2,14 |
|5 ... |М |10,20 |
|6 ... |е |30,16 |
|7 ... |Ш |4,95 |
|8 ... ... ... |Д |1,60 |
|9 ... ... |л |0,14 ... ... |О |0,26 ... ... ... ... жөнінен жоғары пайыздық көрсеткішке
ие зат есімдердің ішінен жалқы ... ... ... бөле ... ... көрсету барысында анықталған - 50 жылдар оқулықтарыкдағы
барлық сөз қолданыстардың 0,8% - ын адам аттары, 0,73 %- ын ... ... ру, ... ... аты, ал ең аз ... көрсеткішті
(0,0016%) мәдени-ағарту ... аты ... ... ... ... ... қамтыла бермейтін зат есімдердің бір
тобы-жалқы есімдер белгілі бір пәндік - ... ... ... ... ... ... ... олардың оқулықтарда белгілі бір
дәрежеде қамтылуы міндетті.
1.1. БСО мәтіндерін ... пән ... ... ж мектеп оқулықтарындағы сөз таптарының сыныптар бойынша сөзбен және
сөз формаларымен қамтылуы.
|қ/с|Сөз таптары |1 ... Ғ1 |2 ... Ғ2 |3 ... ҒЗ |
|1 |Зат есім |8483 |16412 |49495 |
|2 ... |7869 |13756 |34475 |
|3 |Сын есім |1616 |3085 |7501 |
|4 ... |1382 |1958 |5872 |
|5 ... |3077 |5240 |10664 |
|6 ... |502 |1348 |2144 |
|7 |Сан есім |961 |1342 |5046 |
|8 ... сөз |453 |618 |1909 |
|9 ... сөз |12 |100 |150 ... ... |26 |263 |193 ... осы ... де ... таным түсінігін арттырып, ұғымдық ой
қорыту қабілетін ... ... ... ... ... ... ... тағы бірі дерексіз ұғымдағы зат
есімдер мен нақты мәнді сөздердің ара қатынасы «10-ға бір», яғни он ... 1 ... ... сөз тура ... ... деп қарастырылатынына сүйеніп
отырып, бұл реттіліктің 50 жылдардағы оқулықтарда сақталғандығы анықталды.
Енді осы ... ... сөз ... ара ... ... бойынша анықтайтын болсақ, жоғарыдағыдай көріністі байқаймыз.
Сыныптар бойынша алғандағы сөз қолданыстарды салыстыру ... - зат ... үлес ... өзге сөз ... ... ... көрсетеді (1 сыныпта 8483 с.қ, 2 сыныпта 16412 с.қ, ... 49495 с.қ). ... зат ... тілдегі өзге сөздердің барлығына
әрі ұйытқы, әрі өзек болып қызмет ... ... ... ... ... сөз ... бірі ретінде олардың 70-тен аса семантикалық
топтарға бөледі. Ал осы 50 ... сөз ... ... 70
жылдардағы оқулықтармен және БӘ салыстыру барысында төмендегінше ... ... ... ... ережелер мен талдаулар
және тіл дамыту жұмыстары кейде аралас-құралас, кейде сатылы түрде ... Жеке ... ... ... ... ... ... материалдарда баланың қабылдау қабілетіне, жас ... ... бала тек даяр ... ... ... ... ... тәптіштеп айтқан қағидаларымыз баланың байқау, ... ... ... әрекеттерімен ұштаспаса, көздеген мақсатқа жете
алмаймыз. Қазақ тілі сабағын оқытқанда, оқушы тек ... ... ... ... ... ... білімнің белсенді, ойшылы болу
керек. Баланы ... ... ... ... ... ... ... білім баланың бойына құт болады. Бұл жұмыстың тәртібі,
әдісі мұғалімнің ... ... ... ... ... ... ... бұл
оқулықты пайдаланып, қазақ тілін оқытушы мұғалім осы ... ... ... ... ... беру ... ... ережелерден басталмайды, сол
ереже, түсініктерге қарай жетектейтін ... ... ... жаттығуларда берілген дидактикалық материалдарды ... ... ... ... қорытынды шығаратындай кезең басталғанда,
жинақталған ережелер берілді. Сонда олар ... ... ... ... ... ... ... қорыта алатындай, бірақ
қорытуға шамасы келмейтін жайттар болмақ. Ондайға оқушылар тез ... әрі ... сол ... ... ету үшін тағы да бірнеше жаттығу
материалдары беріледі. Сондықтан грамматикалық, орфографиялық, нормаларды
бағаға білдіру үшін әдетте ... ... ... тірек етеміз. Ол
түсінікті. Тілден беретін білім балаға әдепкіде бытыраңқы, шашыраңқы болып
көрінеді. Оның себебі - ... ... ... белгілі нақты
сөздер, тұлғалар негізінде ... ... ... ... ... ... ... соған жетектеу үшін көптеген байқау,
жаттығу жұмыстары жүргізілуге тиіс. Ол ... ... әр ... ... көлемінің ерекшеліктеріне қарай әртүрлі болуы мүмкін.
Қалайда жаттығуға, байқау тіл ... ... ... ... сапалы
болғаны жөн.
Тіл сабақтарын оқытудың дидактикалық материалдары ана тілінің әдеби
үлгілері болуға тиіс. Тілдік ... ... ... ... ... ... ол көңілге қонымсыз күңгірт қалпында қалып қояды. Сондықтан
қазақ тілінен мектепте сабақ оқытудың аса ... ... ... ... ... ... ... Жаттығу материалдарын таңцауда үш түрлі талап қойылады.
Біріншіден, жаттығу материалдары мазмұнды болуға ... ... ... ... ... сөз ... сөздер сөз тіркесі, сөйлем ішінде
алып талданады. Солар үшін алынған мысалдар мен ... «Ат ... ... сияқты ойдан шығарылған сөйлемдерден құралмай, мүмкін болғанынша
көркем әдебиеттен алынған сөз, сөз тіркестері, сөйлем, ... ... ... ... ... ... ... болу жағын ойлауға тиіспіз.
Қалайда олар балаларға дұрыс ... беру ... ... ... ... тұрғыдан берілген материалдар жеткіліксіз ... ... ... ... ... сол ... ... басты талғам тілегі оның
тәрбиелік мәнінде екі елі естен шықпау керек. ... ... ... ... сүюге, еңбек етуге, ... ... ... ... ... т.т. ... Тым болмаса онда
эстетикалық - көркемдік тәрбие нысаны болу керек.
Екіншіден, әрбір мысал, ... ... ... сөз, сөйлем тіл жағынан
мұлтіксіз әдеби ... ... олар ... ... тіл ... ... оның
тілін дамытуға тірек бола алады. ... ... ... - ... орфографиядан . . . білім беру үстінде оның тіл мәдениетінде
арттыру болуға тиіс. Сол үшін ... ... ... ... ... аулақ болып, әдеби
12
тілдің жақсы үлілері бойынша, әдеби тілге тән басқа да ... ... ... ... ... көп те ... олардың бәрінің
бірдөй тіл мәдениеті ... бола ... ... ... мектеп
оқушылары үшін солардың таңдамалары баланың жас мөлшеріне лайық, түсінікті,
әдеби әрі ... ... ... ... ... тағы ... ... құрамынан керекті
сөздер, дыбыстар, ... ... ... ... ... жиі
кездесетін болсын. Жаттығу материалдарын таңдауда негізгі мақсат осы ... ... ... ... ... ... болмайды. Содықтан
бір жаттығу материалында осы үшеуінің басы бір ... ... ... ... тіл ... материалдарының сапасы жақсы болса, қазақ тілін
оқытудағы мақсаттың дұрыс орындалуына қолайлы жағдай ... ... ... ... оқулықтағы жаттығу материалдарының сапалы
болуына ерекше назар аударатын себебіміз екі түрлі: біріншіден онда қазақ
тілі теориялық курс ... ... ... ... ... ... Сондай практикалық жұмыстардың тірегі де, мөлшерлі ... ... ... де ... деген атпен беріледі; екіншіден,
программа бойынша бастауыш мектепте қазақ тілі: 1 ... ашу мен ... 2 «Оқу мен тіл ... 3 ... емле және тіл ... ... бөлінеді. «Тіл дамыту» мұнда басқаларымен қатар жүріп отырады.
Программада ... ... жеке ... мысалы тіл дамытуға, бөлөк сағат мөлшері көрсетілген.
Соған қарап тіл дамытуды өзгелерден ... өту ... деп ... материалдарына қойылатын басты талаптарға мыналар да енеді: олар
оқушылардың жас ... ... ... сай, ... қызықты,
тартымды, оларға ой салатындай болуға тиіс. Ондай жаттығуларды оқушылар
өздігінен орындауға тез дағдыланады.
Оқулықты пайдаланушы мұғалімдер ... ... ... ... 8-
9 ... ... білдіргенде әрдайым олардың ой-өрісін кеңейту, ... ... тіл ... ... ... ... берік дағды алуын
көздеу керек. Ол үшін дайын ережелерді, жеке тұлғаларды жаттатып, соларды
еске түсіретіндей ғана ... ... ... ... грамматикалық,
фонетикалық, орфографиялық, қағидаларды айқындауға ... ... ... ... жұмыстарына жетектеу керек. Оқулықтың құрылысы
талапқа ыңғайланған. Онда әр праграф ... ... ... БСО ... ... граматикалық топтардың үлесі.
50 жылдардағы 1 сыныпқа арналған "Қазақтілі" оқулығының 1024 сөз, ... ... мен 6314 сөз ... ал 70 ... 1 ... арналған
"Қазақ
14
тілі" оқулығының 1454 сөз 2867 сөз формасы мен 8910 сөз қолданысқа тең
екендігі байқалады. Бұл ... 70 ... ... 50 жылдармен
салыстырғанда ғылымитанымдық және оқу-әдістемелік мазмұнның ғылымдағы соңғы
жаңалықтармен толығып, оқулық мәтіндерінің ... ... ... ... кейінгі тарауларда толығырақ сипатталды. Қарастырылып
отырған 50 жылдардағы ... ... ... ерекшеліктер 2-кестеде пайыздың көрсеткіштерімен берілген.
Өзге сөз топтарына ... ... ... ... ... ие зат ... ... жалқы есімдерді бірнеше топтарға бөле
отырып, шартты ... ... ... ... 50 ... ... сөз ... 0,8%-ын адам аттары,0,73%-ын
географиялық атаулар, 0,17%-ын ру, тайпаі, ұлттардың аты ол ең ... ... ... ... аты ... ... ... ж.ж. БСО мен БӘ мәтіндеріндөгі сөз таптарының статистикасы ... ... |50 ж БСО (% ) |70 ж БСО (% ) |БӘ% |
| |1с |2с |Зс |1с ... есім |39,14 |88603 |38,61 |142457 ... ... |29,02 |65694 |29,1 |107369 ... Сын есім |6,85 |15507 | |27820 ... ... |5,63 |12745 |5,91 |21843 ... ... |11,16 |25218 |10,18 |37561 ... ... |2,86 |6474 |2,64 |9741 ... есім |3,4 |7697 |3,83 |14131 ... |1,52 |3441 |1,6 |5977 ... | | | | ... |0,16 |362 |0,2 |886 ... | | | | ... Одағай |0,28 |633 |0,3 |1180 ... ... ... ... 2000 ... ... сөз таптарының ара салмағы жоғарыда келтірілген деректерге
ұқсас екендігін байқаймыз: 90 жылдардағы ... зат ... 39,14% ... 2000 ... ... 38,61%. Сол ... ... салыстыратын болсақ, 50 жылдардағы ... ... ... (1 ... 32,26%,2 ... 31,17% 3 ... болса, 90 жылдарда 29,02% 2000 жылдарда 29,01%. Мұнда тіліміздегі
сөз таптарының ішіндегі ең ... және ... ең кең ... ... ... біз ... ... қолданылуы
әр жылдардағы оқулықтармен шамалас деңгейді көрсетеді. Бұл да ... ... сөз ... ... ... ... дер ... Оқулық мәтіндерінің жиілік құрылымының
ерекшеліктері.
Алдыңғы зерттеулер көрсеткендей мәтіндерінің статистикалық ... ... ... ... қамтылуы зерттелініп отырған мәттіннің көлеміне
байланысты. Статистикалық жағынан едәуір аз мағлұмат беретінсөздерді көлемі
шағын ... ... ... сөздіктің бастапқы (едәуір жиі кездезсе)
аумақтарында ақпарат көлемі онша болмайды. ... бір ғана ... ... 3609 (50ж ... ... ... мәтіндердің едәуір жиі кездесетін
лексикалық единицалармен ... өте ... 50 ... ... 70 ... ... 39,96% БСО 30,51% , 90ж ... , ал 2000 жыл оқулықтарында 40,13% .
Жиі қолданыстағы сөздердің ... ... ... ... ... |Ғ>4 ... ... |N |сөз L | |fF>4 %) |
| ... ... |97260 |11068 |3376 |30,51 |
| |50ж ... |185961 |І0298 |4199 |40,77 |
| |70ж ... |241984 |12281 |4908 |39,96 |
| |90ж ... |226374 |12813 |5162 |40,28 |
| |2000ж ... |368965 |13869 |5566 |40,13 |
| ... ... |49819 |6017 |3877 |64,43 ... бір ... және бір нақты ... ... ... сөздерді анықтау барысында, әр ... ... ... яғни ... Ғ>4 ... мәтіннің 30-40%-ын қамтитын лексиалық
бірліктерді таңдап
18
алдық. Енді осындай ... ... ... ... ... ойымызша
абсалютті жиілігі 4-ке тең немесе одан артық сөздердің әрбірі қайталана
қолданылу нәтижесінде бала жадында ұзақ ... да, бұл ... ... деп ... ... ... ағай Сөзі 50ж оқушылықтарында ... 70 ж ... 40 рет, ал Б.Ә 60 рет ... ... ... ... ... берілетін ақпарат көлемінің азаюына жағдай
туғызады. ... ... ... ... мен мәтіндердің ақпараттық
қызметі арасында кері қатынас бар деп айта аламыз. Өйткені, оқушы бір ... ... ... оның ... мәтінде бурын кездеспеген жаңа мәнге ие
сөздерді шеретін болса ғана оның танымдық көкжиегі кеңи ... ... ... ... тек ... ... ғана ... сапалық тұрғыда
меңгерілуін, яғни оқушының белсенді ... ... ... да ... ... ғана ... тіл байлығы молайып, білім дәрежесі артады. Өйткені
сездің лексикалық ... ... рет ... ... ... ... қалыптасады. Мұнда олар сол сөз берілетін зат, не құбылыс
тың белгілі бір қасиеттеріне ... ол сөз ... ... ... мағынаның басты көрсеткіштері, яғни мәндері ретінде көрінеді.
Енді қарастырған оқулықтардағы жиі қолданысқа ие сәздерге ... ... ... ... ... қолданылымдағы ... ... Ғ>4 ... 50-70 жылдардағы 1-3 сынып оқулықтарының жиілік
сөздігінен көрініс.
|№ |Сөз(жиілігі |БСО ... |БӘ |
| |Ғ>4) | | |
| | ... ... |Ғі 60-70 |
| | | | |ж. |
|1 ... |36 |40 |60 |
|2 ... |9 |8 |6 |
|3 ... |9 |8 |5 |
|4 ... |10 |15 |5 |
|5 ... -з |529 |673 |289 |
|6 ... |21 |10 |9 |
|7 |аз-д |120 |136 |48 |
|8 ... |55 |39 |4 |
|9 ... |8 |10 |2 ... |39 |29 |32 ... |32 |27 |112 ... |46 |36 |3 ... |19 |14 |11 ... |6 |11 |13 ... |5 |6 | ... |43 |28 |9 ... |19 |21 |20 ... |4 |5 |11 ... |23 |62 | ... |32 |10 | ... |11 |13 |4 ... |47 |17 | ... |43 |9 | ... ... ... ... сөздіктерін салыстыра отырып.зерттеу
нәтежесінде мынаған көзіміз жетті: түрлі тілдері ... ... ... ... бөлігінің жиілігі 1және 2-ге ... ... ... Мәтіннің көлемі ұлғайған сайын, ... де ... ... ... ... ... олардың жиынтық
қатынасты жиілігі 0,60% шамасында ... ... ... аз ... ... ... ақын тілінің байлығы немесе оның өзіндік ерекшелігін көрсетеді деп
есептелінеді. Бірақ бұл тұжырым таңдама ... ... ... ... ... болған жағдайда ғана дұрыс деп тануымыз керек. Салыстырылып
отырған 1950-2000 жылдардағы оқулық мәтіндері мен БӘ. ... ... ... жиілік сөздіктер және Абай шығармаларынан байқайтынымыз таңдама
көлем ұлғайған сайын, аз ... ... ... ... БСО ... ... ... бірнеше аумақтарға: бірінші
аумаққа алғашқы 100-ге дейінгі, ... ... 500-ге ... ... ... ... төртінші аумаққа 2000-ға дейінгі, бесінші аумаққа
алғашқы 3000-ға дейінгі жиі кездесетін лексикалық ... ... ... ... оқулық мәтіндері мен жиілік ... ... ... ... қамтылу ерекшеліктерін талдау барысында мынадай нәтижелерді
аламыз.
21
1950-2000 жылдардағы БСО мен БӘ жиі қолданыстағы ... ... |N |L |1-500 |1-500 ... | | | | ... |f |"1 |№ қ/с |Сөз ... ол-м |4982 |26 ... |1125 ... ... |3736 |27 |де-ш |1102 ... де-е |2935 |28 ... |'1083 ... бір-а |2188 |29 ... |1075 ... е-е |2029 |30 |не-м |1072 ... ... |1965 |31 |ал-е |1033 ... ... |1804 |32 ... |997 ... ... |1798 |33 ... |972 ... сөз-з |1707 |34 ... |970 ... ... |1705 |35 ... |964 ... да-ш |1681 |36 ... |926 ... және-ш |1677 |37 |оқы-е |922 ... ... |1445 |38 ... |893 ... ... |1423 |39 ... |863 ... шық-е |1400 |40 ... |832 ... ... |1315 |41 ... |831 ... ... |1269 |42 |су-з |820 ... ... |1263 |43 ... |792 ... ... |1250 |44 ... |787 ... ... |1249 |45 ... |792 ... ... |1208 |46 |үй-з |768 ... ... |1185 |47 |әр-м |744 ... ... |1162 |48 ... |729 ... ... |1154 |49 ... |728 ... өз-м |1145 |50 |ал-ш |691 ... ... ... ... 185961 сөз ... 10298 сөзді
қамтитын 50 жылдардағы БСО жиілігі ең жоғары ол, неше, не, біз, бұл, ... ... мына ... ... ... 28, 20%-ын ... ... қолданыстағы реестрдің ең жоғарғы жағына орналасқан 50 сөздің 20,58%-ын
қамтыса, етістіктердің ішінде де, бол, е, кел, ал, тұр, бер, жүр, қал, ... жат, кет, жаз, бар, қой, ... оқы, көр, сал ... ... ... зат ... ... күн, сөз, жалығу, үй, ағаш,
су, сан, жер, жол тұлғасындағы жиі қолданыстар 13,05%-ын қамтиды. ... ... ең жиі ... де, ал мен, ... ... ... ... ... Ал бар атты ... мағынаны білдіретін сөз
2,03%-ын алып тұр.
Бұл мысалдар арқылы 50 ... ... ... ... ... сөз бөн оның ... ... пропорцияны көреміз.
Осы кестемен салыстыру мақсатында 70 жылдардағы оқулықтардың ... жиі ... 50 ... алып, оларды жиілігі бойынша орналастырсақ,
олардың жиілік қурылымындағы мынадай ... ... ... 241984 сөз қолданыс, 12281 сөзге тең 70 ... ... ... ... ... қамтитын 67136 сөз қолданысқа тең
50 сөздің 22,17%-ын ол, мен, бұл, өз, ... не, біз, осы, сол, ... әр ... 39,21 %-ын бол, де, е, ... жаз, кел, тұр, шық,
бер, айт, қал, қой, ал, жүр, оқы, кет, көр, отыр, ... ... сөз, ... ... күн, жер, ... су, үй, ... секілді зат есімдер
құраса, қалған 9,11%-ын да, және , де, мен, ал ... ... ... ... сан ... ... Өртарап мағынаны білдіретін бар ... ... 70 ... БСО ... ... ... ... ерекшелігін көрсетеді.
Демек, өзге сөз таптарына қарағанда өмірдің түрлі саласындағы қат-қабат
қолданысы айқын ... ... ... ... ... баланың алғашқы
сөйлеу әрекетіндегі негізгі сөздік ... ... ... одан ... ... ал ... ... көлемі бойынша сөз қолданыс жөнінен
алғашқы орындағы зат есімдер келтірілген үзіндіде үшінші орында ... ... ... ... ... түбір
тұлғасы мен оған үстелетін грамматикаліьіқ ... ... өте ... сөз ... ... Енді осы ... ... келтірейік
БӘ мәтіндерінің жиілік сөздіктері бойынша құрылымынан
үзінді.
|Сөз |Ғі |№ ... |Ғі ... ... |1786 |26 ... |389 ... ... |1769 |27 |шық-е |374 ... де-ш |1702 |28 ... |369 ... ол-м |1278 |29 ... |362 ... ... |1231 |30 |Қара-е |350 ... ... |1107 |31 ... |337 ... да-ш |1028 |32 |өт-е |336 ... ал-е |1011 |33 | |329 ... е-е |920 |34 ... |326 ... ... |752 |35 ... |320 ... де-ш |728 |36 |не-м |315 ... ... |700 |37 |он-а |311 ... ... |597 |38 ... |304 ... өз-м |596 |39 ... |291 ... күн-з |592 |40 ... |289 ... ... |536 |41 |ат-з |282 ... ... |514 |42 ... |278 ... бар-е |468 |43 ... |274 ... ... |467 |44 ... |173 ... көр-е |439 |45 ... |268 ... ... |436 |46 ... |267 ... ... |411 |47 ... |266 ... ... |399 |48 |Сал-е |250 ... ... |396 |49 ... |250 ... жоқ-д |391 |50 |Жыл-з |247 ... ... ... БӘ ... жиілік құрылымын көрейік.
БӘ еңжиі қолданылатыфн 27901 сөз н;олданыстағы лексикалық бірліктердің
ішінде ... ... ... 50 ... ... ол, мен, өз, бұл, сол,
ссы, не. біз есімдіктері қамтыса, 45,14%-ын бол, кел, ал, е, тур, жүр, ... көр, жат, кет, айт, шық, ... ... біл, өт, бер, қой, ... ... де, да, мен, ғой, соң шылаулары, 17,57%-ын ... көз, үй, бас, ... ат, көл, жыл ... зат ... 5,52%-ын
жоқ,бар,көп сөздері, 0,98%-ын алд көмекші есімі, 1,47%-ын барынша ... ... ... ... сөздігіндегі сөздердің қатар саны мен
абсалютті жиілік шамасы арасындағы қатынасты білдіретін кесте көрінісі.
|Абсалют|Қатар саны (ранг)|Абсалютті ... ... ... саны ... | ... ... ... ютті|(ранг) |
|ЖИІЛІК | | | | | ... | | | | | |
|1 |2 |3 |1 |2 |3 ... |Ол-м |3609 |26 ... |751 |
|2 |Де-е |3374 |27 ... |749 |
|3 ... |3142 |28 |ал-ш |747 |
|4 |Ла-ш |2301 |29 ... |747 |
|5 ... |2024 |30 ... |742 |
| ... |1769 |31 ... |742 |
| |Е-е |1510 |32 ... |726 |
|8 ... |1462 |33 ... |720 |
|9 ... |1371 |34 ... |717 ... |Kvh-з |1270 |35 ... |710 ... |Ал-е |1256 |36 |Үй-з |710 ... ... |120 |37 ... |684 ... |Tvo-e |1124 |38 ... |654 ... ... |1066 |39 ... |647 ... |Не-м |1007 |40 ... |615 ... ... |954 |41 |Cv-з |615 ... |>Kvo-e |945 |42 ... |601 ... |Біз-м |934 |43 ... |596 ... |Bvn-M |902 |44 ... |596 ... ... |870 |45 ... |569 ... |Кале-е |818 |46 ... |584 ... ... |802 |47 ... |580 ... ... |801 |48 ... |563 ... |Дө-ш |779 |49 ... |544 |
|25 |өз-м |760 |50 ... |539 ... ... |531 |79 ... |366 ... ... |539 |80 ... |350 ... |Ет-е |512 |81 ... |348 ... ... |501 |82 ... |346 ... |Осы-м |500 |83 ... |344 ... ... |493 |84 |Ece-v |343 ... ... |488 |85 ... |337 ... |Tvc-e |479 |86 ... |335 ... ... |457 |87 |Ой-з |321 ... ... |452 |88 ... |322 ... ... |449 |89 ... |317 ... |тап-е |448 |90 ... |317 ... ... |447 |91 |ел-з |312 ... ... |441 |92 ... |311 ... |біл-е |436 |93 ... |31 ... ... |429 |94 ... |31 ... |ЖУМЫС-З |429 |95 ... |310 ... ... |426 |96 ... |308 ... |кал-е |426 |97 ... |308 ... ... |405 |98 ... |305 ... ... |401 |99 ... |304 ... ... |400 |1С0 ... |298 ... |әо-м |390 |101 ... |291 ... ... |389 |102 ... |290 ... ... |384 |103 |VLLJ-e |284 ... ... |383 |104 ... |283 ... ... |374 |105 ... |283 ... ... |371 |106 ... |282 ... ... |278 |133 ... |222 ... ... |276 |134 ... |221 ... |VLLJ-K |267 |135 ... |221 ... ... |270 |136 ... |220 ... ... |270 |137 ... |218 ... ... |269 |138 ... |217 ... ... |269 |139 ... -е |213 ... ... |269 |140 ... |211 ... |дыбыс-з |265 |141 ... |211 ... ... |254 |142 ... |209 ... ... |245 |143 |KVC-3 |209 ... |аяк-з |243 |144 ... |207 ... ... |239 |145 ... |207 ... |кой-з |239 |146 ... |206 ... |өс-е |237 |147 ... |?05 ... ... |237 |148 ... |203 |
|123 ... |233 |149 ... |201 ... ... |229 |151 ... |199 ... |өт-е |229 |151 ... |198 ... ... |227 |152 ... |197 ... ... |227 |153 ... |195 |
|128 |Ат-з |226 |154 ... |194 ... ... |224 |155 ... |194 ... |үш-а |224 |156 ... |194 ... ... |224 |157 ... |194 ... |ак-е |223 |158 ... |192 ... ... |192 |184 |cvoa-e |168 ... ... |191 |185 |ай-з |165 ... |УЗЫНДЫК-З |191 |186 ... |164 ... ... |189 |187 ... |163 ... ... |189 |188 ... |163 ... ... |189 |189 |ма-ш |163 ... ... |188 |190 ... |163 ... ... |187 |191 ... |162 ... ... |187 |192 |же-е |162 ... ... |187 |193 ... |161 ... ... |186 |194 ... |165 ... ... |185 |195 |VCT-K |161 ... ... |183 |196 ... |160 ... ... |183 |197 ... |160 ... |совет-з |182 |198 ... |159 ... ... |181 |199 ... |195 ... ... |177 |200 ... |159 ... |кіо-е |177 |201 ... |159 ... ... |177 |202 ... |159 ... ... |176 |203 ... |159 ... ... |176 | | | ... ... |176 | | | ... |тал-з |174 | | | ... ... |171 | | | ... ... |169 | | | ... ... ... ... ... ... сөз ... қатысты алғандағы алатын орны мына төмендегіше:
92804 сәз қолданысқа тең, барлық сөздіктің тең ... ... ... ... ... 35,36%, зат ... 27,29%, ... 16,07%,
шылаулар 9,17% сан есімдер 4,66%, модель сөздер
35
2,14%, сын есімдер 2,07% ... 1,8%, ... ... 1,1%. Назар
аударарлық бір мәселе - жиілік сөздікті тұтастай алып қарастырғанда сөз
таптарының ... ... бұл ... сәйкес келе бермейтіндігі, Өйткені
таңдама көлемінің ... ... ... ... ... орында тұрған
етістіктер зат есімдерден кейінгі екінші ... ... ... ... ... ... өсуі ... женінен соңғы орындарда тұрған сын
өсімдердің өзге сөз ... ... үлес ... ... Бұл ... де ... ... қызметіндегі зат, құбылыстардың атауы
мен олардың ... ... ... зат ... ... орны ... екендіп байқалады.
50 ж. БСО мәтіндеріндегі кездескен дубле фонетикалық
варианттары сөздердің
|№ қ/с ... ... ... % ... ... Ғі |
| ... | | ... | ... |346 |0,186 ... |4 |0,0021 |
| | | ... |1 |0,0080 ... |310 |0,166 ... |2 |0,0005 ... |1 |0,001 |боран-шашын |5 |0,0010 ... |26 |0,013 ... |3 |0,0016 ... |12 |0,006 ... |3 |0,0010 ... |4 |0,002 ... |12 |0,0021 ... |22 |0,011 ... |4 |0,0240 ... |48 |0,025 |еге |45 |0,0010 ... |23 |0,015 ... |3 |0,0037 ... |1 |0,000 ... |2 |0,0005 |
50 ... БСО ... дуплет сөздердің морфологиялық варианттары
|Дублет |Жиілігі ... ... ... Ғ, ... % ... |Ғ| | ... | | ... |29 |060155 ... |18 |0,0096 ... |4 |0,0021 ... |1 |0,0010 ... |177 |0,0951 ... |3 |0,0016 ... |23 |0,0123 ... |1 |0,0010 ... |61 |0,0328 ... |2 |0,0010 ... |6 |0,0032 ... |CO |0.0016 ... |5 |0,0026 ... |8 |0,0043 ... осы ... тіл ... қатысты кейбір
терминдердің қарастырылған БСО ... ... ... әрі ... ... деп ... байлығы оның өмірдің түрлі саласына байланысты қолданылатын
жан-жақтылығымен сипатталады. Осы түрліше ... бірі ... ... ... ... ... ұғымдарды түсіндіру үшін
әдетте тіл байлығына сүйеніп, ... ... ... дәлме-дәл
брруге болатын сөздерді іздеп табамыз.
Терминдер сөйлеу практикасындағы ұғым-түсініктерді білдіріп ... ... ... ... ... ... бір байланыстарды
қалыптастырушы, өзара байланысты терминдерге негізделген ақпаратты ... ... ... ... болып табылады. Термин жасаудың әр түрлі
жолдары белгілі. Дегенмен де ... бәрі де ... ... тіл ... ... жаңа ... мен ... жасалуы тілдің ішкі
дамуының жалпы заңцылықгары негізінде жасалады. Термин жасау ... ... ... - ... ... бір ... тән ... ғана
емес, осы ғылымның өзге де ұғым-түсініктері мен белгілі бір ... ... ... ... ... ... ... сөздердің жәй ғана жиынын
емес, белгілі бір дәрежеде өзара байланыстағы сөздер мен сөз тіркестерінің
жүйесін де ... ... ... бір жүйеге кіретін кез-келген
ғылыми термин осы ... ... ... ... ... да ... ... баға беру кезінде
оларды берілген жүйені құраушы бөлшектер ... ... ... ... ... басына кесел жасайтын кейбір ... ... ... ... тіл ... зертеулер" атты еңбегінде айта
келіп, оларды қабылдауда ... ... 11 ... ... береген
болатын. Мұнда әсіресе Қ.Жұбановтың қазақ алфавитінің ... ф, ... ... ... ... айтуға болады. Профессор Ө.Айтбаев "Термин
және оның дәуірлік сипаты" еңбегінде терминдік сипат ала ... ... ... ... ... ... ... мүмкіндік жасағанын
айта келіп, баспасөз материалдарын, публицистикалық ... ... ... жаңа ... ... ... ... отыруды
дәстүрге айналдыру қажеттігіне тоқгалады.
Профессор Н.А.Баскаков термин жасауда негізге алатын басты-басты ... ... 1) ... ... ... ... аударма, 4)
күрделі сөз, 5) қосымшалар арқылы.
Зерттеу жүргізіліп отырған БСО мәтіндерінің терминдеріне талдау ... біз де осы ... ... БСО ... ... ... үшін ... мынадай міндеттерді орындау қажет.
1. ... мен ... ... ... оқыту
тәжірибесімен ұштастыра зертгеу;
2. Қазақ тіліндегі жекелеген терминдер мен ... ... болу ... ... ... ... және ... түрдегі
40
сипаттамаларына сүйеніп, жасалған ... ... ... мен ... ұғым-түсініктерін және іс-жүзінде практикада
қолданылуын қарастыра отырып, біз бұл ... ... ... ... ... мақсат тұтпақ емеспіз. Біздің мақсатымыз - ... ... ... ... ... жетілдірудің
жолдарын ұсыну.
Өзіндік бағыт-бағдарын, зерттеу нысанасы бар әр ... ... ... ... жүйесі, зертеу нысанасы болатыны мәлім.
Ғылым тереңдеп, салмақтанған сайын, оның терминдері де байып, ... Әр ... ... ... ... бір ... салудың және
сөздіктер құрастырудың практикалық мәні де зор.
Қазақ тілінің ... ... ... ... ... ... ... бірі - түркі халықтарының сөздік қорын пайдалану. Бұл көне ... ... ... ... қамтиды. Ал түркі тілдерін ең алғаш рет
классификация жасаған ғалым - М.Қашғари . Ол ... ... таза ... ... деп ... бөледі: "Таза, басқа тілдердің ықпалына түспеген,
тек түркі тілдерінде сөйлейтін тілдер қатарына М.Қашғари ... ... ... ... ... ығрақ, парук тайпаларын және бұларға жақындау
иамақ, ... ... ... сувар тілдерін жатқызса, басқа тілдермен
қарым-қатынасқа түсіп (соғды, ... ... ... ... ... ... ... худан, тибет және
ябақу, татар, басмык тайпаларының тілін енгізеді».
Міне осы түркі тілдерінің даму сатысында бір ... ... ... ... ... ... ... тілмен бірге ("Құдатғу білік",
"Хибат-ул хақайық), ислам дінінің ықпалымен араб-парсы элементтері көптеп
ене бастап, екінші ... ... ... қарлұқтар арасы алшақтай
түсіп, өзіндік тілдік ерекшеліктері айқын көріне бастайды.
Қазіргі ұлттық тілдердің лексикалық құрамы мен фонетикалық-граматикалық
жағындағы ... ... ... ... ... ... ... ру-тайпалардың алшақтай түсіп, ... ұлт ... ... жасауында.
Жаңа қоғамдық формация, мәдени-экономикалық қарым-қатынастар ... ... ... ... ... көбісінің қай тілде болмасын
атауы жоқ сөздер ... ... ... ... ... ... қанағаттандырудың екі
түрлі жолы бар. Оның бірі - әр тілдің өз ішкі заңдылықгарына сүйене ... ... ... да, ... - ... ... әзір тұрған сөздерді
қабылдау немесе сөзбе-сөз аударып алу.
Бұл сөз еткелі отырған БСО ... ... осы ... ... келіңкірейді. Енді тілімізде қолданылып жүрген ... ... ... ...... сөз, ... ... соз, қырғызша соз, татарша су, ұйғырша соз,
түрікменше соз ... ... ... - азербайжанша мана, өзбекше
мано, түрікше анлам, қырғызша ман, ... ... ... ... ман, ... ... ... - азербайжанша лұғат, өзбекше
сузлик, түрікше созлик, қырғызша созлик, татарша сузлик,
уйғырша ... ... ... ... ... көріп тұрғанымыз — бірқатар сөздер кейбір фонетикалық өзгешеліктері
болмаса, жалпы түркі тіддерінде ... ... екен ... ... ... ... ... саласының дамуындағы үлкен бір арна -
орыс тілінен, неорыс тілі арқылы басқа тіддерден сөз алу ... ... ... ... ... - өзінің тарихи даму сатыларында
көптеген түркі тілдеріне тән ортақ нәрсе -бұлардың лексикалық қорына басқа
тілдерден терминдер ... бір ... ... ... те бұл ... түріктерге (әзірбайжан, түрік, ... ... көне ... қазіргі алтай, саян, сібір түріктеріне тән деуге болады.
БСО мәтіндеріндегі терминдердің басым бөлігін қазақтың төл ... ... ... сөзі (149 с/қ) ... термин болуымен бірге,
екінші бір мағынасында өсімдіктердің жер астындағы бөлшегі деген мағынаны
да білдіреді. Ал ... сөзі ... ... ... ... "заттың бір шағын бөлшегі" ұғымын да білдіреді.
БСО мәтіндеріне тән нәрсенің бірі —лық жұрнағының варианттары арқылы
жасалған ... ... ... Оқулық мәтіндеріндегі мұндай
терминдердің саны -9 (564 с.қ.). ... атау ... (319 с.қ.), ... с.қ.), ... ... (9 с.қ.), ... заңы (4 с.қ.) т.б.
Кейбір лингвистикалық терминдер ... ... үшін ... ... Мысалы: әдеби тіл термині азербайжан тілінде адаби дил, ... тил, ... ... ... ... ... адаби тип, ұйгарша
адаби тил, түрікменше адаби дил, башқұртша адаби тил ... ... да ... ... қазақ тілінде аударуда қиындықгар болса
немесе дұрыс ... онда бұл ... ... ... ... жөн деп есептейміз.
БСО мәтіндеріндегі лингвистикалық терминдердің көпшілігі калька арқьшы
жасалған (12 сөз, 795 с.қ.) Мысалы: дыбыс -звук (254 с.қ.), есім ... ... ... (36 с.қ.), жак. ... (286 с.қ.) т.б. ... ... оның
сол арқылы аударылып отырған тідцегі эквивалентімен алынған:
сөз - слова (1190 с.қ.), буын - слог (130 с.қ.) т.б.
Дефис деген сөзден ... ... ... ... ... ... және өзгеріссіз қолданылған (23-кесте):
44
Біздіңше, егер қазақ тіліне баска тілдерден енген терминдердің дәл ... ... ... ... ... ... ... жағдайда
оны өзгеріссіз сол қалпында қалдырған жөн секілді.
Біз бұл зерттеулерімізде ... ... ... ... ... мәселелерді жан-жақты қарастыруды мақсат тұтқан жоқпыз, тек
оны толықтыру жолдарына ... өз ... ... келтірілген мысалдарден мынадай қорытынды жасауға болады:
1. ... ... ... ... ... ... пайдалану арқылы іске асып
отыр.
2. Қолданылып ... ... ... бір ... ... үшін БСО мен оқу ... құрастыру
барысында дұрыс деп есептелетін ... ... ... ал ... ... ... ... барысында сол терминнің таралу, яғни кеңінен
қолданылу жағын ескерген ... ... ... тағы бір ... ... ... үндестік заңының сақталуында бірізділіктің жоқтығы, тілдік
норманың бұзылуы дер едік.
50-70 ж.ж. БСО ... ... ... ... ... ... ... |Абсолютті жиілік |
| ... | | ... |50 ж. |70 | |50 ж. |70 |
| |БСО |ж. | |БСО |ж. |
| | |БСО | | |БСО ... ... |139 |21 |жаттығу |749 |135 ... |3 |7 ... |18 |25 ... ... |2 |27 ... дауысты |76 |72 ... |11 |35 ... ... |9 |29 ... |55 |37 |жіктеу есімдігі |13 |10 ... |13 |10 ... ... |- ... |13 |11 ... |88 |64 ... |130 |157 ... |9 |29 ... |67 |125 |зат есім |95 |61 ... дыб. |43 |54 ... |57 |6 ... |10 |15 |қос сөз |12 |12 ... |254 |323 ... |115 |77 ... |36 |57 ... |28 |7 ... |12 |70 ... |19 |21 ... |84 |97 ... |31 |5 ... |18 |112 ... сөз |16 |34 ... |25 |10 ... ... |12 |5 ... |268 |394 ... |61 |38 ... сөз |25 |24 |мазмұндама |1 |2 ... |129 |102 ... |25 |73 ... сөз |8 |21 ... |8 |5 ... есім |20 |7 ... |84 |316 ... есім |9 |7 ... ... |31 |167 ... |66 |35 |сөз |1190 |170 ... ... |13 |20 ... сөз |16 |7 ... |5 |17 ... ... |12 |35 ... |407 |729 ... ... |15 |69 ... |1 |- |тіл |65 |110 ... ... |11 |9 ... |3 |7 ... есім |50 |59 |ұяң |40 |4 ... ... |7 |79 ... |9 |6 ... |2 |112 ... заң |4 |13 ... |1 |8 ... |5 |1 ... мүше |5 |5 ... ... |10 |7 ... мүше |52 |96 ... септік |4 |15 ... |149 |96 ... ... |16 |17 |
| | | | | |10 ... заңы — ... ... оның ... ... ... ... бірі. Соның ... тілі ... ... ... ... бар тіл калпын
сақтап қалуда. Алайда, соңғы кезде бұл заңның ... ... ... ... ... кетті. Бұл әсіресе орыс тілінен
және орыс тілі арқылы үнді-еуропа ... ... ... ... ... ... ғалым ағаларымыз кезінде бул жөнінде "Орыс тілінен және
орыс тілі арқылы Еуропа тілдерінен ... ... орыс ... ... ... ... ... тілінде де оларды солай жазу керек" - деген
болатын. Ал енді араб-парсы тілдерінен енген сөздерге байланысты ... ... да осы ... ... ... ... та, бағындырмай да жазып
жүрміз. Негізінен, мұндағы белгілі бір жүйенің болмауы - ... ... ... дер едік. Себебі, мектепте оқушыларға үндестік
заңын оқытып, үйретеміз де, ал жазу барысында ол заңды сақтамаймыз. Егер де
оқушылар ... ... ... ... ... бойынша мұғалым, кітәп,
қәзір деп жазса, оны түзетіп мұғалім, кітап, қазір деп жаздырамыз. Ал қазан
төңкерісіне дейін ... ... ... ... ғана ... орыс тілінен
енген сөздер де үндестік заңына бағынып айтылып та, жазылып та ... ... ... ... ... ... т.б. Ал қазір жазудағы
морфологиялық ... ... арқа ... ... ... ... діндар, пәтуа, білімдар сөздерін ділмәр, діндәр, пәтуә, білімдәр
деп неге жазбасқа?!
47
Кезінде Халел Досмүхамедұлы "Бір жуан сөз, бір ... сөз ... ... ... жуан сөз ... жіңішкеріп кетеді",-дей келіп,
бай-шешек, гүл-айым деген ... ... ... болатын. Егер осы
қағидаға сүйенетін болсақ, онда зерттелініп отырған 50 ж. мектеп ... ... кіна (2 с.к), ... (344 с.к), ... (1 ... (17 с.к), ... (4 с.к), кате (6 с.к), қаперсіз (1 с.к), қасиет (5
с.к) т.б. араб-парсы тілдерінен енген сөздерді ... ... ... ... ... ... ... қата, кәперсіз, кәсиет деп жазуға
болмас па еді?! Соңғы кездері кіна сөзі кінә деп ... оған ... ... бұл ... тағы да ... көреміз:
кінәлайтындай (70 ж. БСО 1 с.қ). ... ... 50 ж. БСО ... ... ... ... ... сөзі кәйткен болып айтылса, Қәз/р
— кәзір, қазіргі — кәзіргі, қайтеді — ... ...... ...
кәйтіп, қабілет — кабылет, мұғалім — мұғалым болып айтылатыны ... ... ... ... варианттарын қолданғанды дұрыс дер едік.
Тіліміздің лексика саласындағы осы келеңсіздік морфологияға да әсер ... жоқ. Оған ... ... ... ... ... бейімделіп
үлгермей қалған көмектес септігінің жалғауларын (баламен, дауылмен, қармен
т.б.), меншіктілікті білдіретін ... ... ... ... ... ... дейін қазақтардың ... ... ... жуан ... ... ... арбаман көшті) мен
оныкы, мұнықы сияқты оралымдар болған.
Алайда тілге деген ... ... ... салдарынан мұндай
қосымшаларды қазір қолданудан шығарып тастадық деуге боларлық. Бүгінде жуан
сөзден ... де, ... ... кейін де тек жіңішке қосымшалар (-мен,
-бен, -нікі, -дікі, -тікі) ... ж. БСО ... ... ... ... ... 3,09% ... құрайды (1490 с.к). Оның ішінде 1,62%-ы жуан
дауысты дыбыстардан тұратын буындарға біткен ... ... ... ... сөздердің үндесіп айтылуын әлсіретіп, жазуымыздағы ала-
құлалыққа алып келеді. Ал ... ... ... ... ... ... келтірілген кірме сөздердің жазылуын реттеу БСО
мәтіндерінен басталғаны жөн ... ... ... ... ... ... ... қолданылу
жиілігі
|Сөздер |Абсол ... ... ... ... |
| | ... | | |
| |50 ж. |70 ж. БСО| |50 ж. |70 ж. БСО |
| |БСО | | |БСО | ... |1 |4 ... |6 |11 ... |1 |1 ... |7 |9 ... |1 |1 ... |4 |13 ... |114 |57 ... |2 |4 ... |6 |15 ... |17 |18 ... |1 |2 ... |1 |2 ... |4 |1 ... |344 |369 ... |29 |1 ... |2 |6 ... |1 |1 ... |2 |5 ... |2 |14 ... |8 |8 ... |17 |1 ... |- |2 ... |4 |47 ... |1 |6 ... |5 |7 ... |2 |4 ... |3 |1 ... |90 |86 ... |1 |- | | | ... ... 50 ж. БСО ... ... ... тұрған
сөздердің жалпы саны 25 (670 сөз қолданыс, яғни ... ... ... ... ең жиі ... ... (344 с.қ) және казір (114 с.қ.)
сөздері, ал 70 ж. БСО ... бұл ... ... 369 с.қ ... 57 с.қ ... ... ... келе айтарымыз:
1. Үндестік заңы - қазақ тілінің негізгі ерекшеліктерінің ... да ... мен оқу ... құрастыру
барысында жоғарыда айтылған пікірлер ескеріліп, бұл заңның
қағидалары қатаң сақгалуы тиіс. Ал емлелік ... ... ... ... ... ... көптеп енуі тіліміздің сөздік қорын
байытатыны белгілі ... ... ... ... ... ... бағындыра отырып
жазуымыз керек. Ал мұны БСО мәтіндерінен бастаған жөн
десек те, бұл өлі ... ... келе ... ... ... ... ... ... ... ... оқулықтардың мұндай көп мағыналы
сөздермен қамтылуы да аса маңызды. Көп мағыналылықтың ... ... ... ... БСО ... ... ... оқушының
тіл байлығын арттырып, сөздік қорын кеңітеді.
Осы тұрғыда өз зерттеуімізде БСО мәтіндеріндегі омонимдерге қатысты өз
пікіріміз бен ... ... ... ... ... нәтижелерге негіздейміз.
Бастауыш сыныпқа барған оқушы жаңа материалды игеру барысында өзінің
сөздік қорын үнемі толықтырумен ... Олар ... ... ... ... сөз формаларын, сонымен ... ... көп ... ... де оқып ... даму барысында көп мағыналы сөздердің мағыналарының алшақтап,
ажырауынан омонимдер ... ... жиі ... ... 1. той —
етістік, 2. той — зат ... Біз ... ... ... ... мына төмендегіше түрлері кездесті:
1. Зат есім әрі етістікке жататын түрін шартты белгімен (3-Е) ... оған ... ... - ... сөзі зат есім ... 19 рет, ... ... - 4 рет кездескен:
2.(3-С), уста, (з-25), (с-2).
з.(З-К), ара, (з-86), (к-205).
51
4.(3-Y), can, (3-596), (ү-50). ... ... (з-50), (а-57). ... (3-102), (л-1). ... ана, (3-123), (м-18). ... ... ... (ш-11). 9.(3-0), қап, (3-107), (о-2). Ю.(Е-М), сол, (е-70), ... (Е-С), ... (е-16), (с-59). ... арт, (е-50), (к-49). ... ... (е-1). ... ал, (е-1256), (ш-747). 15.(Е-А), кырык, (е-
1), (а-20). іб.(С-Ү), жаңа, (с-187), (ү-16). 17.(С-Л), жалаң, (с-1), (л-1).
18.(С-А), жарым, (с-3), (а-8). \9.(С-Ц),хош,(с-1),(д-1). ... мен, ... ... ... ... (ш-335), (ү-95). 22.(Е-О), мә, (е-3), (о-
і). 23.(Ү-О), кош, (ү-5), (о-12). 24.(О-Ш), па, (о-і), (ш-19).
26.(Ш-К), соң, (ш-299), (к-72). 27.(Ү-Е), кдлт-кұлт, (ү-1), (е-1). ... бір, (м-20), ... ... ой, ... (з-52), ... ку, (о-6), (з-8), (е-54). ... кілт, (з-6), (ү-4), (л-
3). З2.(3-Е-Ү), таң, (з-39), (е-9), (ү-13). ЗЗ.(З-Е-О-Ш), ау, (з-7), ... (о-7), ... да ... ... ... мен ... көп
мағыналылығының арасындағы сандық арақатынасты анықтаудың маңызы ... - ... көп ... ... ... ... осы көп мағыналы
сөздердің саны да азая түседі [62,103].
Ал бастауыш сынып оқушысы белгілі бір сөздің ... ... ... яғни түрлі мағыналарын қоса меңгеретінін ескерсек, омонимдердің
сөздік қорды толықтырудағы маңызы айқындала түседі.
Жоғарыдағы 25 кестеден көрінгендей, лексика-грамматикалық ... ең жиі ... ЗЕ (31,04 %), ЕШ ... ЗС (5,5%), ... МА (6,07%), ЕД (5,23%) және ЗҮ (29,5%) ... ең аз ... іүрлеріне СД (0,008%), ЕО (0,01%), СА (0,002%) және
ҮЛ (0,02%) секідді омонимдер жатады.
Бұдан шығатын қорытынды - БСО ... ... ... ... оқушылардың сөздік қорын, ... бір ... әр ... ... жұмсалу ерекшеліктерін тереңірек
оқып-үйренуге мүмкіндік береді.
50 ж. БСО мәтіндеріндегі лексика-грамматикалық омонимдердің сандық
арақатынасы
|Омоним ... ... ... ... ... |жиілігі ... (%) ... |111 |11300 |31,04 ... |48 |2002 |5,5 ... |3 |462 |1,26 ... |9 |1077 |2,95 ... |4 |244 |0,67 ... |9 |266 |0,73 ... |3 |639 |1,75 ... |3 |86 |0,23 ... |3 |165 |0,45 ... |2 |495 |1,35 ... |7 |403 |1,1 ... |19 |2568 |7,05 ... |2 |182 |0,5 ... |2 |1904 |5,23 ... |1 |89 |0,24 ... |3 |6412 |17,61 ... |1 |21 |0,05 ... |8 |456 |1,25 ... |3 |13 |0,03 ... |1 |1 |0,002 ... |1 |3 |0,008 ... |3 |2689 |7,38 ... |5 |787 |2,16 ... |1 |4 |0,01 ... |1 |17 |0,04 ... |2 |54 |0,14 ... |1 |301 |0,82 ... |3 |10 |0,02 ... |2 |2212 |6,07 ... |1 |92 |0,25 ... |6 |799 |2,19 ... |2 |24 |0,06 ... |3 |584 |1,6 ... |1 |38 |0,1 ... ... ... лексикалық минимумы
53
54
БСО мәтіндерінің жиілік сөздіктеріне сүйене отырып, тіл заңдылықтарын
түсіндіру барысындағы тағы бір ... ... ... - ... ... өнген әр түрлі авторлардың тілі мен ... тілі ... ... байланысты туындайтын сәйкессіздік - оқулық құрастырушылар
тарапынан әлі де назарға алынбай ... ... ... ... ... ... көкжиегін кеңітетін жаңа мәнге ие сөздердің молынан
қамтылуы ... ... ... ... ... ... сөздермен
бірге, жиі ... ... ... тілінде белсенді түрде
қолданылмайтын немесе бейтаныс сөздерге де ... ... ... ... зерттеу жүргізілген 50 ж. БСО мәтіндеріндегі оқушылар тілінде
белсенді түрде қолданылмайтын, жиі және сирек ... ... ... №50, 64, 26 және №47 қазақ мектептеріне, сонымен бірге Қазығүрт
ауданының ... ... орта ... ... ... ... оқушыларға алдымен әрбір сөзді жеке дара қалпында мағынасын
түсіндіру талап етілді. ... ... ... ... қиындық келтіретін
сөздер түрлендіріліп, бірнеше вариантта берілді. Мысалы, ақ, етістігін
түсіндіру үшін бұл ... ... ... ағыз ... формалары да қамтылды.
Ал соңында олардың әрбірін өздері тіркесетін сөздермен бірге бере отырып,
оқушылар ұғымына жақындау ... ... ... ... ... ... ... түсінікті болуы үшін бұл сөз айқара аш түрінде, ал қылаула
етістігі қылаулап ... ... ... ... ... барысында
оқушылар толық түсінетін, жартылай білетін және мағынасы беймәлім, ... ... ... жоқ ... бірліктер жеке-жеке топтастырылды.
Ондағы статистикалық мәліметтер бойынша 50 ж. БСО мәтіндеріндегі лексикалық
бірліктердің әрбір сыныпқа ... ... ... ... ... ... ... бойынша 1 сыныптағы 3126 сөздің оқушыларға 2264-і
таныс, 862-і бейтаныс, 2 сыныптағы 6513 ... 4930-ы ... ... 3 ... 9344 ... 6803-і ... 2541-і бейтаныс сөздер
екендігі дәлелденді. Бұлардың ішінде оқулықтарда жиі ... ... ... ... ... ... ... танымдық
маңызы жоғары сөздері іріктеліп, бастауыш сынып оқушыларының тілін байытып,
сөздік ... ... ... ... сөздік құрастырылды. Сонымен бірге
50 ж. БСО ... ... ... ... сынып сайын
қайталана қолданылуы және әрбір сынып сайын ... ... ... ... енуі ... олардың оқушы сөздік ... ... ... ... ж. БСО ... ... сыныпқа көшу барысындағы лексикалық
өзгерістері
56
|Сыныптар |Сөз саны ... с ... ... |
| | ... ні |(%) ... ... ... әдебиеті |97260 |11068 |7692 |69,48% ... 50 ж. БСО |185961 |10298 |6099 |59,22% ... 70 ж. БСО |241984 |12281 |7373 |60,03% ... 90 ж. БСО |226374 |12813 |7651 |59.71% ... 2000 ж. БСО |368965 |13869 |7952 |57.15% ... ... ... 1966) |120843 |14206 |9089 |63,98% ... Абай ... ... |46819 |6017 |3877 |64,43% ... ... ... 185961 сөз ... с.қ. тең (10298) сөз ... оқулықтарда аз кездесетін сөздердің үлесі 59,22, ал таңдама
көлемі 241984 сөз ... ... тең 70 ... ... үлесі 60,03% таңдама көлемі 226374 сөз қолданысқа тең 90 ... аз ... ... 59,71, ... ... ... ... тең 2000 жылдар оқулықтарыйдағы олардың ... ... ... таңдама көлемі 120843 сөз қолданысқа тең болатын орыс
тіліндегі сөздіктегі ең аз ... ... 63,98 ... ... ... үлесі 64,43. Сондықтан да ең аз кездесетін
сөздерді салыстыруға байланысты пікірлер мен ... ... ... ... ... ... 185961 ... 200000 с.қ).
сөз қолданыспен 368965 сөз қолданыс ... ... ... ... ... деп ... Сондағы 1950-2000 жылдардағы оқулықтарды
салыструдан байқағанымыз - бұл ... ... үшін ең аз ... ... 57-60 ... ... Ал 100000 және 120000 сэз ... таңдамалар көрсеткендей агглютинативті тілдер үшін ... бұл шама 69-70 ... ... тілдерде ол 64-70 шамасында
(Засорина) болады. Алынған нәтижелерді флективті тілдерді ... ... ... ... ... де қарастыруға
болады. Неліктен оқулықтар мәтіндерінде өзге таңцамалармен салыстырғанда
сирек ... ... ... төмен Оның себебі, БСО мәтіндерін
құрастыруда көбіне мәтіндердің білімділік, ... ... ... авторлық прагматика мен
58
аялық білім мәселелеріне көңіл бөлінеді де алынған мәтіндердің сөздік қоры
мен лексикалық байлығы ... жаңа ... ... ... ... ... ... оқулықтар құрастыру барысында бұл өзекті
мәселе де ескерілгені жөн деп ойлаймы?.
Бір ... ... ... ... ... ... ... әрбір
лексикалық бірлікке сәйкес келетін мәтіндегі сөз ... ... Ғ ... ... ... Ал Ғ Шамасын таңдаманың жалпы
көлемін ... әр ... ... ... жалпы санына бөлу арқылы
алдық: Ғ=ІМ/І_. Мұндағы алынған Ғ шамасы әр сөзге қатысты ... ... ... ... Ғ шамасы таңдама ... ... ... ... мен ... тіл қүрылысы секілді өзгермелі шамаларға
байланысты болады. Негізінен, Ғ ... ... ... ... көрсеткіші болып табылады: Ғ мәні жоғары болған ... әр ... ... ... соншалық аз болады және керісінше,
Ғ мәні неғұрлым аз болса, соғүрлым мәтіннің сөздігі де әр ... ... бай ... Бұл ... әр ... ... ... мәтіннің
лексикалық байлығы туралы біздің болжамымызға да сәйкес келеді.
Шынында да, 50 жылдардағы оқулықтар мәтіндерінің ... ... ... ... ... лексикасымен салыстырғанда (Ғ=19,70)
салыстырғанды алуан ... ... ... өз ... Б
мәтіндерінің
59
лексикасы (Ғ=8,78) 50 және 70 жылдардағы оқулықтар мәтіндеріне ... ... ... Дегенмен 2000 жылдардағы оқулықтар лексикасын 90
жылдардың оқулықтары ... ... деп ... ... бұл ... ... айырмашылық (368965 с.қ. және 226374 с.қ) та ... Ал Абай ... тілі ... БӘ ... ... ... көреміз. Мұның себебі түсінікті: БСО мәтіндері әр түрлі ... ... ... және БӘ ... ... ... құралған.
Ал әр жазушының тіл байлығы әр түрлі екрнін ескерсек, ... ... ... сол ... ... сөздік қорын қамти
алмайтындығы айқын.
Абай шығармаларының ... ... ... ... тілге
байлығы ұлы ақынның әр түрлі авторлар шығармаларынан алынған үзінділерден
тұратын мәтіндер тілінен артықшылығын көрсетсе керек.
II.3. Оқулық ... ... ... ... ... ... ... мәселесі осы мақсатпен сабақтасып
жатқан тағы бір зәруліктерді туындатады. Ол - оқулық ... ... ... ... мәселесі. Қарастырған ... осы ... ... ... ... ... әлі де бір тиянақты шешім таппай келеді. 50 жылдардағы БСО
тілдік ... ... ... ... ... ... ... жұмысымыздың
басты мақсаты болмағанымен, лексикалық жүйенің сұрыпталып, оқулықтар
тілінде ... ... ... ... негіздеуге
тырыстық. Оқулықтардағы бұл секілді ерекшеліктерді дублет сөздер мен ... ... ... ... ... ... қолданылу өрісі
мен омонимдердің аз қолданылуынан айқын аңғардық. Енді осы ... - жеке ... мына ... әлі ... өз ... таба
қоймағандығын көреміз:
БСО дублет сөздердің қолданылуы;
Кірме сөздердің қолданылуы;
Лингвистикалық ... ... ... ... тіл ... ... тілді байытып ұстарта білу үлкен өнер.
Ал тіл мәдениетінің мәртебесін айқындайтын көрсеткіштің бірі - ... Осы ... ... ... ... тіл ... баспасөзге, ғылыми көпшілік әдебиет пен оқулықтарға аса ... ... ... ... ... ... үрдісі әдеби тілдің
жергілікті тіл ерешеліктерімен толығып жатқан ... ... ... ықпал етуі бағытында ... ... ... ... ... сай ... - бұл ... белгілі бір жүйеге,
ғылыми-практикалық жағынан бірізділікке әкелу, ... ... ойды ... ең ... ... ... табылады. Бұл зәрулікті шешудің БСО
мәтіндерінде кездесетін дублет сөздердің ... тіл ... сай ... ғана қолдануды нақтылы шешу және үлгі ретінде ұсынумен байланысты
біздің зерттеу жұмысымызға да қатыс бар. ... ... ... дублет
сөздер формаларының қайсысы негізгі, нормаға лайық деген ... ... ... ... іс жүзінде, практикада қолданылуы бірдей дәрежедегі
сөздердің варианттары кездеседі де ... ... ... ... ... ... керектігін анықтауға қажетті бақылау критерийін табу
қиын. 50 ж. БСО ... ... ... ... сипаттамасын
анықтау барысында бізге де бұл проблема кездесті. Бұл мәселені шешуде ... ... озық ... ... ... ... ... ие,
өйткені жаушылық шеберлік, жазушылар мен публицистердің тілі ... бойы ... ... ... ... ғана ... ... оның таратушысы да. Уақыт өте, көптеген сөздер өздерінің ... ... ал енді ... жаңа мағынаға ие болады. Бұл біз
қарастырып ... БСО ... де тән. 50 ... ... ... назар аударалық нәрсе - ... және ... ... ... ... ... ... және
грамматикалық варианттары. Бұл варианттардың біреуін ғана әдеби тіл нормасы
ретінде таңдап, ... ... ... орфографиялық
62
сөздіктер арқылы бұларды реттеуге ... ... ... ... ... ... ... жүр. Бұлардың ішінде екі ұштылары да жоқ емес.
Мысалы, ... ... ... ... ... ... ... сөздерінің қай сыңары да әдебиетімізде жиі қолданылады.
Профессор М.Балақаев тіл ... ... ... келе ... ... ... сірідей сірестіріп қоюды көздемейміз, тілдің
икемділік қасиетін ... ... Тіл ... ... ... түсінікті әрі ұтымды, дәл, анық ету арқылы ғана тілдің икемділігін
арттыруға болады" деген болатын (50,28). Ал ... ... ... ... ... " тіл ... сөздердің жазылуында
бірізділіктің болуын қалайды. Мақсат арна":ы сөздіктерді басшылыққа ... ... Әзір ? ... ... ... ... ол - сөздікке ақ
түсті әраудың пәтижесі" (51,13). Дублет сөздердің үлгі ретінде б: ;н ұсыну
үшін біз ... ... бірі ... ... ... ... ... Зерттеулер кғ :еткендей, жиілік сипаттамасын -сөздердің
өзімен дублет ... ... ... фон ... ... және ... жағынан Засымд : !ның көрсеткіші ... ... әдіс ... ... ... ... қолданылған сөз топтарының стильдік реңктеріне
қарай қолданылымы ... бұл ... ... ... да ... әрі ... бола ... Оқулық құрастыруда сөздерді ... бір ... ... ... ... ... де
ескерілуі тиіс. Оның басты себөбі - бұрынғы ... ... ... ... ал ... ... жүйесімен тақырыптық, ғылыми-
танымдық жақтары ұлттық талаптарға сай ... ... ... ... ... ... ... сездерді
пайдалану қажет. БСО ғылыми-әдістемелік және тәрбиелік
мақсаттарға көбірек кеңіл ... ... ... ... мен ... ... ... Болашақта оқулық құрастыруда бұл проблема
ескерілсе.
3. ... әдіс ... ... ... қарай сөздерді іріктеп, олардың оқулық
мәтіндерінде қолданылуын сыныптан-сыныпқа көшкен сайын
есуіне ... ... ... ... 50 жыл оқулықтарында
бірінші сыныпта 3226 түбір сөз ... ... ... ... 2625 сөз ... ... 3888 жаңа сез енген.
2 сыныпта 6513 сөз ... ... 5829 ... келіп, 3014 сөз жаңадан енген. Демек,
сыныптан-сыныпқа ... ... ... ... ... ... сай келмейді. Өйткені 3 сыныптағы жаңа
сездер ... ... 874 сөз ... ... да ... ... тіл механизмдерін меңгеру ерекшеліктеріне қарай, оқыту
мазмұнын күрделендіре отырып, әрбір сынып сайын кемінде 3500-ге жуық ... еніп ... ... ... ... ... ... келемі есуіне қарай, сирек қолданыстағы
сөздер саны азая ... ... ... ... тіл ... ... болғандықтан, болашақта
оқулық құрастыруда алынған мәтіндердің лексикалық байлығы
да ескерілуі тиіс.
Алынған мәтіндердің жиілік сөздіктері түрлі аумақтар
бойынша сөзбен ... ... ... ... өсу қарқынын байытты. Бұл оқулықтардың жиілік
құрылымындағы белгілі бір заңдылықты көрсетеді.
Сынып жоғарылаған сайын, ... жаңа сез ... ... ... да 1 ... сөздер 2 сыныпта
толық, ал 2 сыныптағы сөздер 3 сыныпта толық қайталануы
қажет. Себебі, қайталанған ... бала ... ... ... жиілігі сынып жоғарылаған сайын төмем
болу керек, өйткені жаңадан енетін сөздер санын арттыруда
аса маңызды.
Лингвостатикалық әдіспен ... жиі және ... ... ... және бейтаныс сөздөр
сұрыпталып, жаңа буын ... ... ... ... ... Бұл - ... пен ... тілі арасындағы
байланысты нығайтары сөзсіз.
Мәтіннің квантитативті-грамматикалық құрылымының
өзгеруіне ... ... ... стиліндегі кейбір
ауытқушылықтар оқушылар үшін қажетті ... есте ... ... ... ... құрастыруда бұл ауытқушылықтар
лингвостатикалық тұрғыда реттестірілуі тиіс.
Бастауыш ... ... ... түзуде
түбірге қосымшалардың күрделене жалғануына ғана емес,
жекелей жалғануына да статистикалық ... ... жөн. Бұл ... ... қоры ... әсер
етеді.
10. 6О жылдардағы мәтіндердің түбір сөздерді құрайтын
фонемаларының ішінде СГС және СГ ... аса ... ие, ... бұл ... бір ... ... дамуының күрделі тарихи процесі
сақталған .
И.Мәтіндерді квантативті - типологиялық сипаттағы ... тек ... ... салыстырылып отырған тілдер үшін бұл шамалар өзара бірдей
көлемдегі, ... ... ... ... ... ғана орындалуы мүмкін. Агглютинативті ... бір ... сөз ... ... қайталануындағы айырмашылықтар таңдамалар
көлеміне және қасиеттіліктің артуына байланысты екендігі анықталды.
66
Бұған қоса, типологиялық ... ... ... морфологиялық
құрылымына да байланысты: тілде неғұрлым аналитикалық құрылым элементтері
кебейген сайын, соғұрлым ... ... ... да өсе түседі. Бұл
ерекшелік өзге құрылымдағы тілдермен біз қарастырған ... ... ... Ал мәтіндердің сөзбен қамтылуындағы айырмашылық
тілдердің типтік белгілеріне қарай ... ... ... мен ... ... ... мәтіндерін әр түрлі салаға ... ... ... ... ... ... дәлел.
67 ПАЙДАЛАНЫЛҒАН
ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
Құсайынов А.К,., Асылов ¥.Ә. Оқулықтану өзекті мәселелері. Алматы,
2000, 19-22 6.
Люблинская А.А. Детская психология. М.: Просвещение, 1971, С. ... Е.И., ... A.M. Язык и ... М.: ... ... с.
Эльконин Д.Б. Избранные психологические труды. М.: Педагогика,
1989,560 c.
Жапбаров А. ... ... ... ... Алматы-Шымкент:
Жібекжолы, 1997, 201 б.
Молдабеков К.М. Лингвостатистические ... ... для ... ... (на ... текстов
учебников начальных классов и литературы для детей). ... ... ... ... 1985, 259 ... Ф.И. ... Учебное ... для ... ... М.: ... 1973. N 2001, 335 с.
Рыбников Н.А. Язык ребенка. М., Л.: Гос. Изд-во, 1926, 84 ... С.А. ... ... лексико- морфологической
структуры узбекских ... ... ... ... канд.
филол. наук. Ташкент, 1980, 25 с.
Пиотровский Р.Г., Бектаев К.Б., Пиотровская А.А. Математическая
лингвистика ... ... для ... М.: ... 1977, 383 с.
Ыскақов А. Қазіргі қдзақтілі. Алматы: Мектеп, 1964, 182 б.
Мусаходжаев С.У. ... ... ... ... ... ... ... и электроники.
Автореферат дис. канд. филол. наук. Ташкент,1986, 17с.
Фрумкина P.M. Статистические методы изучения лексики.
М., 1964, 115 ... ... Ә. ... ... лексико-морфологической
структуры языка ... ... (на ... ... 1965-66 г.г.). ... дисс. канд. филол. наук. Алма-Ата,
1971,23 c. •
Қазақ тексінің статастикасы. Алматы: ... 1990, 206 б. ... ... ... 1998, 509 ... ... ... сөзжасам, морфология, синтаксис.
Алматы, 2002, 784 б.
Белботаев А. Лингвостатистические характеристики частей речи
казахского текста. Автореф. ... ... ... ... ... ... с.
Жубанов А.К. Квантитатавная структура казахского текста. Апма-
Ата: Наука, 1987, С. ... Б.Е. ... ... ... ... терминдердің қолданылуы ... ... ... ... ... ... 1995, 74-76 б.
Қалыбеков Б.Е. Эстетика ұғымына байланысты терминдердің
бастауыш ... ... ... ... ... ... ... Халыкаралық ғылыми-практикалық
конференция материалдары. Түркістан-Шымкент, 1995. 151-153 ... К.Б., ... Қ.М. ... ... ... ... ... Шымкент, 1990, 122 6.
Бектаев Қ.Б., Молдабеков Қ.М. Балалар әдебиеті текстерінің
алфавитті-жиіліксөздігі. ... 1998, 116 ... Б.Е. ... ... ... ... сөздігі. Шымкент, 1999, 145 6.
Қордабаев Т. Қазақ тілі ... ... даму ... ... 1995, 58-60, 170-172 ... М. ... ... Бастауыш мектептін 2 ... оқу ... 6 ... ... ОҚБ, 1952, 102 ... М. Қазақ тілі. Грамматика, емле, тіл дамыту. Өзгерт. 5
басылуы. 1-3 бөлім. Алматы: Каз ОҚБ, 1951, 3 т.
Қордабаев Т. Ана ... ... ... 1 ... оқу ... 10 ... ... Қазмем. ОПБ, 1957, 163 б.
Досқараев Ж., Қасенов М. Ана тілі. ... ... ... ... оқу ... 7 ... ... Қаз. мем. ОПБ,
1953,232 6.

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 38 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Гендерлік лингвистиканы зерттеудің теориялық аспектілері9 бет
«Қан түзуші жүйе» пәні бойынша электронды оқулық дайындау33 бет
Биологиядан ҰБТ-ға арналған шпаргалка491 бет
Коммуникативтік акт шеңберіндегі төл сөздің семантика - интонациялық сипаты24 бет
Жақты сөйлемдер18 бет
Кәсіби қазақ тілінің маңызы мен міндеттері5 бет
Оқушылардың білімін, дағдылары мен ептіліктерін анықтау әдістері17 бет
Оқушылардың білімін, дағдылыры мен ептіліктерін анықтау әдістері32 бет
Тілді жоғары мектепте оқытудың қазіргі заманғы әдістері (қашықтықтан оқыту, кейс технологиялары)41 бет
Тілдік қатынас49 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь