Құрмалас сөйлемдерді жіктеу мәселесі

І. К І Р І С П Е
ІІ. НЕГІЗГІ БӨЛІМ
1. Құрмалас сөйлемді топтастыру мәселесі
2. Компонент санына қарай топтастыру
2.1. Екі құрамды құрмаластар
2.2. Көп құрамды құрмаластар
3. Компоненттерінің байланысу тәсілдеріне қарай топтастыру
3.1. Салалас құрмаластар
3.2. Сабақтас құрмаластар
4. Сабақтастарды байланыстырушы амалдарының қатысына қарай топтастыру
1. Есімше формаларының қатысуымен жасалатын сабақтас құрмалас сөйлемдер
2. Шартты рай формаларының қатысуымен жасалатын сабақтас құрмалас сөйлемдер
3. Көсемше формаларының қатысуымен жасалатын сабақтас құрмалас сөйлемдер
ІІІ ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
Құрылымы мен мазмұны жағынан күрделі синтаксистік категорияға жататын құрмалас сөйлемдерді зерттеп, зерделеу тілтанушылар үшін оңай болмағандығы рас. Оның айқын дәлелі өткен ғасырдан бастау алатын сан салалы зерттеулер мен күні бүгінге дейін жарық көріп жатқан еңбектердің барлығында да сөйлемнің осы түріне қатысты күрмеуі қиын мәселелер мен табиғаты тылсымдау бір проблеманың шығып тұратындығында.
Қазақ тіліндегі құрмалас сөйлемге қатысты алғашқы пікір, тұжырымдар П.М. Мелиоранский [5], Н.И. Ильминский [6]және т.б. түркітанушылар еңбектерінде көрініс табады. Авторлардың құрмалас деп көреткен сөйлемдері бүгінгі таным тұрғысынан алғанда жай сөйлемге жататындығына қарамастан, бұл еңбектердің сөйлем табиғатын танытудағы ролін жоққа шығаруға болмайды. Түркі тілдес халықтар ғалымдары да құрмалас сөйлемдерді арнайы зерттеу нысаны етіп алып қарастырды. Олардың қатарында М.З. Закиевтің «Синтаксический строй татарского языка», А. Жапаровтың «Синтаксический строй киргизского языка», Н. З. Гаджиева, Б.А. Серебренниковтардың авторлығымен жарық көрген «Сравнительно-историческая грамматика тюркских языков.
1 Байтұрсынов А. Тiл тағылымы. А.1993.
2 Жубанов К. Исследование по казахскому языку. А., 1996.
3 Аманжолов С. Қазақ тілі ғылыми синтаксисінің қысқаша курсы. А., 1940.
4 Сауранбаев Н. Қазақ тілі. А., 1948.
5 Мелиоранский П.М. Краткая грамматика казак-киргизского языка. – СПб.: Тип. имп. АН, 1897. – Ч. 2.
6 Ильминский Н.И. Материалы (к изучению киргизского наречия с киргизско-русским словарем. – Казань, 1861.
7 Балақаев М., Қордабаев Т. Қазіргі қазақ тілі. Синтаксис. – Алматы: Ана тілі, 1983.
8 Есенов Қ. Құрмалас сөйлем синтаксисi. А.1995.
9 Хасенов Ә. Салалас құрмалас сөйлемдер және олардың тыныс белгілері жөнінде.// Халық мұғалімі, Алматы, 1954, №1.
10 Сауранбаев Н. Қазақ тіліндегі құрмалас сөйлемдер жүйесі. Кітапта: Академик Н. Сауранбаевтың еңбектері. ІІ том, Алматы, 2000.
11 Жиенбаев С. Синтаксис мәселелерi. А.1941.
11 Қордабаев Т. Қазiргi қазақ тiлiндегi құрмалас сөйлемдер.А.,1992.
12 Томанов М. Құрмалас сөйлемдер туралы бірер сөз // Қазақ тілі мен әдебиеті. – 1959. -44-48 бб.
13 Ысқақов А. Құрмалас сөйлем мәселелері // Халық мұғалімі, Алматы, 1940, №23.
14 Есенов Қ. Құрмалас сөйлем синтаксисi. А.1995.
15 Хасенов Ә. Салалас құрмалас сөйлемдер және олардың тыныс белгілері жөнінде.// Халық мұғалімі, Алматы, 1954, №1.
16 Қапалбеков Б. Көсемше бағыныңқылардың дамып қалыптасуы мен мағыналық түрлері. Филол.ғыл канд дисс. А., 2000.
17 Мамытбеков К. Сложносочиненные предложения в современном казахском языке. Автореф. дис. ...канд. филол.наук. – Алма-Ата, 1973.
18 Салиева У. Бессоюзные сложные предложения в современном казахском языке. . Автореф. дис. ...канд. филол.наук. – Алма-Ата, 1974.
19 Әмір Р. Іргелес салалас құрмалас сөйлемдер// Қазақ грамматикасы. Астана, 2002.
20 Шәукенұлы Қ. Синтаксис. А., «Арыс», 2004.
21 Шалабай Б. // Қазақ грамматикасы. Астана, 2002.
22 Елшібаева Ә. Салалас, сабақтас құрмалас сөйлемдердің құрылымдық, функционалдық арақатынасы. КДА, 2006.
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БIЛIМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛIГI
ҚАЗАҚ МЕМЛЕКЕТТIК ҚЫЗДАР ПЕДАГОГИКА ИНСТИТУТЫ
ҚАЗАҚ ТIЛ БІЛІМI КАФЕДРАСЫ
НҰҒМАНОВА ИНДИРА
ДИПЛОМ ЖҰМЫСЫ
ҚҰРМАЛАС СӨЙЛЕМДЕРДІ ... ... ... Т.Н. ... аға ... ... жiберiлдi:
“__” ___________ 2007 ж.
Кафедра меңгерушiсi: _________________
ф.ғ.к., доцент Т.Н. Ермекова
АЛМАТЫ, 2007.
ЖОСПАР
І. К І Р І С П Е
ІІ. ... ... ... ... ... мәселесі
2. Компонент санына қарай топтастыру
2.1. Екі құрамды ... Көп ... ... ... ... тәсілдеріне қарай топтастыру
3.1. Салалас құрмаластар
3.2. Сабақтас құрмаластар
4. Сабақтастарды байланыстырушы амалдарының қатысына қарай топтастыру
1. Есімше формаларының ... ... ... құрмалас сөйлемдер
2. Шартты рай формаларының қатысуымен жасалатын сабақтас құрмалас
сөйлемдер
3. ... ... ... ... ... құрмалас сөйлемдер
ІІІ ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
КІРІСПЕ
Құрылымы мен мазмұны жағынан күрделі ... ... ... сөйлемдерді зерттеп, зерделеу тілтанушылар үшін оңай болмағандығы
рас. Оның айқын дәлелі өткен ғасырдан бастау алатын сан ... ... күні ... ... ... ... жатқан еңбектердің барлығында да
сөйлемнің осы түріне қатысты күрмеуі қиын мәселелер мен ... ... ... шығып тұратындығында.
Қазақ тіліндегі құрмалас сөйлемге қатысты алғашқы пікір, тұжырымдар
П.М. ... [5], Н.И. ... ... т.б. ... ... ... ... құрмалас деп көреткен сөйлемдері
бүгінгі таным тұрғысынан алғанда жай сөйлемге жататындығына қарамастан, бұл
еңбектердің сөйлем табиғатын ... ... ... ... ... ... халықтар ғалымдары да құрмалас сөйлемдерді арнайы зерттеу
нысаны етіп алып ... ... ... М.З. ... ... ... языка», А. Жапаровтың «Синтаксический
строй киргизского языка», Н. З. ... ... ... ... көрген «Сравнительно-историческая
грамматика тюркских языков. Синтаксис», Г.Г. ... ... ... в ... ... К. ... «Сложные
предложения в русском и киргизском языке», Н. ... ... ... в ... ... ... ... «Грамматика
хакасского языка», «Грамматика татарского языка» т. т. еңбектерді атап
өтуге болады. ... ... төл ... да ... тыс қалмады.
Қазақ тіл білімінің қалыптасып, даму тарихында оның негізін салушылар
А. Байтұрсынов, Қ. Жұбанов, С. Жиенбаев, С. ... Н. ... ... аталатыны сөзсіз. Аталған ғалымдар жалпы ... ... ... зор үлес ... ... ... ... ішінде синтаксис
саласына қалдырған мұралары күні бүгінге дейін маңызын жоймағандығын атап
өтуіміз керек. Синтаксистің аса ... де ... мол ... ... ... зерделеу, оның тілдік табиғатын таныту мен құрылымдық-
семантикалық белгілерін айқындау ісінде белгілі ғалымдар ... М. ... Т. ... Қ. Есенов, Р. Әмір, М. Серғалиев,
Б. Шалабай ... мәні ... ... өзектілігі.
Қазіргі қазақ тілін мектепте, колледждер мен жоғары оқу орындарында
оқытудың өзіндік ... бар. Оның ... ... ... ... ... сабақтас, белгілі бір жүйемен оқытылуға тиіс білім
беру сатыларының ... ... ... жоқтығы болса,
екіншіден, оған ... ... ... берілетін материалдардың
мазмұнының арасындағы елеулі ... ... ... ... ... ... да орын алатындығын мойындауымыз ... ... ... ... ... саны ... оған қай ... деген мәселеге қатысты әр автордың оқулығынан әр түрлі жауап алуға
болады. Бұл жайт ... мен ... ... құрмалас сөйлемнің
түрлеріне де қатысты. Сондықтан оны айқындау ісі жұмыстың өзектілігін
танытады.
Диплом жұмысының ... ... ...... ... ... ... Осыған орай төмендегідей міндеттерді шешу көзделеді:
- құрмалас сөйлемнің зерттелу тарихына шолу ... ... ... ... ... ... әр ұстаным бойынша құрмаластарды жіктеу;
- аталған жайттарды нақты тілдік фактілермен дәлеледеу.
НЕГІЗГІ БӨЛІМ
1. Құрмалас сөйлемді топтастыру мәселесі
Қазақ тіл ... ... ... ... ... ... аударған А. Байтұрсынұлы «Тіл-құрал. Сөйлем жүйесі мен ... ... ... ... ... ... береді [1: 300-310]. Оны
сыйыса құрмаласу және қиыса құрмаласу деп ... ... ... ... деп ... ... ... мен Сарыбай аңға шықты)
қазіргі замандағы тілдік таным тұрғысынан ... ... ... жай
сөйлем деп танылғанымен, аталған сөйлемнің оны құрмалас сөйлеммен барабар
ететіндей әлдебір ... ... ... ... ... ... ... Қарабай да аңға шықты, ... да ... ... ... салалас, сабақтас деп жіктеп, салаластарды
мағынасына қарай жиылыңқы, қайырыңқы, айырыңқы, сұйылыңқы және ... ... ... ... бағыныңқы, анықтауыш ... ... деп ... Құрмалас сөйлемді «күрделі сөйлем» деп
атаған Қ.Жұбанов оны салалас және сабақтас деп жіктеп қарастырады [2: ... жылы орта ... 5-7 ... арналған «Қазақ тілінің
программасында» құрмалас сөйлемдердің жасалу ... мен ... ... ... ... Құрмаласты жасайтын амал-
тәсілдер салаласта: алғашқы сөйлем баяндауышы ... еді ... ... рай ... ... –п ... да, және, сосын
дәнекерлері, сол себепті, сондықтан, сөйтіп, бірақ, сөйтсе де, я, әйтпесе,
не ... ... неге ... т.б. ... осы, сол, ... ... ... ... ... ... бар ... тұлғалы етістіктерге негізделген. Салалас құрмаластарды өз ішінде
ыңғайлас, ереуіл, ... ... шарт ... деп ... ... анықтауыш бағыныңқылы, толықтауыш бағыныңқылы, пысықтауыш
бағыныңқылы деп саралайды [2: ... ... ... ... рет практикалық мақсатта емес,
ғылыми тұрғыдан қарастырған С.Аманжолов құрмалас сөйлемдерді ... ... және ... ... деп төрт ... ... ... [3:
359], құрмалас сөйлемдерді арнайы зерттеген ... бұл ... ... ... ... ... құрмаластарды салалас және
сабақтас деп жіктесе [4 ; 46], ... ... ... ... және ... құрмалас деп топтайды [5; 34-106], ал соңғы
топтастыруда құрмаластарды 4-ке ... ... ... ... үйірлі
мүшелі сабақтастар [10; 520], С.Жиенбаев құрмаластың тек салалас ... ... 2 түрі бар ... ал ... құрмаластың “өз алдына бір
бөлек заңдары жоқ” ... ... [11;33]. ... ... бұл ... ... ... деп үш үлкен топқа бөледі. Автор құрмаластың
жалғаулықсыз байланысқан түрін жеке алып ... деп ... ... қолданыстағы топтастырулардан ... ... ... күн тұрғысынан алып қарағанда назар
аударатын тұстары да жоқ ... ... ... ... құрмалас сөйлемдер жүйесі”
атты очергінде іргелес құрмаластар деп отырғаны – тілімізден ... ... ... ... ... ... салалас сөйлемдер. Мұндай
сөйлемдерді салаластың бір тармағы есебінде қарамай, ... ... бір түрі ... ... ... ... – “іргелес құрмаласта
салаластың да, сабақтастың да белгісі бар. Салаласқа тән белгісі - ондағы
жай ... ... ... бір-бірімен тең ... және ... ... ... ... болатындығы. Ал
іргелестерді сабақтастармен жақындастыратын ...... ... ішкі мағына жағынан бірін-бірі сипаттап, бір-біріне тәуелді болып
байланысады” [10; 27-28 ].
Сонымен ... ... ... ... ... ... қызметімен теңестіре қараған ғалым: “Бағыныңқылар басыңқы
сөйлемегі бір жай мүшенің қызметін ... , я ... ... ... ... сабақтас құрмалас сөйлемнің түрлерін төмендегіше жіктейді:
1. Анықтауыш бағыныңқылы;
2. Толықтауыш бағыныңқылы;
3. Пысықтауыш бағыныңқылы - мұның өзі ішінара ... ... ... ... ... ажыратылған.
4. Шарт бағыныңқылы;
5. Қарсы бағыныңқылы;
6. Салыстырма бағыныңқылы сабақтас.
Үйірлі мүшесі бар ... ... екі ... ... ... сөйлемдердің өзіне қатысты бастауышы болмаса, ондайларды есімше
анықтауыш үйірлі мүшелі жай ... ... де ... ... ... демалысқа кетті), егер бастауышы болса, мұндайларды
анықтауыш ... деп ... ... кітапханадан алып оқыған қызық
кітап бүгін маған тиді).
Қазақ тіл білімінде құрмалас сөйлем синтаксисі мәселесінің зерттелуін
Қ. ... үш ... ... ... [14:117]. Алғашқы кезеңге
1920-1940 жылдар ... ... А. ... ... С. ... Х. ... С. Аманжолов, Н.
Сауранбаев, М. Балақаевтардың еңбектерін, екінші кезеңге 1940-1950 ... С. ... С. ... Н. ... ... А. Ысқақов, Ғ. Бегалиевтердің еңбектерін, ал үшінші кезеңге 1950
жылдан кейінгі Т.Қордабаев, О.Төлегенов, А.Әбілқаев, Қ. ... ... ... ... Бұған қоса осы тұста жарық көрген Р.
Әміров, Қ. ... ... [16] ... де ... ... ... ... зор
үлес қосқанын атап кеткен орынды. Сондай-ақ аталған үш кезеңге қосымша
төртінші кезеңді қосудың да ... жоқ деп ... ... ... ... үшінші кезеңде қазақ тіл біліміндегі құрмалас сөйлем
синтаксисі ілімінде теориялық мәні зор тың ... ... ... осы ... ... күңгірттеу көрінген көптеген мәселелердің басы
ашылды, осы сала бойынша озық идеялы аға буын ғалымдар легі ... ... ... ... жас ... легін қалыптастырды. Олардың
қатарында профессорлар Қ. Есенов, Р. ... Т. ... Б. ... ... ... бар. Ал ... ... тоқсаныншы жылдардың аяғы мен
бүгінгі ... ... ... тек құрмалас сөйлем мәселелері ғана емес, жалпы
қазақ тіл білімі, оның ішінде грамматика, синтаксис ғылымында жаңа ... ... Осы ... құрмалас сөйлемге тікелей немесе жанама
қатысы бар отыздан астам ғылыми диссертациялар ... Бұл ... ... ... тыс қалып келген құрмалас сөйлемнің ... ... ... мен көп ... ... мағыналық сипаттары, компоненттерді байланыстырушы тұлғалардың
құрмалас сөйлемнің мағыналық қатарын түзудегі ... ... ... оны жаңа арнада ... ... ... бірлігі ретінде қарау; мәтіннен тыс, оқшау жеке-
жеке қарастырылатын сөйлем емес, өзіне дейінгі, өзінен кейінгі сөйлемдермен
мағыналық байланыстағы бүтіннің бөлшегі ретінде ... ... даяр ... ... емес ... байланысы жоқ оқшау категория емес,
тілден тыс факторлардың да ықпалы тиетін, ... ... ... ... ... ... ретіне қарай бір тұлғадағы
құрылымдардың әр алуан ... ие ... ... әр ... ... ... ... сөйлемдер парадигмасын түзуге болатындығы күн тәртібіне
қойылуда.
Осы кезеңнің үлесіне ... М. ... Б. ... ... З. ... Б. ... К. Садирова, Б.
Қапалбеков, С. Қазыбаев, С. Айтжанова, А. Фазылжанова, Б. ... ... ... ... ... мәселеге жан-жақты қарауға ықпал
етері сөзсіз. Десе де ... ... ... ... ... ... оны ... формаларға, көмекші
тәсілдерге басым назар аударылады да, құрмалас сөйлемдердің компоненттер
сипатының жалпы сол ... ... ... ... ... пен
семантика арақатынасы саласының ... ... әлі де ... қажет етеді.
Ғалым Б. Шалабай құрмалас сөйлемдерді байланыс сипатына қарай салалас
және сабақтас деп бөледі де, үш ... одан да көп ... ... ... көп ... ... деп, оны өз ... көп
компонентті (сыңарлы) салаластар, көп бағыныңқылы сабақтастар және аралас
құрмаластар деп жіктейді. Салалас құрмаластарды компоненттерінің ... ... ... ... деп ... де, ... мағыналық қатынастарына қарай ыңғайлас (мезгілдес), себептес,
қарсылықты, талғаулы, кезектес деп саралайды [18; ... ... ... - ... ... ... предикатив сыңарларының санына
қарай жіктеп алуы.
Ал ғалым Р. Әмірдің классификасы өзіндік жаңалығымен ерекшеленеді. Ол
қазақ тілі құрмалас ... ... үш ... ... ... ... Жалғаулықты салалас құрмалас сөйлемдер; 2. Іргелес салалас ... 3. ... ... ... Оның ... іргелес салаластарды
бөліп алып, оны құрылыс ерекшелігіне қарай тұрақты іргелес салалас құрмалас
сөйлемдер, ауыспалы іргелес салалас құрмалас ... деп ... ... әрі ... ... ... ... Мезгілдік іргелес салалас құрмалас сөйлемдер
2. Қарсылықтық іргелес салалас құрмалас сөйлемдер
3. Себептік іргелес салалас құрмалас сөйлемдер
4. ... ... ... ... ... ... қатынасты білдіретін іргелес салалас құрмалас сөйлемдер
6. Айқындауыштық қатынасты білдіретін іргелес салалас құрмалас сөйлемдер
7. Объектілік қатынасты ... ... ... ... ... ... компонентті іргелес салалас құрмалас сөйлемдер
9. Ауыспалы іргелес салалас ... ... ... ... ... өз ішінде ыңғайлас салалас,
себептес салалас, ... ... ... және кезектес салаластар деп
жіктейді [19; 695-701].
Автордың көрсеткен іргелестері құрмалас сөйлем қалыптаса бастаған
кездегі ... ... ... ... ... ... ... ескергендігінен туындағандығы айқын.
Қазақ тіл білімінде құрмалас сөйлемдерді топтастыруда ... ... ... Дәстүрлі топтастыруда құрмаластың үш түрі көрсетіледі:
салалас, сабақтас және аралас. Қазіргі ... ... ... түрі ... ... құрылымдық ұстаным бойынша, құрмалас
сөйлемдерді құрамына (құрамындағы ... ... ... ... екі ... топқа бөліп қарастырамыз:
екі (қос) құрамды құрамаластар;
көп құрамды құрмаластар.
Екі құрамды құрмаластардың құрамындағы компоненттердің бір-бірімен
грамматикалық байланысу ... ... ... және ... деп, ал көп
құрамды құрмаластарды аралас, көп компонентті ... көп ... деп ... ... екі ... ... ... сөйлемдер мағыналарына қарай
төмендегiдей түрлерге бөлiнедi: Жалғаулықты мезгiлдес салалас ... ... ... ... ... жалғаулықты себеп-салдар салалас
сөйлем мен ... ... ... ... жалғаулықты қарсылықты
салалас сөйлем мен жалғаулықсыз қарсылықты салалас сөйлем, жалғаулықсыз
шартты ... ... мен ... ... ... сөйлем, жалғаулықты
салыстырмалы салалас сөйлем мен жалғаулықсыз салыстырмалы ... ... ... ... арқылы жасалатын салалас сөйлемдер: талғаулы
салалас сөйлем пен кезектес салалас сөйлем.
Жалғаулықсыз салалас ... ... ... сөйлем жатады. Көп
компоненттi салалас сөйлем екi не одан да көп жай ... ... бұл ... сыйыса айтылады.
Құрмалас сөйлемдерді баяндауышының қай сөз табынан жасалуына қарай
есімді құрмалас сөйлемдер, ... ... ... деп ... толық
негіз бар. Аталған топтастырудың қай-қайсысы болмасын, қазақ тіл білімінде
бірі жеткілікті, бірі аз мөлшерде болса да ... ... ... жаңа ... мен соны ... ... баяндауыштарының тұлғалық ерекшеліктеріне қарай ... ... ... ... мағыналық қатынасты негізге алып
топтастыруды теріске ... ... ... ... ... ... көрсетіледі: ыңғайлас мәнді құрмаластар, шарт мәнді
құрмаластар, қарсылық мәнді құрмаластар, ... ... ... ... ... ... мәнді құрмаластар, амал мәнді құрмаластар,
мақсат мәнді құрмаластар, түсіндірмелі мәнді құрмаластар, кезектестік және
талғау ... ... ... ... ... ... ... де бар. Оның алғашқысы бойынша сабақтастар:
1. ... ... ... ... сабақтас құрмалас
сөйлемдер;
2. Шартты рай формаларының қатысуымен жасалатын сабақтас құрмалас
сөйлемдер;
3. Көсемше ... ... ... ... құрмалас сөйлемдер
деп жіктеледі.
2. Компонент санына қарай топтастыру
Қазақ тіл ... ... ... топтастыруда оны көбіне
байланысу тәсілі ... ... мен ... арасындағы семантика-
грамматикалық тәсіліне қарай (ыңғайлас, қарсылықты, ... т.т.) ... ... ... ... да ... ... деген түріне қатысты
әр алуан пікірлер өрбіді. Осы мәселеге орай, ғалым Б. ... ... ... ... 1982 жылы ... ... ... байыпты ұсыныс жасайды: «Құрмалас ... ... ... ... болу үшін ... ... компоненттердің санына
қарай: жай құрмалас сөйлем, ... ... ... деп бөлген тиімді
болады. Екі компоненттен құралған құрмаластарды жай құрмалас десек, үш ... да ... ... ... ... ... сөйлем
қатарына жатқызамыз», - деп, одан әрі жай құрмалас сөйлемдерді салалас,
сабақтас, ал ... ... (үш ... одан да көп ... ... құрмаластарды) көп компонентті құрмаластар деп, оны
өз ішінде көп ... ... ... көп ... ... ... ... деп жіктейді. Автордың осы топтастыруы 2002 жылы
жарық көрген «Қазақ ... ... ... ... одан ... ... компоненттерінің байланысу тәсіліне қарай
жалғаулықты, жалғаулықсыз деп ... де, ... ... қатынастарына қарай ыңғайлас (мезгілдес), себептес, қарсылықты,
талғаулы, кезектес деп саралайды [20, 690-692 бб.]. Назар аударатын ... ... ... ... ... сыңарларының санына қарай
жіктеп алуы. Аталған топтастыру кейінгі ... ... ... ие
болды. Бұл пікірге біз де қосыламыз. Компонент санына қарай құрмаластың ... ... ... құрмаластар;
2.Көп құрамды құрмаластар.
1.2. Екі құрамды құрмаластар
Құрмалас сөйлемдер кемінде екі жай сөйлемнен құралады десек, екі ... оның саны екеу ғана ... ... айтсақ, екі
предикативтілік орталыққа негізделеді. Предикативтілікке қатысты пікірлерді
жинақтай ... ... пен ... ... ғана ойды ... ... ... (Ф.И. Буслаев, А.А. Потебня, Д.Н. Овсянико-
Куликовский, А.А. ... ... ... ойды ... олай ... әрбір сөйлемде
предикативтілік бар (А.М. Пешковский);
3) Сөйлем мазмұны – шынайы өмір ... олай ... оның ... ... бар, осы ... ... деп аталады
(В.В. Виноградов).
Сонымен предикативтiлiк – сөйлемнiң негiзгi қасиетiн ... ... ... ... ... ... мысалы: «болған той», «тойдың болуы», «той болды», соңғысы
ғана айрықша функционалды сапаға – ... ие. ... жақ, шақ ... арқылы жүзеге асады. «Жалпы сөйлем бiр ... екi бас ... ... ... ... ... ең жоғары түрi екi бас мүшелi сөйлемдерде нақты, ал ... ... ... ... ал мүшеленбейтiн сөйлемдерде болмайды да.
Мiне, бұған қарағанда, предикативтiлiк тек бастауыш пен ... таза ... ... - деп ... Т. ... 6б.]. Предикативтiлiктi бiлдiруде тiлiмiзде ең көп жұмсалатындар –
бастауыш – баяндауыш құрылымындағы ... ... ... үшiн ең ... екi мүше ... ... – ойдың кiм, не туралы екенiн бiлдiретiн
мүше, яғни бастауыш; сондай-ақ ол туралы не айтатынын ... ... ... мүше ... Осы екi ... ... қатынасы сөйлем
құрауға негiз болады. Өйткенi сөйлем пiкiрдi, яғни болмыстағы, ... ... ... үшiн ... пен ... ... ... қатынас деп аталады.
Тiлде осы предикативтiк қатынасқа iлесiп жүретiн грамматикалық формалар
ретінде ... ... орын ... шақ, жақ және рай ... ... сөйлемде айтылған пiкiрдiң болмысқа шақ, мезгiл жағынан,
қандай қатынаста тұрғанын бiлдiру үшiн қызмет етед. (Жаңбыр жауды – ... тұр – ... ... ... ... не ... және оның субъектiсiнiң сөйлеушiге
қатынасын ... Ол ... ... ... өзi не ... тобы ... ... не сөздiң адресаты (сен, сендер), сырттағы кiсi, яғни ... ... ... ... (ол, ... ... ... рай, жақ формалары – сөйлем арқылы айтылған пiкiрдiң болмысқа
байланысын, қатысын бiлдiретiн ... ... мүше осы ... жиып ... ... мүше ... көтерiледi.
Предикативтiлік (І) дегенiмiз – пiкiрдiң болмысқа қатысын бiлдiру. Сөйлемде
бұл мағына баяндауыш мүше ... ... ... баяндауышты
предикат мүше деп атайды. Ал бастауыш пен ... ... ... ... (ІІ) деп аталатыны белгілі. Құрмалас сөйлем
компоненттерінің саны ... ... ... ... ... ... ... сөйлемнің грамматикалық белгілері
доминанттық сипатқа ие болады.
Бірақ субъект-предикаттық қатынас пен бастауыш-баяндауыштық қатынастың
арасына ... ... ... ... Бір ғана предикативтілік ұғымына
сыйғызуға болатын бұл ұғымдар – зерттеудің әр түрлі ... ... ... ... ... дегеніміз логикалық аспект тұрғысынан –
субъект-предикаттық қатынас, ... ... ... – бастауыш-
баяндауыштық қатынас, коммуникативтік ... ...... ... шығады. Бұл ұғымдардың бір сөйлем бойында ... ... да, ... ... да бар. ... Ашу – ... ақыл – дос. ... қай аспектіден қарасақ
та, сәйкес келіп тұр: ашу, ақыл - әрі ... ... ... әрі тема ... саналса, дұшпан, дос - әрі предикат, әрі
рема, әрі грамматикалық баяндауыштар.
2) Уәде бергіш адамға сене ... ... ... пен тема-ремалық қатынас арасында белгілі бір дәрежеде
сәйкестік болғанымен, грамматикалық бастауышы жоқ ... ... ... ... ... ... көптеген мысал
табуға болады.
Сөйлем синтаксисiн, әдетте, жай сөйлем және құрмалас сөйлем синтаксисi
деп екi топқа бөлсек, олардың ... ... тән ... ... олар ... ... ерекшеленеді. Екі құрамды құрмаластарды
жасауда жай ... ... түрі ... ... Көп құрамды құрмаластар
Көп құрамды құрмаластардың құрамында, аты айтып тұрғандай, ... ... ... ... ... ... . Құрамында екi не одан да ... бiр ... бар ... түрi көп ... сабақтас
деймiз.
Көп бағыныңқылы сабақтастың мағынасы дара бағыныңқылы сабақтастың
мағанасынан күрделi болады. Көп бағыныңқылы ... бiр ... ... я онан да көп ... ... жасалады.
Бағыныңқылардың басыңқымен байланысына қарап, көп бағыныңқылы
сабақтастар жарыспалы көп бағыныңқылы ... ... көп ... болып екiге бөлiнедi.
Жарыспалы көп бағыныңқылы сабақтастардың құрамындағы әр бағыныңқы
сөйлем басыңқымен тікелей байланысады. ... ... ... ... ... әр алуан жарыспалы бағыныңқы болып өз ара
екiге бөлiнедi. Бiрыңғай жарыспалы сабақтасқа мысал: Ертеңiне ... ... бұлт ... ... бiр күн ... ... Әр алуан
жарыспалы бағыныңқыға мысал: Жиын есiне ... ... оты ... ... ... ... Бектайдың шарасы болмады (М.И).
Сатылы көп бағыныңқылы сабақтастардың құрамындағы әр бағыныңқы сөйлем
басыңқымен тікелей байланыса алмайды, бірінші бағыныңқы ... ... т.т ... ... ... ... ... құрмаластар
Компоненттерi салаласа да, сабақтаса да байланысатын құрмаластың түрi
аралас ... деп ... ... жолы ... ... ... ... құрмаластың ерекше түрi болып саналмайды. Өйткенi мұнда
оның ... тән ... ... болмайды, тек бұрыннан белгiлi
салаласа және сабақтаса байланысу амалдарының ... ... ... ... кем ... үш жай сөйлем болады.
Ерекшелігі:
1. құрамындағы компоненттер санының ... көп ... ... ... да, ... да ... шығып кетпегенде, Игiлiк жiгiттердi сөзге айналдырып бөгей тұрмақ
едi, бiрақ оның ретi ... ... (Ғ. ... ... ... ... қарай топтастыру
Құрмалас сөйлемдерді салалас, сабақтас деп бөлу тұлғалық принципке
негізделеді. Бірақ бұл ... ... ... ... жоқ. Ғалымдар
арасында салалас, сабақтасқа қандай ... ... ... сұрақ
төңірегінде біраз пікірталастар болды. Алғашқы ұстанымды негізге алғандар (
С. Жиенбаев, Н. ... Ғ. ... ... ... –ып, -іп, -п ... ... ... салалас
құрмалас сөйлемдер қатарына жатқызды. Н. Сауранбаев “іргелес сабақтас”, С.
Аманжолов “үлестес ... деп ... ... ... Қ. ... құбылыстағы сөйлемдер” деп атайды да, тұлғалық тиянақсыздықты басты
ұстаным ретінде ұстап, мұндай ... ... ... тілінде
сабақтастардың қатарында қарастырылатынын айтады.
Профессор А.Ысқақовтың “Құрмалас сөйлем мәселелері” атты ... ... жай – ... пен ... ... өзара ажыратуда
негізгі ұстаным етіп екі жай сөйлемді байланыстырушы ... ... ... ... Осыдан келіп, Омар кітап оқып, Жамал хат жазып
отыр тәріздес ... ... ... деп ... ... сабақтас құрмалас деп дұрыс түсіндіреді. Мұндағы дәлелі -
бағыныңқы сөйлем баяндауышының тиянақсыз тұлғада ... ... ... ... байланысты профессор Ә.Хасеновтың
“Салалас құрмалас сөйлемге және ... ... ... жөнінде” деген
мақаласында іліктес салалас деп айтылып жүрген сөйлемдерді түсіндірмелі
салалас деп атауды ... ... ... жаңа ... ... болды: ол –
наградты ақтау жолындағы арман еді ... ... ... ... тең ... байланысқан сөйлемдер
тобын салалас құрмалас дейміз” деген анықтаманың өзі дұрыс ... Оған ... Іші ... ... кезде жолықтым ба немесе білген ... ... ме, ... ... әңгімелер қозғады сөйлемінің жоғарыдағы
анықтама бойынша салалас құрмалас бола алмайтынын ... ... ... ... ... жүргендігін” көрсетеді [12; 45].
Өзара тең байланысқан, бірақ интонация арқылы ... ... ... ... ... оған ... ... сұраулық шылауы бар немесе
көсемше тұлғалы (-ып, -іп, -п) сөйлемдерді ... ... ... ... құрамындағы алғашқы сөйлем соңғы сөйлемге бағынышты
болатындығын айтады.
Сөйтіп қазақ тіл білімінде салалас, сабақтас құрмаластарды ... ... ... ... алу ... ... ... компоненттердің мағыналық қатынасы; 2) компонент
баяндауыштарының тұлғалық белгісі.
1. Салалас құрмаластар
Салалас пен сабақтастың арасындағы ... - ... ... ... мағыналық байланыстарында интонациялық құбылыстарында,
компоненттердiң негiзгi екi мүшесiнiң бiр – ... ... ... ... ... формасында. Салалас
құрмаластың баяндауыштары тиянақты болады.
Жақсының жақсылығын айт, нұры тассын – ... ... мiн ...... ... ... түрi мен сабақтас түрлерiнiң арасында мынандай
өзгешелiктер бар:
1. Салалас құрмалас сөйлем ... ... ... ... да, сабалас құрмалас сөйлем компонеттерiнiң
алдыңғылары ... ... ... тек ... ғана тиянақты
формада болады
2. Салалас құрмаластың баяндауыштары тең дәрежеде, теңдiк қатынаста
тұрып, ... ... ... ... ... ... ... компонент баяндауышына бағына байланысады.
3. Салалас құрмаластың жай сөйлемнен кейiн болатын ... ... ... ... да, сабақтас құрмалас сөйлем
компонеттерi арасындағы интонация тиянақсыз, ... ... ... Салалас құрмалас компоненттерiнiң баяндауыштары өз бастауыштарымен
қиыса байланысса, сабақтас құрмалас сөйлем компоненттерiнiң
баяндауыштары өз баяндауыштарымен ... ... ... ... компоненттерiн бiр –бiрiмен құрмаластыру
үшiн жалғаулық шылаулар қолданылады, ал сабақтас құрмалас сөйлем
компоненттерiн құрмаластыруда септеулiк шылаулар қолданылады.
6. ... ... ... 1 компонентi 2 компонентке тәуелсiз,
оның iшiндегi мүшелерге байланыссыз болып келсе, сабақтас құрмалас
сөйлемнiң бағынышты компоненттерiнiң ... өзi ... ... ... бiр ... ... ... соны түрлi
жағынан айқындап, тұрлаусыз мүше тәрiзденiп кетедi.
Салалас құрмаластың түрлерiн саралауда қазақ тiл бiлiмiнде әр
тұрлi пiкiрлер ... ... А. ... ... бес ... ... қайырыңқы, айырыңқы, сұйылыңқы, қойылыңқы.
Ал Қ. Жұбанов топтамасы қазiргi қазақ ... ... ... ... ... болды: ыңғайлас салалас, ереуiл салалас, талғама
салалас, себеп-салдар салалас, шарт-жағдай ... ... ... iргелес салаластар қазiр жалғаулықсыз салалс ... ... ... ... ... қарай жалғаулықты салалас
және жалғаулықсыз салалас сөйлемдер деп бөлiнедi.
Салалас құрмалас сөйлемдер ... ... ... ... (іргелес), ауыспалы болып бөлінеді.
Жалғаулықты салаластардың компоненттері өзара жалғаулық шылаулар арқылы
байланысады. Қазіргі қазақ тілінде оның төмендегідей мағыналық топтары ... ... ... ... ... кезектес салаластар.
Қазақ тiл бiлiмiнде алдымен, жиылыңқы (А.Байтұрсынов), кейiннен ыңғайлас
(Қ.Жұбанов, С. Жиенбаев) деген атпен мәлiм ... ... ... деп
аталатын құрмаластың түрі соңғы кезде жарық ... ... ... деп атап жүр. ... сөйлемдер өзара ұқсастығы болғанымен,
ішнара семантикалық айырмашылықтары бар ... ... ... ... ... оқиға, жай-күй баяндалса, мезгіл мәнді
құрмаластарда белгілі бір уақыт шеңберінде өтіп жатқан ... ... ... ... да, де, ... әрi. Мезгiлдiк мәннiң
берiлу сипатына ... ... ... Қ. ... бiр ... (Деревняда үн де жоқ, от та жоқ (Ғ.М.).) және әр мезгiлдес
салаластар (Залдағы жарық ... де, ... баяу ... ... ашылды
(З.Қ.).) деп жiктейдi.
Қарсылықты салалас құрмалас сөйлемдер
Қарама-қарсылық ... ... ... - ... ... бірі. Қоғамның субъектісі ретінде адам айналасында болып жатқан
құбылыстарды тек бақылап қана қоймайды, оған ... ... ... ... Қоғамдағы құбылыстар мен оқиғалар туралы ... ... ... ... ол туралы көзқарасын білідіреді, мақұлдайды
не терістейді. Адам мен қоғам арасындағы осы байланыстың ... ... ... табады. Қазақ тіл біліміне бір кездері «ереуіл», «қайшы»
салалас деген атпен енген, кейіннен «қарсылықты салалас» деп ... ... ... ... қарама-қарсы келетін әрекеттерді,
оқиғаларды баяндайды. Компоненттердегі қарсылықты мән қалай құрылады:
1) бірінші компоненттегі ... ... ... ... ... беріледі.
2) бірінші сыңарда баяндалған оқиғаның күтілетін
нәтижесі екінші компонентте ... ... не ... ... ... ... белгілі бір ой айтылады, бірақ ол мәні
жағынан бірінші сыңарда айтылған ойға ... ... ... ... ... салаластың түрi
қарсылықты салалас деп аталады. ... ... ... ... де, ... ... да. ... мәндегi жалғаулықтардың бiр-бiрiнен
мағыналық айырмашылығы жоққа тән, олар бiрiнiң ... ... ... ... ... ... шылаулардың ролі біркелкі
емес.
Компоненттерi жалғаулықсыз байланысқан қарсылықты ... ... ... айтуға да болады, ... ... ... ... ... жалғаулықты алып тастауға болмайды.
Мұндайда ... ... ... ... ... ... ... байланыс жойылады. Мысалы: Шырай мына сөзден тіксініп
қалды, әйтсе де Құдабайды ойлады (Д. Досжан).
Қарсылық мәнді құрмаластар ... ... ... ... реалды
қарсылықты және ирреалды қарсылықты сөйлемдер болып бөлiнедi.
Реалды қарсылықты құрмаласта қарсы ... ... ... ... ... ... ... мен ат шана өтiп кетті, бірақ
Әбдiрахман терезеге сүйенiп ұзақ тұрды ... . - Ұлы ... ... ... тұрады, сөйтсе де бұл бірге оянады. Асығыс-ақ,
дегенмен қайырылмау ұят. (Қ. Тоқмырзаұлы)..
Ирреалды қарсылықты сөйлемнiң ... ... ... бiр ... ... ... ... басыңқыда сол әрекеттiң орындалуы
терiске шығарылады. ... ... ақша ... бай болған, бірақ
өлікке кебін бермеген сараңдар бұл (Д. Досжан). ... ... ... ... ... ... әзірше айта қоярлықтай қимыл
көрінбейді. Барайын деймін, бірақ жер ... ... ұзақ ... бойы ... қарастырылмай, тек
соңғы жылдар ғана сөз боп келедi. Компоненттерiндегi iс-оқиға желiсi ... ... ... ... ... ... жиi
кездеседi. Жалғаулықтары: ал, да, де, та, те. Компоненттерiнде ... ... ... ... ... ... ... шарттық және салыстырмалы салалас құрмалас
сөйлемдер
Компоненттерiнiң бiрiнде iс-оқиғаның себебi, екiншiсiнде салдары
баяндалатын ... түрi ... ... ... деп ... ... екi компонент сондықтан, сол себептi жалғаулықтарымен
байланысса, алғашқы ... ... ... ... соның
салдары берiледi. Ал екi компонент ... ... ... ... компонентте iс-оқиғаның салдары баяндалып, соңғысында
оның себебi баяндалады.
Қоғаммен тығыз байланыстағы адам және оның ... ... ... ... сүйенетіні мәлім. Диалектиканың негізгі
категорияларының бірі – ... ... ... ... ... байланысты құбылыстардың бірі ғана емес, сонымен
бірге құбылыстар арасындағы көпжақты байланыстың негізі болып саналады.
Жалғаулықты ... ... ... ... ... ... сондықтан тіл білімінде оған қатысты аса бір ... ... ... болмайды. Әдетте олар екінші компоненттің құрамында келеді.
Егер себептік салаластар ... сол ... ... ... ... ... ... компонентте орындалған не орындалып
жатқан, болмаса орындалатын іс-сапаның себебін ... Ал ... ... ... жалғаулықтары арқылы байланысса, ... ... ... ... не ... жатқан, болмаса
орындалатын іс-сапаның себебін білдіреді.
Кезiнде Қ. Жұбанов шарт-жағдай ... деп ... ... ... мағыналары өзара шарттас болып келедi. Жалғаулықтары:
әйтпесе, болмаса. ... ... ... ... жалғаулық қойып,
бiрiнiң орнына екiншiсiн қолдана беруге болмайды. Алғашқы компонентiнiң
баяндауышы ... ... ... ... ... тұрғысынан алсақ, шарт категориясы ... ... ... ... Бұл жөнінде ғалымдар ... ... ... ... ... сипатта болатындығын,
шарттың себеп болу, ... шарт болу ... ... ... өзі - ... да ... бір ... шарт екендігін айтады.
Шарт мәнді сөйлемдердегі компоненттер арасындағы мағыналық қатынас
төмендегіше көрінеді:
1) шарт – ... ... шарт – ... ... ... шарт – ... белгісіз нәтиже (қимыл-
әрекет)
Бұл мағыналық қатынас барлық тілдерде де бар. Осыған орай, шарт ... оның ... ... бағыныңқыны мағыналық жақтан кейбір
зерттеулерде үш ... ... ... ... ... ендi ... бөлiп (реалды, ирреалды) қарастырады.
Мысалы: Сен келiсiм бер, әйтпесе ... ... ... ... Сен ... бер, ... мен саған жоқпын (ирреалды салала). Сен
келiсiм бер, ... ... ... ... да ... ... салаластар. Жалпы тілімізде салыстырудың екі түрі ... – екі ... ... салыстырылуы (Бетегеден биік, жусаннан
аласа және т.б.); ... – зат ... ... бір ... сапа
дәрежесімен салыстыру (көкшіл, жастау және т.б.). Ғалымдар оның алғашқысын
нақты ... деп, ал ... ... деп ... Құрмалас
сөйлемдегі салыстыру мәнінің өзіндік ерекшеліктері бар.
Салыстырмалы мәндегі құрмаластарда ... ... ... ... алынған екі түрлі субъектінің қасиеті, ... ... ... ... ... сөз бар да, ... ... татымсыз сөз бар
(М. Иманжанов).
Мұндайда салыстыру заты ортақ болуы мүмкін ... ... ... екі ... зат ... ... ... қарап тал өсер, ал қатарына
қарап бала өсер.
Жалғаулықты талғаулы, кезектес салалас құрмалас сөйлемдер
Үнемi ... ... ... ... ... және
кезектес салаластар жатады. Талғаулы салаластарды А. ... деп ... ... бейтарап, ал Қ. Жұбанов талғама салаластар
деп атаған. Компоненттерiнде айтылған iс-оқиғаның бiреуiнiң ... ... ... ... ... Жалғаулықтары: не, немесе,
әйтпесе, әлде, не болмаса, я, құй, ... яки. ... ... ... ... ... гөрi бiрыңғай мүшелердi
байланыстыруда жиi қолданылады.
Т. Қордабаев талғаулы салаластардың өзіндік ... ... ... ... болмаса, мағына жағынан дербес
сөйлемдер екендігін және аталған ... тек ... ... ... ... ой, ... ... соң бiрi кезектесiп
орындалатынын бiлдiретiн салалстың түрi кезектес салалас деп аталады.
Кезiнде С. ... ... және ... салаластарды, екi жақтылығына
орай, оларды бөлмей, бiрге қарастырған болатын, кейiннен олардың мағыналық
ерекшелiктерi сараланды. ... ... ... бiрде,
бiресе, кейде.
Қазақ тіл білімінде тек салаласа байланысады деп ... келе ... ... ... ... да байланысу арқылы да тура осы мәнді
білдіретіні айқын. Кезектестің сабақтаса байланысатын түрі бар екендігін
айтқан ... ... ... сабақтастың болжалды сабақтас деген
түрін қосады. ... ... ... құрылымдық үлгісі негізінде
қалыптасқан сөйлемдер тілімізде кездеседі, бірақ тілтанушылар еңбектерінде
талғаулы, кезектес салаллас ... ... ... оралымды жай
(күрделенген) сөйлемдермен шатастыру фактілері кездеседі. Мысалы, талғаулы
салалас деп көрсетіліп жүрген төмендегі ... ... ... бен қылық суық көңілді жылытады немесе жылы көңілді суытады. Тура
келесің бе, әлде жолдағы ауылға соқтың ба? Аса бір ... ... ... ... кезде әкесі, қалайда, не түсіне кіреді, не көз ... ... ... ... береді («Қазақ грамматтикасы», 694-695).
Күндіз олар ... жем ... не ... басқаға жем болмауын көздейді
(Т.Қ. -70-б.). Бұнысы жаңа көрген Көкен елінің мынау ... не ... ... ел ... ... ... шыңға тартқысы келген байлауын
танытады. Я асқан данышпан шығар, я дым ... ... ... ... ... ме, әлде ... әңгімелескісі келді ме - әйтеуір
Андрейдің бүгін қасында болуын ... ... (Қ. Ш. ... ... ... талғау мәні бар, бірақ бұлар
құрылысы жағынан құрмалас сөйлем ... ... ... ... жай
сөйлемдер. Құрмалас сөйлемнің әр компонентінде субъект-предикаттық
қатынастың болуы туралы қағида ... ... де ... ... ... ... қатысты соңғы кезде жарық көрген еңбектерде
оның таза талғау мәнімен бірге кейбір құрылымдарда талғау-шарт мәнді ... ... ... (Т.Қ. -70-б.; ... – шарт мәнді, автор
келтірген ... Сен ... ... ... ... мен сені бұл ... (Ә. ... Сен оны өлтір, болмаса өзің өлесің (А. Бек). – Т. ... ... ... да ... ... таза ... ... авторлар көрсеткендей, талғау-шарт, сондай-ақ талғау-себеп, талғау-
мезгіл, талғау-салыстырма мәнді сөйлемдердің ... ... ... ... ... ... ... байланысты. Болжам жоқ жерде талғау да
болмайды. Мұндай құрмаластардың тағы бір ...... да, ... да ... Ал оның әр ... ... ... атаудың шеңберіне сияды.
Талғау-себеп: Поштаға сенбегендігі ме, жоқ әлде мен арқылы беріп
жібергісі ... ме, ... ... даяр ... алып, маған ұсынды (Ә.
Сығай). Жақсының жанына арашашы болдың ба, әлде ... ... ... ба, екі ауыз сөзді білдім деп хан қасына отыруға нең ... ... ... құда түсіп кеткеннен кейін бе, әлде қыстауға ... ма, ... ... ... ...... ... ай ма екенсің,
Жер бетінде гүл ме екенсің?
Ай мен күн бе екенсің,
Мың бір түн бе ... ... ... ... ... ... етіп турайды немесе ұнның қатты сортынан
жасалған макорон қолданылады ... ... ... ... байланыстырады деп көрсетіліп жүрген әйтпесе, болмаса
жалғаулықтары үнемі осы ... ... ... ... ... ... |
| | ... ... ... ғой, ... |Уәдеңді бер, болмаса қыз жоқ саған. |
|өзім барғалы отыр едім (Ә. |Сен ... ... ... ... мен|
|Нұршайықов). ... бұл ... ... (Ә. ... ... ... ... ... ... жүр едік (Б. Майлин) | ... ... ... ... ... ... шешуші
роль атқара бермейді. Мұндайда компонент ... ... ... ... да ... бар. ... жалғаулықтар арқылы
байланысқан құрмаластардың алғашқы компонентіндегі іс, ... ... ... ... ... ... талғау мәнді құрмалас
түзіледі де; ал екі компонентте де әлі ... ... ... ... райдың ІІ жақ формасы арқылы жасалып, екінші компонент І
жақта тұрғанда ... ... І ... субъект ІІ жақтағы субъектіге
шарт қойса) шарт мәнді құрмаластар түзіледі.
Кезектес мәнді ... ... ... ... талғау мәнді
құрмаластар секілді, тек қана жалғаулықтар ... және ... ... жүр. ... ... салалас құрмаластың осындай
түрінің бар екендігін айтқан С. Аманжолов болса, ... ... ... да ... Қ. Шәукенұлы айтқан еді. Кезектестердің
талғау мәнді құрмаластардан айырмашылығы – онда екі ... ... ... ғана ... ... ... ... екі
компонентте айтылған ой да жүзеге асады, бірақ бірінен соң бірі кезектесе
орындалатын оқиға, әрекет ... ... ... ... |
| | ... ... ... от кейде |Қазан аспаның астында от кейде |
|жылтылдайды, кейде қызыл жалын ... ... ... ... ... (М. ... ... ... ... ... алып ... |Біресе Хамит Күдірені алып ұрса, |
|біресе Күдіре Хамитті алып ... ... ... ... алып ... ... | ... ... ... ... ... бірде, біресе
жалғаулықтары ... ... да, ... ... салалас құрмалас сөйлемдер
Профессор Н. Сауранбаев жалғаулықсыз ... ... ... атап, оны салалас құрмаластың қатарынан ... ... ... ... ... деп ... «Сүйтіп, іргелес
құрмаласта салаластың да, сабақтастың да белгісі бар. Салаласқа тән ... ... жай ... грамматикалық жағынан бір-бірімен тең дәрежеде
құрмаласатындығы және баяндауыштың тиянақты қалыпта болатындығы. Бұл екі
қасиет ... ... ... ... ... ... ... жақындастыратын белгі – іргелестегі ... ішкі ... ... ... ... ... ... байланысады... Ал іргелестегі жай сөйлемдер ішкі мағына жағынан
сабақтасып байланысады да, ... ... ... ... ... ... [Н.С., 36-б.]. Тіл ... бұған қарсы көзқарастар да жоқ емес.
Бірде іргелес салалас, бірде жалғаулықсыз салалас, бірде ... деп ... ... ... тән ... қызметі
көрсетіліп жүр:
1. Іргелес салалас сөйлемдер сөзді эмоциялы етіп айту ... ... ... ... ... ... ... жинақы құрап айту
қажет болғанда жұмсалады ( «ҚГ», 696-б).
Іргелес салаластарды тұрақты ... ... ... ... іргелестер (бірде жалғаулықты, бірде жалғаулықсыз қолданылатын)
деп ... ... ... ... ... ... жасалу жолдары:
1) алдыңғы компонент (І) көсемше ... ... ...... ... (ІІ) баяндауышы
жедел өткен шақ формасында;
2) І: жедел өткен шақ+ болды, шартты райлы ... ... І: ... ... шақ+ақ;
4) І: тұйық етістікті бастауыш + мұң еді баяндауышы;
5) ІІ: сол-ақ екен, сөйткенше ... ... ... ... ... ... салаластардың жасалуы:
1) І: бұйрық райлы етістік;
2) І: өткен шақ көсемше+еді;
3) І: -атын, етін ... ... – ІІ: ... ... оқиға;
4) І: келгендей, алғандай, келетіндей, ... ... ... ... ... ... салаластардың жасалу жолдары:
1) І: бастауышы есімше- баяндауышы сол –ІІ: ... ... ... ... ІІ: бастауышы есімше-баяндауышы сол;
3) І: көргендей, көретіндей тұлғалы есімше.
Шарттық ... ... ... салаластардың жасалу жолдары:
1) І: жедел өткен шақ+ бар ғой
2) І: ... шақ ... ... І: ... ... ... + ... І: өткен шақ етістік +ба;
5) І: бұйрық ... ... ... ... ... ... ... қолданылатын салалас сөйлемдерге талғаулы және кезектес
салаластар жатады. Талғаулы салаластарды А. Байтұрсынов айырыңқы деп атаса,
С.Аманжолов бейтарап, ал Қ. ... ... ... деп ... ... ... бiреуiнiң орындалу-орындалмауын
талғай, болжау жасай ... ... не, ... ... ... я, құй, ... яки. ... жалғаулықтар құрмалас сөйлем
компоненттерiн байланыстырудан гөрi бiрыңғай мүшелердi байланыстыруда ... ... ой, ... ... соң бiрi ... бiлдiретiн салалстың түрi кезектес ... деп ... С. ... ... және ... ... екi ... оларды бөлмей, бiрге қарастырған болатын, кейiннен олардың мағыналық
ерекшелiктерi ... ... ... ... ... ... ... жалғаулықсыз қолданылатын салалас сөйлемге ... ... қана ... ... ... ... ... келесi сөйлемде түсiндiрiлiп отыратын салаластың түрi ... деп ... ... ... ... iлiктес, анықтамалы
болып әр түрлi аталып келдi. Жасалу жолдары:
1. Алғашқы компонентiнiң баяндауыштары сол, сондай, ... ... ... ... ... ... ... компонентiнiң құрамында мынандай жалпылауыш сөзi
қолданылады. Кейде ол сөз жасырын тұруы да мүмкiн.
3. Алғашқы компонентiнiң баяндауыштарында ... ... ... ... де қолданылады.
2.2. Сабақтас құрмалас сөйлем
Сабақтас сөйлем деп компонеттерi өзара тең болмай, бiр-бiрiне бағына,
бағындырыла ... ... ... ... ... ... ... тиянақсыз болып, өз бетiнше сөйлем бола
алмайды, ал ... ... ... сөйлемсiз де өз алдына сөйлем
болып айтыла алады. Сабақтас құрмалас сөйлемнiң бiр ... ... ... ... ... ... өз ... сөйлем бола алады.
Бағынышты, тиянақсыз компонент ... ... деп ... да, өз ... ... ... компонент басыңқы сөйлем деп аталады. Сабақтас
құрмаластың бағыңқы компонетi де сөйлем деп ... онда ... тән ... көбi жоқ. ... оның ... мәнi ... ... айтылғанда ғана айқындала түседi. Сабақтас ... ... ой ... ... ... жай ... ... де,
басыңқы компонентi көбiне сол басыңқыдағы ойды түрлi жағынан ... ... үшiн ... қосымша бiр мүше ретiнде қолданылады.
М. Ақжан серуеннен қайтып оралғанда, киiз үйлердiң маңында қара ... ... ... ... ... ... қалың жылқы егiске
түсiп кетiптi (М. Әуезов) – себеп
Бұл қасиет, яғни бағыныңқының басыңқы ... ... ... ... ... секiлдi болуы барлық бағыныңқыға тән емес. М: ... әсем оюлы ... ... ... ... ... компонентi басыңқы компонентке меңгерiлiп тұрған
жоқ. Мағыналық жағынан алғанда ... ... ... да ... ... ... ... тек баяндауыш формасында.
Қай тiлдiң құрмалас сөйлемi болмасын, оның өзектi мәселесi сабақтас ... ... ... құрмалас сөйлемдегi айқындалмаған мәселелердiң
көпшiлiгi оның ... ... ... ... ... ... оның бағыңқы компонент арқылы қалыптасады. Түркiтанушы ғалымдар
арасында бағыңқы сөйлемдердi ажыратуда пiкiр алшақтықтары орын алып ... ... тобы ... ... ... ... меже бола
алмайды дейдi де, олар сөйлемнiң сабақтас ... ... ... ... ... ... арқа сүйейдi. Сондықтан олар сөйлем
компоненттерiнен ... ... ... ... ... ... ... алады. Мұндай iлiмдi жақтаушылардың қатарына Н.П. Дыренкова,
А.Н. Баскаков, Т.А. ... А.З. ... С.А. ... ... т.б. жатқызуға болады. Олар бағыныңқы сөйлемнiң критерийiн
айқындауда баяндауыш мүшенi ең ... меже ... ... ... әр
компонентте болуын мiндеттi етпей, ортақтаса ... ... 2-бiр тобы ... бағыңқы сөйлем түрлерiнде саралай
қолдануды ... ... ... С. Жиенбаев, Н.Сауранбаев,
Ғ.Бегалиев т.б.). Олар ... ... бiр ... ... шарт деп ... ендi бiрiнде оны мiндеттi деп санамайды. Бағыныңқы
сөйлемдегi ... ... ... ... бастауыш iлiмiмен байланысып
жатады, яғни бағыңқының ... ... ... ... ... терiске
шығармайды. Айт-қ, С.Жиенбаев ортақ бастауышты құрмаласқа шартты ... ... ... ... Н.Т. ... ... және мақсат бағыныңқыларды сөйлемдегi тұрлаулы мүшелердiң қажет
екендiгiн көрсете отырып, ... ... ... ... ... ... де ... үшiншi тобы бағыныңқылардың барлық түрiнде бастауыштың
қажеттiгiн ... ... ... ... ... ... ... Т. Қордабаев, Қ. Есеновтер қолдайды. Олар құрмалас ... ... ... ... ... ... ... Тiптi
жiктiк жалғауында қиыса айтылған шартты бағыңқының өзiнiң де басыңқы
компоненттен ... ... ... ... ... Егер ... ... иесi
ортақ болса, ондай сөйлемдi жай сөйлем құрамында қарау керек ... ... ... ... ... Қ. Есенов жай сөйлемнiң
күрделенген түрi деп ... ... ... ... ... оның ... ... сабақтас
түрi болып саналады. Өйткенi құрмалас сөйлемдегi айқындалмаған мәселелердiң
көпшiлiгi оның сабақтас түрiмен ... ... ... ... оның ... ... ... қалыптасады. Түркiтанушы
ғалымдар арасында бағыныңқы сөйлемдердi ажыратуда пiкiр алшақтықтары ... ... ... бiрiншi тобы бағыныңқы сөйлемдi ... меже бола ... ... де, олар сөйлемнiң сабақтас екенiн
ажыратуда бастауышты негiзгi тiрек қылмай, ... арқа ... олар ... ... ... бастауыштарды талап етпей,
баяндауыш мүшенiң болуын басшылыққа алады. ... ... ... Н.П. ... А.Н. ... Т.А. Бертагаев,
А.З. Абдуллаев, С.А. Аманжолов, М.Б. ... ... ... Олар ... сөйлемнiң критерийiн айқындауда баяндауыш
мүшенi ең басты меже ... ... ... әр ... ... ... ... айтылуын көрсетедi. Ғалымдардың екінші бiр тобы
бастауышты бағыныңқы сөйлем түрлерiнде ... ... ... ... А. М. ... С. ... Н.Сауранбаев, Ғ.Бегалиев
т.б.). Олар бағыныңқы сөйлемнiң бiр түрлерiнде бастауыштың болуын шарт деп
қараса, ендi бiрiнде оны ... деп ... ... сөйлемдегi
бастауышты саралай қарау- ортақ бастауыш iлiмiмен байланысып жатады, яғни
бағыныңқының кейбiр түрлерiнде ... ... ... ... ... ... ... бастауышты құрмаласқа шартты бағыныңқыны,
Ғ.Бегалиев шартты, қарсылықты бағыныңқыларды, Н.Т. ... ... және ... бағыныңқыларға тұрлаулы мүшелердiң қажет екендiгiн
көрсете отырып, кейде бастауыштың сөйлем компоненттерiне ... ... де ... ... тобы ... ... ... бастауыштың
қажеттiгiн көрсетедi. Мұндай көзқарасты проф. Абдурахманов, М.З. ... ... Қ. ... ... Олар ... ... әр компоненттiнде
бастауыш-баяндауыштық қатынастың болуын жақтайды. Тiптi жiктiк жалғауында
қиыса айтылған шартты бағыныңқының өзiнiң де басыңқы ... ... ... ... етедi. Егер сөйлемде қимыл иесi ортақ болса, ондай
сөйлемдi жай сөйлем құрамында ... ... ... ... Қазақ
тiлiнде мұндай сөйлемдердi Қ. Есенов жай сөйлемнiң ... түрi ... Бұл жайт ... тiлi ... ... “предикаттық
қатынас” болсын деген тұжырымның бiр жақты екендiгiн көрсетедi, сондықтан
бағыныңқы ... ... ... ... ... ... ... айқындауда бұл басты меже болып саналады.
Сондықтан өзара семантикалық, интонациялық, құрылымдық ... ... ... ... ... қазақ лингвистикасы
ғылымында теориялық мәселелер әлі күнге дейін толық шешімін тапқан ... ... ... ... оны ... санына қарап
саралап алу дұрыс па, әлде семантикалық сипатына, не ... ... ... ... ... байланыстырушы дәнекерлер
сипатына қатысты ажыратқан жөн бе деген заңды сұрақ туады. Түркітануда да,
қазақ тіл білімінде де ... ... ... қатысты басы ашылмаған
көптеген мәселелердің бар екендігін жоққа шығара ... ал оны ... ... ... ... фактілерден теориялық тұжырымдар жасау бүгінгі
күнгі негізгі бағдар-мақатымыз болып саналмақ.
Сабақтас құрмаласты ... ... ... ... деп ... ... кезде қолданыстан шығып қалса ... ... ... өзін ... ... ... алып ... қисынсыздығын ескергеніміз жөн. Өйткені бағына
байланысатын кіші тілдік бірлік – сөз тіркестерінің сыңарларының арасындағы
грамматикалық ... да ... ... ... ... ... ... қатысты алғанда тұрлаусыз мүшелерді де осылай
атаймыз. Сондықтан кезінде академик Н. ... ... ... «бұл бір ... ойды білдіретін құрмалас сөйлемнің бағыныңқы
компонентінің қызметін жеке сөйлем мүшесінің атқаратын ... тең ... әкеп ... ... ... ... алғанына қарамастан, әр
кезде синтаксистер еңбегінен қылаң беруі ... ... ... Ал ... бағыныңқы сөйлемдерді топтастырудағы мағыналық ұстанымның
қолайсыздығын Қ.Есенов былай деп ашып көрсетеді; « ... ... ... ... әр ... ... келеді. Осыған орай әрбір
мағыналық белгіге сай, ... ... ... ... ... ... тыс көбейе берген болар еді [17: 35]. Сонымен бірге ... ... ... ... ... ... топтастырады. Автор сабақтас сөйлемдерді мағыналық-тұлғалық ұстаным
негізінде пысықтауыштық, ... ... және ... сабақтас деп
топтастырады.
Б. Қапалбеков ... ... ... «ортақ бастауыш»
идеясын ұстанған дұрыс па, бұрыс па деген мәселе төңірегінде төмендегідей
тұжырым жасайды: ... ... ... тек бастауыштың санына
қарап бөлу жеткіліксіз. Алдымен, ... ... ... ... ... ... және ... жасаушы бөліктер
пысықтауыш дәрежесінде ме, әлде баяндауыш дәрежесінде ме – соны ... ... ... Егер ... есімше тұлғалары арқылы жасалған
баяндауыштарды қалыпты пысықтауыштар емес, баяндауыш деп ... ... ... ... ... ... ... бар ортақ бастауышты
сөйлемдерді сөз жоқ құрмаластар қатарына жатқызамыз» [20: 704].
Расында да тіліміздегі ортақ ... ... ... бір ... ... ... па? ... сөйлемдерді салыстырып
көрелік:
Жырау домбырасын тастай беріп, енді қолына найзасын алды (І. Е.).
Тең-тең олжа артып, үйір-үйір жылқы айдап ... да, ... ... риза (Ә. Қ.).
Екеуі де ортақ бастауышқа, бір ... ... ... ... ... баяндауыштары бірінен соң бірі орындалған,
біртектес іс-әрекетті баяндап тұр. Ал ... ... ... ... ... қос ... баяндауыштары әр түрлі сөз табынан
жасалып, әр ... ... ... тұр. ... ... да
кездесетін мұндай жағдайда ортақ субъектілі біртектес іс-әрекетті бірыңғай
баяндауышты күрделенген жай ... деп ... ал әр сөз ... жасалған
немесе әр шақта тұрған ... ... ... деп тану ... ... ... тағы да қайшылықтарға тап ... ... ... ... сөйлем компоненті) ұғымының мәні
айқындалғаны жөн.
Бұл жайт қазақ тiлi ... ... ... ... деген тұжырымның бiр жақты екендiгiн көрсетедi, сондықтан бағыныңқы
сөйлем” субъект-предикаттық қатынасқа ... ... ... ... ... бұл басты меже болып саналады.
Сонымен, сабақтас құрмаластың бағыныңқы компонентiн айқындауда мынадай
белгiлер негiзге аланады:
1. ... ... ... ... мағына дербестiгi болады,
яғни бұл компонент тұлғалық жағынан ... ... ... мағынаға ие болады.
2. Баяндауыш формасы есiмше, көсемше, шартты рай тұлғаларымен бiрге
шылаулардың ... ... ... ... рай тұлғалы
баяндауыштан басқасы өз бастауыштарымен жақтаспайды.
3. Бағыңқы компонент дербес бастауышты болады.
4. Бағыңқы компонентке тән интонация тиянақталмаған ... ... ... ... ... бiрi – оның ... ... тiл бiлiмiнде бiр кездерi бағыныңқы ... ... тiл ... ... ... ... ... алды, яғни бағ-
қының қызметiн жай сөйл-ң тұрлаусыз мүшесiнiң қызметiмен бара-бар санады
(Қ.Жұбанов, С.Жиенбаев, ... ... ... ... ... ... қарай топтастыру
Қазақ тiлiндегi құрмалас сөйлемдердi топтастыруда мағыналық принцип
те ... ... ... ... Бұл ... ... ... мен басыңқы сөйлемнiң қарым-қатынасқа түсудегi екi арадағы
мағыналық мазмұны басшылыққа ... ... ... ... ... өзін 18 ... жiктедi: Себеп-салдар, мезгiл, шартты,
ұқсасты, мақсатты, қарсылықты, дағдылы, үлестес, ... ... ... ... ... ... ... принциптер де
негiзге алынды. Бұл ... ... ... ... мен ... ... белгiлерi мен олардың жасалу жолдары өзара тығыз
байланыста қарастырылады (түсiндiрмелi, ыңғайлас сабақтас). ... ... ... құрмаластың 8, сабақтас құрмаластың 8 мағыналық
түрi көрсетiлiп жүр.
Сабақтастардың мағыналық түрлерін саралауда ... ... ... бірі - Қ. ... ... ... сабақтастарды
төмендегідей мағыналық топтарға бөледі:
1. Мезгіл бағыныңқылы сабақтас құрмалас сөйлем
2. Себеп бағыныңқылы сабақтас құрмалас сөйлем
3. Кезектес ... ... ... сөйлем
4. Шартты бағыныңқылы сабақтас құрмалас сөйлем
5. Мәндес бағыныңқылы сабақтас құрмалас сөйлем
6. Сын-қимыл бағыныңқылы сабақтас құрмалас сөйлем
7. Қарсылықты бағыныңқылы ... ... ... Мақсат бағыныңқылы сабақтас құрмалас сөйлем
9. Түсіндірмелі сабақтас құрмалас сөйлем
10. Салыстырмалы сабақтас құрмалас сөйлем
11. Болжалды ... ... ... Көп ... сабақтас құрмалас сөйлем [21: 188-229].
Автор көрсеткен кезектес бағыныңқылы, болжалды сабақтас құрмаластары
қазақ тіл білімінде бұрын-соңды айтылмаған ... ... ... ... ... ... сабақтас құрмалас сөйлемдер
Қазақ тілінде сабақтастардың құрылуында және синтаксистік қатынастың
түзілуіне есімшенің барлық түрі ат ... Бұл ... ... ... ... ... бірге келетін немесе қажетті жалғаулар қосылған
бағыныңқы сөйлемнің баяндауышын құрайтын ... ... ... ... Бұл ... ... ... құралған баяндауыш
пен грамматикалық бастауыш арасындағы қатынас ... ... ... Түркологияда септік жалғаулы есімшелердің функционалды
дәрежесі туралы әр түрлі көзқарастар бар. ... ... ... ... ... барлық септіктегі есімше атқара алады десе, ал басқа
біреулерінің ойынша, мұндай ... ... ... ... ... ... алады, ал үшінші бір топ СБҚС-ге есімшелі және көсемшелі оралымды
сөйлемдерді жатқызбайды.
Есімшелер барыс, жатыс, ... ... ... көлемдік септіктер
тұлғасында келіп қана бағыныңқының баяндауышы қызметін атқара ... осы ... ... ғана ... сөз табының қасиетін, шақтық
қызметін, предикативтілігін, басқа мүшелерді меңгеру қабілетін ... ... ... ... ... ... К. К. Сартбаев пен М. Б. ... ... ... ... ... ... септіктегі есімшелермен байланыстыратын
ойына қосыламыз. Бұл ... ... ... басқа
сөздермен қатынасқа түсіп, қимыл динамикасын жеткізеді, оның үстіне мұндай
септік көрсеткішіндегі есімше өте жиі ... Ол ... мен үйде жоқ ... ... ... ... оған бес ... баға қойды. Қыстың басы тақау болғанмен, қар әлі
түсе қойған жоқ (М. Әуезов).
Профессор Р. Әмір бір ғана ... ... ... ... сөйлеммен
мезгілдік, қарсылықтық (Өзім ит болғанда, нәсілім адам ғой, ішіме ... (Ғ. ... ... ... ... оны ... сендерді
түгел түтіп жейтін еді (Қ. Мұхамеджанов)) қатынасқа түсетін ... құру үшін және ... ... ... ... ... экспрессивті
ой білдіру (Сен болмағанда, Төлеужан ағам бола ма ... (М. ... ... ... көрсетеді.
Есiмшелер мен көсемшелердiң жай сөйлемдi құрмаластыру жолы бiрдей емес.
Бағыныңқы сөйлем баяндауышы ... ... ... ... ... жай ... құрмалсатыру функциясын атқара алатын болса,
есiмшелерде ондай ... ... жай ... ... үшiн әр түрлi тұлғалық құбылыстарға
ұшырап, тиянақсыз формада айтылады. Мұндай тиянақсыз қасиет берiп, есiмше
формалы ... ... ... ... ... – оларға
жалғанатын түрлi қосымшалар және шылаулар.
Жай сөйлемдi бiр-бiрiмен ... ... ... ... де ... ... құрмалас сөйлем жасауда есiмше түрлерiнiң
атқаратын қызметi, формалық құбылыстары бiркелкi емес. Мұндай қызметте ... ... ... ... ... ... Аталған тұлғалы
есiмшелер бағыныңқы компонент баяндауышы функциясында мынадай формаларда
және мағыналық ... ... ... ... ... а) ... ... iшкi үйге кiрiп кеткенде,
Асқар мен Ержан тыста қалды (С.М.).
ә) шарт: Егер 10 ... ... атқа да мiнiп ... ... Көмектес септiк /қарс./ Ұлберген кедей болғанмен, киiм-кешектерiн
таза ... едi. ... –ша, ше, ... формада а) мезгiл: Жасақшылар жеткенше, үй иесi
дайын ... ... мәнi: Көп ... шала ... аз ... ... ... бағыныңқы баяндауышы түбiр тұлғалық не шығыс, барыс, жалғаулы
есiмшеге соң, кейiн, дейiн, берi, гөрi, шылаулары тiркесу арқылы, ... ... ... күнi, ... т.б. ... мәндегi сөздердiң -дық,
-тан, -дiк, -тен қосымшаларының ... ... да әр ... ... ... құрмалас сөйлемдер жасалады.
Есiмшенiң қалған формасының бағыныңқы ... ... ... өте ... ... ... арқылы құрмаласатын сабақтастардың
негізгілері: мезгіл және себеп бағыныңқылар.
Бағыныңқы комонентi ... ... ... ... ... ... бағыныңқылы сабақтас деймiз.
Жасалу жолдары: жатыс септiктi есiмше формасы арқылы; есiмшеге кезде,
шақта, соң, сайын сөздерiнiң ... ... ... септiктi есiмшеге
дейiн, шейiн шылауларының тiркесуi ... ... ... ... ... ... ... тiркесуi арқылы; –а,-е,(ма)+й тұлғалы көсемше;
–ысымен, -iсiмен жұрнақты түрi; –п, ғалы, ғанша тұлғалы көсемше; шартты рай
тұласы ... ... ... ... олар бiр ... және әр ... ... бөлiнедi. Бiр мезгiлдес сабақтастардың компоненттерiнде
айтылған ой бiр мезгiлде, бiрiнен соң бiрi орындалып ... ... ... ... ... бала да ... ... қалды(С.Мұқанов). Әр мезгiлдес
сабақтастарда компоненттерiндегi оқиғалардың орындалу ... әр ... ... ... айтылған ой басыңқыдан бұрын не басыңқыда
айтылған ой ... ... ) ... ... комонентi басыңқы
компоненттегi iс-әрекеттiң себебiн бiлдiретiн сабақтасты себеп бағыныңқылы
сабақтас деймiз. Жасалу ... ... ... ... ... арқылы;
есiмше + соң,; –п, -й тұлғалы көсемше; -ған ... ... үшiн, ... ашық рай ... рай және ... ... ... формаларының қатысуымен жасалатын
сабақтас құрмалас сөйлемдер
Шартты рай тұлғасының ... ... сол –ол, ... ... баяндауышы қызметiн (жiктiк жалғауында тұрып) ... ... ... өзi ... ... ... беретiн форма деп
танылғанымен, шартты рай ... ... бұл ... ... ... жай сөйлемдi басыңқы жай сөйлеммен құрмаластыру
функциясын атқара ... ... жай ... ... ... ... етiстiк тұлғасынан ерекшелiгi - оның жақтық формада айтылып, өз
бастауышымен қиысуында.
Шартты рай ... ... ... негізінен, шартты және
қарсылықты бағыныңқылар.
Бағыныңқы комонентi басыңқы компоненттегi iс-әрекеттiң шартын бiлдiретiн
сабақтасты шартты бағыныңқылы сабақтас деймiз.
Жасалу ... ... рай ... ... ... ... түрi(-ма+й)
- есiмше тұлғасы(-ғанда/ -генде)
Шартты бағыныңқыны мағыналық жақтан бiрде үш түрге ... ... ... ендi ... ... бөлiнедi(реалды, ирреалды)
қарастырылады.
Реалды шарт бағыныңқы сөйлемдерде хабарланған ... ... ... ... не ... белгiлi болып тұрады. ... ... ... болмысы қайшы келмейдi. Мысалы: Еңбек етсең
ерiнбей, тояды ... ... шарт ... шартқа негiзделген оқиғаның нәтижесi iс
жүзiнде жүзеге аспайды. Мысалы: Егер көңiлдi кiрбең ой баспаса, ... ... мiнiп ап, ... ... едi ... шарт бағыныңқыда шарттың көрiнiсi реалды берiледi де, оның
орындалу не ... ... ... ... түрiнде берiледi.
Мысалы:Егер мен шақырсам, ақының бiздiң үйге ... ме… (С. ... ... пен ... ... ... қарама-қарсы iс-
әрекет баяндалатын сабақтасты қарсылықты бағыныңқылы сабақтас деймiз.
Жасалу жолдары:
шартты рай тұлғасы арқылы (-са/-се)
шартты рай тұлғасына да/де дәнекерi қосылу ... ... ... ... ... ... ... қарамастан сөзiнiң тiркесуi арқылы
көсемше тұлғасы арқылы (-а/-е/ -й).
Қарсылықты бағыныңқылы сабақтастар қарсылықты ... ... ... қарсылықты бағыныңқылы және ирреалды қарсылықты бағыныңқылы
болып бөлiнедi.
Реалды қарсылықты бағыныңқыда қарсы ... ... ... ... ... Мысалы:Салт аттылар мен ат шана өтiп кетсе де,
Әбдiрахман терезеге сүйенiп ұзақ тұрды(Х.Есенжанов).
Ирреалды қарсылықты ... ... ... ... ... iстi орындау жайында әрекет ... ... сол ... ... шығарылады.Мысалы: Осынша әзiрлiгi бола тұра, ол тойын
жасамай ... ... пен ... ... ... ... ... салыстырмалы бағыныңқылы сабақтас деймiз. Салыстырмалы
бағыныңқылы сабақтасты теңдес салыстырмалы және әр ... ... ... ... жолдары:
1. Теңдес салыстырмалы сабақтастар:
а) Бағыныңқы компонетте қандай есiмдiгi қолданылса, басыңқыда сондай
үстеу қолданылады. М: Қазiрде Абай көңiлi ... ... ... Дiлдә да
сондай салқын (М.Ә.).
ә) Бағыныңқыда қалай есiмдiгi, басыңқыда ... ... ... қалай
бұрылса, Жамал да солай бұрылды. (Ғ.Мұст.)
б) Қанша-сонша: Күннiң ұзақтығы қанша болса, еңбек ... ... Әр ... ... ... ... а) ... және басыңқы
сөйлемдер құрамында өзара салыстырыла жұмсалған сөздер болады. ... ... ... ... ... боз баланың көбi осындай түлкi тұмаққа
ауысқан едi.
ә) ... ... ... ... ... ... М: Надан Малқар ескi әдетiмен елдi қорқытып ұстамақ болса,
залым Шәлкендер алдап ұстамақ. (Ғ.Мұст.).
б) Бағыныңқы ... ... ... сияқты түрiнде аяқталып,
келесi компонеттегi оймен салыстырылады. М: Я, мен көк ит ... ... ... ... ... сөйлем компоненттерін байланыстыруда есім, басқа
етістік формалары да қатысады:
Есім сөздердің ... ... ... ... ... баса назар аударған жөн: есімдер ... ... ... ... ... ... ... есім сөзге тіркескен ... және осы ... ... ... ... ... ... тұлғаларын ескергеніміз жөн. Бірақ көмекші етістіктер жеке тұрып
бағыныңқы ... ... ... ... ... құрама
баяндауыш құрамындағы есім сөз басты семантикалық мәнге ие болады ... бір ... ... ... ... өзі ... компонентті
келесі компонентпен байланыстыру функциясын атқарады. Мысалы: Төртеу түгел
болса, төбедегі келеді. Күн салқын болғанмен, ауа ... ... ... ... ... ... ... арқылы құрмаласатындар, негізінен, ... ... ... ... компоненттегi iс-әрекеттiң
мақсатын бiлдiретiн сабақтасты мақсат бағыныңқылы сабақтас деймiз.
Жасалу ... ... ... ... + үшiн
2) бұйрық райлы етiстiк +деп
3) –ар формантты есiмше + деп.
Мақсат ... ... ... ... арнайы
грамматикалық бастауыштары болуы қажет, бұлай болмаған жағдайда ... ... жай ... ... түрi деп ... ... ... жасалатын құрмалас сөйлемдер
Бағыныңқы сөйлемнің баяндауышы ретінде көсемшелер де ... ... ... ... ... қажет етпейді. Қазақ тіліндегі
көсемшенің қызметтері туралы айта келе, И. И. ... ... ... баяндауышындағы қосымша ... ... ... ... ... ... сөйлемнің жеке бір
бөлігінің құрастырушысы ретінде көріне ... ... ... ... ... көсемше бұл жерде де дербес, аяқталған мазмұн алмайды,
тек негізгі сөйлемдегі баяндауыштың қызметін нақтылайтындығын көрсетеді.
Әрi ... өзiн, әрi ... ... ... ... ерекше
түрi болып саналатын көсемше сөйлемде 2 түрлi синтаксистiк қызмет атқарады:
1) пысықтауыш
2) баяндауыш
Косемшелердiң құрмалас сөйлем ... ролi оның ... ... ... көрiнедi. Көсемше – етiстiктiң тиянақсыз
түрi. Бұлар ... өзi ... ... ... бөлшегiн екiншi
компонентке бағындыра байланыстырады да, ол ... ... ... ... ... Сөйтiп көсемшелер әрi дәнекерлiк қызмет
атқарады.
Көсемшелердiң iшiнде сабақтас құрмаластың бағыныңқы компонентiнiң
баяндауышы ... жиi ... да және өзi ... ... келген
компонеттi тиянақты компонентпен әр ... ... ... –ып, -iп, -п ... түрi. Өткен шақтық көсемшенiң
дәнекерлiгi ... ... ... құрмалас сөйлемдердiң
бiрсыпыраларында тиянақсыз ... ... ... тек ... өз ... ... басыңқы сөйлемнiң ешбiр мүшесiне меңгерiлмей,
онымен жарыса, салаласа айтылады.
Жай сөйлемдердi ... ... -а, -е, -й, ... де өзiндiк ролi бар. Бұл тұлғадағы көсемшелерде ... ... ... ... ... ... әрi ... әрi
тұлғалық жағынан тиянақсыз болады.
Аталған формалардан басқа жай сөйлемдi бiр-бiрiмен құрмаластыруда - ғалы
/ -гелi, -қалы/ -келi жұрнақты көсемше қолданылады. Жай ... ... не ... ... қызметiнде жұмсалатын бұл тұлға құрмалас сөйлем
бағыныңқысы баяндауышы ретiнде тек соңғы кезде (өте сирек) қолданылады.
Көсемше формасы ... ... ... ... ... себеп, қарсылықты, шартты, мезгіл бағыныңқылар мен мезгілдес
сабақтастар жатады.
Бағыныңқы ... ... ... ... ... ... ... амал(қимыл-сын) бағыныңқылы сабақтас
деймiз.
Мезгiл, салыстырмалы, себеп бағыныңқылы түрлерi ... ... ... ... бiрi ... ... ... соңғысы алдыңғысын жетектеп, меңгерiп тұрады.
Жасалу жолдары:
1) –п формантты көсемше
2) –а, -е ... ... ... ... ... тілінде құрмалас сөйлемдерді топтастыруда құрылымдық, семантика-
грамматикалық және функционалдық ұстанымдар басшылыққа алынады. Құрмалас
сөйлем синтаксисі – жай ... ... ... ... Компоненттері
жай сөйлемдерден құралатын құрмалас сөйлемдер өзінің грамматикалық табиғаты
мен ... ... ...... ... ... Курс ... бірлікті түзуші тілдік амалдар мен ... ... ... ... ... қатынастар мен соған сай
қалыптасатын сөйлемнің грамматикалық-семантикалық сипатын қарастырады.
Құрмалас сөйлем ... ... ... ... ... құрылысын, бұл жүйенің коммуникация үстіндегі
жұмсалысын танытуды міндет ... Курс жай ... ... құрмалас
сөйлем жүйесінің қалыптасу, даму жолдарын, ... ... ... ... ... үйретеді.
Курс мақсаты:
Синтаксис iлiмi төрт салаға бөлiнедi: сөз және оның формаларының
синтаксисi, сөз ... ... ... ... ... ... iштей жай сөйлем синтаксисi, құрмалас сөйлем ... ... ... ... ... ... ... курсының жалпы
мақсаты жай сөйлемдердің түрлі тілдік ... ... ... ... ... түзу ... компоненттер арасындағы
грамматикалық және мағыналық қатынастарды айқындау.
Сөйлем синтаксисi өз iшiнде 2 үлкен салаға: жай ... ... ... ... ... ... бөлiнсе, оның әрқайсысының зерттеу
объектiсi бар. Жай ... ... ... ... ... ... мен олардың түрлерi, сөздердiң бiр-бiрiмен ... ... ... ... болуы, сөйлем құрау жолдары болса, құрмалас
сөйлем синтаксисiнiң негiзгi объектiсi жеке ойды ... ... өз ара ... бiр ... ... сол ... күрделi ойды
бiлдiруi болып табылады. Яғни құрмалас ... ... жеке ... жай ... ... ... ... сөйлем болуын және
құрмалас сөйлемнiң түрлерiн, жасалу жолдарын тексередi.
Функциясы жағынан жай ... мен ... ... ойды жарыққа шығарудың
құралы болғанымен, құрамы мен құрылымы, мағыналық қатынасы жағынан бiр-
бiрiнен ерекшеленедi. Құрамы ... ... жай ... жеке ... ... ... сөйлемдер жай сөйлемдерден құралады. ... бір ғана ... ... ... ... сөйлемдер кемiнде
екі предикативтiк орталыққа негiзделедi. Құрмалас ... ... жай ... ... ... болмайды. Жай сөйлем
жалаң ойды бiлдiрсе, ... ... ... ойды ... ... ... ... жоғарыда аталған структуралық және сематикалық
белгiлерi ... ... деп ... ... бiр-бiрiне байланысты екi немесе
одан көп жай сөйлемдерден ... ... ойды ... ... ... жай ... ... салуы емес, бiр-бiрiмен
мағыналық, әрi құрылымдық тығыз байланыстағы бiрiне-бiрi бағынышты ... бiр ... ... саналады. Бұл жөнiнде Т.Қордабаев: “Егер әдеттегi
жай сөйлемдер интонациялық жағынан тиянақты, ... ... ... ... ойды ... өз ... бiр бүтiн болып саналатын ... ... ... ... ... тиянақсыз, аяқталған
ойды бiлдiре алмайтын, бүтiннiң бiр бөлшегi болып табылады. Ол бөлшек өзi
сияқты басқа бiр ... ... ... ғана бiр бүтiн бола
алады. Егер бұл ... ... олар ... алғашқы мәндерiн
жояды, құрмалас сөйлем құрамында тұрғанда ғана бiр бүтiн бола алады деп
түсiндiредi. Расында да ... ... ... ... ... үйлер тiгiлiп
болды (М.Әуезов). Осы сөйлемдегi екi компонентiң бiрлiгi бұзылатын ... ретi ... ... мен әр ... ... ерекшелiктерi де
өзгередi. Кезiнде құрмалас ... ... ... ... әр ... ... ... Орыс тiл бiлiмiнде А.М.Пешковский,
А.А.Шахматов сынды ғалымдар мұны бiрнеше жай ... ... ... ... ... ғалымдар мұны органикалық
тұтастықтағы ... ... деп ... ... пiкiр ... арасында кең қолдау тапты.
Сонымен құрмаластарды топтастыруда төмендегідей ұстанымдар негізге
алынады:
- компонент санына қарай ... а) екі ... ... көп компонентті құрмаластар;
- компоненттердің байланысу ... ... ... а) ... ә) ... құрмаластар.
- салаластарды байланыстырушы амалдарының қатысына қарай топтастыру: а)
жалғаулықты салаластар, іргелес салаластар, ауыспалы ... ... әрі ... ... арасындағы семантика-грамматикалық қатысына қарай
топтастыру: жалғаулықты ... ... ... ... себептес; іргелес салаластар: мезгілдік, қарсылықтық, себептік,
шарттық, ... ... ... (әрі ... ... мезгілдік, қарсылықтық, себептік, шарттық.
- сабақтастарды байланыстырушы амалдардың қатысына ... ... ... ... ... жасалатын сабақтас ... ... рай ... ... ... ... құрмалас
сөйлемдер;
2. Көсемше формаларының қатысуымен жасалатын сабақтас құрмалас сөйлемдер.
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1 Байтұрсынов А. Тiл ... ... ... К. ... по казахскому языку. А., 1996.
3 Аманжолов С. Қазақ тілі ғылыми синтаксисінің қысқаша курсы. А., 1940.
4 ... Н. ... ... А., ... ... П.М. ... ... казак-киргизского языка. – СПб.:
Тип. имп. АН, 1897. – Ч. 2.
6 Ильминский Н.И. Материалы (к ... ... ... с киргизско-
русским словарем. – Казань, 1861.
7 Балақаев М., Қордабаев Т. Қазіргі қазақ тілі. ...... ... ... ... Қ. ... ... синтаксисi. А.1995.
9 Хасенов Ә. Салалас құрмалас сөйлемдер және ... ... ... Халық мұғалімі, Алматы, 1954, №1.
10 Сауранбаев Н. Қазақ тіліндегі құрмалас сөйлемдер ... ... Н. ... ... ІІ том, Алматы, 2000.
11 Жиенбаев С. Синтаксис мәселелерi. А.1941.
11 Қордабаев Т. Қазiргi қазақ тiлiндегi құрмалас сөйлемдер.А.,1992.
12 Томанов М. Құрмалас ... ... ... сөз // ... тілі ... – 1959. -44-48 ... ... А. Құрмалас сөйлем мәселелері // Халық мұғалімі, Алматы, ... ... Қ. ... ... синтаксисi. А.1995.
15 Хасенов Ә. Салалас құрмалас сөйлемдер және олардың тыныс ... ... ... ... 1954, ... ... Б. Көсемше бағыныңқылардың дамып қалыптасуы мен мағыналық
түрлері. Филол.ғыл канд дисс. А., 2000.
17 Мамытбеков К. Сложносочиненные предложения в ... ... ... дис. ...канд. филол.наук. – Алма-Ата, 1973.
18 Салиева У. ... ... ... в ... ... . ... дис. ...канд. филол.наук. – Алма-Ата, 1974.
19 Әмір Р. Іргелес салалас құрмалас сөйлемдер// Қазақ ... ... ... Қ. Синтаксис. А., «Арыс», 2004.
21 Шалабай Б. // Қазақ ... ... ... ... Ә. ... сабақтас құрмалас сөйлемдердің құрылымдық,
функционалдық арақатынасы. КДА, 2006.
Тарих-филология факультетін
бітіруші
Нұғманова Индираның
”Құрмалас сөйлемдерді
жіктеу мәселесі”
атты дипломдық жұмысына
П I К I ... ... ... мәселелердiң бiрi – ... ... Осы ... ... тiл ... ... ... осы уақытқа дейiн дау тудырып жүрген мәселелердiң көптiгi жасырын
емес. Басқасын айтпағанда, құрмалас ... деп ... ... ... ... ... ... белгiсiн негiзге аламыз ба, әлде
субьект-предикаттық қатынасты тiрек етiп ... ба ... ... оның ... саралау, әрқайсысының жасалу жолы мен ерекшелктерiн
айқындауға дейiнгi аралықта талас пiкiрлер өте көп. ... ... ... ... тiл бiлiмiндегi көкейкестi мәселелердiң бiрiнен
саналады.
Дипломшы осы мәселелерге қатысты тiл ... ... ... ... өз ойын ... Н. ... Т.Қордабаев,
Қ. Есенов, Р. Әмір, Б. ... т.б. ... ... пiкiрлерiн
басшылыққа ала отырып, кейбiр мәселелердiң басын ашуға ... ... үшiн, ... ... тіл ... ... сөйлемдердi бірнеше
ұстаным бойынша жіктейді.
Қазақ тіл ... ... ... ... ... ... ... аударылды. Зерттеулердің көбі бұл конструкциялардың
салалас, сабақтас болып бөліну ... ... ... Н.Т. Сауранбаевтың, С.А. Аманжоловтың іргелі ... осы ... ... ... ... ұйымдастыруға қатысатын
басқа грамматикалық формалар, әсіресе жай ... ... ... қатысатын
формалар ескерусіз қалып келді.
Құрамына қарай екi ... көп ... ... деп жiктеп,
олардың әрқайсысының мағыналық-құрылымдық ерекшелiктерiне тоқталады.
Көп бағыныңқылы сабақтастар, көп компоненттi ... ... ... ... ... ... ... сараланады.
Сол сияқты компоненттерінің байланысу тәсілдеріне және ... ... ... ... ... олардың ерекшеліктерін
саралап, белгілі бір нәтижелерге қол жеткізеді.
Қорыта айтқанда, Нұғманова Индираның ”Құрмалас ... ... атты ... жұмысы өз дәрежесінде жазылған жұмыс деп бағалауға
болады.
Сарапшы: аға ... ... ... ... ... ... дипломдық жұмысына
П I К I Р
Қазақ тiл бiлiмiнiң синтаксис саласының аса күрделi нысандарының ... ... ... ... ... А. ... С.Жиенбаев,
Қ.Жұбанов бастаған аталған проблеманы Н. Сауранбаев, Т. ... ... ... ... нысанына айналдырып, қазақ тiл бiлiмi
үшiн баға ... ... ... ... ... бұл бағытты
Қ. Мамытбеков, Ұ. Салиевалар ... ... бiр ... ... (Г. ... Б: ... т.т.) толықтыра түстi. Бiрақ
бұдан құрмалас сөйлем синтаксисi толық зерттелiп болды деген түсiнiк тумаса
керек, өйткенi бүгiнгi ... ... ... ... ... ... жүрген мәселелер баршылық.
Дипломшы зерттеу нысанына сай өз алдына бiрнеше мақсат-мiндеттер қойды.
Әсiресе, өткен ғасырдан бастау алған қазақ ... ... ... мәселесін бүгінгі таңдағы зерттеушілер еңбегімен сабақтастыра
зерттейді. Құрмаластардың түрлерiн ... ... ... ... бiлдi.
Компонент санына қарай (екі құрамды құрмаластар, көп құрамды ... ... ... ... (салалас құрмаластар, сабақтас
құрмаластар); сабақтастарды байланыстырушы амалдарының қатысына ... ... ... рай ... көсемше формаларының
қатысуымен жасалатын сабақтас құрмалас сөйлемдер) деп ... көп ... ... сатылы көп бағыныңқылы сабақтастар мен ... ... ... ... деп ... олардың
ерекшелiктерiн нақтылайды. Кейбiр мәселелерге ... тiлшi ... ... ой қорытындысын жасай бiлдi.
Құрмаластарды жіктеудің бірнеше ұстанымға ... ... ... осы ... ... ... бір ой түйеді. Аталған мәселерге
қатысты ... ... пен ... ... көптеген мысалдар
жинастырды.
Қорыта айтқанда, Нұғманова Индираның ”Құрмалас сөйлемдерді ... атты ... ... өз ... ... ... ... болады.
Ғылыми жетекшi: ... ... ...

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 43 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Аударма барысындығы сөйлем мүшелерін өзгерту21 бет
Жүсіпбек Аймауытовтың "Ақбілек" романындағы құрмалас сөйлемдер34 бет
Нығмет Сауранбаев18 бет
Салалас, сабақтас құрмалас сөйлемдердің құрылымдық ерекшеліктерінің қалыптасуы17 бет
Синтаксистік оралымдар және оның жай сөйлемдер мен құрмалас сөйлемдерге қатысы62 бет
Сәрсен Аманжолов12 бет
Қазақ тіліндегі шақтық локалдылық/шақтық бейлокалдылықтың функционалды-семантикалық категориясы117 бет
Құрмалас сөйлемнің қалыптасуы7 бет
Құрмалас сөйлем оның түрлері, жіктелуі11 бет
Қазақ тілінің практикалық курсы — фонетика, лексика, грамматика, орфография, стилистика180 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь