Оқушыларының қарым-қатынасты зерттеу мен қалыптастыру

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3

1 бөлім. ҚАРЫМ.ҚАТЫНАСТЫҢ ҚҰРЫЛЫМЫ МЕН ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ ФУНКЦИЯЛАРЫ

1.1. Тұлғааралық қарым.қатынас теориялары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..5

1.2. Жеткіншек жасындағылардың қарым.қатынасының түрлері ... ... ..13

1.3. Қарым.қатынас мәдениетін зерттеу бағдарламасын жасау ... ... ... ...22


2 бөлім. ОҚУШЫЛАРДЫҢ ҚАРЫМ.ҚАТЫНАС МӘДЕНИЕТІН ЗЕРТТЕУ ЖӘНЕ ҚАЛЫПТАСТЫРУ ЖҰМЫСТАРЫНЫҢ НЫТИЖЕЛЕРІ

2.1. Жеткіншек жасындағы оқушыларының қарым.қатынас ерекшеліктерін диагностикалау нәтижелері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...37

2.2. Қарым.қатынас мәдениетін коррекциялау тренингін жүргізу реті ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 48

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 63

ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...65

ҚОСЫМШАЛАР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 68
Жеке тұлғаның барлық адамдық қасиеттері басқа адамдармен қарым-қатынас барысында қалыптасады. Білімді меңгеру, мамандық даярлықтан өту және мамандық шеберлікті шыңдау қарым-қатынас барысында басқалардың тәжірибесін үйренудің нәтижесінде орын алады. Сондықтан қарым-қатынас мәселесін зерттеу және қарым-қатынас мәдениетін қалыптастыру психологияда үлкен орын алатын проблемалардың бірі болып табылады. Қарыс-қатынас мәселелерінің көкейкестілігі жеткіншек жасындағы оқушыларға психологиялық қызмет көрсетуде тереңдей түседі.
Жеткіншек жасындағы оқушылардың қарым-қатынас проблемасының әртүрлі аспектілерін Л.С.Выготский /1/, Б.Г.Ананьев /2/, Е.И.Головаха /3/, А.Б.Добрович /4/, А.А.Бодалев /5/, И.С.Кон /6/, Л.А.Петровская /7/, В.В.Столин /8/, Н.И.Шеврандин /9/, Л.Д.Стрляренко /10/, Қ.А.Айдарбеков /11/, Т.М.Шалғынбаев /12/ т.б. ғалымдар зерттеген. Қарым-қатынастың бұзылу себептерін анықтап оны түзету жолдарын ұсынғандар Э.Берн, Дж.Морено, Д.Карнеги. Олар әлеуметтік ортаға адамның икемделуіне негіз болатын себептер және факторларды анықтап, қарым-қатынас функциялары мен түрлерін сыныптастырып жүйеге келтірген. Сонымен қатар «Трансактілік талдау», «Социометриялық талдау», «Ұйымдастырушылық және коммуникациялық қыбілетті анықтау», «Басқа адамдарға әсерлілікті бағалау» т.с.с. көптеген әдістемелер жасалған. Психодиагностикалық әдістемелердің қалыптасуымен байланысты қазіргі кезде жеке тұлғаның психофизиологиялық ерекшеліктерін, оның қарым-қатынасының қалыптасуын толық және жан-жақты талдап шығуға мүмкіндік туды.
1. Выготоский Л.С. Собрание сочинений в 6 томах. М., 1982.
2. Ананьев Б.Г. Человек как предмет познания. Избранные психологические труды в 2-х томах. М., 1980.
3. Головака Е.И. Психологические механизмы мотивации общения. М., 1988.
4. Добрович А.Б. Воспитателю о психологии и психогигене общения: Книга для учителя и родителей. М., 1987.
5. Бодалев А.А. Личность и общение – М., 1995.
6. Кон И.С. Психология ранней юности. Книга для учителя. М., 1989.
7. Петровская Л.А. Компетентность в общении: Социально-психологический тренинг. М., 1989.
8. Семья в психологической консультации. Под ред. А.А.Бодалева, В.В.Столина.- М.: 1999.
9. Шеврандин Н.И. Социальная психология в образовании. М., 1995.
10. Столяренко Л.Д. Основы психологии. Ростов-на-Дону, 2002.
11. Айдарбеков Қ.А. Развитие диалогическии сруктуры самосознания у подростков в системе внутрисемейных взаимодействии. Алматы, 2003.
12. Шалгинбаев Т.М Особенности личностных свойств и межличностных отношений подростков с дезадаптивным поведением и их учет в реабилитационной работе. А, 2004.
13. Фромм Э. Мінез типтері: Өнімсіз бағдарланулар. Психология. «Адамзат ақыл-ойының қазынасы». 10 томдық. 8 т. Алматы, 2006.
14. Морено Я. Психодрама. В кн. А.А.Осипова. Введение в практическую психокоррекцию. - М.: 2000.
15. Карнеги Д.
16. Мелибруда Е.Я. Я – Ты – Мы. Психологические возможности улучшения общения. М., 1986.
17. Осипова А.А. Введение в практическую психокоррекцию. М., 2000.
18. Лисина М.И. Проблемы онтогенеза общения. М., 1986.
19. Кле М. Психология подростка. М., 1991.
20. Драгунова Т.В. Подростковый возраст. Возрастная и педагогическая психология. Под ред. А.В.Петровского. М., 1973.
21. Кон И.С. Психология ранней юности. Книга для учителя. М., 1989.
22. Донченко Е.А., Титаренко Т.М. Личность: конфликт, гармония. Киев, 1989.
23. Добрович А.Б. Воспитателю о психологии и психогигене общения: Книга для учителя и родителей. М., 1987.
24. Козлов Н.И. Как относиться к себе и людям, или Практическая психология на каждый день. М., 1998.
25. Яров В.А. Психология взросления. М., 1999.
26. Бодалев А.А. Личность и общение. Избранные труды. М., 1983.
27. Гозман Л.Я. Психология эмоциональных отношений. М., 1987.
28. Мелибурда Е.Я. Ты-Мы. Психологические возможности улучшения общения. М., 1986.
29. Гозман Л.Я., Ажгихина Н.И. Психология симпатий. М., 1988.
30. Кон И.С. Дружба. М., 1987.
31. Лутошкин А.Н. Эмоциональные потенциалы коллектива. М., 1988.
32. Жарықбаев Қ. Жалпы психология. Алматы, 2004.
33. Кан-Калик В.А. Учителю о педагогическом общении. М., 1987.
34. Бодалев А.А. Воспритие и понимание человека человеком. М., 1982.
35. Фромм Э. Искусство любить. М., 1988.
36. Коломинский Я.Л. Психология детского коллектива. Система личностных взаимоотношений. Минск, 1989.
37. Дубровина И.В. Настольная книга школьного психолога. М., 1996.
38. Гильбух Ю.З. Организация школьной психологической службы. М., 1982.
39. Битянова М.Р. Практическая психология. М., 1997.
40. Берн Э. Игры, в которые играют люди.. М., 1991.
41. Андреева Г.М. Социальная психология. М., 1998.
42. Берн Э. Игры, в которые играют люди.. М., 1991.
43. Немов Р.С. Психология. В 3-х томах. Т.2. М., 1996.
44. Головаха Е.И., Панина Н.В. Психология человеческого взаимопонимания. Киев, 1989.
45. Морено Я. Психодрама. В кн. А.А.Осипова. Введение в практическую психокоррекцию. - М.: 2000.
46. Жарықбаев Қ. Психология. Алматы, 1970.
47. Кон И.С. Дружба. М., 1987.
48. Золотнякова А.С. Проблемы психологии общения (социальный и личностные типы общения, их профессиональные, познавательные и генетические аспекты). Ростов-на-Дону, 1976.
49. Бернштейн К.А. Очерки по физиологии движений и физиологии активности. М., 1966.
50. Анциферова Л.Н. Психология формирования и развития личности. М., 1981.
51. Бизақова Ф. Жеке тұлғалық жетілу. Тараз, 2005.
52. Нұрмұхамбетова Т.Р., Тәжірибелік психология. 1, 2 кітап. Шымкент, 2006, 2007.
53. Спиваковская А.С. Игра – это серьезно. М., 1987. М., 1988.
54. Выготский Л.С. Өтпелі кезеңдегі жоғары психикалық функциялардың дамуы. Психология. Адамзат ақыл-ой қазынасы. 10 томдық 1 том. Алматы, 2005.
55. Леонтьев А.Н. Проблемы развития психики – М., 1972.
56. Эльконин Д.Б. Пихология игры.1990.
57. Осипова А.А. Введение в практическую психокоррекцию. М., 2000.
58. Штерн Э. Психическая структура подростка. М., 1962.
59. Фрейд З. Введение в психоанализ – М., 1991.
60. Левин К. Т-группы. В кн. А.А.Осипова. Введение в практическую психокоррекцию. - М.: 2000.
61. Выготский Л.С. Өтпелі кезеңдегі жоғары психикалық функциялардың дамуы. Психология. Адамзат ақыл-ой қазынасы. 10 томдық 1 том. Алматы, 2005.
62. Абрамова Г.С. Практическая психология. М., 2001.
63. Драгунова Т.В. Проблема конфликта в подростковом возрасте. Ж. «Вопросы психологии», 1972, № 2.
64. Кристофер Э., Смит Л. Тренинг лидерства. Питер, 2001.
65. Коломинский Я.Л. Психология взаимоотношений в малых группах. Общие и возрастные особенности. Минск, 1976.
66. Матейчик З. Родители и дети. Книга для учителя. М., 1992.
67. Кроник А., Кроник Е. В главных ролях: вы, мы, он, ты, я – М., 1989.
68. Нұрмұхамбетова Т.Р., Тәжірибелік психология. 1, 2 кітап. Шымкент, 2006, 2007.
69. Особенности обучения и психического развития школьников 13-17 лет. Под ред. И.В.Дубровиной, Б.С.Кругловой. М., 1998.
70. Овчарова Р.В. Семейная академия: Вопросы и ответы. М., 1996.
71. Петровский А.В., Ярошевский М.Г. Психологический словарь. М., 1990.
72. Петровская Л.А. Теоретические и методологические проблемы социально-психологического тренинга. М., 1982.
73. Попова Л.В., Дьяконов Г.В. Идентификация как механизм общения и развития личности: Методические рекомендации. М., 1988.
74. Популярная психология для родителей. Под ред. А.С.Спиваковской. С-Пб., 1997.
75. Петровский А.В. Педагогикалық және жас ерекшелігі психологиясы. Алматы, 1987.
76. Рогов Е.И. Настольная книга практического психолога. М., 1996.
77. Рыбалко Е.Ф. Возрастная и дифференциальная психология. М., 1990.
78. Римский С., Римская Р. Практическая психология. М., 1999.
79. Семья в психологической консультации. Под ред. А.А.Бодалева, В.В.Столина. М., 1999.
80. Снайдер Д. Практическая психология для подростков. М., 1999.
81. Тәжібаев Т. Жалпы психология. Алматы, 1993.
82. Учителям и родителям о психологии подростка. Под ред. Г.Г.Аракелова. М., 1990.
83. Херсонский Б.Г., Дворяк С.В. Психология и психопрофилактика семейных конфликтов. Киев, 1991.
84. Хоменстаускас Г.Т. Семья глазами ребенка. М., 1989.
85. Цукерман Г.А., Мастеров Б.М. Психология саморазвития. М., 1995.
86. Щербаков А.И. Проблемы возрастной психологии. М., 1987.
87. Чернявская А.П. Психологическое консультирование. М., 2004.
        
        Оқушыларының қарым-қатынасты зерттеу мен  қалыптастыру
МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ....................................................................
............................................3
1 бөлім. ҚАРЫМ-ҚАТЫНАСТЫҢ ҚҰРЫЛЫМЫ МЕН ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ ФУНКЦИЯЛАРЫ
1. Тұлғааралық қарым-қатынас
теориялары..............................................5
1.2. Жеткіншек жасындағылардың қарым-қатынасының ... ... ... ... ... ... ...............22
2 бөлім. ОҚУШЫЛАРДЫҢ ҚАРЫМ-ҚАТЫНАС МӘДЕНИЕТІН ЗЕРТТЕУ ЖӘНЕ ҚАЛЫПТАСТЫРУ
ЖҰМЫСТАРЫНЫҢ ... ... ... ... ... ... нәтижелері...........................................37
2. Қарым-қатынас мәдениетін коррекциялау тренингін жүргізу
реті.....................................................................
...............................................48
ҚОРЫТЫНДЫ...................................................................
.................................63
ӘДЕБИЕТТЕР
ТІЗІМІ...................................................................
....................65
ҚОСЫМШАЛАР..................................................................
..............................68
КІРІСПЕ
Зерттеудің көкейкестілігі. Жеке ... ... ... ... ... ... ... қалыптасады. Білімді меңгеру,
мамандық даярлықтан өту және ... ... ... ... ... ... үйренудің нәтижесінде орын алады.
Сондықтан қарым-қатынас мәселесін зерттеу және ... ... ... ... орын ... ... бірі ... Қарыс-қатынас мәселелерінің көкейкестілігі жеткіншек жасындағы
оқушыларға психологиялық қызмет көрсетуде тереңдей ... ... ... ... ... ... ... /1/, Б.Г.Ананьев /2/, Е.И.Головаха /3/,
А.Б.Добрович /4/, ... /5/, ... /6/, ... ... /8/, Н.И.Шеврандин /9/, Л.Д.Стрляренко /10/, ... ... /12/ т.б. ... ... Қарым-қатынастың бұзылу
себептерін анықтап оны түзету жолдарын ұсынғандар Э.Берн, ... Олар ... ... ... ... ... ... және факторларды анықтап, қарым-қатынас функциялары мен түрлерін
сыныптастырып жүйеге келтірген. ... ... ... ... талдау», «Ұйымдастырушылық және коммуникациялық қыбілетті
анықтау», «Басқа адамдарға әсерлілікті ... ... ... әдістемелер
жасалған. Психодиагностикалық әдістемелердің қалыптасуымен байланысты
қазіргі кезде жеке тұлғаның психофизиологиялық ... оның ... ... ... және ... ... ... мүмкіндік туды.
Мектепте жеткіншек жасындағы оқушылар өмірде жаңа орын алып келе
жатқан есею ... ... ... ... ... ... ... мұғалімдермен қарым-қатынасты теңдік негізінде
құрғысы келеді. Психологтар осы ... ... ... әр адамның
қарым-қатынасындағы кездесетін қиындықтардан шығу жолдарын анықтауға көмек
көрсетуі керек. Сондықтан ... ... ... ... бірі ...... жекелік қасиеттерін, таным
процестерін зерттеумен ... ... ... тіл ... ... ... көрсетуі, өз қатарлары және оқытушылармен қарым-қатынас
жасау ... ... осы ... ... ... бойынша
психокоррекция жұмыстары ұйымдастырылуы қажет. Осы мәселенің өте күрделі
екенін ескере отырып, дипломдық ... ... ... ... ... ... мәдениетін қалыптастыру жолдары» -
деп анықтадық.
Зерттеудің ғылыми ... ... ... ... ... ... орын ... балалармен
топтық коррекция ұйымдастыру ... ... ... ... ... ... оқушыларға психологиялық қызмет көрсету жұмысының
мазмұны.
Зерттеу пәні: жеткіншек жасындағы балалардың қарым-қатынасы.
Зерттеу ... ... ... ... ... ... ... жасындағы оқушылардың қарым-қатынас ... ... ... және ... қатынас проблемалары бойынша ғылыми-
әдістемелік ... ... ... ... қызметінде жеткіншек жасындағы оқушылардың қарым-
қатынас мәдениетін зерттеу және қалыптастыру әдістемелерін жинақтау;
- мектеп оқушыларының ... ... ... ... ... ... жолдарын анықтау;
- жеткіншектердің қарым-қатынас мәдениетін диагностикалау және зерттеу
нәтижелерін талдау;
- қарым-қатынас ... ... ... жүргізуге арналған
әдістемелерді пайдалана отырып психокоррекция жүргізу.
Ғылыми ... ... ... ... ... ... ғылыми
зерттеу әдістері қолданылды: психологиялық ғылыми еңбектерді теориялық
талдау, Э.Берннің трансакциялық ... ... ... бағдарламасын
жасау, қарым-қатынас мәдениетін зерттеу тестерімен диагностикалау, олардың
көмегімен психодиагностикалық зерттеу жүргізу, психокоррекция ... ... ... кезеңдері. Жоспарланған зерттеу жұмысы екі ... ... ... даму ... ... ... ерекшеліктерін, мазмұны және әдіс-тәсілдерін анықтау үшін
ғылыми әдістемелік ... ... ... ... ... ... ... анықталды.
Екінші кезеңде мектеп оқушыларының қарым-қатынас ерекшеліктерін
зерттеп, нәтижелері талданды, балалардың сынып ұжымындағы және ... ... ... Сонымен қатар, психологиялық
қызметтің орта буын оқушыларына психологиялық ... ... ... психодиагностикалық әдістемелер жинақталып, олар жүйеге келтірілді.
Қарым-қатынасында проблемасы бар балалармен ... ... ... ... екі ... ... әдебиеттер тізімі және
қосымшалардан тұрады.
1 бөлім. Қарым-қатынастың құрылымы мен психологиялық функциялары
1.1. Тұлғааралық қарым-қатынас теориялары
Мектеп психологиялық ... үшін ... ... ... және оны ... ... проблема болып табылады.
Өйткені бала өзін-өзі анықтаудың күрделі проблемаларын жалғыз өзі шешпейді,
ата-анасының, ... ... ... шешеді.
Дегенмен бала жеткіншек жас ... ... ... ... сезіне
бастағанымен байланысты үлкендердің қамқорлығын теріс бағалау феномені орын
ала бастайды. Олар ... және ... ... ... ... ... ... етеді. Бұл тенденция жеткіншектік жас
кезеңінде де жалғасады.
Қарым-қатынас проблемасының ... ... ... ... ... ... Дж. ... Э.Фром,
Л.А.Петровская, В.В.Столин, Н.И.Шеврандин т.б. ғалымдар зерттеген. Қарым-
қатынастың бұзылу себептерін анықтап оны ... ... ... ... ... /14/, ... /15/. Олар әлеуметтік ортаға адамның
икемделуіне негіз болатын себептер және факторларды анықтап, ... мен ... ... ... ... Е.Мелибурданың
тұжырымы бойынша балалық шағында ... ... ... ... ... орын ... оның жалпы дамуына бұл сезім теріс
әсерін тигізеді /16/.
Көп жағдайда адамдардың бір-бірімен қабылдануы «әлеуметтік перцепция»
ретінде ... Бүл сөз ... ... ... ... ... рет 1947 жылы Дж. ... «мен» қабылдауға «жаңа
көз қарасты» (New Look) зерттеу барысында енгізген /17/.
Жеткіншектік жас ... ... ... ... ... аз
болмайды. Әкелер мен балалар арасындағы түсінбеушілік ... ... ... ... және бала ... әлеуметтік өзгерістерді
үлкендердің ескермегенінен туып отырады. Қалыптасып келе ... ... ... тежеу қою, авторитарлық жүйеде қарым-қатынас
құру отбасында дау-жанжалдар туғызады.
Есейген балалрдың өз өмірінде орын алған мәселелердің басым көпшілігін
үлкен адамдарға ... шешу ... орын ... психологияда
дәлелденген. М.И.Лисина т.б. ... ... бұл ... ... және оның ... деп белгілейды /18/. Жеткіншектерде
көрініс беретін автономия сезімінің келесі түрлері ... ... ... ... жеке өзіне қатысты
мәселелерді өзі дербес шешкісі келетіні және оған праволылығы);
- эмоционалдық ... (тек ... мен ... ... ... өз ... біршамасын тәуелсіз өзі ... және оны ... ... және ... ... (өз ... ... мен қажеттілігі және осындай көзқарастарының шын мәнінде
болуы).
Эмоционалдық автономияның баланың болашағына тигізетін ... ... бар. ... ... бала ... ... жатқан
өзгерістерді байқамаған, немесе байқағысы ... ... ... олар кей ... ... мінез көрсетіп, болмашы нәрсеге
ашуланып, ешкімге сырын ... ұзақ ... ... ... ... басқа
қырсық мінездер көрсетуге де баруы мүмкін. ... ... ... ... мен ... арасында немесе оқушылардың құрбы-
құрдастары арасында орын алуы мүмкін /19/.
Тәртіп ... ... кез қиын жас ... ... Бұл жас
кезеңінде балаға әкеден гөрі шешесі жақынырақ болып, әкемен қарым-қатынас
күрделіленіп кетулері жиі ... ... ... ... ... айту, моралдық нұсқаулар мен құндылық ... ... ... саласында жеткіншектер өздерінің автономиялы болу правосын барынша
қорғайды. Кейде ерекше ... ... ... тиянақтай түсу үшін әдейі
ұшқары көзқарастар ... бас ... ... ... өз ... күн көруге
мүмкіншілігі жоқ болғандықтан іс ... ... ... бұл ... ... қала ... Балалардың осы кездегі барлық үлкендердің айтқан
сөздерін електен өткізгендей сынап, мінеп отыруы, өзінің ересек ... ... Сән, ... ... ... ... ... жеңіл-желпі мәселелерде балалар мен үлкендер ... ... ... ... осы ... үлкендер балаларды
сынағанда олардың киімінің ... ... ... ... өткір сөздер айтылады. Дегенмен күрделі проблемалар бойынша ой-пікір
құрғанда ата-аналардың сөздері, ... ... ... ... ... ... ... жеткіншектік кезеңде оқытушылардың білімін, киінуін, олардың
басқалармен қарым-қатынасын ұлкен сынға бөлеп отырады. ... ... ... ... ... ... ... саяси көзқарастары,
дүниетанымының молдығы, кәсіби шеберлігі, оқушыларға дер ... ... ... ... ... ... ... қамтамасыз етеді.
Осы кезде мектеп психологиялық қызметі үшін ... ... ... және оны ... ... проблема болып табылады.
Өйткені бала өзін анықтау, қарым-қатынас ерекшеліктерін меңгеріп алу, басқа
балалар ортасында абыройлы болу, ... ... ... барысында
қалыптасады. Басқаларға әсерлі болудың қыр-сырын әлі түсінбеген бала оны
дөрекілікпен, немесе ерекше ... ... ... ... ... ... ... ол қандай болуы керек және
оны ... ... ... екенін әлі түсіне алмағандығынан балалар көптеген
қателіктер жібереді. Сондықтан қарым-қатынас ... ... ... ... ... адам - ... психологі.
Балаларға ұжым өміріне қатысуы, басқалармен бірге болуы, құрбы-
құрдастарының оны қабылдауы, ... өзін ... деп ... онда ... ... мен ... жетуі осы жас кезеңінде ерекше қажет ... ... ... болуы жеткіншектерді алаңдатады, оның ... ... ... ... кетеді.
Әлеуметтік ортадағы күнделікті қатынаста болып жүрген адамдарды топ
мүшелерінің ... ... ... ... ... ... ... перцепцияны адамның сыртқы белгілерін қабыддау,
оларды оның жекелік мінездемелерімен ара ... ... ... оның ... ... және ... ... анықтайды.
Әлеуметтік перцепцияда міндетті түрде ... ... ... ... ... түрғыда оған деген қатынастың қалыптасуы
қатысады. Жүріс-түрыстың сыртқы жағының негізінде бір адамның ішкі ... оны ... және де ... ... ... ... ... Әлеуметтік перцепцияның барысында мыналар іске
асырылады: ... ... ... ... оның ... ... және оның ... болжамдауға әрекеттену, жүріс-түрыстың өз
стратегиясын күру.
Қарым-қатынас барысында бір адам ... ... ... ... ... ... түрде қалай өрістеу ерекшеліктерін
қарастырушылар оны келесіше түсіндіреді. Бақыланушыны қабылдауда біз ... ... қол ... ... Олардың ішінде ең мағүлматтысы
сыртқы кейіпі (физикалық сапалар мен сыртқы келбетінің безендірулуі) және
жүріс-тұрысы ... ... ... ... ... ... Бүл ... қабылдай отырып. Бақылаушы белгілі амалмен оларды
бағалайды және қарым-қатынастағы партнердің ішкі ... ... ... ой ... ... ... ... түрде) /20/.
Бақыланушыға тіркеген қасиеттердің жалпы саны, өз кезегінде оған белгілі
қатынасты ... ... ... ... (бүл ... ... ... болады және «ұнайды-ұнамайды» деген континиумның
шегінде орналасады). Жоғарыда атап ... ... ... ... ... перцепцияның төрт ... ... ... Өзін ... ... ... тану;
З. Өзара түсінушіліктің негізінде ... ... ... ... ... ... жағы бір адамның басқа адамды жеке адам
аралық ... ... ... ... адам ... ... ... сана-
сезімнің даму деңгейіне, өзінің «Мені» жайлы ... ... ... Басқа адам арқылы өзін жете ... екі ... ... ... басқа адамға үқсату) және рефлексия (адам өзін
қарым-қатынастағы партнермен қалай қабылданатындығын ұғынуы).
А.С.Золотнякова жеке ... ... ... ... маңызды (қабыддаудың субъекті мен объектінің сипаттамалары,
олардың қасиеттері және т.с.с.) және ... ... ... ... ... ... бөліп зерттеруді ұсынады /22/.
Бірінші жағдайда ... әр ... ... ... ... ... - ... партнердің жүріс-түрысының себептерін,
бірінші әсердің қалыптасуында нүсқаудың ролі және т.с.с. ... ... ... ... ... ... әр түрлі эффекттері
зерттеледі. Мысалы, ореол, проекция, орта ... ... және ... ... жеке адам ... ... ... зерттеудің екі
негізгі аспекті бөлініп көрсетіледі. Біріншісі, ... ... ... және ... ... ... ал ... жеке адам аралық бейнелеудің механизмдерімен
эффектерінің анализімен байланысты.
Қабылдау ... ... ... ... ... ... ... әрекеттену болып табылады:
Бақыланушының психологиялық және басқа ... ... оны тану ... ... әрі мағлүматты болып табылады?
Қарым-қатынастағы партнерді бағалай отырып, ең ... ... ... ... ... ... мыналарды жатқызуға болады: оның
бет - әлпетінің ... ... ... көрсету төсілдері
(экспрессия), жесттері мен дене түрысы, жүрісі, сыртқы көрінісі ... ... ... мен ... ереьапеліктері. Европалық мәдениетте
әмбебап баян етуі бар экспрессивті жесттердің үлгілерін көрсетуге болады:
- саусақтардың үштары бір-бірімен ... - үят, ... ... ... басқа қолдың алақанында қысу - өзін-өзі жігерлендіру;
- басты түрліше «қасыну» - батылсыздық, дайын еместік.
Перцепцияны зерттеу қабылдау ... өзін және ... ... ... ... сыртқы қабылдаудан бағалауға, қатынасқа және
болжамға өтуді жүзеге асыруға мүмкіндік ... бір ... ... ... ... ... ... адам аралық перцепцияларының ... ... ... ... тану және ... ... ... басқа адамды тану тәсілі. Мүнда басқа адамның ішкі
жағдайы ... ... ... партнердің орнына өзін ... ... ... ... өзін ... ... үқсату пайда
болады. Басқа адаммен идентификациясында оның нормалары, қүндылықтары,
жүріс ... ... мен ... ... дегеніміз басқа адамға эмоционалды сезіну немесе уайымдау.
Эмоционалды үн қату арқылы біз ... ... ішкі ... ... ... ... ішінде не болып жатқанын, нені бастан кешіріп
жатқанын өзінің көз ... ... ... ... ... Эмпатия
жоғары болған сайын, адам бірдей ... әр ... ... ... көз алдына елестету қабілеті жоғарылай түседі және де
осы әр түрлі көз қарастардың болу қүқығын түсінуге ол қабілетті болады.
Аттракция ... ... - ... ... ... түрақты
позитивтік сезімнің қалыптасуына негізделген ... ... тану ... ... Тап осы жағдайда, қарым-қатынастағы партнердің түсінуі оған
деген әбден ... ... ... ... шексіз интимді - жекелік
қатынастардың қалыптасуы арқасында пайда болады.
2. Рефлексия - қарым-қатынас процесінде ... тану ... ... Оның ... адам өзін ... ... қалай
қабылданатыны жайлы пікірінің қалыптасқандығы, өзінің ... ... ... ... Қарым-қатынастағы партнердің жүріс-түрысын болжамдау ... ... ... ... - ... адамның қылықтары мен
сезімдерін өзінше түсіндіру, интерпретациялау механизмі ... ... ... ... ... немесе сәтсіз болғанының
себептерін анықтауы). Каузальды ... ... ... ... адамда өзін ұнайтын себептер үлгілері бар. Ол бірнеше түрде ... ... ... ... етіп көрсетеміз.
1. Жеке аттрибуциясы қалыптасқан адамдар болған оқиғаның, ... ... ... оны ... бір ... жеке ... ... соның іс-әрекетінің нәтижесін себеп ретінде
анықтап жүктеуге, сол адамға барлық жаланы жабуға бейім келеді.
2. ... ... ... ... жағдайда сол
жағдайға себепкер болған айыпкерді іздестірумен өзін ... ... ... ... ... ... жағдайларды
айыптайды.
3. Стимулды аттрибуциясы анық байқалатын адам ... ... ... ... ... ... (құмыра нашар
тұрғаннан құлады) немесе ... ... ... ... ... өзі кінәлі, көшеден өткенде бағдаршамға
қарамаған) көреді.
Каузалды ... ... ... ... әр түрлі заңдылықтар
айқындалды. Мысалы, көп жағдайда адамдар табысты болғанының ... ... мен ... салдары деп түсіндіреді, ал сәтсіздікті –
жағдайлардың әсерінен болды деп есептейді.
Қарым-қатынаста ... ... ... орын ... Бұл проблеманы
зерттегендер, олардың ішінде А.Б.Добрович перцепцияның маңызды құрамды
бөлігі ретінде адамдардың бір-біріне алғашқы кездескенде ... ... ... Адам туралы алғашқы әсерінің қалыптасуы 3 типтік нұсқа ... ... ... ... ... ... ... жеке тұлғалық ерекшеліктеріне байланысты белгілі бір фактор
жетекші болады. Ол ... ... ... бақылаушылық деп
аталады /23/.
Артықшылық факторы қарым-қатынасқа түскендер теңсіздік жағдайында
болғанда орын алады. Ол қарым-қатынасқа түсушілердің ... ... ... бір ... параметрі бойынша партнерден өзінің артықшылығын сезгенде,
яғни ақылы, бойы, материалдық жағдайы не басқа көрсеткіштері бойынша ... ... деп ... ... Қарым-қатынас себебі немесе
мәнісі бойынша бір немесе бірнеше көрсеткіштер бойынша өзін ... ... адам өз ... онша сыйламастан үстемлік көрсетуі мүмкін.
Мұндай қарым-қатынас барысында қатынасқа түсушілердің бір жағы ... ... ... ... ... сенімі төмендейді. Сондықтан бұл нұсқа
бойынша жүрген қарым-қатынас үстемдік ... ... бәрі ... да, ... жағы ... ... ... нәтижесінде
мазасызданып, өктемшілге сенім білдіруге дайын тұрады.
Тартымдылық факторы бойынша жүрген ... ... ... ... айтқан сөздеріне түсініп, сырттан қарағанда өте тартымды
сияқты ... ... ... ... іске ... ... қарым-қатынасқа түскендердің біреуінің жіберген қатесі сырттай
тартымды адамды да өздеріне ... ... және ... ... ... бағалауы мүмкін.
Бақылаушылық факторы негізінде қарым-қатынас жасап жатқан партнерді
қабылдау схемаларының барлығының бір-біріне әсерін реттейді. Бұл ... ... және ... ... ... маңызды идеяларымен
бөлісетін адамдар арасында орын алады. Идеясы ортақ адамдар бір-бірін
позитивті ... ... ... ... барысында партнерлардың бір-бірін қабылдауына
стереотипизациялау процесі үлкен әсерін ... Әр ... ... ... байланысты әлеуметтік стереотипі, әлеуметтік топтың өкіліне
тән деп ... ... ... ... ... адам қай ... өкілі болғанына байланысты қандай да бір адамдар жайлы қалыптасқан
пікірге, мінездемеге, қалыптасқан үлгіге сай келуі ... деп ... ... онша сай келмейтіндер теріс белгіде қабылданады, ал
стереотипке сай ... ... оң баға ... жиі ... түрі - ... стереотиптер. Әр
халық өкілдері көңіл аударарлықтай сырт ... ... ... ... ұлт ... ... сөз ... ағылшындардың
тәкаппарлығы, француздардың жеңіл мінезділігі, ... ... ... ... стереотиптер елестетіледі.
Өз тобының стереотиптерін меңгерген адам ол ортада өзін ыңғайлы сезінеді
және бұл стереотиптер ұлт ... ... ... ... топта қабылдау
процесін жеңілдету және ықшамдау ... ... ... ... ... ... мүмкіндік беретін және «дөрекі түрде
жөнге салу» қүралы болып табылады. Олар әлеуметтік ... ... ... ... ... ... стереотиптер адамның топтық, ұлттық
немесе кәсіптік тиістілігін ... ... роль ... оқушыларды қабылдауындағы стереотипизациялауының
нәтижелерінің бірі - оның ... өте ... ... ... ... ... ... оқушы мүғалімнің пікірінше келесі жағымды
қасиеттермен сипатталады: ... ... ... ... ... Балаға қатысты мүғалімде қалыптасатын үміттер оның ... ... да ... ... ... үміттердің әсерінен
мұғалімнің баланы өзіндік қабылдау үлгісі қалыптасады.
Педагогикалық тәжірибедегі үміт стереотипінің көрініс беруін бірнеше
мысалдарын Н.И. Козлов көрсекен /24/. ... ... ... ... ... ... стереотип
педагогикалық процесте келесі көріністерде болады. Мұғалімдер жақсы
окушыларды жиі ... ... және ... ... ... ... ... оқушыға мүғалім өзінің көзқарасымен, ... ... ... ... аудармауымен ол оқушыдан ешқандай жақсылық күтпейтінін
түсіндіреді.
2. Оқушы туралы қалыптасқан стереотиптің екінші көрінісі жауап ... ... ... ... орын ... ... өзінің үміттерін
растау үшін «жақсы» оқушыларға барынша көмек көрсетіп, оның білмей қалған
жерлерін білдірмей айтып ... ... ... ... және ... ... Бірақ ол жаман оқитын оқушыны алға тартып ... оған ... ... ... кездеседі.
3. Қалыптасқан стереотиптің үшінші түрі оқушыларды үлгеруші ... деп ... алып ... және осы ... сипатталған
пікірлерді тудырады. Мұғалімдер үлгермейші стереотипіндегі оқушыларды
мынандай сөздерді қолдана отырып көп ... ... да ... ... «Өмір бойы сен сыныпты артқа тартасың», «Шашымды ағарттың», «Қашан
ата-анаңның сенімін ақтайсың және т.б. ... ... ... ... үш ... ... ... өзара байланысты екенін
көрсетеді. Осы көрсеткіштерінің әр қайсысы адамдардың бір-біріне әсер
етудің ... ... ... Олар бағыну, сендіру, ... ... ... ... ... ... ... іскерлік қарым-
қатынасты (функционалдық-рольдік) ұйымдастыру арқылы оқушылардың ... тіл ... ... ... пікірімен санасу және сыйлау
қабілетін ... ... осы ... шешу үшін ... ... ... ... анықтап, әр оқушының
басқаларға және өзіне ыңғайлы,жайлы болуына жағдай жасауы ... ... ... ... ... ... бәсекелестік,
өктемшілдік көрсету, бір-бірін жәбірлеу орын алған кезде балалардың
мазасыздануы ... ... ... ... ... орын ... жағдай орын алған кезде оқушылар қарым-қатынас мәдениетін түзету
мәселесі актуалданады. Жеткіншек ... ... ... ... ... оларға психологиялық көмек көрсетіп,
тұлғааралық ... ... ... ... және ... ... болуы керек екенін үйрету қажет екенін көрсетті.
Бұл мәселені талдауға ... ... ... /25/ ... мағна
берген. Ғалым тұжырымы мінез-құлықты диспозициялық реттеу, яғни белгілі
жерге орналастыру деп аталады. Осы ... ... ... мінез-
құлығына психологиялық реттілік жасау жеке адамның диспозициялық-ұстаным
жүйесі негізінде ... ... ... ... ... Сатының төменгі деңгейінде элементарлы ... ... ... ... ... ... тиіс екен.
Үшінші деңгейде адам өмірі мақсатындағы құндылық бағдар жүйесі
құрылады және осы ... қол ... ... ... Яғни ... ... реттеу үш деңгейде өтілуі шарт.
Қарым-қатынасты зерттеген ғалымдар еңбектеріне сүйене отырып қарым-
қатынас мәдениетіне ... ... ... Қарым-қатынас мәдениеті
дегеніміз адамдардың өз ... ... ... ... тіл ... алдына қойған мақсатына жетудің тиімді жолын табуға қабілеттілігі.
Қарым-қатынас мәдениеті қалыптасу ... оның ... ... көрсету
өте қиын. Өйткені тек қана іскерлік, қолданбалы, тәжиребелік ... ... ... ... ... ... үшін ... жүргенін көрсетуі ... ... ... ... ... ... негізінде, басқаларға психологиялық
қысым, зорлық көрсетпей жүргізуге байланысты ... ... ... ... анық ... Жеткіншек жасындағылардың қарым-қатынасының түрлері
Жеткіншек жасындағылар қарым-қатынасқа өте құмар келеді. Олардың
жолдастарымен, құрдастарымен, ... ... ... ... ... ... гөрі күрделірек, көп салалы әрі
мазмұны тереңірек болады. Тұлғааралық қарым-қатынасты жан-жақты зерттеген
А.А.Бодалев оның жас кезеңдеріне ... ... ... ... Жеткіншектік кезең де жақындық дәрежесі жөнінен әр ... ... ... ... ... ... ... жақын
жолдастар, жеке дос, деп нақпа-нақ саралайды. ... ... тек ... ... оқу ... ... барған сайын
мектептен тыс шыға береді, жаңа мүделерді, кәсіптерді, қарым- қатынастарды
қамтып, жеткіншек ... ... және өте ... ... ... ... ... әр түрлі оқиғалармен, күрес пен қақтығысулар,
жеңістер мен жеңілістер, жаңалықтар мен ... ... мен ... осының бәрі жинақталғанда жеткіншектің нағыз өмірін құрайды. Ол
осы ортада іс- әрекет ... ... ... көп ... мен ... ... ... Жолдастарымен қарым-қатынас жеткіншек үшін ... ие ... ... ... бұл қатынастардың бала үшін
маңыздылығы ... ... ... олар ата-ана, туғандарымен
қарым-қатынастардың тартымдылығын едәүір азайтып, оқудың өзін екіші қатарға
ығыстырады /27/. Әдетте мұны ... ... ... ... Ұлының (не
қызының) өзінен алшақтап, қайсыбір өзгеше өмір сүре бастағанын, бұл ... ... ... ... ... ... ... байқайды.
Жеткіншек үшін құрдастарымен қарым-қатынасы оның жеке басының қатынас
сферасы болып сараланып, бұл бағытта ол ... ... ... Ол ... бар деп санайды, өзінің правосын қорғайды, нақ осы себептен де
ересектердің бұл ... ... ... деп санап, оған қарсы шығады.
Л.Я.Гозман эмоционалдық қарым-қатынасты ... ... ... ... ... ... ... әрқайсысының
жеткіншек өмірінде өз орны бар. Жеткіншекте, бір жағынан, құрдастарымен
қарым-қатынас, бірлесіп ... ... ... ... өмір ... жақын жолдас, дос тауып алуға ұмтылу өте айқын көрінеді, ... ... ... ... ... олардың мұны
сыйлауына жетуге ... одан кем ... ... өзі аса ... ... ... мен ... жақын жолдасының, досының болмауы немесе ... ... ... барынша күйзелтіп, баланың жеке басының драмасы ... ... үшін ең ... ... - ... жолдастарының оны
шындап кінәлауы, онымен қарым-қатынас жасағысы келмеуі болады, ал ең ауыр
жаза өзіне ашықтан-ашық ... ... ... жасауы болмақ. Өзінің
жалғыздығын сезіну жеткіншек үшін төзгісіз, ауыр ... ... ... оны өз ... басқа жерден жолдас, дос
іздеуге ... ... ... ... ... әр ... ... жақсы
болып шыға бермейді. Мұндай фактілерндің күйінішті зардаптары ... көп ... ... ... ... ... олардың ынтасын
туғызып, жақсы көрінуге ұмтылуы түрліше болып көрінуі мүмкін: ... ... ... ... ... ... ... орындамау да
болуы, сондай-ақ қиқаңдап, сайқымазақтану, күлдіруге тырысқан іс-әрекеттер,
өтірік-шыны ... әр ... ... айту ... ... ... ... жеткіншектердің қырсық мінез көрсетунің бір себебі өз
жолдастарының назарын аудару екендігін дәлелдеген /28/.
Жеткіншектер жеке ... ... ... ... ... ... өмір мен ... ұжымдық әдістері ұнайды, олар ... ... ... ... Бұл ... ... ... үшін мазмұнды негіз жасап, ынта көрсетіп, белсенділік, дербестік
білдіруге мүмкіндік береді. Кез ... ... олар ... ... ... белсене қатысушы болғанды жақсы көреді.
Жолдасттық қарым-қатынас жеткіншектер өмірінде үлкен орын алады.
Жеткіншектердің ... және ... ... ... ... тәуелсіз тіпті олардың дегендері мен
ықпалдарына қарсы ... та ... Бұл ... ... мен даму логикасы ... Егер ... ... ... орны ... оқу үлгеріміне, тәртібі мен ... яғни ... ... қоятын талаптарды қалай
орындайтынына байланысты болса, жеткіншектер үшін басқа ... ... ... ... ... мен білімділігі (тек оқу үлгерімі
ғана емес), батылдығы өзін- өзі ... ... ... ... ... Әр ... ... (жеткіншектер топтарында) бұл жақсы
жақтардың құндылық дәрежесінің түрлі баспалдағы бар, бірақ ... ... ... ... ... ... қойылады. Жеткіншектер әншейін
танымал болып қана қоймай, олардың ризалығы мен құрметіне бөлену үшін ... ... ... ... ... ... байланысты жеткіншектік
кезеңнің басында бұрын танымал болған балалардың тобында өзгеріс болатыны
жиі кездеседі: ... ... ... ... ... орнына
жаңалары шығады, екіншіден, сыныпс активінің ... ... әрі ... тобы ... жиі ... ... көптеген мұғалімдердің
активті құрғанда олардың жолдастық қасиеттерін ескермей, үлгерімі жақсы
және тәртіпті балаларды ... жиі ... ... үшін ... ... ... және ... пионер жұмысын ұйымдастырудағы
қиындықтардың ... ... ... Мұның мәні одан кем түспейтін тағы
бір себебі - ... ... ... деп ... ... және активте де ... ... ... ... ... мұны әсте ... өйткені олар
ересектердің де, жолдастарының да қарым-қатынастарына сол бір негізгі талап
тұрғысынан қарайды - адамшылық қадір-қасиет пен жеке ... ... ... ... ... ... ... өзегі болып табылады,
оның нормалары әр түрлі негіздерден: ... жасы ... ... мен ... (олар бұл нормаларды көрсетіп,
түсіндіруде маңызды роль атқарады) ұғынылып, қабылданады. Жеткіншектердің
жолдастық ... ең ... ... қадір- қасиетті сыйлау, теңдік,
шын берілгендік, жолдасына көмектесу, адалдық. Жеткіншектердің ортасында
әрбіреуінің өз ... ... ... қатысты іс-әрекеттері ескерусіз
қалмайды және бұл нормаларға сай келетіні-келмейтіні ... ... ... ... ... ... уәде ... қоюды, өзімшілдік пен сараңдықты, бірінші ... ... ... ... ... дәріптеуді, жолдасының пікірімен
санасқысы келмеуді, ... күш ... ... ... ... не ... ... жолдасының қадірін түсіруді бірауыздан
айыптайды. Мұндай қылықтар жәбірлесу, ... ... ... ... ... өз пікірі болмауы, өзінің айтқанынан
қайтпай, жәбірлеушіге қарсыласа алмауы да ... ал ... ... ... ... ... ... Бұл айтылғандарға
қарама-қарсы қасиеттер жеткіншекте қалыптасатын этикалық мұраттың негізі
болып, жолдасының қасиеттерімен ... осы ... ... ... мен ... ересектердің жолдастық, достық шынайы
ынтымақ қарым-қатынастарының аса маңызды нормаларымен ... ... ... ... ... ... ... осындай қарым- қатынасының қағидаларымен үйлесуінің арқасында
құрбы-құрдастарымен ... ... ... ... ... болады. Бұл қарым-қатынас ұжымтегі ересектер
морлінің қағидаларына негізделген әлеуметтік қарым- ... ... ... болып табылады. Нақ осы жолдастарымен қарым-
қатынас практикасында бұл мораль ең алдымен игерледі.
Жеткіншектердің құрдастары алдында ... және ... ... ... өте жоғары болады. Себеі әр бала өз жолдастарының ... ... ... ... ... ... ... наразылықтары
мен өкпелері оны олардың себерптері жайлы ойлантады өзіне назарын аударады,
өз кемшіліктерін көріп білуіне көмектеседі, ал ... ... ... ... сыилы болуға ұмтылу түзеліп олар қоятын талаптарға саи болаиын
деген ниет туғызады. ... ... ... қатынас үшін өте маңызды
ерекшелік - құрдастарының талаптарын есепке ала білу ... ... болу үшін бұл ... ... ... ... болмауын жеткіншектер
инфантілділіктің көрінісі деп бағалайды.
Л.Я.Гозман, Н.И.Ажгихина өз ... ... ... ... ... ... себептердің бірі ретінде олардың
өзін-өзі асыра бағала деп ... /29/. ... ... ... ... сыны мен талаптарына ден қоимайды. Нақ осы себепті
жолдастары одан безеді. ... ... ... бәрі одан ... ... ... ... ... бағалаушылар болады. Қарым-
қаынастың жақсы болуына жолдастары бағалаитын қасиеттер жөнінен өзін-өзі
лайықты немесе ... ... ... ... ... жасайды. Өзін-өзі
бағалаудың сипаты – онымен ... ... үшін өте ... ... ... эгоцентризм, дезадаптивтік мінез көрсету жеткіншектер
ортасында төмен бағаланатын қасиеттер болып саналады. Оқшау жүретіндер деп
аталатын ... әр ... ... ерекшеліктер болуы мүмкін, бірақ
олардың бәріне тән кемшілік – ... ... болу ... жоқтығы.
Сыныптастары оны осылай деп санайды, ал жеткіншектер бұл ... еш ... де ... ... деп біледі. Сондықтан үздік оқушы
да оқшау қалуы мүмкін.
Жеткіншектер өз ... ... ... ... іскерлік қатнасқа түскенде барлық берген нұсқауларын ... ... Олар ... ... құрдастарына бағына біледі,
жолдастарымен қатар тұра алады, өз ... ... ... ... ... салады, басқалар үшін қиын не жағымсыз жұмысқа бірінші болып
кіріседі, жолдастарын құрметтеп, айғай шусыз мазасыз ақыл ... ... ... ... бола ... ... келеді жолдасын сыйлай білу
жеткіншектермен іскерлік ... ... үшін ... ... іскерлік қатнастарында мінез құлықтың ... ... ... ... ... ... ... болуға тиіс.
Жеткіншектік жас кезеңінде балалар арасында достық қатынас ... ... ... ... ... ... /30/ оны ... асыл қазна ретінде бағалайтынын атап өтеді. Жеткіншектің жеке
басының әлуметтік-моралдық ересектігінің ... ... ... – жақын жолдастармен және досы мен қарым қатынас ... ... ... ... ... олар неғұрлым қажет бола түседі. Жеткіншектер
сыйлы, беделді, қайсы бір салада озық сыныптастарымен қарым-қатынас жасауға
ұмтылады. ... ... ... ... ... бәрі ... ... спортаға жетістіктер, сырт пішінің ересек болып
көрінетіндігі, өзін-өзі ұстау ... ... ... қарым-
қатнастардағы тәжірибе, қатынастардағы дербестік секілді алуан түрлі жайлар
тартымды ... ... ... ... қарама-қарсы өте-мөте әр қыилы
балалар тартымды болуы жиі кездеседі. Аз ба, көп пе, ... ... ... ... ... өте кең, бірақ тұрақсыз болуы
мүмкін; бір шама ... ... ... ... ... жақын дос
іздеу басталады. Барлық жағдайларда да ... ... ... ... ... және ... ... қанағаттану
дәрежесі жөнінен тіл табысушылық сыннан ... ... ... ... ... ұнайды, бірақ нақ осының өзі жақындасуға кедергі болуы
мүмкін, өйткені неғұрлым ересек ... ... ... ... ... ... Дегенмен әдетте досы естияр болса ол қарым-қатынаста
жетекші болып, әрбір ... ... ... ... үшін ... ... қойып отырған
мақсаттары мен ... ... ... ... ... маңызы бар. Жеткіншек өзіне ұнаған құрдасының ден
қойған нәрсесіне оңай елігеді, өзі де оны өз ... ... ... ... кейде тартымды болатыны соншалық, ... ... өзін ... ... ... де қызықсыз іспен шұғылдана
бастайды. Алайда кейін ол ... ... ... ... ... ... мен достары арасындағы қарым-қатынас ... ... ... ... ... ... ... ұнайтын балалар әр
түрлі істерде ынтымақтасуға ұмтылып, әр қайсысының айтқанын көбіне екеуі
бірігіп ... ... ... ... істей білуді жеткіншектер өте
бағалайды.
Өзіне ұнаған құрдасының ... ... ... өз ... ... ... ... мәжбүр етеді. Сол сияқты, тіпті одан да жақсы
болсам деген ниет туады. ... ... үлгі ... Ол оған ... ... ... өзінде белгілі бір қасиеттерді, мәселен, күш пен
батылдық немесе өзін-өзі ұстай білу, ... ... тұру ... ... ... ... қарым-қатынасында әңгімелесу үлкен орын
алады. Әр ... істе де, ... ... де ... ... ... сабақ
дайындауға бөгет жасайды, өйткені жеткіншектердің пікірінше «ең қызықтысы-
әңгімелескен!» Кейбір жағдайларда жеткіншектер бірге болған ... ... ... ... ... ... осы ... ғана
байланыстырады. Мұндай достық тұңғыш рет жеткіншектік шақта болады. ... ден ... ... мен ... ... ... ... қылықтары, өзара қарым-қатынастары талқыланады; басқаға
айтуға ... ... жеке ... ... - жоспарлар, армандар,
оларды жүзеге асыру, бірлескен ой-ниеттер, романтикалық ұнамды ... сөз ... ... өзінде жеткіншектердің «құпиясы» нақ осы
мәселелерге, сондай-ақ жыныстық жетілуге байланысты ... ... ... әрі жеке ... ... деп ... ... тереңдеуі ақылдасуға, қолдау мен көмек алуға болатын досқа зәрулік
туғызады. Сондықтан достық қарым-қатынастықтарға - өзара сыр жасырмау ... ... пен ... ... ... сыр сақтай білу
сияқты ерекше талаптар қойылады. Бір–біріне жан дүниесін, бар ... ... ... ... де байытады, өз жан-дүниесінде болып жатқанның
бәрін жақсы түсініп, ... ... ... Нағыз дос тауып, оған өзі де
жалғыз досы болу – ... ... ер ... да, қыз ... да ... досы не ... ... кейбір балаларға іш тартуына өте–мөте
қызғанышпен қарайды, өздерінің достығын ... ... ... ... Алайда достасқан жұптың әрбір мүшесінің әдетте тағы да азды ... ... ... ... ... жеткіншектің бәрінен көбірек
араласатын ортасы болады. Сыныпта топтардың ... ... ... ... ... ... күрделі де қиын қаым-қатынастар
қалыптасуы мүмкін.
Жеткіншектер достығыныңа мұраты - ... да ... ... ... ... ... дегенде жолдастық кодексі мен достық қарым-
қатынастарға қойылатын ... ... ... сақталуы ғана
ұғынылмайды, екіншісінің өмірінің барлық жақтарына біріншісінің түгелдей
араласып, бәрінде ... ... етуі ... Жеткіншектер
дос–жолдасымен ортақ өмірге ұмтылады. Өсе келе ... ... ... ортақтығы, өзара түсіністиік, жеке адамның маңызды мәселелер
жөніндегі құндылықтарының, ұмтылыстарының, көзқарастарының ортақтығы барған
сайын маңызды бола ... /30/. ... ... ... ... эстетикалық
проблемаларды талқылау, кейде ұзаққа созылып, барынша эмоциялы ... ... ... достық қалыптасады. Бұл талқылаулар мен таластар
этикалық даму үшін өте маңызды, өйткені әркім өз пікірін дәлелдеп, ... ... оның қате ... ... де ... Таластар мен олардың
кейінгі ойлану процесінде жеткіншекте өзінің жеке ... яғни ... ... ... достарда әртүрлі мәселелер ... ... ... ... ... ... болады.
А.Н.Лутошкин жеткіншектер достығының ұжымның қалыптасуына, балалардың
мамандық таңдау мотивтерінің орын алуына ... ... мол ... /31/. ... ... кәсіптік ниеттермен, өзін-өзі
тәрбиелеумен, өздігінен білім алумен байланысты ортақ әрі ... ... ... ... мен міндеттер пайда болған кезде қарым-қатынастар
дамудың жаңа, неғұрлым жоғары ... ... ... ... күш ... ... асыра бастайды: білімді, іскерліктерді бірлесіп
меңгереді, әртүрлі қасиеттерін дамытып, ... ... ... жеке ... ... үшін өте ... ... Достықтың қарама-қарсы
түрі жеткіншектердің сырттай ересектікке ұмтылуына, уақыт өткізіп, көңіл
көтеру мәндерінде ересектерге ... ... ... әдетте
неғұрлым ересегі басшы болады: бьағынушы біраз уақыт оған ... ... ... көбі ... ... ... ниетіне қарсы шығады.
Теңсіздікке негізделген ... ... ... ... ... ... ... шығуы сирек болады. Әдетте оның алдында
ізденіс, сәтсіздіктер, уақытша қатынастар ... ... ... ... пен ... жекелей мұраты қалыптасып, ... ... ... гөрі ... ... Бұл үшін ... ... мүдделердің бірдей болуы жеткіліксіз. Әрқайсысының жолдастық кодексінің
қағидалары мен достық талаптарын орындауы қажет. Әсіресе бас ... ... қиын ... ... ... ... жеткіншек енді үлкен
әрі нақты талаптар қояды, ... ... ... түгел және әрқашан қоя
бермейді: басқаның кемшіліктерін көргенімен өз кемшіліктерін көрмейді, ... ... ... ... ... ... жанжалдар, уақытша ажырасу
шығады, тіпті қатынас үзілуі де ... ... ... оған көп ... ... әрі өкпелегіш болады. Қ.Жарықбаевтың
айтуынша жақын ... ... ... - өте ... процесс /32/. Ол
жеткіншектің құрдасымен ... ... ... ... қарым-қатынастың қазіргі уақытта басқа ешкім қанағаттандыра алмайтын
қажетке, қажетсінуге айналумен байланысты. Нақ осы себепті ... ... жеке ... ... ... ... толы ... жолдасымен, досымен қарым-қатынас туралы жеткіншек көп ойланып,
толғанады. Ол осы қарым-қатынаста, өзіне жолдасының несі ... ... ... ... ... оған, бұған қатынасын салыстырады,
жәбірлейтін қылықтарды анықтап, олардың ... ... ... ... ... өзін жолдасымен салыстырады. Осындай ойланумен
бағалау процесінде қатынастарға көңіл толмаудың себептері, ... ... одан әрі не ... ... ... ... ... немесе достасуды
қою қажет пе деген түсінік қалыптасады. Қатынастардың дамуының барлық
кезеңдерінде ... ... ... өте ... ... бұл ... ... бір бағытта құрады.
Достық қарым-қатынастың тәрбиелік мәні өте терең екенін көптеген
ғалымдар атап көрсеткен. ... ... ... жеке ... ... /33/. ... мұндай қарым-қатынасы – тиегі басқа бір
адам – жолдасы болып табылатын ерекше іс-әрекет, ал іс-әрекеттің мазмұны
қарым-қатынастар ... ... ... ... ... Бұл ... ... басқа адамды және өзін таниды, мұндай таңдаудың жолдары:
жолдасының және ... ... ... ... ... етникалық мазмұнын көре, оны бағалай білуі дамиды: жолдасының ... жеке басы ... ... ... ... бағалауы мен өзін-өзі
бағалауы өзгереді. Осындай ... ... өз ... ... жолдасының кемшіліктерін де түзетуге бағытталған ... ... ... ... ... ұмтылу - жеткіншектің өте маңызды
ерекшелігі. Мұнда оның әлеуметтік белсенділігі, құрдастарвымен әлеуметтік
өзара ... ... ... ... ... ... және жақын
жолдас тарымен қатынастардың өзіне тән ерекшелеугі мынада: жеткіншектер
сөзді ... ... ... ... ... ... ... бір талаптардың тұтас жүйесін қояды да, олардың
орындауын қадағалайды: ал егер олар ... ... ... тар ту секілді күшті амал жаза ретінде қолдамнылады. Жеке адамның
дамуы үшін ... ... және ... қарым-қатынастың зор маңызы
мынада: мұның өзі қарым–қатынастың ерекше түрі нақ ересек адамдарға тән
жеке дара ... ... ... ... ... Достықтың қағидаларын меңгеру – баланың жеткіншек шақта жететін
маңызды жетістігі.
Орта буында оқитын ер ... қыз ... ... ... ... тән ... ... Жеткіншектік жаста ер
балалар мен қыз ... ... ... айтарлықтай өзгерістер
орын ала бастайды. Олар ... ... ... ... тырысу, ал осыған
байланысты өзінің сырт пішініне зер салып ұнамды көрінуге ұмтылу көрініс
береді. ... өсуі және ... ... ... ... озып
кетеді. 5-6 сыныптарнда қайсыбір қыздар балалардан биік әрі ірі ... ... ... ... ... кешігу орын алғандығына байланысты
олар өздерін қыздардан кем сезініп, бірталай мазасыздану орын алады. ... ... озып ... қыз балалар да осылай күйінуі мүмкін. Кейде
олар ... ... ... ... ... сезініп, жоғары
сыныптарда оқитын ұлдарға көңіл аударуы орын алады.
Бастапқыда басқа ... ... ... ... ер ... кіші
жастағы жеткіншектерге тән қыз балаларға «тиісуден» көрініс береді. Ал
қыздар ер ... ... ... ... оның себебін дұрыс
түсінеді де, онша жәбірлене қоймайды. Кейіннен ұл-қыздар арасындағы ... ... ... ... ... ... ... келіп шығады. Біреулерінде бұл тікелей көрінсе, екіншілерінде
сырттай жайбарақаттықпен, басқа жынысты «жек ... ... ... ... ... ... сипатталады:
біріне–бірінің ынтасы ер балалар мен қыз балалардың оқшаулануымен қатарлас
жүреді. ... олар ... ... ... олардың даму
ерекшелігіне барынша қызығумен ... ... ... ... ... орын ... ... адамдардың бір-біріне жақындасуының бірінші акті болса, махаббат
оның қорытындысы ... ... ... ... ... тек жақсы
көруі ғана емес, басқаға деген барлық ... ... ... /34/. Орта
сыныптарда оқушылардың басым көпшілігі, әсіресе қыздар, кім кімге ұнайды
деген мәселеге зер ... ... ... ... ояна бастайды.
Өзінің сүйіспеншілік қарым–қатынасы туралы жеткіншектер әдетте досына
не жақын жолдасына ғана айтатын ... ... ... ... олар ... ... және жаңалықтармен бір-бірімен күнделікті
алмасып ... Кіші ... ... ... мен ... ... ... болады, ал 7-8 - ші сыныптардан бастап олар бір-бірімен жиі ... ұнау өте ... ... өмірінде маңызды орын алады. Өзі ұнататын
адамның көңіл аудармауы, ұнатпауы балалардың күшті толғаныстардың ... ... ... ... ... ... не ... болған
жағдайда жолдастық қатынастар түрінде дамуы мүмкін, ал ... ... ... ... ... мүз ... практерге т. б.
демалыс орындарына баруылары жиі кездесуі мүмкін. Осы ... ... ... мен ... ... ... құру ... орын
алады.
Осы жас кезеңіндегі сүйіспеншіліктің формалары көп болады. Э.Фром
адамдардың ... ... ... анықтаған /35/. Ол
өзінің ... ... ... көзқарас, ең жоғарғы сезім ретінде
жаратушыға деген ... ... өмір ... қоршаған ортаға ерекше
сезімге бөлену, қарама-қарсы ... ... ... ... мен ... арасындағы қарым-қатынастар өзіне тән
ерекшеліктермен сипатталады. Басқа ... ... ... ... жеке ... дамуы үшін маңызы зор. ... ... ... ... ... ... ... өзіне ұнаған
құрдасының қылығындағы, ... ... ... ... ... ... бейімтділік пайда болады. Ұнайтын адамымен
қарым-қатынастың ... ... ... психикалық көңіл күйге
бөленеді. Романтикалық ұнату жеке бастың ... ... ... ... ... ... ... қорғауға ұмтылдырады. Бұл
назар аудару нәтижесінде балалардың өзін-өзі жетілдірудің себептерінің
біріне айналады. Өзінің ... ... ... ұнау үшін ... өздеріне тән
теріс қасиеттерден қол үзіп, өзгелерге ұнамды болу үшін ... ... ... ... ... ... жасау жеткіншектің жеке
басынаның қалыптасуына үлкен, көбіне шешуші ықпал ... ... ... болады, балалар бір-бірімен бірлесіп көптеген іс-әрекеттерге белсене
қатысады. Осы іс-әрекетбарысында олар ... ... ... ... қарым-қатынастары ғана ... ... ... ... ... ... да
педагогикалық-психологиялық ықпал жасау барысында қамтылуы ... ... ... ... ... ... ... тәрбиелеуде, оларға психологиялық қызмет
көрсетуде қарым-қатынас мәдениетін қалыптастыру үшін әр баланың жеке
тұлғалық ... ... жете ... ролі ... Сол үшін
психолог сынып жетекшісімен бірлесіп оқушылардың қарым-қатынас мәдениетін
зерттеу бағдарламасын жасап алуы қажет ... ... ... көрсеткен.
Оқушылардың қарым-қатынас мәдениетін ... ... ... ... ... көпшілігін қолдануға болады. ... ... ... ... ... ... зерттеуді
сынып үжымымен жүргізудің көптеген ұтымды жерлері бар. Балалар ... ... тыс ... ... көптеген оқу-тәрбие
мәселелерін шешу барысында бір-бірімен себептес байланыста ... ... ... ... мектеп жасындағы балалардың қарым-қатынас
мәцениетін бағалап, қажетті болған кезде коррекциялау, ... мәні ... ... ... үшін ... ұжымы ыңғайлы. Баланың өзі оқитын
сыныпта жолдастары, достары, бірге ... бос ... ... ... бар. Осы ... ... сыныптағы үжымішілік қатынас
ерекшеліктерін зерттеу арқылы балардың қарым-қатынас ... ... ... ... ... ... ... зерттеу және тәрбиелеу негізін
құратын бағдарламасының үлгі мазмұнын Я.Л.Коломинский /36/, ... ... /38/, ... /39/ еңбектеріне сүйене ... ... ... ... ұсыныстарын ескере отырып ... ... ... ... ... келесі мәтінде
көрсетуге болады.
Сынып ұжымын зерттеу бағдарламасы.
1. Сынып ұжымы, топ туралы ... ... ... (оқушылардың саны,
оның ішінде қыз және ұл балалар саны, олардың жеке ... және ... ... ... өзгеріп тұруы, ... және оның ... ... ... балалардың ұйымшылдығы: өзін-өзі басқару деңгейі, сынып
жұмысын, қоғамдық ... ... ... ... ... ... (кейбір оқушылар үлгеріміне
сипаттам, олардың үлгеріміне байланысты жеке бақылауға алынуы, ... оқу ... ... өзара көмек көрсетуі, оны
үйымдастыру түрлері).
4. Оқушылар үжымының қоғамдық пайдалы ... ... ... ... ... сыныптан тыс жүмыстарға қатысуы, ондағы орны,
орындайтын жұмыстардың түрлері, жалпы еңбекке деген көзқарасы, ... ... ... (белсенділер ғана орындайды ма немесе
кезектесіп орындауға ... ... ... Сыныптағы оқушылардың белсенділік деңгейі, майталмандардың тұрақты
немесе уақытша болуы, орындау ... ... ... ... ... ... ... сыныптың жетістіктері мен кемшіліктері,
оқушылардың бірлесіп жұмыс жасағанды жақсы көруі, ер ... мен ... ... өзара көмегі және олардың ішкі негізі, сыныптаң
ортақ іске деген қызығушылығы, жеке ... ... ... жағдайы.
7. Оқушылар мен мұғалімдердің өзара қарым-қатынасының ерекшеліктері.
8. Ұжымдағы дәстүрлердің қалыптасқандығы, ұжымның бос уақытты ... ... ... ... ой-өрісі, рухани,
спорттық өмірі, көркемөнер, шығармашылық кештер, компьютелік сауаттылығы
т.с.с. көрсеткіштер бойынша ... ... ... ... мәліметтерді ретке келтіріп бағалауға
негіз болатын келесі көрсеткіштер ретінде келесілерді пайдалануға болады.
1. ... ... ... ... жағымды мінез-
қүлық белгілерінің көрініс беруі: белсенділігі, тәртіптілігі, жинақтылығы,
ұйымшылдығы, ... ... ... ... кішіпейілділігі, шешім қабылдағыштығы, ... ... ... қоюы, ашықтығы, шыншылдығы, әдептілігі,
адамгершілігі.
2. Жағымсыз мінез-құлық белгілерінің көрініс ... ... ... ... ... ... ... тартуы,
алкоголизмге, накотикке және басқа да улы заттарға құмарлығы.
3. Жалпы мәдени ... ... ... ... ... қарым-қатынасының қалыптасуы, кішіпейілділігі, ұқыптылығы,
сүйкімділігі, жылы ... ... ... ... ... ... кітапхана қоры.
4. Қарым-қатынас жүйесінің қалыптасқанын бағалау ... ... ... қарым-қатынасы, ашықтығы, жарқын жүзділігі,
толеранттығы (басқалардың ... ... ... адалдығы, сезімталдығы, сыйластығы, ... ... ... ... ... ... ... бағалау ... ... ... ... өзін ... ... Ата-аналарымен қарым-қатынасын бағалау көрсеткіштері: ата-аналарын
жақсы көретіндігі жөне өте силауы, оларды тыңдауы, сенімсіздік білдіруі
және көбіне ... ... ... өмір ... өзінің ата-анасын
сыйламауын түсіндіруі, ата-ана беделін мойындауы, өз дегенімен жүретіндігі.
7. Білім ... ... ... ... бағалау көрсеткіштері:
үлгерімі, алып жүрген бағалары, оқушының ... ... ... ... оқу ... ... ... кешігіп келуі, үй тапсырмаларын
орындауы, өз бетінше білім іздеуі, оның жүйелілігі, жақсы көретін пәндері,
оларды ... ... ... ... ... таңдауниеттерінің барлығы,
жеңіл меңгеретін сабақт, меңгеруге қиналатын пәндері, оның себебі, білімді
меңгерудегі жеке кемшіліктері, олардың ... ... ... ... үзақтығы, тереңдігі, түрақтылығы, өз бетінше білім алу ... өз ... ... ... ... оқу процесіндегі
жетістіктері мен кемшіліктеріне көзқарасы.
8. Өз-өзіне деген көзқарасын бағалау ... ... ... беретін бағасы (өте жоғары, өте төмен, ... ... ... ... өзінің жеке жетістіктері мен
кемшіліктеріне ... ... ... ... ... ролі мен ... бағалау көрсеткіштері:
Оқушының сынып ұжымындағы статусы (майталман, ... ... ... оңаша, шеттелген), ұжымның, сыныптың, топтың оқушыға деген көзқарасы,
оқушының ... ... ... оның талаптарын орындауы, үжым пікірін
бағалауы, сыныптағы достары, жолдастары, олардың ортақ ... ... ... оның себептері.
Қолданылған психодиагностикалық әдістемелер ... ... осы ... ... ... шығу ... сынып
оқушыларының жеке түлғалық ерекшеліктерін, қарым-қатынас мәдениетін өлшеп
шығуға және кемшіліктерін ... ... ... анықтауға
күмкіндік болады. Өрбір оқушының жеке түлғалық қасиеттерін дамыту ... ... жеке ... ... ... болмайды.
Диагностикалау нәтижелерін талдау ... ... ... ... ... талдаған орынды. Өйткені ... ... ... тәжірибенің ерекшеліктерін анықтап алу
мүмкін ... ... ... ... ... талдауға
социометриялық талдауды, рекогностика (тәуелсіз берілген пікірлерді талдау)
элементтерін қолданумен қатар балалардың мектептегі өмірін ... ... мен ... ... ... жұмыстары жүргізілді.
Топтағы қарым-қатынас ерекшеліктерін зерттеуге кеңінен пайдаланылатын
әдістемелер Э.Берн жасаған трансактілік талдау және Дж. Морено ... ... ... ... Бұл ... ... ... көптеген ерекшеліктері бар. Психологиялық қызмет көрсету барысында
трансактілік талдау әдістемесі өте кем қолданылып жүр. ... біз ... ... және ... ретін диплом жұмысымызда келтіріп
отырмыз.
Қарым-қатынас мәдениетін қалыптастырудағы трансактілік талдаудың орны
ерекше. Психологиялық қызметті ... және ... ... көрсету
барысында оқушылар арасында, педагогтар мен ... ... және ... мен ... ... ... ... қарым-қатынасы бұзылуы, шиеленіс жағдай тууы анықталады. Осы
көріністердің орын алу себебі қарым-қатынас барысында оған ... өзін ... ... ... қысым көруі, іс-әрекетін дұрыс
бағалауы т.с.с. жағдаймен байланысты психологиялық қорғау әдістерін іздеуге
алып келеді. Бұл жағдай қарым-қытынас ... ... ... ... ... жеке адам қалыптасқан ортанын мәдениетіне,
ол адамның өзін-өзі басқару механизмі қалыптасқан жағдайына тәуелді болады.
Сыртқы ортаның қойған талаптары әр ... ішкі ... ... Осы ... ... жолын АҚШ психологі Э. Берн 1955 жылы жасап шығарған /40/.
Ол ... ... жеке ... мінез-құлық моделінің қалыптасу
ерекшеліктерін талдауға қолдану әдісі ретінде үсынған. Трансакция - бүл
басқа адамға ... ... ... Ол ... ... болып
табылады. Э. Берннің концепциясы қарым-қатынаста проблемалары бар адамдарға
психологиялық көмек көрсету қажеттілігіне ... ... ... ... жасау үлгісін басқа адамға көрсету, тәжиребесін үйымдастыру
әдісі ... ... ... ... ... ... және ... трансактілік талдау әдістемесінің орны
ерекше.
Психологиялық қызметті ұйымдастыру және ... ... ... оқушылар арасында, педагогтар мен оқушылар, ата-аналармен олардың
балалары арасында бір-бірін ... ... ... жағдай тууы жиі орын алады. Келіспеушіліктің ... ... оған ... ... өзін ... ... ... көруі, оның іс-әрекетін өзгелер дұрыс бағаламауы т.с.с. жағдайлармен
байланысты «жәбірленуші» өз-өзін психологиялық қорғау ... ... ... Бұл ... қарым-қытынас жасаушылар арасында қатынас
мәдениетінің ... ... ... ... жұмысын
ұйымдастыру барысында, қызметкерлер тобында кәсіби іскерлік қарым-қатынаста
орын алған түсінбеушіліктердің себебін ... осы ... ... ретінде трансактілік талдау кеңінен пайдаланылады. Бұл талдау
барысында ... ... ... ерекшеліктерін функционалдық-
рольдік дәрежеде талдауды ұйымдастыру арқылы оқушылардың, үлкендердің бір-
бірімен тіл табысқыш, ұйымшыл, ... ... ... және сыйлау
қабілетін қалыптастырады.
Көптеген ғалымдар қарым-қатынас ... ... ... ... ... дегеніміз - адамдардың өз мінез-құлқын басқару
арқылы басқалармен тіл табысу және алдына ... ... ... ... ... Қарым-қатынас мәдениетінің қалыптасқандығын, оның сапасын
өлшеп көрсету өте қиын. Өйткені тек қана іскерлік, қолданбалы, ... ... ... ... ... ... субъектілер
үшін оң, психологиялық жағынан ыңғайлы жағдайда ... ... ... ... ... ... ... сақтау негізінде,
басқаларға психологиялық қысым, зорлық ... ... ғана ... ... сақталады деп айтуға болады.
Қарым-қатынас мәдениеті қалыптасқан адам ... орта ... өз ... моделін жасап оны жүзеге асырады. Осы ... ... ... ... тигізеді. Г.М.Андреева /41/,
Э.Берн /42/ зерттеулерінде қарым-қатынас мәдениетінің келесі көрсеткіштері
анықталған: адамның дүниетанымы, ... ... ... ... мен міндеттерін түсінуі, өзін-өзі бағалауы, әдеттері, қарым-қатынас
тәжіребесі, ... ... т.б. Бұл ... ... жеке
адамның өмір сүретін ортасының мәдениетіне, ол адамның ... ... ... ... ... ... қойған талаптары
біртіндеп әр адамның ішкі «Меніне» айналады. Осы «Менді» ... ... ... ... ... ... ... - бұл басқа адамға бағытталған әрекет (акция), немесе
қатынасты тасымалдау. Ол ... ... ... ... ... ... ... концепциясы қарым-қатынаста қыйындық көріп
жүрген адамдарға психологиялық көмек көрсету ... ... ... ... ... ... ... мінез-құлқын ұзақ уақыт
ішінде бақылап, жиналған материалдарды талдау нәтижесінде автор ... ... ... ... ... ... ... сөйлеу техникасы, дене қимылы өзгеріп тұрады. Олар бірде кішкентай
бала сияқты бір күліп, бір жылайды, ал ... ... ... ... пен сабырлылық көрсетеді, үшіншіде – ата-аналарының үлгісінің
көшірмесі болады. Осындай ерекшеліктерді талдай отырып ... жеке ... үш ... ... ... ... ... Адамдардың қарым-
қатынас мәдениетін қалыптастыру тәжірибесінен алынған «Трансакция» терминін
қазақшаға аударғанда «қарым-қатынас барысындағы әсер ету» ... ... ал ... талдау - осы әсерді талдау әдісі болып табылады.
Басқа адамға әсер ету ... ... ... Осы қарым-қатынас
жасау барысында басқаларға әсерлі болу ... ... ... ... ... ... ... үсынылған.
Адамның қарым-қатынас мәдениетін ... ... ... оның ... ... бала, ата-ана немесе үлкен ... ... ... талдау барысында осы позициялар ... ... ... ... ... бөлімдердің
ерекшеліктерін толық талдау арқылы жүргзіледі:
1. Құрылымды талдау;
2. Трансакцияны талдау;
3. Ойындарды талдау;
4. Сценарийлерді ... ... ... ... ... жүріс-тұрысы, ақыл-ойы мен сана-сезімі үш
қарапайым нәрселерге ... ... яғни ... ... бір кездері ол кішкентай бала болған;
2. оның ата-анасы немесе олардың орнында болған адамдары болған;
3. егер оның дені сау ... ол ... ... ... сай ... жетеді.
Осы үш жағдайға байланысты үш ... ... жеке адам ... қалыптасады да, олар «Мен» жағдайларының әр түрі ретінде
көрініс ... ... ... көріністері:
- қамқор ата-аналық «Мен» жағдайында;
- сыншыл ата-аналық «Мен» ... ... ... ... мен ... ... ... жеке тұлғаға стандартты жағдайларда қалыптасқан
және өмір сынынан өткен стереотип бойынша ... өмір ... ... Ол ... сананы күнделікті кездесетін қарапайым, үйреншікті
мәселелерді талдап шешу ... ... ... ... адам ... ... күнделікті неше рет қайталанылатын болғандықтан (қоды
жуу керек па?) оны күніге бір ... ... ... ... ... оның
алдында тұрған шынайы күрделі, ойланып-толғанғунды талап ... ... ... ... еді. ... «Мен» бүл әр адамның
ішкі бақылаушысы, ... және ... ... ... ... тапшы болған жағдайларды «Меннің» осы құрамды бөлігіне адам ... ... ... артады.
2. Үлкендік Мен көріністері:
Мағлүматтың логикалық қүрамдарын қабылдайды және ... ... ... алып және ... ... ... тексере отырып
қабылдайды. Үлкендік «Мен» Ата-аналыққа қарағанда стандартты, бір ... ... ол ... ... ... ... ... еркіндік
беретін, сонымен қатар шешім қабылдаудың салдарын және жауапкершілігін
үғынуды қажет ететін жағдайларға ... ... Мен жеке ... Балалық «Мен» және Ата-аналық «Мен» көріністерін тексеріп,
шынайы ... ... ... ... ... «Мен» көріністері:
Тіршілікте сезімдер ұстанымында болады. Қазіргі кездегі мінез-құлыққа
балалық шақтан ... ... ... әсерін тигізіп тұрады. Сонымен
қатар ... ... тек ... тән ... ... атқарады:
шығармашылық қабілеттің көрініс беруі, қақтығыс жағдайдан шығу жолдарын
табу, ... бір ... ... ... ... әзіл және ... қажетті жағдайларды туғызуы. Адам өз бетімен мәселені шешуге шамасы
келмеген ... ... ... ... көргенде Балалық «Мен» шатақ
мінезбен ... ... ... сыныптастыруы бойынша қарым-қатынас
барысындағы «Мен» көріністері жағдайға байланысты 3 ... орын ... ... ... табиғи Балалық «Мен» (құаныш, қайғы және т.б. эмоционалдық күйлерін
спотандық түрде бейнелеуі);
- икемделуші балаық «Мен».(бейімделуші, құлақ қоюшы, ... ... ... жалтақтаушы және т.с.с)
- қарсылық білдіретін балалық «Мен» (өзін басқаларға таныту үшін
қарсыласып, мен оны орындамаймын, бармаймын деген байбаламшылық, қырсықтық
белгісін көрсетуі).
Адамның ... ... ... байланысты Менінің үш
құрамды бөліктері әр түрлі болады:
1) «Мен» көрінісі ата-аналық позицияда болса ол әке, ана, ... ... ... ... ... көрінісі үлкендік позициясында болса ол өзінің бағасын
білетін көрші, ... ... ... ... серік, және т.б.
рөлдерде болады;
3) «Мен» көрінісі балалық позициясында болса жас маман, халықтың
сүйікті қайраткері, «қылжың-мылжың» еркетай жезде рөлдерінде болады.
Әр бір ... жеке ... осы үш ... байқалады. Олар
бір-бірімен гормониялық байланыста болуы керек. Егер біреуінің ... ... сай ... ... ... ... ... туы
мүмкін. Шиеленіс жағдайларды шешу жолын қалай іздеу керек екенін ... Оның ... ... осы құрамды бөліктерінің қайсысы бәсең,
жағдайға сай емес көрініс берсе, соны оятып жандандыру – ... ... ... ... көрінісін диагностикалау және оны гармониялық жағдайға келтіру
жеке адамның барлық ... ... алып ... ... ... әр қайсысы өз функцияларын атқарады.
Қарым-қатынас ерекшеліктерін талдау оның ... ... үш ... үлес ... әр ... ... ... арақатынасын
трансакциялық талдау бойынша анықтауға мүмкіндік туады. Талдау барысында
мінез-қүлық ... оның ... әр ... ... ... ... үлесін анықтап алғаннан соң ғана трансактілік талдау
қарым-қатынас мәдениетінің өлшемі бола алады.
2.Трансакцияны ... ... - бүл екі ... одан көп ... ... ... коммуникация. Ол негізгі 2 бөліктен түрады:
1 Түрткі трансакция. (бір адам ... ... не ... ... ... ... ... (түрткіге сай, одан басым немесе төмен жауап
беруі).
Осы бөліктердің ... ... ... барысында қатынасқа
түсушілердің Мені әртүрлі жағдайда ... ... ... адамдар не бір-бірімен тіл табысады, не қақтығысқа ұшырайды.
Трансакциялар әр түрлі болады:
1 ... ... ... ... мен ... ... ... және бір-бірін толықтырып отырады
(мысалы, түрткі-трансакция - Үлкендік-Балалыққа, жауап-трансакция - Балалық-
Үлкендікке).
2 қайшылас жүретін трансакция, бұл жағдайда ... ... ... ... ... (мысалы, түрткі-трансакция
Үлкендік-Үлкендікке, жауап-трансакция сыншыл Ата-аналық-балалыққа).
3 бүркемелі жүретін трансакция.Бұл трансакция барысында шиеленіс
анық көрініс бермеседе, ішкі ... ... ... ... келеді.
Бұл қатынастарды келесі нұсқамен көрсетуге болады.
Қатынастар диаграммасы
Қарым-қатынастың позитивті аяқталуына ... ... ... Ал ... ... трансакциялар көп жағдайда үрыс-керіске, дау-
дамайларға, қарым-қатынастың негативті аяқгалуына алып ... ... ... ... туындайды.
3. Ойындарды талдау.
Трансактілік талдау-стандартты хабарларда қайта-қайта ... ... ... жиі кедергі болатын коммуникацияның комплекті,
стереотипті (қылықтар стереотиптері) тізбектерін зерттеу. ... ... ... ... орын алады. Ойындар бүл трансакцияның
стандартты тізбектері болып табылады. Осындай трансакцияларға психологиялық
факторлар фон ... ... ... ашық ... ... ... ... адамның шынайы көңіл көтеруге бағытталған.
Барлық ойындар барысында ... ... мен ... ... ... ... бір «сый-құрметке бөлену», ішкі кернеуді ... ... ... үшін ... ... ішкі ... ... шығу, уақытты реттеу және т.с.с.
Трансакциялық талдау барасында ойындардың үш түрі (типі) қолданылады:
1 Құрбандық жасау (қарым-қатынас барысында бағынышты адам, ал кей ... ... ... басшы өз-өзін қүрбандыққа келтіргендей
болып отырады)
2 ... ... ... ... ... ... ... басқаратын басшы)
Трансакция арқылы адамдар өз ... ... оны ... Трансакцияны үйымдастыру барысында ойын арқылы ... 6 ... ... Осы ... ... ... әр адам ... қалай атқарып жүргені жан-жақты талданады.
- түйсініп қалу тәсілі (шет жүрушілік), қарым-қатынастан қашқақтап,
трансакциямен алмасудан бас ... ... ... ... бұл жағдайда уақытты өткізу реті,
қолданылатын әдістері толық қалыптасқан ... сай ... ... ... ... ... кім ... біледі, сондықтан қатынас барысында қақтығыс болады ау ... пен ... орын ... ... ... түсушілер
бірін-бірі түсініп, қабылдағандар.
- іс-әрекет тәсілі - қоршаған ... ... ... ... ... ... келтіру тәсілі. ... ... ... ... ... ... ... дайындалу, киім кешекті
тазалау, ыдыс жуу, және т.с.с.
- ермекпен уақыт өткізу тәсілі. Э. ... ... «тек ... ... трансакцияға даяр болады. Олар ешқандай жалтармалы мағнасы
жоқ, жартылай ритуалды трансакцияларға ... ... бос ... ... алмайды.
- ойын арқылы уақытты реттеу ... Ойын ... ... ... ... ... болжамдауға болатын трансакция.
Ойын барысында өзін қолдауды ... ... ... өз тұлғалық
жағдайын төмен бағалайтындар осы қажеттілікті қанағаттандыруға ... ... ... тәсілі көбінесе уақытты өткізудің алғашқы бес тәсілінен ... тән. ... ... ... «Мен - ... «Сен -
жақсы» деген позицияныларды ұстанады. Осы ... ... ... ... ... ешқандай ритуалдық әрекеттер жасауды талап
етпейді, ... ... ... өз-өзін емін-еркін
ұстайды.
Әр адам өз уақытын тиімді пайдалану үшін ... ... осы ... ... бағдарламалау деп атайды. Трансакция
барысында әр адам өз ... 3 ... ... ... ... ... болуы
керек: материалдық факторлар- қоршаған объективтік болмыспен қатынастың
өзгеруіне ... ... ... ... орын алуын
қалыптасқан салт ... ... ... ... сәлемдесу
ритуалдары), жекелік факторлар - уақыт өткізуге көзқарасын көрсетеді.
4. Сценарийлерді талдаудың жүруі.
Ойындар трансакцияның өте күрделі және үлкен ансамблінің бір ... ... Ол ... ... деп ... ... ... өмірді қалай сүру жайлы ертеректе, бейсана түрде қабылданған шешімдерін
табу әдісі. Трансакцияның бүл құрамды бөлігінің ... ... ... жүріс-түрысты зерттеу болып табылады. Бүл ... ... ... ... қашу деп ... ... барлық іс-
әрекеттеріне өзін және ... ... ... ... деген позициясы
әр адамның өзінің өмір сценарийімен байланысты.
Адамның әр түрлі жағдайдағы мінез-құлқы мен өмір ... ... ... ... ... Отбасындағы мінез-құлық
стереотиптері ... тек өмір сүру ... ғана ... қоймайды, сонымен
қатар оның ой-өрісін де анықтайды. Адамның өмір сценарийлері Сондықтан
трансакция барысында әр ... өмір ... ... ... бойынша Адам өмірі бірнеше кезеңге бөлінеді. Әр ... ... өз ... ... ... адамдардың мінез-құлық, оның позициясы өзгере ... ол ... ... ... және сол ... ... ... қойған және оның өмірлік позициясын құрған. Позиция
- бұл ... ... ... және өзіне деген қатынастар базасында
қалыптасатын, интегралды екі ... ... ... ... адам ... сол ... ... құрылады. Қалыптасқан
көзқарас екі аспектіден ... ... ... ... ... ... бір қалыптасқаннан соң оны бұзу өте қиын. Ол үшін саналы ... ... ... емес ... ... ... ... өту туралы
шешім қабылдауы қажет. Әр адам жақындасу теориясын ... соң ... ... ... ... деген көзқарасын анықтап, позициясының ... ... ... ... екі ... позициялар бүл «Мен» және «Сен» ... ... 2 ... ... ... ... түрде былай белгілейміз - «+».
2. негативті (сәйкесінше - «-».
Осы белгілер бір-бірімен қосылған уақытта 4-түрлі варианттағы ... ... ... ... Мен «-» -Сен «+» ... жаман», «Сен жақсы» деп бағалау позициясы).
Психологиялық ... бүл ... ... ... ... және ... түрғыда өзін-өзі кемсітуді білдіреді. ... ... бүл ... ... ... ... ... саналы түрде өзін
кемісітуіне түрткі болады.
2. Мен «-»-Сен «-» («Мен жаман», «Сен жаман» деп ... ... ... ... үмітсіздікке, болашақтан ешқандай жақслықты күтпеуге
алып келеді. Осындай өмірлік позицияны қабылдау ... ... ... немесе тоқтап қалуына да алып келеді. Бұл болашақтан
үміт үзу позициясы ... ... Мен ... «-» ... жақсы», «Сен жаман» деп бағалау
позициясы).
Бұл позиция басымдық ... ... адам өзін ... ... ... ... ... болып кетеді. Бүл позиция біреуден құтылу қажет
болған жағдайға сай келеді. Бүл позиция көбінесе бейдарын, орташаларға тән.
4. Мен ... «+» ... ... «Сен ... деп ... ... ... ерте балалық шақта бейсаналы деңгейде қалыптасады және
барлық уақытта табысты болу мотивациясы ... ... Бүл ... ... ... Онда адамның өзі және басқа адамдар ... ... ... ... Бүл ... ... және ... ортаға
позитивті көзқарасы бар, дені және жаны сау адамның позициялары болып
саналады.
Қорыта ... ... ... ... ... адам келіп жатқан мағлүматты 3 канал бойынша, яғни Э
(эмоционалдық), Ж (жауап реакция) және Е ... ... ... эмоционалды канал (Э)-өте тез әсер ететін ... Е ... ... ерік және ... ... ... етеді;
- параллель бағытталған мағлүматпен алмасу көп жағдайда гармониялық
қатынасты ... ... ... ... ... туғызады;
- Ж канал бойынша жауап реакциясы түрткі сигналдарға байланысты.
Әңгімелесуші түсінбеген бүркемелі ... ... ... болатын жосықсыз қарым-қатынасқа алып келеді.
Трансактілік талдау нәтижесінде зерттелінушінің ... оның ... үш ... ... ... ... және «Балалық Мен» әсерлерін анықтау және олардың оң және ... ... және ... ... ... талдау арқылы әр
адамға өз-өзімен гармонияда болу жолдарын тауып беру болып табылады.
Қарым-қатынас ... осы ... ... ... ... ... ... түскендердің бір-бірімен тіл табушылыққа алып
келеді.
Трансакция элементтерін ... ... ... ... ... және өмір сүру сценарийіндегі, қарым-қатынас
моделіндегі кемшіліктерді коррекциялауға қолдануына ... ... ... тану және ... ... ... жағы) талданғанда бір адам (бақылаушы) ... ... ... ... түрде қалай өрістейтінін қарастырағанда
бақыланушыны қабылдау тек оның сыртқы белгілерін көре ... ... ... ... ... ... ... сапалары мен сыртқы келбетінің
безендірілуі) және жүріс-тұрысы (істеп тұрған әрекеттерімен ... /43/. Бүл ... ... ... ... ... оларды бағалайды және қарым-қатынастағы ... ... ... ... ... ой тұжырымдарын жасайды (көп
жағдайда бейсаналы түрде).
Қарым-қатынас барысында ... ... ... ... ... ... ... саны оған қоршаған ... ... ... мүмкіндік береді. Бүл қатынастарды
зерттеген Е.И.Головаха, Н.В.Панин ... ... ... ... және ... ... ... шегінде орналасады
/44/. Жоғарыда атап өткен феномендер әлеуметтік ... ... ... ... байланысы, қарым-қатынас
мәдениеті, қарым-қатынас әдебі, ... ... ... ... ... тағы сол ... ... адамға
етене таныс сөздерді үйреншікті, қалыптасып қалған бар әдет ... өмір ... ... айтыпты, естіпте жүреміз. Алайда сөздердің
мағынасына яғни олардың функционалдық мазмұнына мән бере бермеиміз.
Қарым-қатынас мәдениеті — ... ... ... тығыз
байланыстылықты қамтамасыз етуге соның негізінде іс-әрекеттер жүйесін
үйлестіріп, реттеуге, ... ... ... ... дамытып әркімнің
өмірден лайықты орнын табуға мүмкіндік туғызу. Қрым-қатынас адам ... ... ... ... ... Оның ... ... сан
алуан. Қарым-қатынас тіршілік атаулының (оның ішінде адам ... ... ... ... ... адамдардың мән-мазмұнды
табиғатындағы толымды өмір сүру жолын жетілдіру, оның ... ... ... ... өмір ... құралдарына айналдыру мақсатындағы саналы
байланысын, өткені мен ... және ... ... ... жеке ... күй ... жеткізуден бастап, ақпараттар
тасымалдай алмау, жекеленген адамдардың, ықшам және ... ... ... ... ... ... орнатып, жүзеге
асыратын негізгі құрал. Осы айтылған ой-пікірлердің өзі ... ... мен ... ... ... ... ... де беймәлім тұстары мен мәндері қарсыларының ашыла беретінін көрсетіп
отыр. Сонымен қарым-қатынас қызмет ... ... ол да ... ... сияқты белгілі бір мақсатқа жүгініңкі, нормаға тәуелді. Ендеше оның
берер нәтижесі бар. Белгілі бір ... ... ... ... ... ... мақсаты әрбір жеке адамның немесе тұтас ... ... ... ... ... ... мен ... Яғни қарым-қатынас басқа коммуникативті емес қызметтерді қамтиды.
Олай болған жағдайда қарым-қатынас нақтылы өндірімді қызмет түріне ... ... бұл түрі ... және ... игілігі бар өзгешелігі
болумен сипатталады.
Д.Мореноның тұжырымы ... ... ... ... игі әсер жасау жағдайы аз болып, адамның жеке ... ... ... /45/. Яғни ... адамның психологиялық кемелдігі
басқа адамның ішкі жан сарайына деген нақты мейірімділік көзқараспен, ... ... іске ... адал ... ... жәен ... беру
әрекетімен көрінеді. Егерде қарым-қатынас мақсаты адамның ішкі ... әсер ... ... ... онда ... ... және
өнегелілік нәтижелік жақтарына қойылатын талаптар тығыз байланыста болады.
Адамның рухани өсуі үшін тек тілеулілік ниетпен шектелмей, оның ... ... әрі ... ... беруге жәрдем беру керек.
Қ.Жарықбаевтың айтуынша шын пейілдегі ... ... ... ... жеткізе алмайды /46/. Мұның себебі мынада: Айталық өзін
жәбірленуші санаған адамның әрекетінде дұрыстық жоқ ісі ... ал ол ... ... ... Ал ... қарсы алған досы, оның
қөңілінен шығып, оның ... ... ... ... ... ... Бір ... байланыс мақсатына жеткендей көрінеді. Ал
шын мәнінде жәбірленген адам үшін байланыс пайда ... жоқ. ... ... ... байыптап, қателік кімнен болғанын ақылғы салып,
дұрыс басу айтып, жіберген қателігіне досының ... ... алда ... ... жолына кеңес айтса онда байланыс ... ... ... басу ... өзі тек шын ... ... тілейтін
«тілеугөй», «тілеуқор» кісі ғана болмай, үлкен психологиялық ... ... ... ... ... ... ... басып айтып салу байланысқа
теріс ықпал жасауы мүмкін. Яғни, дос жылатып айтады, дұшпан ... ... ... керек. Байыпты талдау ғана нәтижеге жеткізеді. Кінәні ... ... басу ... ... ... ... ... өз позициясынан
қайтпай екі жақтыда сыңар көңіл-күй орнығады /47/.
Қарым-қатынас мәдениеті қалыптасқан адам ... орта ... ... ... ... жасап оны жүзеге асырады. Осы модельге көптеген
психологиялық көрсеткіштер әсерін ... ... ... ... ... ... адамның дүниетанымы, қарым-
қатынас объектісіне көзқарасы, өз қүқығы мен міндеттерін түсінуі, өзін-өзі
бағалауы, ... ... ... ... тәжіребесі, мінез-
құлқы, көңіл-күйі т.б. Осы көрсеткіштерге сүйене отырып оқушылардың қарым-
қатынас мәдениетін жан-жақты зерттеуге болады. Оны жүргізу ... ... ... ... ... ретінде зерттелінеді: 1. Қарым-қатынас
процесіне зерттеушінің көзқарасы; 2. . ... ... ... 3. ... ... ... Қарым-қатынас процесіне зерттеушінің көзқарасы.
Мұнда өмірдің талабына сай қойылған міндеттерді шешу мақсатында
қарым-қатынас ... ... ... ... бағдарын ұстану
ықтималдылығымен білінеді. Бұл жерде қойылған мақсатқа жеткізетін тиімді
құрал ... ... рөл ... ... туралы түсініктің
орнығуы іске асады. Сондай ақ преспектикаға оң эмоционалды ... ... ... ... түсу; портнетмен ... ... ... ... қою үшін ... ... жұмсауға
дайындық пен құштарлық таныту орын алады. Өйткені қарым-қатынас процесі
қарым-қатынасқа түскен ... жеке жол ... ... ... ... ... Өзіңнің тұлғалық әсер салуың қарым-қатынасқа
түскендердің жанына әрбір кездесудің қалдырған ізі ... ... ... түскен серіктестестердің көзқарасы.
Табысты қарым-қатынасты қалау үшін ең бастысы алдыңғы бөтен адамға
көңіл бөлу аса қажеттілік. Ғылыми ... яғни ... ... ... ... дегенкөңіл бөлу өз алдына ерекше болуы
керек» /49/. Барлық күш-қайрат, ... жан ... ... ... ... бет алыс», қарама-қарсаңында отарған адам мен ... ... ... күдіктік пиғыл-ойды сейілтіп «сен» сенімділік
әлеміне жол ашуға жұмсалуы керек. Бұлардың бәрінің де ... ... ... құрметтей алатындардың бәрі де біледі деуге болады.
Сөйтіп қарым-қатынасқа түскен ... ... ... - ... жеке басты жан-дүние байығы мен ... оның жеке бас ... мен ... қол ұшын ... ... ... ... талаптайды.
3. Қарым-қатынасқа түскендердің өзіне көзқарасы.
Өзің туралы, өзіңнің кім, қандай екендігіңді елестете ... ... ... ... адамдармен қарым-қатынас жасауға өзара ықпалдастықта
болуға елеулі әсерін жасайды. Өз-өзін білетін адам ... ... ... немесе керісінше кемшілікті реалистік-ақиқатты тұрғыда көре алады,
басқа адам ... ... ... ... ... бере ... ... Әдетте ондай адамдар басқа туралы тегінде дұрыс, жақсылық
ойлап, тілек ... ... ... адам ... ... тұрады.
Адамдағы өзіне қатысты көзқарас оның әлеуметтік мінез-құлқына да
әсерін жасайды. Мәселен американ психологы ... /50/ ... өз ... ... ... ... ... мынадай сипатты
ерекшеліктер болады екен: тұрлаусыз және ... ... ... ... өз
әлсіздігі мен дәрменсіздігінің беті ашылып қалуынан ... ... ... ... ... қосылмай беймәлім жүру немесе жасанды ролмен, бет
пердемен көріну әрекеттерімен болу ... ... ... ... ... ... ... жараланғыш, барлық нәрсеге
қарайды және сезімге алғыш келеді. Өз басын қадірлей алмайтын ... ... ... Олардың әлеуметтік белсенділігі ... ... ... ... ... және ... ... кездеседі.
Сонымен адам баласының әлеуметтік тәртібінің дұрыс болуының шарты:
өзіңді шынайы, біле-білу, өз мүмкіндігіңді, күшті жағыңдыда, әлсіз ... ... өз ... жағымды жақтарды бағалай білу, басқаларға қандай
жағымдылығыңмен қадірлісің соны білу ... озық ... ... білу ... ... бөлім. Оқушылардың қарым-қатынас мәдениетін зерттеу және қалыптастыру
жұмыстарының нәтижелері
2.1. Оқушылардың қарым-қатынас ерекшеліктерін
зерттеу нәтижелері
Әр адамның арым-қатынас мәдениеті оның жекелік ... ... ... оқушылардың қарым-қатынас мәдениетін зерттеуге
әлеуметтік ... ... ... ... көпшілігін
қолданумен қатар әр баланың жекелік ерекшеліктерін анықтау керек. Ол
әдістемелерді ... ... ... ... ... ... ұжымымен жүргізудің көптеген ұтымды жерлері бар. ... ... ... тыс ... ... көптеген оқу-тәрбие
мәселелерін шешу барысында бір-бірімен ... ... ... қарым-
қатынас жасайды. Осы қарым-қатынас барысында әр баланың жеке позициясы және
каузалдық атрибуциясының көрініс беруі т.б. қасиеттері үлкен роль ... ... ... әдістерінің көптеген түрлері ... ... ... етіп ... Бұл жас ... ... ерекше орын алады.
Гимназиялық сыныптардың оқу ... ... ... ... ... ... ... жете танып, біраз
уақыт көрмегенде ... ... ... байқалды. Ал жалпы білім беретін
сынып оқушыларының ара қатынасы кішкене айырмашылығы бар ... ... ... ... ... ... ... КОС т.б.
әдістемелер көмегімен балалардың жекелік ерекшеліктерін жете талдауға және
татулығын, ұжымшылдығын т.б. ... ... ... ... ... бағалау үшін «Қарым –
қатынасқа даярлық деңгейін анықтау», «Досыңа жол бересің бе?», ... ... ба?» /51/, ... және ... ... әдістемелерін пайдаландық.
«Қарым – қатынасқа даярлық деңгейін анықтау» тесті
Мақсаты: оқушылардың ...... ... қабілетін анықтау.
Орындау ережесі.Оқушылардың қарым – қатынас жасауға қабілетін анықтау
үшін ... ... ... ... ... үш ... бар: ... “кей
кезде”; “жоқ”. Осы жауаптардың біреуін таңдап алып оны жауап ... ... өте ... іс ... тұр. Бұл сізді мазасыздандырады ма?
2. Жиналыста баяндама жасауды ... ... Бір ... ауырғанда дәрігерге баруды ең соңғы күнге дейін қалдырасыз
ба?
4. Сізді өзіңіз танымайтын қалаға жұмысқа жіберді, бармауға тырысасыз ба?
5. Өзгелермен сырласуыңыз оңай ... ... ... ... ... ... сұраса оған ашуланасыз ба?
7. “Балалар мен әкелер” ... бар деп ... ба ... ... бір – ... ... қиын деп ойлайсыз ба?
8. Жолдасыңыздың сізден алған қарыз ақшасын қайтармай жүрсе оған ақшаңызды
қайтарып беру қажеттігін ... ... ... Мейрамханада сізге дәмсіз ас әкелді, сіз тарелканы итеріп қоясыз ба?
10. Таныс кісімен оңаша қалғанда әңгімені ол бастағанын қалайсыз ба?
11. Қай ... ... ұзақ ... кезек күту сізді қажытады ма?
12. Қиын жағдайларға байланысты комиссияларға қатысудан ... ... ... өнер ... ... өз пікіріңіз бар және өзгенікін
қабылдамайсыз ба?
14. Бір жерде сіздің ойыңызға тура келмейтін қате пікір айтылып жатыр, ... ... ... ... ... ... көмек сұраса бұл сізді қажытады ма?
Бағалау шкаласы.
1. иә - 2 ұпай
2. кей – кезде - 1 ұпай
3. жоқ – 0 ... ... ... ... ... ұпай – төмен. Сіз бейтаныс ортада өзіңізге ... Жаңа ... ... ... ... ... ... пікір-таласқа қатысқыңыз келмейді, өз ойыңызды білдіргенде
негізсіз өтірік көп айтасыз. Бұл ... ... ... ... ... ... екенін түсінуіңіз керек.
14-48 ұпай - орта. Сіз айналадағылармен қарым–қатынасқа жеңіл түсетін
адамсыз. Қарым-қатынасқа, ... ... ... ... алуға
қызығушылығыңыз жоғары. Өзгені тыңдай ... ... өз ... ... ... аса қызбалық көрсетпестен түсіндіресіз. Бірақ аса дабыр-
шулы топтарды ұнатпайсыз.
9-13 ұпай - жоғары. Қарым–қатынаста ерекше белсенділік ... ... ... өз ... ... ... сондықтан
олар реніш білдіруі мүмкін. Өзгелермен қуана танысасыз, ... ... ... ... ... де ... ... жерге
тастамайсыз тез, тез қызығып, тез сөнесіз. Сізге қиын мәселелерді шешуде
сабырлылық және батырлық жетіспейді, ... ... ... ... ... ... Көп жерлерде өзіңіздің ұстамдылығыңызды көрсете білу ... ... ... ... нәтижесі
|№ |Баланың аты |Қарым-қатынас деңгейі |
| 1 | ... ... |
| 2 | ... ... |
| 3 | ... ... |
| 4 | ... |жоғары |
| 5 | ... ... |
| 6 | Бану ... |
| 7 | ... ... |
| 8 | ... ... |
| 9 | ... ... ... | ... ... ... | ... ... ... | ... ... ... | ... ... ... | ... ... ... | ... ... ... | Нұрлан |Төмен ... | ... ... ... | ... ... ... | ... |Төмен ... | Асел ... ... | ... ... ... | ... ... ... ... ... ... ... ... деңгейі төмен деп бағаланды.
«Сен досыңа жол бере аласың ба?» тесті
Мақсаты: қарым-қатынас барысында өзгелерге ... ... ... ... санаса алатындықты бағалау.
Орындау тәртібі: әр сұрақты мұқият тыңдап, оған ... сай ... ... Нәтижесі төменде берілген бағалау шкаласына сай талданады.
Сұрақтар
1.Сен досыңмен кездескенде, досың ашуланып ... ... ... ... түрде қарайды. Сенің әрекетің:
а) оның сәтсіздігіне ешқандай кінәң жоқтығын түсіндіресің;
ә) қатты сөздер айтасың;
б) оның ... ... ... ... ... досыңмен әңгімең саған қызық емес болса:
а) мұңаясың;
ә) тақырыпты басқаға өзгертесің;
б) кейбір кезде әңгімедегі ... ... ... ... сәтсіз күндерінің бірінде сен:
а) жұмыстан қолың босамай, ешнәрсе ойлағың келмейді;
ә) біреуге өзіңнің жағдайың туралы айтқың келеді;
б)жалғыз қалғың келеді.
4.Досыңмен ренжісіп қалған ... ... ... сен ... ... ... ... күтесің;
б) кек алғың келеді.
5. Талас кезіндегі сенің әрекетің ?
а) тыныштық ... үшін ... ... ... ... ... айтқаныңнан қайтпайсың;
б) қарым-қатынасты қиындатпайсың.
6.Жауыннан кейінгі саңырауқұлақтай мәселе көбейіп кеткенде сен
достарыңның көмегіне сүйенесің:
а) көпшілігіне;
ә) біреуіне;
б) тек өзіңнің күшіңе сенесің.
7.Сенің көзқарасың қай ... ... ... Екі адам жанжалдасқанда үшіншісісі араласпауы керек;
ә) сен- маған, мен – ... ... ... ... дұрыс.
8.Сен ренжіскенде:
а) өзіңді ұстай білесің;
ә)қатты сөйлеп жест қолданасың;
б) дауыс көтеріп, есікті қатты жабасың.
9.Сенің ... ... - ... ...... анықтау;
ә)әлсіздік таныту;
б)қарым – қатынастың бұзылуының алғашқы қадамы.
10.Көңіл күйдің өзгеруі қуанышты күйден бірден көңілсіз күйге ... ... ... ... ... ... тән.
Бағалау шкаласы
|№ |А |Ә |Б |
|1 |2 |10 |6 |
|2 |2 |6 |10 |
|3 |10 |6 |2 |
|4 |2 |6 |10 |
|5 |6 |10 |2 |
|6 |2 |6 |10 |
|7 |2 |6 |10 |
|8 |2 |6 |10 |
|9 |10 |6 |2 ... |2 |6 |10 ... ... ... ... бағаларының қосындысы бойынша жалпы
баллы есептеледі.
Зерттеу нәтижесі келесі көрсеткіштер бойынша сипатталады.
20 – 44 ұпай – ... ... сен ... және ... ... да, ... ... қалайсың. Бұл үшін сен өз ойыңды өзгертуге ... ... ... ... жол бере ... дұрыс деп ойлайсың.
Сен екі адамның арасындағы жағдайды түсіндіріп ... ... ... ... ... ... Достықта, махаббатта сен өзіңді басқаша
ұстаймын деп ... ... болу үшін ... ... ... ... және сенімен басқалардың санасуына ... ... ... ғана ... ... ... ... оң әсер алып жүресің.
46 – 74 ұпай – ... ... ... адам өз ... оның пікірі сенікімен тең болған ... ... ... ... ... ... жағдайда ғана аппонентке кейде сен
жол бересің. Егер сенің жеке қызығушылығыңа араласатын болса, сен өз ойыңды
қорғай аласың. Сен ... тез шеше ... Сен ... қай ... ... ... ... өткен сайын шыдамдылықпен күте ... ... ... келу үшін ... отырып, сөйлесуге дайынсың. Егер
шындық сенің жағыңда болмаса, сен оны мойындайсың. Бұл сен үшін ... ... тең ... ... өмірде көп нәрсеге қол жеткізе алуға
мүмкіндігің бар. Айналаңдағылар сені жақсы адам деп бағалайды.
76 – 100 ұпай – ... ... ... ... өмір – ... ...
сен үшін мәселенің шешімін шығарып алуға қолданылатын әдіс. Шындық сен
жақта емес екенін жақсы ... де сен ... өз ... жол ... Егер сенімен біреу келіспесе, сен оны жаман адам деп бағалап ... бойы жек ... ... ... ... Сен ... өзіңе үлкен көшпен
көндіріп, бағындырып ала аласың. Сен ... ... ... ... ... тұра ... ... жету үшін онша көп күш
жұмсамасаң да болады. Өйткені ... ... тік ... ... саған әрқашан ешкім тәуелді болғысы келместен, ... ... бас ... ... ... өзгелермен есептесуге үйрету
керек екенін еш уақытта естен ... жөн. ... ... уақытта сыйлы
боласың.
Зерттеу нәтижесі
|№ |Баланың аты |Қарым-қатынасқа икемділігі |
| 1 | ... |36 |
| 2 | ... |40 |
| 3 | ... |48 |
| 4 | ... |36 |
| 5 | ... |76 |
| 6 | Бану |77 |
| 7 | ... |68 |
| 8 | ... |36 |
| 9 | ... |40 ... | ... |48 ... | Лаура |86 ... | ... |80 ... | ... |78 ... | Нұрсұлу |77 ... | ... |68 ... | ... |38 ... | ... |80 ... | Олжас |41 ... | ... |43 ... | Асел |81 ... | ... |66 ... | ... |80 ... ... көпшілігінің икемдігі төмен, бүкіл өмірі күреспен
өтетіндерге жақын болып шықты.
«Досыңа көмектесе аласың ба?» тесті
1. Емтиханда сенің досың ... ... ол ... ... ... ... іс- ... оған шпаргалка бересің;
Б) ойыңа (есіңе) түскенін жазып оған ... оған ... ... ... ... ... шығып кетуге кеңес бересің.
2. Сенің досың саған қонақ ... ... ... Баспалдақпен
көтеріліп өз қабатына жеттіңдер, ол кенеттен пәтердің кілтін жоғалтқанын
білді. Сенің ... оған ... ... ... ... ... ұсыныс айтасың;
Б) өз үйіңе ертіп барасың;
В) алаңда онымен бірге ата- анасы жұмыстан келгенше күтесің.
3. ... ата- анаң ескі ... ... ... ал сен өз ... жаңа ... көргің келеді.Сондағы сенің әрекетің:
а) теледидар көрсетпейтініне ата-анаңның көзін ... үшін ... ... соң олар ... ... ... соң қалаған фильміңді
көресің;
б) фильмді көру үшін дос қызыңа барасың;
в) ұйықтайсың немесе осы уақытта басқа нәрсемен айналысасың.
4. Сен кездесуге кешігіп ... ... ... ... ... ақшаны
үйде ұмытып кеткеніңді білдің, сенің әрекетің:
а) автобусқа отырып жолақыны төлеу үшін ... ... ... ... ... ... үшін үйге асығасың.
5. Сенің досың күтпеген жерден ертең анасының туылған күні ... ... ал ... ... ... ... өз мәселесімен сенімен
бөліседі, сен:
а) гүл сыйлауға кеңес ... жаңа ... ... өз ... сый ... ... ... өтініп сен оған ешқандай көмек бере алмайтыныңды айтасың.
6. Сен дос қызыңмен бірге жазда ... ... деп ... бірақ онда
бару үшін ақша қажет. Оны сендер қайдан аласыңдар:
а) қандай да бір затты сатуға тура келеді деп ... ... ... ... жасау мүмкіндігін іздейсіңдер;
в) ақшаны ата-аналарыңыздан аласыңдар.
Бағалау шкаласы.
әрбір “а” ...... ...... жауабына – 1
Нәтижесін талдау көрсеткіштері.
6-8 ұпай. ... ... ... деп ... ... жағдайлардың дұрыс шешімін іздестіресің. ... ... ... ол ... ... ... және ... Мүмкін, сен оған қалай болатынын айта аларсың. Достық ... ... сен ... жалғыз емес екеніңді білгенің.
9-16 ұпай. Сенің досың кез- келген жағдайдың шешімін шеше алмайды, ... одан ... ... табуға тырысасың. Сен үрейленбей, жағдайды
ұстамдылықпен ... ал бұл – ... ... жол, және ... өзің ... тура ... ... әрқашанда пайдалы.
17-18 ұпай. Сен шеше алмайтын мәселе жоқ. ... ... ... ... ... ... ... біледі. Өз мақсатыңның табысты
болуы үшін сен қолданатын әдістерді өте қатаң деп ... ... Сен ... ... ... ... аты ... ынтымақтастығы |
| 1 | Зарина ... ... |
| 2 | ... ... ... |
| 3 | ... ... төмен |
| 4 | ... ... ... |
| 5 | ... ... |
| 6 | Бану ... |
| 7 | ... ... ... |
| 8 | ... ... ... |
| 9 | ... |Ынтымақтастықтастығы төмен ... | ... ... төмен ... | ... ... ... | Оңғар ... ... | ... ... төмен |
|14 | Нұрсұлу ... ... ... | ... ... ... ... | ... ... ... ... | Марина ... ... ... | Олжас |Ынтымақтастықтастығы төмен ... | ... ... төмен |
|20 | Асел ... ... | ... ... ... | ... |Ынтымақтастықпен ... орта буын ... ... ... ... ... және ... қабілетті зерттеу әдістемесі (КОС)
Төменде берілген сұрақтарға «Иә» немесе «Жоқ» деп ... ... ... тұратын достарыңыз көп бе?
2. Жолдастарыңыздың көпшілігін сіздің ... ... ... ... ... жасаған ренішін есіңізде көпке дейін сақтайсыз
ба?
4. Қиын жағдайда дұрыс шешім қабылауға Сіз қиналасыз ба?
5. Көптеген бейтаныс адамдармен танысуға ... ... ... ... ... ... оңай ... Сізге адамдармен араласқаннан гөрі кітап оқып, уақыт өткізу ұнай ма?
8. Өз ... тез ... ... ... жасы ... ... тіл ... оңай ма?
10. Достарыңызбен ойын ойнап, оларға ойын ... ... ... ... жаңа ... кіріп кеті қиын ба?
12. Бүгінгі орындайтын жұмысыңызды ертеңге жиі қалдырасыз ба?
13. Жора-жолдастарыңыз Сіздің пікіріңізге келісуі оңай ... ... ... пікіріңізбен келісімге келтру үшін күш саласыз
ба?
15. Жаңа ұжымға үйрену сізне қосымша қиындық туғызпды ма?
16. Өз ... ... ... үшін жолдастарыңызбен
ренжіспейтініңіз рас па?
17. Қолайлы сәт кездескенде, жаңа адаммен танысуға ұмтыласыз ба?
18. Маңызды іс-әрекетте шешім қабылдау кезде ... ... ... ... ... ... адамдар мазалай ма және жеке болғыңыз келеді ме?
20. Өзіңізге бейтаныс ортада қиналатыныңыз рас ... ... ... ... жүру Сізге ұнайды ма?
22. Бастаған ісіңіз ... ... ... Бір ... бастамасын қолға алсаңыз қиыншылықты сезесіз бе?
24. Жолдастарыңызбен жиі ... ... рас ... ... ... ... ұнатасыз ба?
26. Сіздің жолдастарыңызға қатысты мәселені шешуге белсенділікті жиі
қолыңызға аласыз ... ... ... емес адамдарыдң арасында өзіңізді сенімсіз сезінетіңіз
рас па?
28. Істеген ісіңіздің шындығын дәлелддеу үшін сирек күш салатыныңыз рас
па?
29. ... ... емес ... ... көңіл көтеруді ендіре аламын деп
сенесіз бе?
30. Қоғамдық жұмыстарға қатысасыз ба?
31. Таныстарыңыздың көп болмауын, оларды шектеуге тырысасыз ба?
32. ... ... ... өз ... арасында қолдау таппаса, оны
дәлелдеуге ұмтылмайтыныңыз шындық қой?
33. Бейтаныс ортаға түскенде өзіңізді жеңіл ... ... Өз ... үшін әр ... іс-шаралар ұйымдастыруға шын ниетіңізбен
кірісесіз бе?
35. Көпшіліктің ортасында сөйлегенде өзіңізді сенімді, бірқаоыпты
сезінетіндігіңіз рас па?
36. Кезесуге жиі ... ... ... Достарыңыздың көп екені рас па?
38. Өз достарыңыздың ... жиі ... ... ... ... ... емес ортада өзіңізді ыңғайсыз сезінесіз бе?
40. Таныстардың, көпшіліктің ортасында өзіңізді сенімсіз сезінетініңіз рас
па?
Коммуникациялық қабілетті анықтау үшін ... ... ... кілтпен
сәйкес келсе 1 балл деп есептелінеді:
ИЯ – 1,5,9,13,17,21,25,29,33,37;
ЖОҚ – ... ... ... үшін ... ... жауап
кілтпен сәйкес келсе 1 балл деп есептелінеді:
ИЯ – 2,6,10,14,18,22,26,30,34,38;
ЖОҚ – 4,8,12,16,20,24,28,32,36,40;
Әр қабілет бойынша сәйкес келген белгілерді санап шығып ... ... ... ... ... ... анықталады:
Зерттелінген сынып оқушыларының көрсеткіштерін есептеп ... ... және ... қабілеттері келесі шкала
бойынша бағаланды.
|коэффициенті ... ... ... |
| | ... ... ... - 0.50 |Төмен | 6 | 4 ... - 0.65 ... | 12 | 8 ... - 0.75 ... | 6 | 4 ... - 1.00 |өте ... | 2 | 2 ... нәтижесі олардың коммуникативтік және ... ... ... ... ... ... ... жоғары болғаныменен көпшіліктің алдында өздерінің қолынан
келетін әрекеттерді жасауға үялатыны, ... ... ... Осы ... ... ... ең ... жолдарын іздеу қажет
екені анық байқалды.
Келесі кезеңде ұжымішілік қарым-қатынас ерекшеліктерін ... ... ... ... ... ... ... негізінде оқушылардың сынып ұжымындағы орны,
олардың достары мен ... ... ... кіші ... және ... ... ... Бұл зерттеу барысында бірнеше
сыныптарда социлметриялық зерттеулер жүргіздік. Бұл жерде сыныпты зерттеу
нәтижесін көрсетеміз.
Мақсаты: ұжым ... ... ... ... ... ... ... оқушының ұжымжағы мәртебесін және жағдайын тереңірек зерттеу үшін
социометриялық өлшеу әдістемесімен талдау жүргізілді. Бүл ... ... ... ... ... /52/. ... ... алдында
оларға жауап парақпен мыс істеу тәртібі түсіндіріледі. Жауап ... ... ... ... «Мен сіздерге сұрақтары бар парақ таратып беремін. Әр
сұраққа терең ойланып, дұрыс ... ... ... беру ... ... ... ... әрқайсысына сыныпта бірге оқитын оқушылардың
үшеуінің атын жазыңыз.
1. Мектепті ... соң ... ... ... ... ... күнінің кімді шақырғыңыз келеді?
Жиналған материалдырды ... ... ... ... ... ... формула бойынша анықтағанда, оның
коэффициенті өте жоғары (0,75) болды.
өзара таңдау ... = ... = ... = 0,75
Таңдау саны 57
Барлық ... ... ... ... мен ... ... ... Олардың жалпы көрсеткіштері бір-біріне сәйкес
келгендіктен бүл ... ... ... тек ... ғана көрсеттік. Жоғарыда
талдағанымыз гимназиялық 9 сынып, ал енді көрсететініміз – 5 сынып.
Әртүрлі сыныптардағы ... ... ... ... үшін социометриалық талдауды бесінші сыныпта жүргіздік. Бұл сыны
мектептегі ең нашар оқитын, ең ... ... ... тыс ... ... теріс мінездемеге шомылып жүрген балалар оқиды.
Социометриялық талдау жүргізу үшін оқушыларға: «Туған ... ... ... өз сыныбыңнан үш адамды таңдап алып, солардың атын жазып бер», деген
тапсырма ұсынылды. Зерттеу нәтижесін ... және ... ... бойынша талдау нәтижесінде зерттелінген сыныптағы
балалардың біреуі «жұлдыз», алтауы «қалаулылар», он бала ... ... ... ... ... Осы ... өзі сынып
ұжымында ауызбіршілік, татулық әлі қалыптаспағандығының белгісі болып отыр.
Зерттеу нәтижелерін социограммаға түсіру арқылы сыныптағы балалардың
қалаулары мен ... ... ... көрінісін байқадық. Социограмма
көрсеткіші бойынша ұлдар мен қыз балалар арасында байланыс нашар екені
байқалды.
Социоматрица мен ... №1 және №2 ... ... ... ... үшін ... ... санын өзара таңдау
санына бөлу керек. Бұл сыныпта ұжымшылдық, татулық өте төмен болып шықты.
өзара таңдау 8
Р = ... = ... = ... саны ... ... ... ... ұжымшылдығы да өте
төмен болып шықты. Себебін талдағанда сынып оқушыларының басым көпшілігі
бесіншіге дейін басқа ... ... ... басқа мектептерде
оқыған, ал осы топта оқып жүрген кезде өздерімен ... ... таба ... анықталды. Сондықтан балаларға психологиялық көмек
ретінде қарым-қатынас мәдениетін қалыптастыру тренингін өткізу керек болды.
2. Қарым-қатынас мәдениетін қалыптастыруға арналған ... ... ... ... ... ... үшін
трениг жүргізілді. Балалардың жас және жеке даралық ерекшеліктерін ескере
отырыпойын ... ... ... болатынын анықтадық
Психокоррекциялық ойындар жеке тұлғалық, ... ... ... ... ... негізгі әдісі болып
табылады. Жеке тұлғалық қасиеттерді ... және ... ... ... ... барысында әр адамның өз
тәжірибесінде қалыптасқан, дағды болып қалған әлеуметтік ... ... ... ... ... үйрету коррекциялық тобының жұмысын
ұйымдастыру өзіне тән ерекшеліктермен ... ... ... ... ... қай ... болсын өзін емін-еркін ұстауға,
басқаларға жылы шырайлы болуға үйрету.
Бұл ... 5 ... ... Ритуалдық іс-әрекеттерді меңгерту.
а) Танысу ритуалы
б) Топтық ән ұранды орындау (Ән ... ... алу). Оны ... ... ... басталғанда және аяқталғанда орындау барлық ... ... ... ... ... жол ... және топты
нығайтады.
в) Ритуальдық сәлемдесу мен қоштасу. Сәлемдесу барысында топ ... жылы ... ... дене ... ... пайдаланады (қол
алысу, құшақтасу, сипалау т.с.с.), сонан соң кешегі күні болған ... ... ... ерекшеліктері мен әсерлілігін еске түсіріп,
оң-теріс жағы қысқаша талданады, топтық қарым-қатынас ... ... Бұл ... ... ... өз ... ... айтуға, болған оқиғаларды бағалауға үйрету үшін жүргізіледі.
2. ... ... ... үйрету.
Бүгін жүргізілетін жұмыс жоспары талданып, ойындар іріктелініп, оларды
жүргізу реті ... ... ... берілетін уақыт
нықтыланады. Ойындардың басым көпшілігі рольдік-сюжеттік, сондықтан кім
қандай роль ... ... өзі ... Ойын аяқталғаннан соң әр
қатысушының топтық тасырманы ... ... ... ... олардың өз
міндетін орындағанын топ және өзі бағалайды.
3. Топтың дербестігін қалыптастыру.
Бұл тәсіл психологтың топтан ... ... өз ... ... ... ұйымдастыруға мүмкіндік беру үшін қолданылады. Топ ... ... ... ... ... бойынша ешкімнен кеңес
сұрауына болмайды. (балалар тобында олар өзідері ... ... ... ... ... ... ... тобына да осы талап
қойылады). Дербес топ өз өмірлерін ұйымдастыру туралы шешімдердің барлығын
өздері ... ... Бұл ... ... ашық ... ... ... тәрбиеледі, қабілеттілікті ашуға
әсерін тигізеді және жетілдіреді.
Қарым-қатынас мәдениетін тәрбиелеу тобының жұмысы 4-7 күн.
4 - басқаларды түсіну, аяу, жан ашу ... ... ... Ол үшін
бір-бірін тыңдауды керек ететін әрекеттер ... ... ... ... ... ... толық айтқызу (ассистент
келмей қалады, сондықтан оның ... ... ... ... ... ... ... мейрімділік көрсетуге баулиды). Келмеген адамға ... түрі ... ... Өз ... ... ... айтып түсіндіру.
в) Басқалардың сөзін тыңдату және өз пікірін айтқызу.
г) ... ... ... ... Әр адамның басынан өткен оқиғаларды талдау.
5 - эмоционалдық жағдайды шылықтырып әсер тигізу кезеңі. Бұл ... ... ... ... ... шақырып, клиенттің ашуына
тиетін және керісінше ... ... алып ... ... жасау арқылы оның
өзіне мінезінің күшті жақтарын көрсету, оған эмоционалдық қолдау көрсету.
Қандай жағдай болсада оның ... ... ... шамасы келетініне сенім
білдіру. Осы жаттығу барысында ұстамдылық тағы басқа оң қасиеттер көрсетуге
шақырып, осы ұстамлылығын ... ... ... ... ... ... ... мақсатымен зерттелінген адамдардың жеке даралық
психологиялық ерекшеліктері туралы жинақталған мәліметтерге ... ... екі ... жүзеге асырылады:
1. Нормативтерді құру коррекциясы.
2. Адамның ... ... ... ... Бұл ... психология» оқулығының келесі бөлімінде қарастырылады. Өйткені
бұл екі бағыт бір-біріне тәуелсіз жүзеге асырылады.
Нормативтерді құру коррекциясы. Адамның ішкі жан ... ... ... ... ... қабылданған нормативтерге сай
келтіру коррекциясы топпен жүргізіледі. Олар ... ... ... ... және агрессия көріністерін төмендету,
жеткіншектердің жас ерекшеліктеріне байланысты орын ... ... ... ... Коррекциялық әдістердің нәтижелі ... ... және ... ... беру ... түрлеріне
тәуелді. Мектеп оқушыларымен және олардың ... ... ... ... барлық түрлері қолданылады, олар
мінез-құлықтың нақты формаларын меңгеруге көмектеседі және клиентке ... ... неше ... ... орын ... ... өз
мойнына алуды үйретеді.
Сонымен қатар әр жас кезеңінің және әлеуметтік ортадағы әр ... ... ... ... ... ... психологиялық
проблемаларына байланысты психокоррекцияны жүргізудің өзіне тән ... бар. ... ... жас ... ... ... ... даярлығымен байланысты екендігі жоғарыда айтылған.
Сондықтан бұл жас кезеңіндегілермен ... ... ... ... ... және ... режиміне үйрету, сыныптағы балалармен,
оқытушылармен қарым-қатынас ... ... ... ... оның барлық көрсеткіштері бойынша мектеп өміріне даярлау болып
табылады. ... ... бұл ... ... ... көрсету
жалғастырылады.
Жеткіншек жас кезеңіндегілермен жүргізетін психокоррекция, басқа ... ... орын ... Оның ... осы жас ... ... ... Балалардың өтпелі жас кезеңінде басынан кештін
қиындықтары психокоррекциялау және ... ... ... ... ... ... Жеткіншектерде жиі кездесетін акцентуация,
агрессия, ... ... ... ... қалыптасуына теріс әсерін
тигііп, оқушының мотивтік сферасының бұзылуына алып ... ... ... кей ... оқу ісінде басты болудан қалады, өйткені
баланың құндылықтарды бағалауы, өзін-өзі бағалауы өзгереді. Оқушыны ... көп ... ... ... болмауы, кейінгі кезде орын алған
аралық аттестациялауға баланың ішкі даярлығының төмен ... ... ... бұзылуына алып келуі мүмкін. Невроз - тұлғалық
дамудың ауруы. Мектеп неврозының көріну ... тым кең. ... ... жағдайға апаратын себептерінің бастылары, мазасыздану, әуреге
түсу және баланың жанының жарақаттануы. ... ... ... ... невротикалық реакцияларының алғашқы белгілері кезінде назар
аударылса, адаптациялық қасиеттерін тұрақты ... дер ... ... ол ... психогендік ауытқулардың дамуын тоқтатуға болады.
Баланың жан дүниесінің жарақаттануына отбасындағы ... да ... ... сирек емес. А.С.Спиваковская отбасындағы және ... ... ... нәтижесінде олардың балаға
позитивті және негативті ... ... ... отбасылық
психологиялық климатты сыныптастырып, оларды «театр», «санатория», «қамал»,
«вулкан», «маскарад» деп атаған /53/. Осы ... ... ... ... ... тудыруы мүмкін. Олар келесі кең тараған
себептерге байланысты болуы мүмкін:
- отбасындағы психологиялық жағдайдың ... ... ... созылмалы соматикалық ауруларға ұшырағандығы және оларға
айналасындағылар, отбасындағылар уақытылы қолдау ... ... бере ... ... ... өз-өзін төмен бағалау,
«жарыместік», «сапалы еместік» сезімнің орын алуы;
- ... ... ... ... ... ... ... байланысты мектептік мазасызданудың орын алуы;
- жеткіншектің қатарларымен ... ... ... дұрыс құра
алмауы, нәтижесінде оларда дараланып аномалды дамуы т.с.с. себептер.
Осы проблемаларды ... ... ... ... ... жасау және басқа ... ... ... ... ... ... Оның ... баланың
дамуын диагностикалау, оның барлық мүмкіндіктерін ашу және ... ... ... ... ... ... көмек көрсету қажет.
Психокоррекция жүргізудегі ойынның орны ерекше.
Топтық психокоррекцияны адам өмірінде үлкен роль атқаратын іс-әрекеттер
түрінде ұйымдастырылады. Балалық ... ... ... ... ... ... өте ... болатын ойын әрекетінің ролі өте үлкен.
Балалар үшін ойын өмір сүрудің, әллеуметтік ... ... ... ал үлкендер үшін өздерінің балалаық „Менін“ ... ... ... ... қылықтарын тереңірек түсінуге мүмкіндік
береді. Сондықтан ойын коррекциясы ... ... ... ... ... ... көптеген атақты психологтар (Л.С.Выготский /54/,
А.Н.Леонтьев /55/, Б.Д.Эльконин /56/) зерттеген. Олардың ... ... даму ... ойын ... ... құрылымдарда орын
алғаны дәлелденген және оның ерекшеліктері жеке ... ... ... ... көрініс береді деген. Сонымен қатар ойын биологиялық
даму заңдалақтары бағдарламасына тәуелді болғанымен, жоғары әлеуметтенген
іс-әрекет түрі ... ... Оның ... ... ... мәні өте ... Ойын ... қимыл әрекеттер меңгеріліп, оны
жетілдіру жаттығулары жүргізіледі, ... ... ... ... ... болатын әрекеттер комплексі қалыптасады. Сонымен қатар,
ойын барысында әлеуметтік қатынас ... ... жеке ... ең ... ... жаттығады.
Ойынның дамытушылық мәні оның екі ... ... ойын ... ... түрі болғандықтан оны орындау нақты
мәселерді шешуді талап етеді, екінші жағынан – ойынның ... ... ... да, ... ... мен ... ойнаушылар
құтылып, олардың қөңілддері басқа жаққа, ойынның шарттарына аударылады.
Құралымдық жағынан ойынға үш ерекшелік ... ойын ... ... реттілігі;
2. ойынның ішкі сыры барлығы (қатынас екі деңгейде жүргізіледі де,
олардың ... ... сыр ... ұтыс бар.
К.Гросстың «Сақтандыру теориясында» ойынның дамытушылық функциясын
жас ағзалардың өз-өзін ... ... деп ... /57/. ... ... /59/ және оның ... ойынды адамның терең жатқан
инстинктерінің көрінісі деп ... оны ... ... Бұл
тұжырымдамаға негіз болатын бір нәрсе бар. Барлық ойындар негізгі үш
тақырыпта ... ... ... ... ... ... оны қуалап немесе іздеп жүріп ұстайды); «некелік- серіктестік»
(танысу ритуалдары, үй салу, егін егу, мал ... ... мен ... көрсету, қоректендіру). Ойын барысында өмірлік тәжірибені
меңгеру - оның әлеуметтік мәні ... ... ... өте ... және ... әдіс болуына оның осы ... ... ... ... адам ... теріс эмоциялық сезімдерге бөленіп
жүретін кездері болады. Олар ішкі ... ... ... ... ... ... болады. Осы проблемаларды
адамдардың басым көпшілігі өзбетімен шеше алмайтын болғандықтан олардың
жағдайына сай ... ... ... ... ... ... жүргізу жолдары өте көп. Коррекцияның адамға
тигізетін әсері мен пайдаланылатын ... ... ... ... көңіл аударады.
Ойын коррекциясының жеке тұлғалық қасиеттер мен эмоционалдық жағдайды
түзетудегі ... өте мол. Ойын ... ... ... ... ... үшін ... жолдарын анықтауға К.Левин /60/
тобының жүргізген зерттеуі ... үлес ... ... өмірде орын алған
қиын жағдайлардан ойын арқылы арылу үшін адам ... ... ... сол ... ... талдау және жорамалданған жағдайдың
ерекшеліктеріне түсіну арқылы өз ... ... ... ... Л.С.Выготский дәлелдеген /61/.
Психотерапевттер жасаған коррекциялық ойындар әдістері көмегімен
адамда орын алған қорқыныш ... ... ... ... ... басқа да невроз сырқаттары, эмоционалдық ... ... және дені мен жаны сау ... бейадекваттық
реакцияларын реттеу үшін жүргізілетін коррекциялық жұмыстарда, көптеген
шиеленіс мәселелерді шешуге ... ... Ойын ... мінез-
құлық оның құрылымына сай ... ... ... ... кезде олар
өздерінің стереотиптік әрекеттерін қайта құруы керек. Осы қайта құруды алты
типте ... ... ... ... ... ауыстыру.
2. Реттегі кейбір көріністерін ұлғайтып, арттырып жіберу.
3. Реттегі кейбір көріністерін бірнеше рет қайталау.
4. ... ... ... бөтен әрекеттерге көшу.
5. Кейбір қимылдарға ерекше көрініс беріп оны бірнеше рет қайталау.
6. Реттегі кейбір қимылдардың аяқталмай қалуы.
Сонымен қатар ойын ... ... ... ... араластырылып қолданылады. Мазасыздануды диагностикалауда осы
қайта құруды зерттелінушінің жас ерекшелігімен ... ... ... ... ... және ... ерекшеліктерін
зерттеушілер ойнға қатысушылардың келесі көрсеткіштерін бағалауды ұсынады:
әрекеттерінің бағыттылығы, қозғалу ... ... ... жасқаншақтығын, қоқақтығы мен именгіштігін. Осы
көрсеткіштер иелері ойынға беріліп кетеді, ал бұл ... ойын ... ... ... да ... ... орын алуы ... Сондықтан ойынның түзету-дамытулық функциясы
күшті деп айтуға ... ойын көп ... ... бір адамға өзін-өзі бағалауын
жоғарылату жолы; екіншілерге – сергіту, қабілеттілікті арттыру және ... ... ... ... ... үшіншілерге – көпшілікпен тіл ... ... ... ... ... үйрететін әдіс. Осы ... ... ... ... ... ... әр адамның праблемасына
байланысты жеке мәселелер тууы мүмкін. Коррекцияны ойынның барлық түрлеріне
осы ... ... ... ... ... ойын ... ... мәселелер шешіледі.
- Ойын барысында қатысушылар өз сезімін өзгелерге көрсетудің ... ... ... ... үлкен, кішілер және құрбыларына, өзіне деген
көзқарасы ақиқатқа жақындатылады, өзін-өзі және ... ... ... ... ... Өзіне деген сенімі нығайады.
- Құрбы-құрдастарымен және әртүрлі жастағы балалармен қарым-қатынас
жасау тәжірибесін ... Ойын ... ... ... жаңа ... ... ... олардың өз проблемаларын дербес, қажетті мәселелерді
өз бетімен шешуге шамасы келетініне сендіреді.
Коррекциялық ойындардың көптеген ... ... ... ... ... бар. ... оны ұйымдастырған ортаның
коррекцияға әсерін ... ... ... ... ... ... талаптар ретінде көрсетуге болады.
Осы кезеңде қатысушылардың мінез-құлқының нормативтік көрсеткіштеріне
ерекше ... ... ... ... бір сыныпты зерттеу нәтижесіне сүйене отырып пайдаланған
бірнеше жаттығуларды көрсетеміз.
Танысу кезеңі
Мақсаты: балаларды ... ... ... ... келтіру және
тренинг тобында барлығын толық ... ... ... ... ... ... ... қатынасушылар өздеріне есім таңдап алады да сол атымен
тренингтің соңына дейін аталатындығы ... Бұл ... ... бала өзінің атымен байланысты өз өміріндегі ... ... ... кетуіне психологиялық негіз болады. Өз ... ... ... ... ... ... мен ... атауларын таңдап
алуына болады.
Психологта өз атын немесе басқа бір атты таңдап алуына болады. ... ... бір ... ... барсында барлығы бір-біріне Сен немесе
Сіз деп айтуын келісіп алуы қажет. Егер ... жасы ... ал ... көп ... ... балалардың оны Сен деп атауы өте қиын, қажеті де
жоқ. Сондықтан бүл ... ... ашып алу ... ... ... жаңа атын есте ... қалу үшін ... атауға арналған жүгіртпе ойындар ұйымдастырылады ... ... ... өз ... атын атап, оған бір ұнамды сөз айту, жаңа
танысқан ... ... ... т.б.) ... ... тоқтап өтейік.
Қарым-қатынасқа икемділікті тәрбиелеуге арналған ... ... ... ... ... ... ... екі вариантта өткізуге болады.
Бірінші варианты. Әр қатысушы топтың әр мүшесімен ыммен (мимикамен),
қол қимылы арқылы, дене ... ... ... ... ... ... Егер амандасу біркелкі болса, онда ... ... ... кездесетін амандасу төсілдерін еске
түсіру керек.
Екінші варианты. Қатысушылар бір-бірімен қол ... ... ... ... жылы ... айтып шыгады. Қанша адамға жылы ... ... ... үлес ... ... ... де көңіл-күйің
көтеріңкі болады деген ұранмен ... ... ... ... қатысушылар шеңбер құрып, психолог бастап, топқа өз бейнесін
таныстырады. Психолог: "Ыммен, қол қимылы, дене қимылы арқылы, бір-екі ауыз
сөзбен ... ... ... ... ... ... ... тұрғысында сезінетініңізді, топтың Сізді қалай қабылдайтынын ... ... сол ... ... беруге ұмтылыңыз"- деп түсіндіреді.
Психолог өз сөзінен кейін топқа өзі туралы ... ... ... ... ... ... тілі бойынша шеңбер бойымен өзін басқаларға таныстырады.
Тұсаукесер аяқталғаннан кейін, өзі айтқаны жайлы, қалай жүргені туралы
талқылау жүргізіледі.
Психолог келесі ... ... ... ... өзін ... өте ... есте қалатындай әсерін
тигізді?
- Сіз үшін ... ... өте ... әрі ... танысу болды?
- Кімнің өзін таныстыруы Сізге бірден жақын адам екенін сездірді?
- Кімнің айтқан ойы Сізге түсініксіз немесе таң ... ... ... сол ... ... ... сұрағыңыз бар шығар?
Бұл сұрақтардың көмегімен ... ... ... ... ... жаттығуларды орындауға қызығушылыгы бар ма,
жоқ па ... ... ... ... туады. Барлық сұрақтарды талдап
алғаннан соң келесі ... ... ... ... ... ... дұрыс.
«Айналы бөлме» жаттығуы.
Жұптар бір-бірінің алдына қарама-қарсы тұрады. Жұптардың бірінші
сандағылары айна ... ... ал ... оның ... ... ... ... не істесе, оның айнадағы бейнесі ... ... ... ... ... ... тұрған жүргізуші белгісі
бойынша жұптар орындарын ауыстырып, бірінші реттегілер ... ... ... ... да, оның ... ... ... жаттығу «Мен күштімін».
Жеткіншек жасындағылардың бір жағынан күші ... ... де, ... тез ... ... ... Күш көрсету - адамның қорғаныс
функцияларының бірі, адам қиналғанда бұлшық еттер ... ... ... ... ... Ол тыныс алудың қиындауы арқылы көрініс беретінін
дәлелдеген. Жеткіншектердің ... ... осы ... ... болуы мүмкін. Сондықтан олармен жүргізілген ... ... дене ... ... пайдаланылып, бұлшық еттер
сауыты тиянақтың мықты екенін сезіндірудің мағнасы кең. Денедегі энергияның
өз бетімен жүретін ағымына ... ... қою ... дене ... ... ... әсер етеді. Осы физикалық құбылыстар
мен жеке тұлғаның мінез-құлық құрылымы, ... типі ... ... ... ... ... ... ағымын үйлесімді жүргізуге
ықпалы өте күшті тыныс алу ... ... ... Ерекше
зорлануды талап ететін дене қалыптары мен өзінше сипаттағы қимыл әрекеттер
жасайтын ... да ... ... ... еттер сауытынан
босатуға және ... ... ... ... алу ... ... (күресу, уқалау) элементтері қолданылады.
Бұл жаттығуды бірнеше вариантта өткізуге болады.
Дене күшін нығайтуға арналған жаттығулар жасату. Жаттығуларды орындау
үшін ... ... ... ... ... Әр ... бір–біріне арқасын қаратып тұрады,
бір-біріне бұрылап қарап, екі қолының саусақтарын бір-біріне ... соң ... ... ... ... қайталайды.
Б) «Уқалау». Жұптағылардың біріншісі екіншісінің арқасын, қолдарын,
мойнын, басын уқалайды. Сонан соң екіншісі ... тап ... ... ... ... ... ... орнықты етіп алады да оларды
орнынан қозғалтпай, қолдарымен бір–бірінқатты ... ... бар ... қарсыласын орнынан жылжыту керек.
Г) «Арқа күресі». Жұптар бір-біріне арқаларынмен тіреліп, итерісіп
күреседі, аяқты ... ... ... ... ... ... тұрып, арқамен серігіңді қағып, орнынан жылжытуға тырысу керек.
Д) «Тачка ... ... ... екі ... ... ... тіреп
упорға тұрады, ал екіншісі оның аяқтарын сирағынан ұстап бөксесіне дейін
екі жанына көтереді де, ... ... ... ... ... қолымен
жүргізеді. Бір айналғаннан кейін жұптағылар орындарын ауыстырады.
Е) «Қызумен табу». Барлығы көздерін жұмып жүріп өз жұбын «дене қызуын
өлшеу» ... ... ... сезі ... ... ... «Түсінісу». Әр қатысушы топтың әр мүшесімен ыммен (мимикамен), қол
қимылы ... дене ... ... ... сүзісіп вербалды
әрекеттерді қолданбай, амандасуы қажет. Егер амандасу біркелкі болса, онда
амандасудың ұлттық тәсілдерімен, ... ... ... ... ... ... ... қол беріп, құшақтасып, әр амандасқан
адамына жылы сөздер айтып шығады. Қанша адамға жылы шырай білдіріп, көңілін
көтеруге үлес қоссаң, ... ... де ... ... ... ... ... «Кішкене паравоз». Барлығы бірінің белінен бірі ұстап ұзын ... Алда ... ... көздері ашық, ол ... ... ... көздерін жауып алған, олар тізбектегі ... ... ... ... ... ... жетекшінің жүргізген жолын қайталап сандалу
үстінде болады. Бұрылыстарда вагондар арасындағы қосылыстар үзіліп ... ... ... ... келе жатқандар үймелеп құлап қалады.
Оларды «құтқарушылар» ретке келтіріп, тағы да бір ... ... ... ... ... ... ... жүргенде олардың
қозғалыстарына байланысты неше түрлі ... орын ... ... ... ... ... ұлғайтуға пайдалануға болады. Соңында қай
«паровоз» «құрамына» көп «вагондарды» тіркеп алса сол ... ... ... «Қолды есте сақта»
Топпен қатынас ойындары ұйымдастырылады. Бөлмеде ... ... ... ... ... алып ... ... кезінде бір-
біріне жылы сөздер айтады, айтылған сөздерді есте сақтайды. Одан ... ... ... ... да, ортаға бір адам шығып, көзін жұмып, қолды
алға керіп тұрып өзінің қолын «тыңдайды». Одан кейін бұл ... кім ... ... ... есіне түсіріп, қолын сипаған адам кім екендігін
анықтап, оған сипаттама береді.
5 жаттығу «Қолды тыңдаймын»
Қатысушылар шеңбер ... ... қол ... ... ... ... ... ойналады) жүргізуші:
«Тыңдаңыздар» Сіздер ұстап тұрған көршілеріңіздің қолдарына, оң қолыңыздағы
қолға назар аударыңыздар. Ол қандай? (кішкентай және нәзік, ... ... және т.б.) Бұл ... ... ... сізге беретіндігін
«Тыңдаңыздар». Енді назарды сол ... ... оны ... ... ашып өздеріңіздің сезімдеріңіз туралы айтыңыздар, қолдарыңыз
бір-біріне тигенде не сездіңіздер?
6 жаттығу ... ... ... бойымен бөлмеде тұрады (әсем ән ойналады). Жүргізуші
ортаға ... Ол ... ... ... ... ... ... Сізді кімде кім жақсы көреді және ол Сізге қандай ... ... ... ... Сізге қандай сыйлықтар сыйлағанды
қалар едіңіз, оның себебі қандай? Басқа қатысушылар ... ... ... ... ... ойын ... ... Сонан соң барлығы
көздерін ашады.
Тапсырма: бір-біріңізге назар салып ... ... ... бір сыйлықты алғанды қалар едіңіз. Енді шеңбер ... ... ... ол қиялдағы сый (сөзсіз, тілдеспестен, ыммен). Сыйды
қабыл алу керек, оны қалай көрсетесіз, түсіндіресіз ... ... ... ... кім сый ... Ойын сол ... жалғастырылады.
7 жаттығу «Көпір».
Қатысушылар шеңбер құрып отырады. Психолог диагонал ... ... ... ... ... ... ... "Бұл сызық - тасып ... тау ... ... ... Төменде желге теңселген, тартылып байланған
көпірдің астында сарқыраған өзен. Көпірдің аяғына дейін бір ізді жол. Одан
тек бір адам ғана өте ... әрі ... ... ... ... жол жоқ. ... ... келе жатқан екі адам - екі ұлттың өкілі. Олар бір-
бірінің тілін түсінбейді. ... да ... ... ... ... ... ... Тапсырманы орындауға бір минут уақыт беріледі".
Талқылау:
- Тапсырма ненің көмегімен орындалады?
- ... ... ... ... Осы ... ... қандай құралдары (вербалды немесе
вербалды емес) маңызды?
- Қай ұлттың вербалды емес ... ... ... ... ... жаттығу «Мен – кіммін?»
Мен - концепция. Бұл жаттығуды бірнеше ... ... ... ... әр адам өзін бір ... ұсынады. Мысалы: «Мен –планета»,
«Мен –идеалды және реалды», «Мен-символ», «Мен–гүл», «Мен-ай», ... «Мен ... қызу ... ... ... ... қатысушылар қағаз бетінде «Мен?» атты тапсырмада сурет салады
және онда планетаның ... ... қызу ... ... ... ... өзін ... ретінде немесе шынайы бейнесінде
және т . б. ... ... ... жұптармен жұмыс басталады. Әрқайқысы бір-біріне өзінің
салған суреттерін түсіндіріп айтып береді (суреттерін бір-бірімен ауыстырып
алуға болады, әрқайсысы не ... ... ... беруіне болады).
Келесі кезеңде шеңбер ... ... ... ... ... ... өзінің басқаларға деген байқағанын сезімін,
қатынасын басқаларға айтып береді.
9 жаттығу «Музыканы тыңдап, сурет саламын»
«Жалғыз қойшы», ... ... ... мен ... ... т.б. ... ... ұсынылады. Осы әуендерді тыңдағанда өзін
билеген көңіл-күйін, сезімін тыңдап, оның суретін салады.
10 жаттығу «Арман аралында»
«Үш арман», «Армандар ... ... ... ... ... ... ... жақсылығым және жамандығым», «Әйел және еркек»
және басқа да ... ... ... ... ... ... оларды кім салғанын айтып береді
(суретке автордың аты жазылмайды). ... ... ... қатысушы
суреттің мазмұнын шеңбер бойында тұрған адамдарға ... ... ... ... ... ... ... салған адам басқаларға
өзінің арманын өзінің суреті арқылы айтып жеткізуге мүмкіншілігі болады.
Басқалар оны ... ... ... топтағылар арасында бір-бірін түсінгендігі
және жылы сезімдік қатынастың орналасқанын білдіреді.
11. жаттығу ... ... ... ... көптеген нұқалары бар.
А – варианты. Қатысушылар шеңбер бойымен отырады. Жүргізуші өзінің сол
жағындағы отырғанның құлағына бір сөз ... ол ... ... ... ... ... ... Бұл сөз шеңбер бойын жағалап жүргізушінің ... ... ... қандай болып келгені айтылады. Егер айтылған сөз
өзгерген болса, қатысушылардың ... кері ... не ... ... ... қай ... бұзылғанын тауып алып, «бұзушыға» «жаза»
қолданылады. Жаза ретінде қызықта тапсырмалар ... Оны ... ... ... ... етіп ... ... болады.
Б– варианты. Қатысушылар шеңбер бойымен ... ... ... ... ... құлағына бір сөз айтады, ол сөзді шеңбер ... ... ... ... ... ... ... Бұл сөз шеңбер бойын
жағалап жүргізуші құлағына келгенде мағнасы қандай болғанын, ол сөз шеңбер
бойы ... ... ... ... ... сөздерін талдау
арқылы талданады.
12 жаттығу «Бұл кішкене доп емес»
Шеңберге ... доп ... ... ... ... ұсынып, оның іс
әрекетін атап көрсетеді. Мысалы: бұл кішкене доп емес, бұл ... ... ... ... бойынша барлық қатысушылар бір-бірінің қолдарын алып тұрады.
Ортаға жүргізуші шығып «біз Исаға досының жіберген ... ... де сол ... ... ... ... ... қысады. Ол алған
«мәліметін» келесі адамның қолын қысып, «телеграф»ты одан әрі жалғастыруы
керек. Барлығы қол ... ... ... осы ... ... ... барлығының қимылын байқап тұрады. Егер қол қысу тоқталып қалса,
жүргізуші оны ... ... ... ... ... Қате жіберуші
шеңбер бойынша телеграф жұмысын қайта жүргізіп жібереді.
14 жаттығу. «Мафия»
Топта 1-12 одан да көп болады. Ойынның шарты: кеспе ... ... Ол ... кімнің кім екенінің таңба белгілері бар (мұндағы М-
мафия, (3 ... ... ... ... ... ... жоқ ... - бейбіт тұрғындар.
Ешкім көршісінің кеспе қағазындағы белгіні көрмеуі керек, әркім ... ... ... ... ролін орындауға дайындалады. ... ... ... ... ... кеспе қағазды ... ... ... ... ... ойын ... таныстырады. Қатысушылардың барлығы кіші
қалада тұрады. ... ... ... полиция комиссары және бейбіт
тұрғындар бар. ... ... ... ... ... қаланы жаулап
алуға ұмытылады. Бейбіт тұрғындардың мақсаты – тезірек мафия қойып отырған
талаптармен келіп, ... ... ... ... ... ... ұйымдастырылады.
1. Қатысушылардың барлығы көздерін жұмады. Сөз жүргізушіге беріледі. Ол
мафия мүшелерін шақырады. Мафия көзін ... 30 ... ... ... і- ... ... ... алады. Сонан соң көздерін
жұмып қатарға тұрады.
2. Полиция комиссары көздерін ашады. Комиссар» сөзсіз» жүргізушіден ... ... ... Жүргізуші бұл сұраққа, «ешнәрсе білмеймін»
деп жауап ... ... ... ... ... кім мафия екендігін талқылайды.
4. «Мафиоздар» деп өздері бұл ролге кандидатурасын ... ... ... ... айтады.
5. Көпшіліктің шешімі бойынша мафия деп табылғандар қатысушылар ... ... ... ... ... ол ... адам ... және ол кімді
мафия деп қуаіптеніп жүрген ... ... ... сақ ... Ойын жалғасады. Түн. Жұртттың барлығы ұйықтағанада тек ... олар ... ... алу үшін қастандық шаралар ойлап
жүреді де ... ... ... ... ... ... бір-бірімен
келіседі. Жүргізуші барлық қатысушыларды шеңбер бойымен есепке алады.
Егер мафия мүшелері ... ... ... ... дауыс бере алмаса («мафия» мүшелерінің барлығы бірдей ... сұқ ... ... көтеруі керек), онда қала тұрғындарының
барлығы аман ... ... ... бір ... ғана ... ... құқығы
бар. Барлығы бірдей дауыс беріп үлгерсе онда мафия қаланы жаулап
алғаны. Егер осы ... ... ... олар ... ... ... уақыты. Таң атып, тұрғындардың барлығы оянады. Түнімен мафия
әрекеттенген болса комиссар өз жұмысына ... ... соң ... ... ... ... кім ... 7 пункті қайталанады. Әлі мафия жеңілмейді. Екінші қайталау
қажет ... ... ... ... ... кім екенін ашық жариялауды,
«отқа май құйғандай». Кейде ... ... ... жаттығу «Бос емес кресло».
Бір қатысушы креслода ... ... оның ... ... Бір
орын бос, бірақ оның қасында жүргізуші тұрады. Ол орындарынан ... ... ... ... ... ... бас ... креслоға
отыруға шақырады. Ол адамның алдында тұрғандар ... ... ... бос
креслоға өзі отырып алуға ұмтылады. Басқалар оған ... ... ... болса жолын бөгеттеушілер оны ... ... ... ... ... бос ... жүгіреді. Ол креслоғада талас
басталады (ойын көңілді өтуі тиіс).
16 жаттығу «Шатақтар».
Барлығы көзін ... ... ... тарап кетеді де өзінің құшағын ашып
алдындағы адамды ... ... Бұл ... ән ... ... ... ... Ұстаған адамына оң қолын береді, одан кейін сол ... ... ... іздейді. Біртіндеп қатысушылардың барлығы шатасқан
тізбек құруы керек. Ән тоқтаған ... ... ... оң ... ... ... қолы ... тауып айтады. Кім екенін көзді ашпай анықтау керек.
17 жаттығы ... ... ... ... жұптарға бөлінуі керек. Әр қатысушы өз жұбын ойын ... ... алуы ... ... ... ... біреуі кіммен қалағысы келетіні бойынша тілегін ашық
айтады.
2. Барлығы шеңбер бойымен көздерін жұмып тұрады. Бастадық, ... ... ... ... шағып, бөлме ішінде емін-еркін жүреді. «Бір,
екі, үш» деген ... ... ... ... көздерін ашады. Көзін ашқан
кезде алдындағы адам өзінің қалауына сәйкес келген жұп ... ... ... ... осы серігімен бір жұпта болып жалғастырады.
Қалғандары көздерін жұмып, жаттығуды басынан бастап, ... ... ... ... ... іздеуді жалғастырады.
3. Жұптасқандар бұлақ басына серуенге шығу, аялдамада көлік ... ... ... серуендеу жағдайындағы көріністерді ойнайды.
4. Жұмулы көзімен жұбын тауып ... ... ... ... ... ... Олар: «Басшыны таңдау», қатысушылардың өздері кезекпен
өздерінің командасына басшыны таңдайды; жұптар келесі ойынды екі ... ... ... ... үшін өздеріне қарсы команда ретінде
өнер көрсететін жұпты ... ... ... өмір бойы ... тұратын ең жақын адамын таңдайды; керісінше «алыс» емес адамдар
арасынан ең «алысын» ... және ... ... ... іздейді.
5. Кіші топты біріктіруге арналған басқа да жаттығуларды орындау:
А) саусақтардың санын бірдей етіп бір уақытта ашып тастайды. Алдын ... ... ... ... ... шеңбер бойынша отырғанда екінші, үшінші, бесінші
адамдардың тұруы талап етіледі. Олар бір қызықты тапсырманы орындайды. ... ... ... ... ... ... ... және қызыл», «Су
астындағы қайық», «Қайнар бұлақ» сияқты ... ... ... ... мақсатты көздейді (топқа жіктелу, жаттығудың ... еру, дене ... ... ... ... ... тынығуға
арналған).
Психокоррекциялық ойындар нәтижесінде балалардың қарым-қатынаста бір-
біріне деген көзқарасы, тілтабысуға деген құштарлығы жоғарылағаны байқалды.
Бұл ... соң ... ... ... ... ... ... Бұл зерттеу жағдайдың аз да болса
оңға бет ... ... ... ... іс-шаралар оқушылармен
жүргізетін жұмыста өз орнын табу керек екендігі дәлелденді.
Мектеп тәжірибесінде ең қажетті және кеңінен пайдаланылатын ... ... ... ... болғандықтан оларды оқушыларға психологиялық
қызмет ... ... ... ... ... екендігін анықтадық.
Өйткені педагогтар барлық уақытта балалармен белсенді қарым-қатынас үстінде
болып, осы қатынас барысында олардың ... ... және ... арқылы олардың жетістігін бағалау қатынасында болу олардан өз-өзін
барлық ... өте ... ... ... ... Бұл ... ... сауаттылығын жоғарылатуымен қатар педагогтардың
кәсіби қызметінде өте қажетті эмоционалдық жағынан жағымды болу ... жас ... ... қарым-қатынас мәдениетін
қалыптастыру жолдары» тақырыбында жүргізген дипломдық зерттеу нәтижесінде
келесі қорытынды жасадық.
1. Қарым-қатынас әлеуметтік ортада ... ... және ... ... ... негізгі құралы. Сондықтан психологияда қарым-қатынас
проблемаларын зерттеуге үлкен мән беріледі. Қарым-қатынас проблемасының
әртүрлі аспектілерін ... ... ... ... ... ... Т.Н.Мальковская, Л.А.Петровская,
В.В.Столин, Н.И.Шеврандин т.б. ғалымдар зерттеген. Қарым-қатынастың бұзылу
себептерін анықтап оны ... ... ... ... Дж.Морено,
Д.Карнеги. Олар әлеуметтік ортаға адамның икемделуіне негіз болатын
себептер және ... ... ... ... мен ... ... ... Қарым-қатынасты зерттеген ғалымдар Н.И.
Козлов, И.С.Кон т.б. ғалымдар еңбектеріне сүйене ... ... ... ... ... Қарым-қатынас мәдениеті дегеніміз-
адамдардың өз мінез-құлқын басқару арқылы ... тіл ... ... ... ... ... ... жолын табу. Қарым-қатынас мәдениеті
қалыптасу деңгейін, оның ... ... ... өте қиын. Өйткені тек қана
іскерлік, қолданбалы, тәжиребелік мәселелердің тиімді шешлгені ... ... ... ... үшін оң ... жүргенін
көрсетуі мүмкін. Сондықтан іс-шаралар нәтижесі гуманистік, адамгершілікті
сақтау негізінде, басқаларға ... ... ... ... байланысты болғанда ғана қарым-қатынас мәдениеті сақталғаны анық
байқалады.
2. Қарым-қатынас ерекшеліктеріне үлкен ... ... ...... екені анықталды. Стереотипизацияның жиі кездесетін
түрі - этникалык стереотиптер. Әр халық өкілдері көңіл аударарлықтай сырт
келбеті, ... ... ... ... ұлт өкілдері туралы
сөз болғанда ... ... ... ... ... ... ... тәртіптілігі жайлы
стереотиптер елестетіледі. Қазақ халқының ... ... ... ... ... екі ... ... сөз кезегін
беріп отыру, басқалардың пікіріне зейін ... Өз ... ... адам ол ортада өзін ыңғайлы сезінеді және бұл ... ... ... ... ... ... ... процесін жеңілдету және
ықшамдау қызметін орындайды. Стереотиптер адамға психологиялық ресурстарды
«үнемдеуге» мүмкіндік беретін және «дөрекі түрде жөнге ... ... ... Олар ... ... ... ... өрістерге ие.
Мысалы, стереотиптер адамның топтық, ұлттық немесе ... ... ... ... ... ... қалыптастыру үшін мектепте арнайы
жасалған бағдарлама бойынша психологиялық қызмет көрсетудің мәні өте ... ... шешу ... жағымжы қарым-қатынас жасау стереотиптерін
қалыптастыру қажет. Қарым-қатынас мәдениетін зерттеуге және қажет кезінде
түзету-дамыту жұмыстарын ... ... ... бар. ... ... ... ... зерттеуге қолданғанда зерттеуді
сынып үжымымен жүргізудің көптеген ұтымды ... бар. ... ... ... ... бағалап, қажетті болған кезде
коррекциялау, тәрбиелік мәні бар қосымша іс-шаралар ұйымдастыру үшін ... өте ... ... ... ... ... ұжымішілік қарым-қатынас ерекшеліктерін зерттеуге негіз
болатын ... ... ... міндеттерінің бірі. Бағдарлама бойынша
жүргізілген зерттеу алдын ала ... ... ... ... ... ... ... әдістемелер қалыптасқан. Оның
ішінде жеке қасиеттерді бағалау тестері, социометриялық ... ... ... ... ... ... ... Қазіргі кезде өте
сирек пайдаланылатын әдістемелердің бірі трансактілік талдау. ... ... ... ... барысында өзін және өзгелерді оң және
теріс қабылдауы, оларға жасаған ... ... ... ... ... ... немен байланысты екенін анықтауға мүмкіндік туады.
Балалардың қарым-қатынасқа икемділігі коммуникативтік және ... ... ... ... ... тіл табыса білуді зерттеу
тестері пайдаланылды. Нәтижесінде жеткіншек жасындағы ... ... ... ... ... орта және ... болып
шықты.
4. Зерттеу барысында жеткіншек жасындағы оқушылардың қарым-қатынас
мәдениеті, қатынас ... ... және ... анықталған қарым-
қатынас мәдениетінің көрсеткіштері төмен болған ... ... ... ... топ ... қатынасуға сынып
оқушылары түгел үлкен қызығушылық білдірді. Тренинг барысында және одан
кейін ... ... ... ... ... ... ... жүретін болды.
5. Дипломдық зерттеу барысында жинақталған ... ... ... ... қызметті ұйымдастыру барысында және психолог
мамандарын даярлауға кеңінен қолдануға ... ... ... Л.С. ... ... в 6 томах. М., 1982.
2. Ананьев Б.Г. Человек как предмет познания. Избранные ... в 2-х ... М., ... Головака Е.И. Психологические механизмы мотивации общения. М., 1988.
4. Добрович А.Б. Воспитателю о ... и ... ... Книга для
учителя и родителей. М., 1987.
5. Бодалев А.А. Личность и общение – М., 1995.
6. Кон И.С. Психология ... ... ... для ... М., 1989.
7. Петровская Л.А. Компетентность в ... ... М., ... Семья в психологической консультации. Под ред. ... М.: ... ... Н.И. ... ... в ... М., 1995.
10. Столяренко Л.Д. Основы психологии. Ростов-на-Дону, 2002.
11. Айдарбеков Қ.А. Развитие диалогическии ... ... ... в ... ... взаимодействии. Алматы, 2003.
12. Шалгинбаев Т.М Особенности ... ... и ... ... с ... поведением и их учет ... ... А, ... ... Э. ... ... Өнімсіз бағдарланулар. Психология. «Адамзат
ақыл-ойының қазынасы». 10 ... 8 т. ... ... ... Я. Психодрама. В кн. А.А.Осипова. Введение в ... - М.: ... ... ... ... Е.Я. Я – Ты – Мы. ... ... улучшения
общения. М., 1986.
17. Осипова А.А. Введение в ... ... М., ... ... М.И. ... ... ... М., 1986.
19. Кле М. Психология подростка. М., 1991.
20. Драгунова Т.В. ... ... ... и ... Под ред. ... М., 1973.
21. Кон И.С. Психология ранней юности. Книга для учителя. М., 1989.
22. Донченко Е.А., Титаренко Т.М. Личность: конфликт, ... ... ... ... А.Б. ... о психологии и психогигене общения: Книга для
учителя и родителей. М., 1987.
24. Козлов Н.И. Как ... к себе и ... или ... ... каждый день. М., 1998.
25. Яров В.А. Психология взросления. М., 1999.
26. Бодалев А.А. Личность и общение. Избранные труды. М., 1983.
27. ... Л.Я. ... ... ... М., ... ... Е.Я. Ты-Мы. Психологические возможности улучшения ... ... ... Л.Я., Ажгихина Н.И. Психология симпатий. М., 1988.
30. Кон И.С. Дружба. М., 1987.
31. Лутошкин А.Н. Эмоциональные ... ... М., ... Жарықбаев Қ. Жалпы психология. Алматы, 2004.
33. Кан-Калик В.А. Учителю о ... ... М., ... ... А.А. ... и понимание человека человеком. М., 1982.
35. Фромм Э. Искусство любить. М., 1988.
36. Коломинский Я.Л. ... ... ... ... ... ... 1989.
37. Дубровина И.В. Настольная книга школьного психолога. М., 1996.
38. ... Ю.З. ... ... ... ... М., 1982.
39. Битянова М.Р. Практическая психология. М., 1997.
40. Берн Э. Игры, в которые играют люди.. М., 1991.
41. Андреева Г.М. Социальная ... М., ... Берн Э. ... в ... ... ... М., ... Немов Р.С. Психология. В 3-х томах. Т.2. М., 1996.
44. Головаха Е.И., ... Н.В. ... ... ... 1989.
45. Морено Я. Психодрама. В кн. А.А.Осипова. Введение в ... - М.: ... ... Қ. ... Алматы, 1970.
47. Кон И.С. Дружба. М., 1987.
48. Золотнякова А.С. Проблемы психологии общения (социальный и ... ... их ... ... и ... ... 1976.
49. Бернштейн К.А. Очерки по физиологии движений и ... ... ... ... Л.Н. Психология формирования и развития личности. М., 1981.
51. Бизақова Ф. Жеке ... ... ... ... ... Т.Р., ... психология. 1, 2 кітап. Шымкент, 2006,
2007.
53. Спиваковская А.С. Игра – это серьезно. М., 1987. М., ... ... Л.С. ... ... ... психикалық функциялардың дамуы.
Психология. Адамзат ақыл-ой қазынасы. 10 томдық 1 том. Алматы, 2005.
55. Леонтьев А.Н. Проблемы развития психики – М., ... ... Д.Б. ... ... ... А.А. ... в практическую психокоррекцию. М., 2000.
58. Штерн Э. Психическая структура подростка. М., ... ... З. ... в ... – М., ... Левин К. Т-группы. В кн. ... ... в ... - М.: 2000.
61. Выготский Л.С. Өтпелі кезеңдегі жоғары психикалық функциялардың дамуы.
Психология. Адамзат ақыл-ой қазынасы. 10 томдық 1 том. ... ... ... Г.С. ... ... М., ... ... Т.В. Проблема конфликта в подростковом возрасте. Ж. ... 1972, № ... ... Э., Смит Л. ... ... ... 2001.
65. Коломинский Я.Л. Психология взаимоотношений в малых группах. Общие и
возрастные особенности. Минск, 1976.
66. Матейчик З. ... и ... ... для учителя. М., 1992.
67. Кроник А., Кроник Е. В ... ... вы, мы, он, ты, я – М., ... ... Т.Р., Тәжірибелік психология. 1, 2 кітап. Шымкент,
2006, 2007.
69. Особенности обучения и психического ... ... 13-17 ... ред. ... Б.С.Кругловой. М., 1998.
70. Овчарова Р.В. Семейная академия: Вопросы и ответы. М., 1996.
71. ... А.В., ... М.Г. ... ... М., ... ... Л.А. Теоретические и методологические проблемы социально-
психологического тренинга. М., 1982.
73. ... Л.В., ... Г.В. ... как ... ... и
развития личности: Методические рекомендации. М., 1988.
74. Популярная психология для родителей. Под ред. А.С.Спиваковской. С-Пб.,
1997.
75. Петровский А.В. ... және жас ... ... ... ... Е.И. Настольная книга практического психолога. М., 1996.
77. Рыбалко Е.Ф. Возрастная и ... ... М., ... ... С., ... Р. ... ... М., 1999.
79. Семья в психологической ... Под ред. ... М., ... ... Д. Практическая психология для подростков. М., 1999.
81. Тәжібаев Т. Жалпы психология. Алматы, 1993.
82. Учителям и родителям о ... ... Под ред. ... ... ... Б.Г., ... С.В. Психология и психопрофилактика семейных
конфликтов. Киев, 1991.
84. Хоменстаускас Г.Т. Семья глазами ребенка. М., 1989.
85. Цукерман Г.А., ... Б.М. ... ... М., ... Щербаков А.И. Проблемы возрастной психологии. М., 1987.
87. Чернявская А.П. Психологическое ... М., ... 1 ... ... ... ... |1 |2 |3 |4 |
| |аты | | | | |
| А | 4 | 4 | 2 | 3 | 3 ... |3 |2 |4 |4 |2 ... |2 |3 |3 |2 |4 ... –13 ... ... аса ... сын көзбен қарайсыз. өзіңізге көңіліңіз ... ... өзін ... ... өзге де ... ілмейді. Тым
сыпайысыз. Басты кемшілігіңіз - өзіңізге сенбейсіз. өз пікіріңізден гөрі
елдің сөзіне ... ... жөн ... ... ... келсе
өзіңізге көп көңіл бөліңіз.
14-17 ұпай
Өзіңізге сенімдісіз. Нәзік тартымды жансыз. ... ... ... аласыз. өзгелер сыртыңыздан қызыға қарайды, кейбіреулер тіптен сізге
ұқсағысы ... Ал сіз ... не ... не ... не ... ... ... ұнайсыз кімге ұнамайсыз әрдайым біліп жүресіз.
18-20 ұпай
Тым тәкаппарсыз. Басқаны көзге ілмейсіз. Көкірек кере берсеңіз елді мезі
етесіз. Сәл ... кіші ... ... тырысасыз, қиналған адам көрсеңіз
көмегіңізді аямаңыз.
№ 5 қосымша.
Тест. “ Өмірлік тәжірибе ... ... орта және ... ... оқушыларының адамгершілік тәрбиелілігін
анықтау.
Жүргізілу жолы: тест өткізілуінің сәтті болу үшін қатысушылардың ... ... Бұл үшін ... үлгісін таңдағаныңыз (парақтың
бұрышына ұл бала – ұ, қыз бала –қ деп белгіленсе ... ... ... болу үшін ... ... ... | ...... ... |
| | А | б | в |
| 1 | | | |
| 2 | | | |
| 3 | | | |
| 4 | | | ... ... жауап таңдауға әсер етпес үшін тест сұрақтары біріңғай қоңыр
дауыспен оқылады.
Оқушылар ұсынылған жауаптардың бірін (а,б,в)* белгісімен белгілеуі қажет.
1. ... ... адам тұр. ... өту ... ... ... айналып өтемін
Б) адамды жылжытамын да өтемін
В) көңіл күйіме байланысты
2. ... ... сырт ... ... ... ... қызды (ер баланы)
байқадыңыз. Не істейсіз?
А) ешнәрсе, менің жұмысым ... ... ... ... ... барып дереу ғңгімеге тартамын
3. Сіз мектепке асығып барасыз. Жолда бір ... ... ... ... ... ... ... егер біреу көмекке ұмтылса менде барамын
В) 03 хабарлап, өтіп бара жатқандарды тоқтатамын.
4. Сіздің таныстарыңыз жаңа ... ... ... Олар жасы ... адамдар,
сіз не істейсіз?
А) өз көмегімді ұсынамын
Б) мен біреудің өміріне араласпаймын
В) егер сұранса, әрине көмектесемін
5. Сіз ... ... алып ... ... сізге соңғысын өлшеп берді.
Сіздің ... ... ... апарғысы келгенін бірақ құлпынайдың
жетпей қалғанын айтқан өкінішті дауысты естідіңіз. Не істер едіңіз?
А) әрине өкініш ... ... ... қиын уақытта не істейсің?
Б) бұрылып жартысын ұсынамын
В) білмеймін, менің өзіме де ... ... ... ... ... бірі ... ... естідіңіз. Бұл
жағдайда не істейсіз?
А) қатты ашуланып өкпелеткен адамды соңғы сөздеріммен ... ... өмір ... ... адамды жақтаймын
7. Сіз кезекшісіз. Еденді сыпырып жүріп ақша тауып ... Не ... мен ... ... енді ... болады
Б) ертең кім ақша жоғалтқанын сұраймын
В) мүмкін өзіме қалдыратын шығармын
8. Емтихан тапсырып жатырсыз. Неге сүйенесіз?
А) көмекші қағаздар (шпаргалка) әрине, ... бұл ... ... ... ... өз ... Сізге кәсіп таңдау қажет. Сіз мұны қалай жасайсыз?
А) үйдің жанынан ... ... ... бар жұмыс істеймін
В) жер бетінде құнды нәрсе жасағым келеді
10. Ұсынылған саяхаттың 3 ... ... ... Қазақстан бойынша
Б) экзотикалық елдерге
В) дамыған жетекші елдердің біріне
11. Сіз ... ... ... ... ... ... таратылып
кеткен. Сіз не істейсіз?
А) әңгіме айтып тұрамын ар жағы ... ... ... белгілеп жатпаса дереу үйге қайтып кетемін
В) біреумен қосылып ... ... ... ... жұмыс істемей – ақ қамтамасыз етілген өмір ... Бұл ... сіз не деп ... ... ... алғыс айтып келісе кетемін
Б) бірінші біліп аламын қанша адамды мұндай өмірмен қамтамасыз еткенін
В) бас тартамын
13 ... ... ... ... Оны ... ... тұр. Не ... ол туралы ұмытып кетіп, тек талап етілгенде ғана есіме түсіремін
Б) әрине орындаймын
В) есіме түсірмес үшін себебін іздеп қашқақтаймын
14 Сіз ... ... емес ... болдыңыз. Бұл туралы біреуге айтасыз
ба?
А) иә, ... ... ... ... ... ... білмеймін
В) неменеге айтамын, әркім өзіне қажеттіні өзі шешсін
15. Ұжым үшін кім ... іс ... ... ... ... көтерілді.
Бұл сәтте сіз не істер едіңіз?
А) қолымды көтеріп жұмысты жасағым келетінін ... ... ... ... ... ... ... келісуге мен өз уақытымды бағалаймын
16. сіз жолдастарыңызбен шуақты жылы күнде саяжайға жиналдыңыздар. Сізге
телефон соғып ... ... іс үшін жол ... ... қалдыруды
сұранады сіз не істейсіз?
А) жоспарға сәйкес саяжайға кетемін
Б) бармаймын әрине қаламын
В) менің жолдастарымның не айтатынын күтемін
17. ... ит ... ... Үш ... ... таңдайсыз?
А) үйсіз күшік
Б) сізге ұнайтын тамымал ересек ит
В) сирек тұқымды қымбат ит
18. Жұмыстан дем ... ... ...... іс бар” - деп айтып
жатыр. Не істер едіңіз?
А) демалысқа құқым бар екенін еске ... ... ... не ... ... ... балағаттап сөйлесті. Бұған қалай қарайсыз?
А) солай жауап беремін
Б) мұнда тұрған ешнәрсе жоқ деп елемеймін
В) ... ... Сіз ... ... ойнайсыз (немесе басқа музыкалық аспапта). Сіздің
ата-анаңыз сізді қайта-қайта мақтап қонақтарға ойнап беруді ... ... ... ... беремін
Б) ойнамаймын
В) мақтағаны жағымды, бірақ ойнаудан қашқақтап себеп ... ... ... ... Қай ... дұрыс көресіз?
А) барлық асты өзіңіз дайындайсыз
Б) “ кулинария” дүкенінен жартылай фабрикаттар ... ... ... ... ... ... ерекше бір жағдаймен жауып ... деп ... ... қалай қабылдайсыз?
А) қатты қуанамын, қыдырамын
Б) мазасызданамын, өзіндік білім ... ... ... жаңа хабарларды күтемін
23. Сіздің көзіңізше сіздің жолдастарыңызды мақтап жатса, сіз ... ... ... ... ... ... мен қуаныштымын, өйткені менің өзімнің де жетістіктерім бар
В) басқалары сияқты мен де ... ... ... ... ... ... Көшеде сізге екі бала кездесіп,
сыйлықты беруін талап етті. Не істейсіз?
А) ... ... ... олардан қаламсап жоқ деп қашып кетуге тырысамын
В) сыйлықты бермеймін, күресе кетемін
25. Жаңа жыл ... нені жиі ... жаңа ... ... туралы
Б) каникул мен еркіндік
В) қалай өмір сүрдім, енді жаңа жылда қалай өмір сүремін
26. Музыканың сіздің өмірдегі ... ол ... би үшін ... ... ... ... сыйлайды
В) ол маған қажет емес
27. Үйден ұзаққа кеткенде өзіңізді қалай сезінесіз?
А) туған жерім түсіме енеді
Б) үйде болғаннан гөрі ... ... ... ... ... ... ... кейде сіздің көңіл күйіңіз
бұзылады ма?
А) жоқ, егер менің тірлігім жақсы жүріп ... иә, ... ... жиі ... ... Сізге алыс, таулы ауылға кітап беріп жіберу ұсынылды. Сіз не істейсіз?
А) қызықтыларын таңдап алып келемін
Б) менде қажетсіз ... ... егер бәрі ... жатса менде әкелемін
30. Жердегі қымбат бес орынды, бес ... ... ... қымбат ұлы
адамдардың есімін атай аласыз ба?
А) иә, атай ... жоқ, ... ... ... көп
В) ойланбаппын, санау керек екен
31. Адамның жасаған ерлігі туралы ... ... ... ой ... бұл ... ... жеке қызығушылығы болған
Б) атын шығаруға сәті түсті
В) көңілім ... ... таң ... жауабыңыз үшін рахмет!
Алынған нәтижелерді өңдеу: оқушылар әрбір таңдауда жасаған ... ... ... ... ... ... шығару қажет. 10,17,21,25,27
нөмірлерінің жауаптары ... ... ... ... ... ... және “ басқа адамға” бағытының қалыптасуыкелесі нұсқаларда
13 санынан асқан жағдайда көрсетіледі.
А бағаны а * ... ... ... б * ... ... ... в * сұрақтары 2,3,6,8,9,11,12,19,24,31
Кейбір өнегесіздік өзімшілдік позицияны таңдау саны келесі нұсқаларда 13
санынан асқан жағдайда көрсетеді:
А бағаны ... ... ... ... ... ...

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 83 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Бастауыш мектептің математика сабақтарында ұлттық және дидактикалық мазмұнды ойын есептерін қолдану арқылы оқушылардың ой-өрісін дамыту27 бет
«Информатика сабағында оқушылардың шығармашылық белсенділігін дамыту »57 бет
«Өзін-өзі тану» курсын оқыту барысында оқушылардың рухани-адамгершілік құндылықтарын қалыптастырудың ғылыми-педагогикалық негіздері110 бет
Бастауыш мектеп оқушыларының оқу-танымдық қызығушылығын зерттеу тәсілдері55 бет
Бастауыш мектеп оқушыларының сөйлеу дағдысын қалыптастыру әдiстемесi (1-2 сынып)119 бет
Бастауыш сынып оқушылардың таным процестерін дамыту жолдары13 бет
Бейнелеу өнері мен дүниетану пәндерін кіріктіре оқыту негізінде бастауыш сынып оқушыларына эстетикалық тәрбие беру220 бет
Информатикадан оқушылардың іс-әрекетін бақылау мен бағалау негіздері58 бет
Мектеп оқушыларының фермер мамандығына қызығушылығын қалыптастыру55 бет
Оқушыларды зергерлік бұйымдардың жасалу технологиясының әдістемелік ерекшеліктеріне бейімдеу40 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь