Сыныптан тыс жұмыстарда оқушыларға экологиялық тәрбие берудің теориялық негіздері туралы

Кіріспе
І Сыныптан тыс жұмыстарда оқушыларға экологиялық тәрбие
берудің теориялық негіздері
1.1. Сыныптан тыс жұмыстарда окушыларға экологиялық . тәрбие
берудің мәні және оның құрылымы
1.2. Сыныптан тыс жұмыстарда окушыларға экологиялық тәрбие беру
мәселесі
ІІ . Тарау. Сыныптан тыс жұмыстарда оқушыларға экологиялық
тәрбие беру әдістемесі
2.1. Сыныптан тыс жұмыстарда оқушыларға экологиялық тәрбие
берудің педагогикалық шарттары.
2.2. Сыныптан тыс жұмыстарда окушыларға экологиялық
тәрбие беруде қазақ ауыз әдебиетін пайдаланудың әдіс . тәсілдері
Қорытынды.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі.
Қосымша
Зерттеудің өзектілігі. Мемлекетіміз тәуелсіздік алғаннан бері, елдің сана-сезімінде түбегейлі өзгерістер болды. Бұл өзгерістер Қазақстан мемлекетін дүниежүзілік экономикалық қауымдастыққа толық мүше етумен қатар, еліміздің ішкі рыногын да әлемдік деңгейге көтерді. Мұнымен қоса, білім мен ғылым саласының алдында да жаңа талаптар пайда болды. Экологиялық проблемалар және оларды болдырмаудың алдын - алудың жолдарын іздестірудің өзектілігіне Қазақстан Республикасының «Қазақстан - 2030» стратегиялық бағдарламасы (1996), Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңы (1992), Қазақстан Республикасының «Қоршаған ортаны қорғау туралы» Заңы (1997) және Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігі бекіткен. «Қазақстан Республикасының экологиялық білім беру тұжырымдамасы» (2002), «Қазақстан Республикасының экологиялық кодексі» (2006) сияқты ресми құжаттар дәлел бола алады.
Бүгінгі таңда экологиялық білім мәселесіне қазақстандық ғалымдар да зор көңіл бөліп отыр. Экологиялық білім мен тәрбие берудің теориялық және әдістемелік негіздері Н.С. Сарыбеков, А.С. Бейсенова, М.Н. Сарыбеков, М.А. Лигай, Г.К. Ділімбетова, Ұ. Есназарова, Ж.Ж. Жатқанбаев, Ж.Б. Чилдибаев, А.Г. Сармурзина, А.К. Сатынская және т.б. еңбектерінде қарастырылған. Зерттеушілердің ғылыми еңбектерінде экологиялық мәдениет, тәрбие проблемалары сан қырынан көрініс тапқан.
1. Назарбаев Н.Ә. «Қазақстан-2030: Ел Президентінің Қазақстан халқына
Жолдауы». Егемен Қазақстан №194, 1994.
2. Қазақстан Республикасының «Қоршаган ортаны қорғау туралы Заңы».
Егемен Қазақстан. №151, 1997.
3. Леопольд О. Календаръ песчаного графства. М., 1983, 20 б
4. Экологиялық білім бағдарламасы. Ы.Алтынсарин атындагы Қазақстан
Білім академиясының республикалық баспа кабинеті. 1999, 127 б.
5. Кішібеков Д, Сыдықов Ү. Философия. А., 1994, 202 б «Қазақ ССР
экология және табиғатты пайдалану жөніндегі мемлекеттік комитеті
туралы Ереже», 1991, 117 б.
6. Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі. Экология
және табиғат қорғау. А., 2002, 321 б
7. Кант И. Метафизика нравов в двух частях //Антология мировой
политической мысли. М., 1997. Т.2, 478 б.
8. Гумилев Л.Н. Черная легенда: друзъя и недруги Великой cтeпи. M., 1994.
9. Философия. Ред.басқ. Кішібеков Д.А., 1991, 199 б
10.Жұмабаев М. Шығармалар. 3 томдық. 2-3 том. А., 1996, 223 б, 243 б
11.Выготский Л.С. Собрание сочинений в 2-х томах. Т.1. М.,1982, 251 б
12.МашановА. Әлъ-Фараби және Абай. А.,1994, 75 б
13.Скалон В.Н. Формирование экологической культуры младших
школъников во внеучебной деятельности): автореф. дисс. канд. пед.
наук:. 13.00.01. - Саратов, 2001. - 190 с.
14.Сидельковский А.П. Критерии, методы и методика изучения
формирования отношении школъникое к природе. - Ставрополъ:
ПГПМИЯ, 1988.-201 с.
15.Соколов В.. Сердцем постигнуть мудрое устройство природы...
//Воспитание школъников, 1990. -№3. - С. 28-30.
16.Зверев И.Д. О формировании ответственного отношения учащихся к
природе. //Сов. Педагогика. -1975. -№11. -Б. 21-30.
17. Кудрявцева Б.М. Природоохранителъная краеведческая работа с
младшими школьниками. -В кн.: Развитие младших школьников в
процессе обучения и воспитания. - Свердловск, 1978. - С. 88-104.
18. Захлебный А.Н. На экологической тропе: Опыт экологического
воспитания. - М.: Знание, 1986. - 80 с.
19. ЛихачевБ.Т. Педагогика. -М, 1999. -127с.
20. Зелесский Г.Е. Сердцем постигнутъ мудрое устройство природы.
//Воспитание школьников, 1990. - №3. - С. 28-30.
21. Дозонов Б.И. Психологические основы отношении школъников
к природе: Учеб. Пособие. -М., 1987.-86 с.22. Мясищев В.И.
22.Социальная психология и психология отношений //Проблемы обгцей
психологии. -М.: Педагогика, 1965. - С. 270-280.
23. Люблинская А.А. Учителю о псшологш младшего школъника: Пособие
дляучителя. - М.: Просвещение, 1977. - 224 с.
24. Полинчак Ф.Я., Платонов Г.В. Экологические отношения, сознание,
деятелъность//Вест. Моск. ун-та - Серия 7, Философия, 1987. С. 74-82.
25. Суравегина И.Т. О методах формирования ответственного
отношения к природе //Биология в школе. 1988. №3. - С. 32-39.
26. Каган М.С. Человеческая деятелъность: Опыт системного анализа. -
М.: Политиздат, 1975. - 328 с.
27. Кирьянов М.А. Реализация принципа экологического гуманизма
в системе личностно-ориетированного воспитания): автореф. дисс. ...
канд. пед. наук:. 13.00.01. -Ростов-на-Дону, 2001. - 187 с.
28. Скалон В.Н. Формирование экологической кулътуры младших
школьников во внеучебной деятелъности): автореф. дисс. ... канд. пед.
наук:. 13.00.01. - Саратов, 2001. - 190 с.
29. Гончаров Н.Г. Формирование экологической культуры школъников при
изучении проблем взаимоотношения человека и природы): автореф.
дисс. ... канд. пед. наук:. 13.00.01. -Башкирыя, 2002. - 208 с.
30. Сидельковский А.П. Критерии, методы и методика изучения
формирования отношении школъников к природе. - Ставрополъ:
ПГПМИЯ, 1988.-201 с.
31. Рыков Н.А. Охрана природы и школа. -Л., 1961. - 56 с.
32. Иоганзен Б.Г. Средняя школа и охрана природы. -Томск.: Изд-eo Томск.
Ун-та, 1971. - 222 с.
33. Омар Е.О. Қазақстандагы мектептен тыс мекемелердің қалыптасуы мен
дамуы (1917-1990жж):дис.... докт. пед. наук: 3.00.01.-Алматы, 2002.
215б
34. Образование в Республике Казахстан. Сборник законодателъных актов.
В четырех томах. Т.З. -Астана. -2006. -Б 304-307.
35. Законодателъство об образовании а Республике Казахстан. -Алматы:
ЮРИСТ, 2006-с 210
36. Мектептен тыс ұйымдар туралы ереже. - Алматы, 2002.
37. Педагогический энциклопедический словаръ. -М., 1989. -421 с.
38. Қазақстан Республикасының экологиялық білім беру тұжырымдамасы.
- Алматы.: Қазақ университеті, 2003. -Б. 19-18; -Б 26-28.
39. Добрецова Н.В. Педагогическое проектирование в дополнительном
экологическом образовании //экологическое образование в школе.
1999.№1. - С 57-61.
40. Скаткин М.Н. Проблемы современной дидактики. -М., 1984.
41. Краевский В.В. Проблемы научного обоснования
(методологический анализ). - М., 1977.
42. Леднев B.C. Содержание образовании. -М., 1989.
43. Бабанский Ю.К. Педагогика. -М.: Просвещение, 1988.44. Лернер И.Я.
Философия дидактики и дидактика как философия. -М., 1995.
45. Дүниетану (1-4 сынып) бағдарламалары. -Алматы.: РОНД, 2003. - 28 б.
46. Дүниетану: жалпы білім беретін мектептің 1-ші сыныбына арналған
оқулық /К.Жүнісова, Қ.Аймағамбетова, Н.Нұрахметов. -Алматы.:
Атамұра, 1997. -144 б.
47.Дүниетану: жалпы білім беретін мектептің 2-ші сыныбына арналған
оқулық /К.Жүнісова, Қ.Аймағамбетова, З.Ф.Олейник. -Алматы.:
Атамұра, 1998. -152 б.
48.Дүниетану: жалпы білім беретін мектептің 3-ші сыныбына арналған
оқулық /К.Жүнісова, Қ.Аймағамбетова, Ә.Бірмағамбетов. -Алматы.:
Атамұра, 1999.-176 6.
49.Дүниетану: жалпы білім беретін мектептің 4-ші сыныбына арналған
оқулық /К. Жүнісова, Қ.Аймағамбетова, И.Нұғыманов, Қ.Жүкешов.
-Алматы.: Атамұра, 2000. -176 6.
50. Чумакова М.Н.Система дополнительного экологического образования
школьников в условиях эколого-курортного региона): автореф. дисс. ...
канд. пед. наук: 13.00.01. - Институт общего образования, 2002- 170с.
        
        МАЗМҰНЫ
Кіріспе...................................................................
.......................................
І Сыныптан тыс жұмыстарда оқушыларға экологиялық тәрбие
берудің теориялық ... ... тыс ... ... ... - ... мәні және ... Сыныптан тыс жұмыстарда окушыларға экологиялық тәрбие ...... ... тыс ... ... экологиялық
тәрбие беру әдістемесі
2.1. Сыныптан тыс жұмыстарда оқушыларға экологиялық ... ... ... ... тыс ... окушыларға экологиялық
тәрбие беруде қазақ ауыз әдебиетін пайдаланудың әдіс - ... ... ... ... ... ... бері, елдің сана-
сезімінде түбегейлі өзгерістер болды. Бұл өзгерістер Қазақстан мемлекетін
дүниежүзілік экономикалық қауымдастыққа толық мүше етумен ... ... ... да әлемдік деңгейге көтерді. Мұнымен қоса, білім мен ғылым
саласының алдында да жаңа ... ... ... ... ... ... ... алдын - алудың жолдарын іздестірудің өзектілігіне
Қазақстан ... ... - 2030» ... ... ... ... «Білім туралы» Заңы (1992), Қазақстан
Республикасының «Қоршаған ортаны қорғау туралы» Заңы (1997) және ... ... және ... ... ... ... экологиялық білім беру тұжырымдамасы» (2002), «Қазақстан
Республикасының экологиялық кодексі» (2006) сияқты ресми ... ... ... ... ... ... ... қазақстандық ғалымдар да зор
көңіл бөліп отыр. Экологиялық білім мен ... ... ... ... ... Н.С. ... А.С. Бейсенова, М.Н. Сарыбеков,
М.А. Лигай, Г.К. Ділімбетова, Ұ. ... Ж.Ж. ... ... А.Г. ... А.К. ... және ... ... Зерттеушілердің ғылыми еңбектерінде экологиялық
мәдениет, тәрбие проблемалары сан қырынан көрініс тапқан.
Тұтастай алғанда, жоғарыда қарастырылған зерттеулердің бағыттарына және
білім беру ... ... ... мәдениетін қалыптастыру
бойынша жинақталған практикалық тәжірибеге қарамастан, сабақтан ... ... ... ... беру ... әлі де болса
шешімі табылмағандығына көз жеткіземіз. Қоршаған ортаны қорғауда балалардың
әкологиялық мәдениетін жастайынан ... ... мәні ... ... халық, қоғамның барлық әлеуметтік салалары, соның ішінде
мектептен тыс ұйымдар, сыныптан тыс жұмыстар экологиялық ... ... сырт ... ... ... мен тәрбие беруді сыныптан тыс ... ... тыс ... ... ... ... еңбектер (Е.В. Экзерцева,
Е.Г. Шаронова, Н.Л. ... К.Ж. ... Ш.Ж. ... және т.б.) біз үшін қызығушылық ... ... ... жақын келетін оқушылардың экологиялық тәрбиесін дамытуда:
көркем шығармаларды (Е.А. Серегина), музыка ... (В.Г. ... ... (Н.Ш. Блягоз), халық дәстүрлерін (Ю.Ф. Виноградов, Т.Д.
Замбалова), халық ... (Н.С. ... З.А. ... ... Ш.И. ... Н.Т. ... ... А.Б. Айтжанова және т.б.) пайдалану ... ... де жоқ ... Сонымен, оқушыларға экологиялық білім мен тәрбие ... ... ... ... ... ... ... тыс
жұмыстарда оқушыларға экологиялық тәрбие беру мәселесі зерттеушілердің
назарынан тыс қалғандығын дәлелдейді. Бүгінгі ... ... ... сыныптан тыс жұмыстарда дамытудың қажеттігі мен ... тыс» ... ... ... берудегі қызметінің жан-
жақты жүзеге асырылмауы және мектепте ... тыс ... ... ... ... әдістеменің тапшылығы арасындағы қарама-
қайшылық нақты көрініс алып отырғандығы байқалады.
Бұл ... ... ... ... ... тақырыбын
«Оқушыларға сыныптан тыс жұмыстарда экологиялық ... ... ... деп таңдауға мүмкіндік берді.
Зерттеу жұмысының мақсаты: сыныптан тыс жұмыстарда бастауыш сынып
оқушыларына ... ... ... ... ... ... ... шарттарды іздестіру.
Зерттеу пәні: мектепте сыныптан тыс ... ... ... ... ... беру ... ... бастауыш сыныптардағы педагогикалық процесс.
Зерттеудің міндеттері:
- ... ... тыс ... ... ... сынып
оқушыларының экологиялық тәрбиесін дамытудың қажеттілігін, оның мәні мен
мазмұнын айқындау.
- бастауыш ... ... ... тәрбиесін дамытуда
сыныптан тыс ... ... ... ... ... ... оқушыларының сыныптан тыс жұмыстары арқылы экологиялық
тәрбиесін дамытудың оқу-әдістемелік ... ... ... тыс ... ... бастауыш ... ... ... ... ... ... ... жұмысының құрылымы: Кіріспеден, екі ... ... ... ... ... тыс жұмыстарда оқушыларға экологиялық тәрбие
берудің теориялық негіздері
1.1.Сыныптан тыс жұмыстарда оқушыларға экологиялық тәрбие
берудің мәні және оның ... ... ... ... өзін ... ... ... танып-білуге, адам мен жаратылыстың өзара қарым- қатынасын ұғуға
ұмтылды. Өздерінің тіршілік етуіне негіз болатын ... ... ... ... ала отырып, табиғатқа әсер етуді, өзгертуді үйренді.
Табиғаттың байлығын игерді, ол үшін ... ... ... ... жер шарының тіршілігі бар ортасы-биосфераны толық меңгерді.
Экология - организмдер мен олардың ... ету ... ... қарым-қатынасты зерттейтін дербес ғылым ретінде XX ғасырдың бірінші
жартысынан бастап қалыптасты. «экология» терминін алғаш рет ... ... ... (1834-1919) өзінің «Организмдердің жалпы морфологиясы».,
еңбегінде ұсына отырып, оның негізі организм мен ... ... ... ... ... өзгеруі деген ұғымнан ... ... өсу ... ... ... сай келу ... өндірістің
ғылым мен техниканың дамуы қажет екені белгілі. Ал, ... ... сан ... ... ... қарқынды пайдалануды талап
етеді. Бүгінгі ... ... ... ... ресурстарды азайтып қана
қоймай, қоршаған ортаның ластану проблемасын тудырып ... ... ... ... ... ортаны қорғау ... ... апат ... мынадай сипаттама берілген: «Егер қолайсыз
экологиялық ахуал салдарынан ... ... ... ... ... ... ... жүйелер бұзылып, өсімдіктер мен жануарлар дүниесі
азып – тозса, экологиялық ахуал төтенше аймақтар ... апат ... ... ... таңда Қазақстанда екі аймақ - Арал өңірі мен Семей
ядролық полигоны ресми түрде ... апат ... ... жарияланған.
Елдегі экологиялық проблемалардың ұлттық, аймақтық және ... ... ... ... Біріккен ұлттар ұйымының тұрақты даму жөніндегі
Нью-Йорк конференциясында (маусым,1997) Қазақстан ... ... ... проблемаларының Кадастрын жасауды ұсынған
болатын. Бұл ... Арал ... мен ... ... басқа, еліміздің
басқа да бірқатар экологиялық проблемаларын қосуға болады. Еліміздің ұлттық
доктринасында республикамыздың экологиясы әлсіз деп танылады. Осыған ... ... ... ... ... ел президенті
1997 жылдың 30 сәуірінде бекіткен мемлекеттік тұжрымдамада қазіргі және
болашақ ... ... ... ... отырып, табиғатты
пайдалануды кезең-кезеңімен экологияландыруға көшу стратегиясы белгіленген.
Осы стратегия ... ... ... ... ... ... туралы
Заңдары Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ... ... «Ерекше қорғалатын табиғи аймақтар
туралы», «экологиялық ... ... ... ... ... туралы Қазақстан Республикасының
Заңдарынан, Қазақстан Республикасының ... және су ... ... «Жер ... «Жер ... және жер қойнауын
пайдалану туралы» бірегей заң күші бар жарлықтары мен ... ... ... қатынастарда реттейтін басқа да заңдар мен нормативтік
құқықтық актілерден ... адам ... ... ... өзгерісінің ауқымдылығы табиғат
тепе-теңдігінің кері ауытқушылығын тудырады. Ұзақ уақыт бойы адам ... ... әрі ... ... оның ... ... жол ... алды.
Адамда табиғи (биологиялық) және қоғамдық (әлеуметтік) сипат болса, ... ... ... ... сипат. Себебі, адам мен қоғам бірлікте. Адам-
ақылы мен анасы жетілген, өзін өзге ... ... ... ... ішкі
дүниесін танып - игеруге қабілетті тұлға.
Ертедегі шығыс ... ... екі ... ... ... - ... көк, ай, күн, жер, ... шығу тегі, өзара байланысы,
әлемдегі барлық тіршілікке ... ... ... ... -адамгершілік,
адамдық қатынас жайында орныққанды. «Таным -философия ілімінде ... ... ... ... ие, ... мен идеализм арасындағы
шиеленіскен күрестің арқауына айналған ... ... ... ... Таным объектілеріндегі адамның практикалық ... ... ... және қоғамдық құбылыстарды мақсатты түрде
өзгертуге бағытталған қызметі. Бұл іс-әрекет, ғылыми ізденіс пен ... ... асып ... Байқап отырсақ «Адам-қоғам-табиғат» үштігі,
өзара тығыз байланыста екен. Адам ғылыми теорияны, білімді ... ... ... ... ... ... ... өзгертеді, тіпті билік те
жүргізеді.
Әрбір мемлекет, ... ... ... ... ... ... кезеңдерден
өтетіні белгілі. Осындай процесс барысында ... ... ... ... ... бір өзгерістерге түсетіні хақ. Ғылымда бұл
мәселелерді формациялық ... ... ... тұрғысынан
қарастыру дәстүрі орын алған.
Жалпы саяси мәдениет пен сана туралы айтқанда адам факторын, яғни ... ... ... ... ... Шын мәнінде әлемде қанша адам
болса, сонша көзқарастар мен дүниетанымдар бар. Сол сияқты әр халықтың,
ұлттың ... тән ... ... ... Егер белгілі бірұлтты бір
бірімен ... ... және ... да ... ... ... қауымдастығы десек, онда саяси сананың күрделі әлеуметтік құбылыс
екендігі күмән ... ... ... ... ... ... және шығыстық деп екіге бөлуге болады. Бұл стереотиптерге адам
факторы тұрғысында түсінік беру үшін әлемнің екі ұлы ... - ... ... ... ... категориялық императиві тұрғысынан
алғанда «адам құрал ретінде ... ... ... ... ... ... бұл батыстық дүниетанымның негізінде жасалған тезис. ... ... ... Жаңа дәуірден бастап, қай мәселеде болмасын адам факторы
ерекше ... ие. Ал, ... ... ... мәселенің шешімінде
адамның жеке ролі төмендетіледі. Бұл ... ... ... деп анықтама
береді: «Адамда ең мәндісі мақсат емес, оның өткені мен ... ... ... ... сол үшін де ... көруге болады».
Тағылық немесе артта қалушылық туралы идеялардың өзі ... ... ... ... ... яғни жасы ... түрліше
адамдарды, халықты құрдас ретінде қараудан туып ... ... бұл ... мәні жоқ, ... бұл бір ... ... ... және
мектеп оқушысын салыстырғанмен тең деген Л.Гумилев пікірін мойындамау
мүмкін емес. Қазақстан өз ... ... ... ... ... ... де, қоғамдық жүйенің түбегейлі өзгерістерін кешкені ... ... ... ... ... ... бұл өзгерістер арқылы
қазақ қоғамының тек саяси, әлеуметтік, экономикалық ... ғана ... ... ... ... деген көзқарасының да терең өзгерістерге
ұшырағанын көреміз. Егер XV ... ... ұлы ... ... Ұлы ... тарихи орнын айқындаса, кейіннен Ресей, Қытай секілді елдермен қарым-
қатынас ... ... пен ... ... ... сіңіре білді.
Тәуелсіздіктің алғашқы жылдары ұлттық руханиятты қайта түлету үрдістері
ерекше белсенділікпен жүріп, одан ... ... ... ... Оның
орнына батыстық құлдылықтардың әталон қызметін атқаруы эшілеп, нарық
экономикасының ... ... ашық ... ... ... түсті. Бұл
процестердің өз деңгейінде реттелмеуі, ... ... ... арасындағы тірестің тууына, ал ол өз ... ... ... пайда болуына әкеп соғады.
Қазақстан Республикасын негізінен қазақ ұлты құрайтындығын, оның ... ... ... ... ... ... мемлекет екенін, ескерсек,
онда қазақтарды этногенотиптің шығыс жарты шарына жатқызуға ... ... ... ... ... қоғамға шығысты ойлау
тәсілінің кейбір өркениеті кеше ғана ... ... ... ... ... ... бар шығыс өркениетімен көп ғасырлар бойы ... ... ... үшін Азия ... ... ... болмайды.
Бәрімізге белгілі болғанындай, қазақ халқының пайда болуына әсер еткен
этногенетикалық үрдістердің түп-тамыры ежелгі дүние тарихынан бастау алады.
Бұл ... ... ... бері Орта ... кең даласындағы этникалық
және ... ... даму ... ... ... ... әр кезеңінде Қазақстан аумағында пайда болып немесе жойылып
отырған әтникалық ... мен ... ... ... өмір ... ... мал шаруашылығының тұрақтынуына әкеліп ... ... ... мен ... ... ... ... аудандар болды. Алайда, бұл жерлерді, қоныстанушылардың өзі,
көршілес көшпелі өмір салтының ықпалында ... мен ... ... пен қоғамның арасындағы қарым-қатынас бір-
бірін толықтырып отырады. Тіпті олардың ... ... ... үшін географиялық орта деген ұғымды қолдануға болады. Біз осы ортаға
байланыстымыз әрі қоғамдық ... ... ... ... ... ... ... қажетті табиғи жағдайларының бірі - ел, халық,
атамекен. Бұл ... ... ... ... Адам орта ... пен шырмаудан шығысымен, енді өз мүмкіндігін байқап, білуге
ұмтылды, шығыстың ... ... ... ... ... ... ... қабылдап, грек ғалымдарынан үлгі алып, олардың ғылымын ... үшін ... ... ... ... ... ол ... Платонның,
Аристотельдің барлық ғылыми салаларын -математика, ... ... ... ... ... ... Оның айтуынша адам бойында үш
қабілет ерекше ... Олар - дене ... жан ... ой ... ... ... жолға қойып, тәрбиелеу арқылы дұрыс нәтиже ... ... пен оның ... ... адам ... ... септігін
тигізді. Адамның зердесі өзінің ұшан-теңіз мүмкіндігімен, шығармашылық
қабілетімен танылды.
Зердені ғылыми негізде ... ... ... ... ... ... ... таным теориясын адам өмірінің кейбір
салаларымен байланыстра зерттеуге жол ... ... ... ... ... ... алынды. Табиғатты зерттеуде жаратылыстану ғылымы одан
әрі өркендеп, адам ... ... ... ... ... ... «ең ... қасиетіне ие бола отырып, адамды, оның ақыл-ойын
қозғады. Осыған байланысты адам және оның мәні ... ... ... Бұдан келіп, табиғатты зерттеген жаратылыстану, экология,
дүниетаным ғылымдары дамып, бірқатар мүмкіндіктерге қол ... ... ... байланыс пен сәйкестік әрине
білімді, ақыл мен сананы ... ... ... пен білім мәдениет
арақатынасы-адамдар қызметінің ... ... ... өз
тарихы бар.Себебі табиғат білім мен мәдениет дамуының алғы-шарты ... ... ... ... ... ... көркеюі немесе
құлдырауы мүмкін. Табиғат пен мәдениет арақатынасын шешкенде ... ... ... әр кез есте болу ... ... ... оның ... өмір сүру тәсіліне негізделеді.
Осыдан келіп адамның білім мен ... ... ... ... ... ... ... барлық саладағы бет-бағдары өзгеруде.
Соның ішінде білім мен біліктілік қазіргі заманда мемлекеттердің ... ең ... ... ... ... ... ... қоғам үшін адамды ... оның ... ... ... ... ғасырдың 80-90 жылдары АҚШ-та, Жапонияда,
басқа да ... ... ... ... жаңа ... ... философиясы қалыптасты. Оның шешуші ролі адам екені анықталды. Тек
қана дамыған ... ғана ... ... ... ... де ... ... беру
көптеген әлеуметтік қайшылықтар мен қиындықтарды шешіп, одан шығудың бірден-
бір ... жолы ... ... ... Яғни, қазіргі басты талап -
еліміздегі білім беру ... ... ... озық ... ... Әлем кеңістігінде адам дүниетанымы, білімі мен ой-санасы жоғары
болуы керек. Қазіргі уақытта әр ... оқу және ... ... оңтайлы технологиялық процестер өтуде. Талап етілетін білім мен,
дағдыны толық әрі терең игеру үшін ... ... ... оқытуды
мектепке дейінгі тәрбие мекемесі-мектеп-жоғары (орта арнаулы) оқу орны
классикалық схемасы бойынша құрған ... ғана ... ... мүмкін.
Мектепте тек білім мен тәрбие ұштастығы ғана емес, оның қоғамдық
пәнаралық ... да ... ... Ол ... ... ... ... бастауыш сыныптағы дағдыларды түрлендірілгең, ... ... ... ... сынып-оқушының қалыптасуындағы алғашқы басқыш. Бұл
жастағы ... ... ... қалыптасқан мынадай ... ... ... тану, айналаны бақылау, зат, құбылыстарды байқау;
- көрген - білгендерін естерінде сақтау, одан алған әсерлерін бөлісу,
айту;
- ... ... ... ... эстетикалық
сезімдерінің, қызығушылықтарының оянуы. М. Жұмабаев «Педагогика» ... ... ... кең ... ... ... да болса бір жан
иесіне тиісті азық беріп, сол жан иесінің дұрыс өсуіне көмек ... ... ... төрт ... дене ... ақыл ... ... тәрбиесі пән
құлық тәрбиесі. Егер де адам баласына осы төрт тәрбие тегіс берілсе, ... ... ... - деп тәрбие ұғымының мәнін кең түрде
көрсетеді.
Жеткіншек - ... ... ... Ол ... ... әр түрлі
жағдайын,сол жағдайлардан (туған ықпалдарды өзіне қабылдап ... жас ... ... ... ... - ... пен тәрбие берудің мәні
зор. Бұл үшін педагогикалық ... - ... ... ... Бұл ұтымды болу
үшін ... ... ... ... ... Яғни, баланың
сенімді, сергек, ынталы, сыйластығы мен ... мол болу ... ... ... жасалуы шарт.
Баланың мектептегі болашақ өмірі әрі мазмұнды әрі қызғылықта өтетін
болса, бала ... ... мен ... қалыптастыратын қолайлы
ортаны тапқаны. Бала өзінің жалпы ... ... ... ... есептеу, бейнелеу, еңбек, ұжым, секілді ұғымдарды мақсатты түрде
игере бастайды. Бала ... ... ... ... ... ... болса, оны жас кезінен жетілдіру, оның келешегіне жол
ашады. Бұл ретте Л.С.Выготский: «Педагогика бала ... ... ... оның ... күніне бағдарлануы тиіс. Тек сонда ғана ол ... ... даму ... ... даму ... ... ... - дейді. Білім беру мен ... ... ... ... ... ... ... қалпын сақтады. Оқушы бастауыш сыныпта
оқу процесіне оқушылық өмірге ... ... бұл ... ... ... қатар, психологиялық және әлеуметтік дамудың белгілі бір деңгейіне
жетуі керек. Атап ... оқи ... оқу - ... ... ... ... меңгеруі,
оларды
жетілдіріп, байытуға талпынуы;
- оқуға деген ынта-ықыласы мен ... ерік - ... ... ... яғни ... ... шешуге деген
ұмтылыс;
- өзінің көпшілік, ұжым алдындағы парызын ұғынуы;
- ұжымда ... ... ... мен ... ... ... белсеңділігі.
Қоршаған ортаны қорғау мен жақсартудың әдіснамалық негізі ретінде мынадай
бес қағиданы атауға болады:
1) материалистік ... ... ... ... ... сондықтан
оларды өзгерту бір-бірімен байланысты жүзеге асырылады;
2) табиғатты қорғау материалистік дүниеде қарым-қатынас пен өзара әсер
ету заңдылықтарын қолдануды ... ... адам мен ... - тірі ... ... нәтижесі, сондықтан олар
табиғаттан еш ажырамайды;
4) адам мен қоғамға зиянын тигізетін биосферадағы өзгерістер, ғылыми-
техникалық прогрестің емес, қоғам мен ... ... ... ... ... ... даму ... табиғаттың әсері болады, алайда қоғамдық
қатынастар сипатына табиғаттың әсері жоқ.
Осындай әдіснамалық ... әр ... әр ... ... ... анық, ғылыми негізделген білім беруге болады. Әрине, экологиялық
білім дара жүргізілмек ... Ол адам ... ... ... ... адам ... объективтік дүниенің айнаның бетіндегідей
механикалық бейнесі емес. Сана ... адам ... ... қана ... әсер ... де айтады. Қоғамдық сана қарапайым және теориялық
саналардың ... ... ... Қарапайым сана күнделікті
өмірден, ғасырлар, жылдар бойғы, үйреншікті ... ... ... бұл түрі ... өмір ... ... Қарапайым сана
табиғат пен өмір құбылыстарын күнделікті байқаудан, бақылаудан тұрады. Ал,
бұдан жоғары ... - ... ... Ол ... тарататындар дайындығы бар,
білімді адамдар. Өмірдегі барлық өзгерістер алдымен қарапайым сана арқылы
бейнеленеді. ... ... ... ... мен ... ... ... бүлдіршіндерден басталғаны абзал.
Мектептің бастауыш сыныбында оқушылардың қоршаған орта жөніндегі түсінік
- танымы кеңейе түседі. Оқушылар әр жыл ... ... ... қана ... құстар, дала аңдары туралы өсімдіктер мен ... ... ... жұмыстар туралы, адамдардың еңбегі туралы
кең түрде түсінік болады. ... ... орта ... ... әңгіме
өткізеді. Экскурсияға шыққанда, табиғат бұрышында, еңбек ... ... ... адам ... де ... ... құстар мен аңдардың қалай тіршілік ететінін, оларға қалай
қамқорлық жасау керектігі айтылады. Бұдан оқушы санасында табиғатқа, андар
мен ... ... ... ... ой ... Сонымен қатар,
оларды қорғап, айналаны таза ... ... ... Әрі ... әсемдігін танып-біледі.
Адамның қоғамдық игілікті әрекеті аумағында ғана табиғат «жандандырьшған»
- әлеуметтік-қоғамдық сипат алған ... ... ... ... ... ... арқылы таниды. Бейнелеу дегеніміз ... ... ... ... ... ... Бұл ... жолы жігі жазылмайтын жұптастық: ... ... нақ ... сана - ... талап-талғамы, ерекшілігімен қашан да ... ... ... ... ... ... жүйесінде табиғи,
адамзаттық, ақиқаттық қасиеттер бірегей жарастық тапқан.
Қазіргі кезеңде таным нысанасы ретінде табиғат пен ... ... ... ... ... ... ... белгілі бір қалыптар,
робот, электроника дүние құбылысын байырғы түйсіну, қабылдау ... ... ... ... ... ... әлем ... ғажайып өрлеу туғызумен бірге, бірыңғай ... өз ... ... ... әр ... ... ... Сыныптан тыс жұмыстарда оқушыларға экологиялық тәрбие
беру мәселесі
Алғаш рет ғылыми әдебиетте табиғат ... ... ... ... В.Н. ... ... Ол: ... мор табиғат-
арман емес, бұл шындық, ал оның мүлтіксіз сақталуы бізге ... ... ... ... ... ... ... барлық тірі дүниеге
аяушылық сезіммен қарауды үйрету ... ... ... ... ... ... ... қарым-қатынасы, өзіндік жеке
сыртқы ортамен байланыстың қалыптасуы тәрізді, дара тұлғалық ... ... ... А.П.Сиделковскийдің пікірі бойынша: ... ... ... ... да ... түрлері тәрізді
сыртқы ортамен байланыс күрделі де тұтас ... ... ... Өз ... ол жеке ... практикалық іс-әрекетінде және
психикасында ... ... адам ... ... ... ... ... оның технологиясынан емес, адамдардың психологиясынан бастауды жөн
деп ... ... ... ... ... ... тәрбиелеудің
бір бөлігі ретінде қарастыра отырып, психология-педагогика ғылымы адам ... ... ... ... реттеп алады деп атап
көрсетеді: «Адам мен ... ... ... өзара
түсінушілікпен, сыйластықпен жүруі керек, белгілі бір сәйкестік ... ... ... басты бағыт - адам баласын тәрбиелеудің жоспарлы да
үздіксіз жүруі».
Қоғам мен табиғаттың ... ... ... ... білім беру әр
адамның практикалық іс-әрекеттерінде басшылыққа алатын ... ... ... және ... жалпы тәрбие берудің ... ... ... жан-жақты дамытуға, оның ... ... ... ... тәрбие деп адамның қоршаған табиғи
ортаға саналы, табиғатқа ұқыпты түрде қарап, оның ... ... ... ... ... байыта түсудің қажеттігін
түсінетін, табиғатты қорғауға белсене қатысатын көзқарасты қалыптастыруды
айтамыз.
Экологиялық тәрбие беру ... ... ... сан ... және ... ... соңғы кездері философтардың, педагогтардың және
психологтардың назарын аударып отыр.
Адам мен табиғаттың өзара қатынасындағы пайда ... ... ... ... ... ... адамзатты байыпты ойлануға мәжбүр етуде.
Бүкіл әлемдік экологиялық мәселені ... үлес қосу ... мен ... ғана ... қоймай, сонымен бірге педагогика мен мектептің де
басты және игілікті ... ... ... бойы өзін ... ... сезініп келген келген адам ... оған ... ... ... психологиялық тұрғыдан қайта кұру қажеттілігі туып
отыр.
Оқушыларға экологиялық тәрбие берудің басты ... мен ... ... ... еңбектерінің орны ерекше. Ол: «экологиялық
тәрбиенің мақсаты, ғылыми ... ... ... пен ... ... ... қоршаған ортаның хал-жағдайына азаматтық
белсенді қатынастарды қамтамасыз ету ... ... ... ... ... мен ... жаңа сала екендігіне баса назар
аударды.
Ғалымдардың ... ... ... ... берудің, нәтижесін жеке
адамның іс-әрекетінде ... ... ... ... ... ... ... деңгейінің қалыптасуы, экологиялық
сенімі мен мәдениетінің болуы, табиғатқа қарым-қатынасындағы ... ... ... деп ... ... ... экологиялық тәрбиенің психологиялық
табиғатын қарастырып, оны ... ... іске ... ... ... ... ... қорғауға жұмылдырудағы адам бойындағы сенімнің негізгі мына
бөліктеріне баса назар аударды.
Оларды төмендегіше ... ... ... сенім негізіндегі экологиялық
білімді дүниетанымдық сипаттағы ... ... ... тәсілдері
арқылы меңгеруі.
2. Жеке - даралық компоненті: қатынас пен бағалаудың себебі - ... ... ... қою және ... ... дәлелі,
моральдық бағыттылығы, табиғатты қорғау қажеттілігіне және адамзаттың бұл
қажеттілікті ұғыну сенімі.
3. Ішкі дайындығы: ықылас, ниет - ... ... бар ... ... ... ... ... нақты іске, әрекетке
айналдырудағы дайындығы.
Профессор А.Н.Захлебный жалпы білім беретін орта ... ... ... екі ... ... ... ұсынды:
- оқушылардың жеке мінез-құлқында және әртүрлі іс-әрекетінде табиғи
ортаға жауапкершілік қатынас нормаларын сақтау ... ... ... ортаны жақсарту мен ... ... ... ... дағдысын, сонымен бірге табиғатқа
ысырапшылдық сипаттағы барлық көрініске төзе ... ... ... ... жету әр ... ... ... болуына септігін тигізеді.
Оқушыларға экологиялық білім және ... ... ... ... ... күні ... дамуда.
Бастауыш мектеп жас кезеңі қоршаған әлемді эмоционалды-сезімдік меңгеруде
басым роль атқаратындықтан экологиялық ... ... ... ... ... ... ... Бұл жаста балалардың санасында табиғи,
әлеуметтік ортаға және өзіне ... ... ... ... әлем ... және ... экологиялық позициясы қалыптаса
бастайды.
Бастауыш сынып оқушыларының білімге деген қызығушылығы, талпыныстары,
әсерленгіштігі, қоршаған ... ... ... ... экологиялық санасын тәрбиелеуде мол мүмкіндіктерге ие. Яғни,
бастауыш ... ... ... ... ... ... байлығын
қорғауда қалыптасқан мінез-құлқы олардың экологиялық санасының дәрежесін
көрсетеді.
Б.Т. Лихачев экологиялық сананы ... және ... ... өмір ... ағзалардың қоршаған ортамен және бір-бірімен өзара ... ... ... ... ... ... ... бағалайды.
Экологиялық білім оқу-тәрбие процесінің нәтижесінде қалыптасады.
Пәнаралық ... ... ... ... ... ... мен табиғаттың қатынасы жөнінде толық білімді меңгеруге көмектеседі.
Экологиялық білім - бізді ... тірі ... ... ... Ол ... тірі жамылғысының, тіршілігінің биосфералық тұтастықта
қалай жұмыс жасайтынын білдіреді.
Биосфераның тіршілігіне адам іс-әрекетінің әсері ... ... ... ... табиғатты тиімді пайдаланудың теориялық
негіздері ролін атқарады. Экологиялық білімдер - адамзаттың ... мен ... ... байланысты екенін түсінуінің негізі, табиғатты
қорғауды ұйымдастырудың шынайы қажеттілігі, ... ... ... әр ... ... ... ... жағдайына деген
жауапкершілікті тәрбиелеу, өсімдік және жануарлар әлемін сақтау.
Экологиялық білім мазмұнының басты төрт әлементін ашып ... ... ... ... қалыптастыруды, қоршаған табиғаттың ... ... ... ... ... ету ... қаруландыратын табиғат, әкология туралы білімдер
жүйесі.
2). Оқушылардың табиғатпен қарым-қатынас ... ... бола ... ... қорғау қабілеттерін қамтамасыз ететін жалпы интеллектуалдық,
практикалық дағды, іскерліктер жүйесі.
3). Меңгерілген білім, ... ... ... өз ... ... ... ... негізінде жаңа іс-әрекет амалдарын
қалыптастыру.
4). Табиғи ортаға эмоционалды-еріктік, ... ... ... ... ... ... ... бағдары
қалыптасады, жануарлар мен өсімдіктердің, ландшафттардың материалдық қана
емес, эстетикалық құндылығын даралап, олардың адамның жан-дүниесіне, қуаныш
сезімінің ... ... ... ... аңғарады. Білімдер неғұрлым
саналы әрі берік болса, соғұрлым оқушылардың ойы ... ... ... мен ... ... ... ... көзқарастары
мен сенімдері кеңейе түседі. Оқылатын материалды, үстірт меңгеру, білімдегі
жүйесіздік сенімнің қалыптасуына кері әсерін тигізеді. Сенімді ... ... ... пен ... ... ... адамгершілік, эстетикалық,
экономикалық, философиялық көзқарастардың толық әрі ... ... ... сөз. ... ... берік әрі белгілі ұғымдарға
негізделген өмірлік позициясын білдіреді. Экологиялық сенімділік жеке ... ... ... ... табылады. Сенім балаларда табиғат
жөнінде білімдерді меңгеру барысында көрінеді. Алайда білім мен сенім - ... ... ... Көп ... ... ... жағдаятта өзін қалай
ұстау керек екендігін, диспут, талас-тартыс кезінде қандай позиция ... ... ... бұл ... қажетті, әрі саналы емес. Бұндай
оқушының сөзі ісінен алшақ жатады, ... мен ... ... яғни оның білімі сеніміне айналмаған.
Экологиялық білім мен тәрбие беруде сенімді қалыптастыру - тұлғаның іс-
әрекетіне айқын бағдар мен ... ... ... ... ... сенімге айналуында экологиялық құндылықтар оқушылар үшін ... ... ... ... оның ішкі ... ... ... сынып оқушыларының бойында сенімді қалыптастыруда төмендегі қағида
жүзеге асырылуы керек: түсіндім - өз ... ... - ... ... ... ... ... мінез-құлқым мен іс-әрекетімде оны
басшылыққа аламын. экологиялық мәдениетті қалыптастыруда ... ... мәні зор. ... - жеке ... ... ... фактор Г.Е. ... мен Б.И. ... жеке ... ... оның тұлғалық қызығушылықтары белгілі бір
иерархиялық жүйеде ... ... атап ... Г.Е. ... жеке ... ... ... реттеу,
иерархиялау қызметін атқарушы мен құраушы ретінде анықтаса ... ... ... ... ... яғни ... ... сенімдер ретінде қарастырады. Автор оны үш типке
ажыратады: ... ... ... ... етуші өмірдің мәні; өзін-өзі
көрсетуде, өзін-өзі орнықтыруда қызмет етуші өмірдің мәні; өмірден ләззат
алуға қызмет етуші өмірдің мәні.
Табиғатқа ... ... ... ... тек ... ... болашақ ұрпақтың игілігі ретінде сақтау туралы экологиялық
сенімге негіз ... ... ... үшін ... ... ... ... қолданудың маңызы зор. Оқушы табиғи ортаны қорғаудың нақты
жұмыстарына қатыса ... бұл ... ... ... ... сонымен қатар нақты жағдайларда экологиялық заң мен ... ... ... сезінеді, түрлі сипаттағы экологиялық маңызды
жәйіттердің нәтижесін ойлайды. Ол тұлғаның эмоционалдық сферасына ... ... ... із ... ... оқушы табиғатты пайдалану
практикасымен байланысты фактілер мен құбылыстарға тұрақты тұлғалық қарым-
қатынасқа дағдыланады, экологиялық ... мен ... ... ... ... ... деген сенімі қалыптасады. Қорыта
келгенде, экологиялық сенім теория мен ... ... мен ... ... ... байланыстырушы буынның қызметін
атқарады.
экологиялық қарым-қатынастар - адам тіршілігінің ... ... ... ... және ... бағытталған танымдық, реттегіш және табиғат
қорғау қызметтерін атқаратын экологиялық мәдениеттің маңызды бір ... ... ... ... ... ... түрлі сферасын экологияландырмайынша мүмкін емес.
Бастауыш сынып оқушыларының жеке тұлға ретінде ... ... ... мәнге ие болатыны белгілі. Қарым-қатынас ... В.И. ... ... ... түрлі объективті
болмыспен байланыста болатын жекеліктің, таңдамалылықтың санамылықтың
біртұтас ... ... ... ... ... адамдардың қарым-қатынастары
жүйесінде салыстырмасы өзбетті екендігіне назар аударады.
Мәселен, өндірістік (табиғат ... ... ... ... пайдалану саласындағы мемлекеттік саясатқа деген қарым -қатынас),
отбасылық (табиғат аясында демалу, табиғатпен ... ... ... А.А. ... ... ... ... үш
аспектісін атап көрсетеді: біріншісі - табиғатқа материалдық өндірістік
объектілері, еңбек құралдары, ... ... өмір ... оның
шарттары мен алғышарттары ретінде табиғатқа қарайтын қарым-қатынас;
екіншісі - экологиялық өзара ... ... ... ... өзінің
табиғи әлеуетіне, өз организміне қарым-қатынасы; ... ... ... мен қорғауға байланысты іс-әрекеттерге қарым-қатынасы.
Табиғат пен адамның материалдық-практикалық, рухани-интеллектілік өзара
әрекеттестігі қарым-қатынастар арқылы ... ... ... ... Ф.Я. ... және Г.В. ... ... «...«адам-
табиғат-қоғам» жүйесінің тиімді жағдайларын ... ... өз ... ... ... адам ... өмір сүре алмайды және барлық қарым-
қатынастардың жүйесі адам мен ... ... зат ... ... ... ... етеді, ондай қарым-қатынастардың жиынтығы, ... ... ... сияқты, адамды қоршаған ... ... ... адамдардың бір-бірімен қарым-қатынастарының
қажетті буыны болып табылатын, жөнінде экологиялық мәдениет, экологиялық
сана, экологиялық іс-әрекет сияқты элементтері ... ... ... ... көрсетеді.
Ғылымда айқындалғандай, табиғатқа қатынас адам қарым-қатынасының
жүйесінде, үш аспектіде ... ... - ... ... ... өзара әрекеттер жүйесінде; үшіншісі - табиғи ортаны
зерттеу мен ... ... ... ... ... А.Н. Захлебный, ,
И.А. Зверев, И.Т. Суравегина сияқты ғалымдардың еңбектерінде қарастырылған.
Ғалымдардың ... жеке ... ... ... ... терең, саналы түрде ұғынуы мен экологиялық ситуацияларда
өзіндік ... мен ... ... ... негізделген жоғары
дәрежедегі жағымды қарым-қатынасымен» сипатталатын жауапкершілікті қарым-
қатынасты ... мәні зор. ... А.Н. ... табиғатқа дәл, жағымды қарым-қатынас тек табиғаттың әкономикалық
құндылықтарынан ғана емес, қоғам мен ... ... ... ... ... және әлеуметтік мәнділігін айқындайтын дүниетанымдық
позициядан көрінеді. А.Н. ... ... үш ... атап ... 1) жеке ... 2) ... ... қорғау, күтіп-баптау, гүлдендіруде қоғамға
пайдалы еңбекке белсене қатысу; 3) ... ... ... ... жаңа
идеяларды, кәсіптік еңбектегі экологиялық мәдениет нышандарын насихаттау.
Бұл туралы М.С. Каган ... мен ... ... ... адамның
табиғатпен қарым-қатынасында орын алу керек. Сонда ... ... ... ... ... деп аталатын біртұтас мағыналық қатегориямен
толығады және ол қай ... ... ... болады. Тек осы жағдайда ғана
адам табиғатқа деген өз қатынасындағы пайдакүнемдіктен ... оған ... ... ... ... ... оны құрметтейді, бағалайды, онымен
жақын досындай қарым-қатынас жасайды», - дейді.
Бастауыш сынып оқушыларының экологиялық мәдениеті компонентінің бірі ... ... ... ... табылады. Бұған М.А.Кирьянов
«кемелді тұлғаның адамгершілік әлемінің ... ... оның ... ... ... ... ... табиғатқа деген
сүйспеншілік ұстанымымен біртұтас байланыстыратын және табиғатқа субъект
ретінде қарайтын деңгейдегі ... - ... ... ... ... ... оқушыларының экологиялық мәдениетін қалыптастыруда оларды
табиғатты «жаулап алу, ... ... ... емес, оған
сүйіспеншілік танытып, жауапкершілікті болуға тәрбиелеу ... ... В.Н. ... ... ... ... ... - арман емес, ол объективтік шындық, бірақ оны қорғап, сақтау
өзімізге байланысты, яғни ... ... ... ... ... Кішкентай кезінен бастап, баланың бойында жан-
жануарға ... ... ... ... ... тәрбиелеу керек», -деп
аталып өтілгендей балалардың табиғатқа жағымды ... ... ... өмір сүру заңына айналуы тиіс.
Бастауыш сынып окушыларының «Адам-қоғам-табиғат» жүйесіндегі іс-әрекеті
табиғатты қорғау, гүлдендіру, табиғат ... ... ... ... ретінде өзіне, ұжымға, өзге адамдарға, қоғамға деген ... ... және мен» ... ... ... ... «обал», «ысырап» талаптарын ұғынып, сезіне білуінің мәні зор.
Бұл ... ... ... ... ... көзқарастарымен,
«обал», «ысырап», «үнемшілдік» категорияларына сәйкес табиғат байлығына
деген ... ... ... ... табиғатты аялап,
сақтау, зиянкестік, ластанумен күресуде жеке ... мен ... ... ... ... ... Осындай қарым-қатынастарда
оқушыларға адамның ... бір ... ... ... адам
денсаулығының тікелей табиғат тазалығына байланыстылығын санамен
пайымдауына ... ... Н.Г. ... ... ... ... орын ... әлеуметтік, қоғамдық тіршілік иесі. Оның өмір сүруі кез-
келген тірі организмдердің биологиялық ... ... ... ... адамдық мәні организмдегі физиологиялық процестерге зор ықпал
ететін әлеуметтік заңдармен анықталады». Адам табиғат ... ... ... ... ... ... ... қоршаған
табиғатты сақтауды жастайынан тікелей өзінің қажеттігіне айналдыруы тиіс.
А.П. Сидельковский: «Оқушылардың табиғатқа қарым-қатынасы - күрделі ... ... ... ол ... ... - практикалық іс-әрекеттік
сферада, - яғни жеке ... ... және оның ішкі ... ... -деп ... ... Н.А. ... және Б.Г. Иоганзен өз зерттеулерінде табиғатпен
қарым-қатынастың төмендегідей мотивтерін айқындайды:
- азаматтық - Отанға сүйіспеншілік мотиві, еліміздің ... ... ... қоғам алдындағы борышын түсіну;- ізгілік мотиві - іс-әрекеттерде
мейірімділік, қамқорлық көрсету, табиғатты қорғауға ниет ету;
- ... ... - ... ... ... және ... ... экологиялық қарым-қатынастар адамдардың табиғатпен қатынасында,
өзара әрекеті процесінде қалыптасып, ... ішкі ... ... ... ... адамның ісі мен мінез-құлқын, этикалық, эстетикалық және т.б
өлшемдерін анықтайтын бағалау қатынасын ... деп ...... СЫНЫПТАН ТЫС ЖҰМЫСТАРДА ОҚУШЫЛАРҒА
ЭКОЛОГИЯЛЫҚ ТӘРБИЕ БЕРУ ӘДІСТЕМЕСІ
2.1. Сыныптан тыс жұмыстарда оқушыларға экологиялық тәрбие
берудің педагогикалық шарттары.
Білім беру ... ... ... емес екі сала ... дәстүрлі орта
мектепте және мектептен тыс ұйымдар арқылы жүзеге асырылады. Дәстүрлі
мектепте білім беру ... ... ... ... ... ... ... сұраныстарына сәйкес оқу-тәрбие ... ... ... Бастауыш сынып оқушыларының экологиялық тәрбие жүйесінің
толыққанды дамуын қамтамасыз ету үшін ... ... осы екі ... ... ... ... отырудың маңызы зор.
Бастауыш сынып оқушыларына сыныптан тыс жұмыстарда экологиялық тәрбие
беру бір ғана ... ... ... ... ... ... ... қорғауға және зерттеуге бағытталған түрлі
практикалық іс-әрекетке тартып, мейлінше ... ... ... ... ... түскен дұрыс. Сондықтан да бастауыш сынып
оқушыларына ... ... ... ... тыс ... ... пайдалану тиімді нәтижеге қол жеткізбек.
Мектепте сыныптан тыс жұмыстардың негізгі міндеттеріне:
- ... жеке ... ... ... ... ... айқындауына, шығармашылық еңбегіне, өзінің қабілеттерін іске
асыруына қажетті ... ... ... ... қоғам өміріне бейімдеу;
- оладың бос уақытын мазмұнды ұйымдастыру;
- өскелең ұрпақтың сана-сезімін, жалпы мәдениетін, салауатты өмір салтын
қалыптастыру;
- балалардың табиғи ресурстарды ... ... ... ... қорғауға тарту;
- экологиялық білім жөніндігі бағдарламаны жүзеге асыру;
- азаматтықты және ... өз ... ... ... сүйіспеншілікті тәрбиелеу;
- экология және табиғатты қорғау салаларындағы ... ... ... қалыптастыру;
- білім беру ұжымдарының натуралистік және тәжірибелік ... ... ... ... ... ауыл және орман
шаруашылығын отандық биологиялық ғылыми нәтижесін насихаттау.
Қандай да болмасын педагогикалық іс-әрекеттің нәтижелілігіне белгілі бір
шарттарды үхтану арқылы қол ... ... ... сыныптан тыс
жұмыстар арқылы бастауыш сынып оқушыларының әкологиялық тәрбиесін дамытуда
біздер оның ұйымдастырушылық, мазмұндық, ... ... ... шарттарын талдауды мақсат еттік.
Ұйымдастырушылық шарттарды қарастыру ең алдымен қоғам сұранысын және
нақты жағдайларды есепке алу ... және ... ... ... ... ... ... әдебиеттерде әрдайым бірлікте болып
келетін ... және ішкі ... ... және ... ... ... ... Бастауыш сынып оқушыларына экологиялық тәрбие
беру бұл ... келу оның өсу ... және оған ... ... сан қилы ... есепке алуға мүмкіндік береді.
Білім мазмұны - педагогика ғылымында «нені оқыту керек» деген ... ... ең ... проблема. Сондықтан ол мектепте сыныптан тыс
жұмыстар арқылы бастауыш сынып ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасының экологиялық білім
беру тұжырымдамасында экологиялық білім берудің мақсаты мен ... ... ... мән ... ... ... ... - қоршаған орта өзгерістерінің салдары мен оның ... ... әсер ету ... ... ... мен ... ... нәтижесі және мақсатты да кешенді процесс» екендігі анықталған.
Бұнда жалпы білім беретін ... ... ... берудің мазмұны мен
міндеттерін жүзеге асыру жолдары мен амалдары көрініс ... ... ... ... ... ... ... еңбек - Н.В. Добрецованың зерттеу жұмысы. Зерттеуші ... ... ... ... ... ... ақпараттық,
белсендірушілік, қалыптастырушылық, дамытушылық, еріктілік, ... Бұл ... ... ... көп ... ... ... міндеттерін және оларды шешу әдістері жөніндегі түрлі пайымдауларға
байланысты. Осы ... Н.В. ... ... ... ... беру
мазмұнын былайша топтастырады:
- натуралистік - табиғатты табиғат аясында зерттеу;
- инвайроментальдық
- ... ... ... ... табиғатпен өзара қарым-
қатынасқа түсуде, оқушылардың шамасына ... ... ... ... ... ... ... табиғат ортасы жөніндегі
түсініктерін дамыту;
- іс-әрекеттік - оқушыларды қоршаған табиғат ... ... мен ... ... ... ... ықпал етеді.
Білім мазмұнын қалыптастыру ... ... ... ... Оның теориялық негіздері М.Н. Скаткин, В.В. Краевский, ... Ю.К. ... И.Я. ... және т.б. ... ... ... тыс ... арқылы бастауыш сынып оқушыларына
экологиялық тәрбие берудің ... оның ... ... ... ... Бұл ... тыс жұмыстар арқылы бастауыш сынып
оқушыларының экологиялық тәрбиесін дамытудың міндеттерін ... ... ... ... ... ... ғана ... Ол үшін бастауыш мектеп оқушыларынан құрылған экологиялық үйірме
бағдарламасын, әдістемелік құралдарды, ... ... ... ... тыс ... ... ... сынып оқушыларының
экологиялық ... ... ... ... даярлығын қамтамасыз ететін
арнайы әдістемелік семинар, әдістеме дайындау қажеттігі туындайды.
Белгіленген зерттеу мүмкіндіктерін жүзеге асыруда ... ... ... ... бастауыш сынып оқушыларының экологиялық тәрбиесін дамытудың
құрылымдық моделі ... ... Оның ... ... ... мазмұндық, психологиялық, процессуалдық саналады (Кесте 1).
Кесте 1 - Мектепте сыныптан тыс жұмыстар ... ... ... ... ... ... ... моделі
|Компоненттері |Өлшемдері ... | |
| | |- ... тыс ... | |
|1 ... ... сынып |табиғатты қорғаудағы мәнін санамен| |
| ... ... | |
| |тыс ... |- ... тыс ... | |
| ... ... | |
| ... ... |- ... тыс ... | |
| ... ... ... ... | |
| | ... | |
| | |- ... ... ... | |
| | ... тыс ... | |
| | ... ... ... | |
| | ... ... ... үшін | |
| | ... қажетсінуі. | |
|2.Мазмұндық ... |- ... ... |
| ... ... |
| ... |- ... білімдерінің |
| ... ... |
| | |- ... ... ... |
| | ... ... |
| | ... ... ... |
| | |- ... ... экологиялық |
| | ... ... ... |
| | ... ... |әкологиялық дағды, |- табиғат қорғау шараларына қатысу |
| ... ... |
| ... |- ... ... таныс емес|
| |рефлексия ... ... ... |
| ... ... |- ... ... ... |
| | ... ... ... |
| | ... белсенділігі; |
| | |- ... ... |
| | ... бойынша рефлексия жасай |
| | ... ... ... ... бағыты бойынша мектепте сыныптан тыс
жұмыстар арқылы ... ... ... ... ... ... ... білім мазмұнын анықтау үшін бастауыш ... ... ... экологиялық мазмұнына талдау жасадық.
«Дүниетану» пәнін оқытуға барлығы 272 сағат бөлінген. «Дүниетану» пәнінің
мазмұны оқушыларды қоршаған өмірдің әр түрлі объектілері мен ... ... ... ... ... және ... ... қаруландыруға бағытталған.
Дүниетану пәні «Адам», «Қоғам», «Табиғат» ... ... ... ... ... - ... пән ... оқушыларға
біртұтас дүниедегі адамның орны мен ролін түсінуге көмектесу. Пәнді оқыту
барысында мынандай нақтылы міндеттер ... ... ... мен
құбылыстарының алуан түрлілігі, олардың қасиеттері, сапалары, күйі, туралы
ұғымдарды меңгерту, табиғи ... мен ... ... өзара
байланысты, тәуелділікті, олардың уақыттық және кеңістіктік өзгерістерін
түсінуді ... ету ... ... ... мен экологиялық
ойлау стилін тәрбиелеу.
Бірінші сыныпта өтілетін материал 10 ... ... Бұл ... әр түрлі мазмұндағы 14 мақал және қанатты сөздер, 1 жұмбақ, 2 тыйым
сөз, 5 өлең ендірілген. ... ... ... ... тек 7 ... ... табиғатты қорғау, табиғатқа аялы көзқарасты ... ... ... «Жануарлар тіршілігіндегі маусымдық
өзгерістер» сияқты тақырыптарда қазақ ... ... ... ... ... ... 8 тақырыптың аясында «Сулы жер - ... ... ғана ... ... ... өтілетін 10 тақырыптарда «Таза
су - денсаулық кепілі. Суды ... ... ... ... сөз орын алған.
Төртінші сыныпта өтілетін 11 тақырыптарда ... ... ... ... ... ... «Дүниетану» пәнінің тақырыптарында экологиялық мазмұндағы қазақ
ауызекі шығармашылығы үлгілерін пайдалану дәрежесін талдау қазақ ... ... ... пайдаланылмайтындығын көрсетті. Әрине,
аталған пәннің сағат санының аздығы, ... ... ... мен
міндеттерін жүзеге асыру қосымша материалдарды ендіруге кедергі болатыны
белгілі. Сондықтан қазақ ... ... ... бастауыш сынып
оқушыларының экологиялық мәдениетін ... ... тыс ... ... жолдарын іздестіру қажет екендігіне көз жеткіземіз.
Анықтау экспериментінің екінші ... ... ... ... тыс ... ... ... беру педагогтерінің қазақ ауызекі
шығармашылығы арқылы оқушылардың экологиялық мәдениетін ... ... ... ... ... ... алу, тест
тапсырмалары нәтижелерін талдау, олардың қазақ ауызекі шығармашылығын
жүйелі түрде пайдаланбайтындықтарын көрсетті.
Осы ... ... ... тыс ... ... сынып
оқушыларына экологиялық тәрбие беру жағдайлары мен мүмкіндіктерін анықтауда
біз алдымызға бірнеше міндеттер ... ... ... ... ... ... экологиялық тәрбие
беру мәселелерін мәселелерін жақсы жолға қоюда қажетті ... мен ... тыс ... ... ... оқушыларының экологиялық тәрбиесін
арттыруды жүзеге асыруға даярлық деңгейін анықтау;
3) сыныптан тыс жұмыстарды ... ... ... ... арқылы оқушылардың экологиялық тәрбиесін ... ... ... қиындықтар мен кемшіліктерін анықтау;
4) педагогтерді даярлаудың ... ... ... анықтап, олардың
экологиялық тәрбиесін көтеру жолдарын ұғыну.
Педагогтардың бастауыш сынып жасындағы оқушыларға экологиялық тәрбие
беруге даярлық ... білу ... біз ... ... ... бастауыш сынып оқушыларына сыныптан тыс жұмыстар ... ... ... ... ... даяр ... талдау
нәтижелері олардың көпшілігігінің (40,8%) ... ... ... ... ... ... шығармашылығы арқылы бастауыш сынып
оқушыларының экологиялық мәдениетін қалыптастыру ... өз ... ... (39,6%) және ... ... оны ... тәрбиеде шығармашылықпен қолдана
алмайтындықтары (81,1%) анықталды.
Бүгінгі білім ... ... ... ... ... ... өткізілген әңгімелесу ... өз ... ... ... ... тыс ... ... жетекшілері окушыларға экологиялық тәрбие
беруге байланысты ... ... ... ... ... ... жүзеге асыруда да іскерліктері қалыптаспағандығын байқатты. Сынып
жетекшілерінің 40,8%зерттеушілік жұмысты жоспарлап жүзеге ... ... ... ... ... 45,4%-ы табиғатты қорғауға байланысты акция,
олимпиада, слеттер өткізуде қиналады, 32,3%-' экологиялық ... ... ... көпкүндік жорықтарды ұйымдастырып, табиғат
аясына, өндіріс орындарына әкскурсияны сауатты ұйымдастыра алмайды.
Бастауыш сынып оқушыларын табиғатты зерттеу жұмыстарына ... ... ... ... мен ... ... бір ... төңірегінде емес көбінесе көңіл көтеру, оқушылардың демалысын
ұйымдастыру үшін формальды түрде өтетіндігін ... ... ... ... ... ... берудің түрлі әдістері мен
формаларын кеңінен пайдалануға шек ... ... ... ... -ы ғана өткізуді, 10,8%-ы ... ... ... ... ал 23%-ы ... ... ғана ... қорғау және зерттеу жұмыстарына тартатындығына көз жеткіздік.
Олардың 42,5%-ы оқушыларды жергілікті, өлкелік қоршаған ортаны ... ... ... ... 60%-ы ... ... алмайды. Үйірме жетекшілері бұл жағдайды әдістемелік ... ... ... тірі ... ... ... учаскелерінде практикалық сабақтар жүргізудің жеткіліксіздігімен
түсіндіреді. ... ... ... ... ... ... олардың тек 57%-ының ғана жоғары педагогикалық білімі бар ... Ал 11%-ы ... ... ... 4%-ы орта педагогикалық
емес білімді мамандар.
Сыныптан тыс жұмыстарды талдау бастауыш сынып ... ... ... ... ... жұмыс жоспарында күн ... әдіс ... ... мәніне немқұрайды қарым-
қатынасын, қосымша білім беру педагогтардың ... ... ... беру ... ... ... ... нәтижелерін талдау педагогтардың 72%-ы оқушылардың
экологиялық ... ... ... емес ... ... ... ... 1-2 ғана педагогтың
пайдаланатындығын және ... ... ... ... ... ... ... тәжірибесінен мағлұматтарының
үстірт екендігін және ... ... ... ... ертегілерге немқұрайды қарайтындықтарын танытты. Сауалнама
жүргізу барысында педагогтардың көпшілігі төмендегі ең қарапайым сұрақтарға
жауап бере алмады:
- ... ... ... ... ауызекі шығармашылығының
қандай түрлерін білесіздер?»
- «Табиғат қорғау, табиғат байлығын ... ... ... ... ... бере ... ... «Төрт түлік мал туралы қандай ертегілер бар?»
- «Эпостық жырлардың кейіпкерлері кімдер?»
- «Табиғат ... және ... ... қарым-қатынаста болуды
талап ететін қандай тыйым сөздерді білесіз?
- ... ... ... беруде қазақ этнопедагогика әлементтерін
пайдаландыңыз ба?»
Мектепте сыныптан тыс жұмыстардың сынып жетекшілерінің этнопедагогика,
этнопсихология, этномәдениет негіздері туралы ... ... ... ... ... тәрбие беруде пайдалануда қиындықтар
туғызатындығы анықталды. Педагогтерінің көпшілігі бұл терминдердің мәнін
түсіндіре алмайтын болып шықты.
Анықтау экспериментінің ... ... ... ... ... ... арқылы бастауыш сынып оқушыларының экологиялық тәрбиесін дамыту
моделінің мазмұндық компонентінің көрсеткіштеріне сәйкес, ... ... ... мен ... ... ... ... интервью сияқты зерттеу әдістері арқылы
анықталды.
Бастауыш ... ... ... тыс ... ... ... білімдерінің көлемділігі мен жүйелілігін анықтауда бірнеше
әдістеме қолданылды. Бастауыш ... ... ... табиғи ортаны
сақтау, қорғауға байланысты мақал-мәтелдер туралы мағлұматтарын анықтау
мақсатында ... ... ... ... табиғи ортаны сақтау,
қорғау жайлы мақал-мәтелдер туралы ... ... ... ... ... ... ... жердей жер ... ... ... ... Адам көркі ... ағаш ... Ел ... ... жер
................................................................. ... Құс ... көл ... ел
қонбаған............................................ ... Бір тал ... ... жер ... ... ... қар, ... жауған нұр.
8. Сулы ... ... ... ... ... ... жауаптарды талдау оқушылардың экологиялық тақырыптағы мақал-
мәтелдерің мазмұнын түсінбейтіндігін көрсетті. Аяқталмаған ... ... - ... 2 ... - ... ғана ... тауып жазды.
Келесі ретте бастауыш сынып оқушыларына ... ... ... қандай қазақ ертегілерінде суреттелгендігі туралы тапсырма берілді. 8
оқушы табиғат суреттері туралы «Қазығұрт ... ... мен ... ... ... 3 ... ... қадір-қасиеті туралы «Аяз би»,
«Асан қайғы» ертегілерін ... ... 6 ... ... ... ... ... баяндалған «Бақыт құхы», «Алып құс
самұрық» ертегілерін, хайуанаттар туралы «Жыл ... ... мен ... лақ» ... дұрыс тауып айтты.
Бастауыш сынып оқушыларына әпостық жырлардағы табиғатты, табиғат құ-
былысын, өсімдіктер мен ... ... ... ... ... жазу тапсырылды. Өкінішке орай, балалардың көпшілігі әпостық
шығармалардың аттарын, басты кейіпкерлерін атағанымен, ... ... ... ... мән ... ... ... әдісінің фактологиялық, тұлғалық, эмоционалдық ақпарат
алудағы ... ... ... ала ... ... арқылы,
жоғарыда аталған модельдің мотивациялық қарастырылғандай, бастауыш сынып
оқушыларының ... ... ... ... ... тәжірибесіне деген қарым-қатынасы анықталды. Ол үшін ... ... ... сұрақтар қойылып, мазмұнды жауаптар алынды.
(кесте 3).
Кесте 3- ... ... ... ... ... ... ... экологиялық тәжірибеге деген қызығушылығын анықтауға
арналған сауалнама нәтижесі
|Қойылатын сұрақтар ... ... % |
| |ия |жоқ ... да |
| | | ... ... ... көріністері суреттелген қазақтың ауызекі| | | ... ... атап бере ... ба? | | | |
|- ... ... | | | |
|- ... | | | |
|- ... | | | |
|- ... | | | |
|- ... ... | | | |
|- ... ... | | | |
| | | | |
| |4 |65 |31 |
| |- |0,2 |99,8 |
| |0,5 |- |99,5 |
| |0,1 |- |99,9 |
| |- |93 |7 |
| |- |- |- ... ... төл ... ... ... |2 |51 |47 ... жұмбақ, жаңылтпаштар, ертегі, қанатты | | | ... ... ... ... жырлар білесің бе? | | | |
| | | | |
| | | | ... ... ... ... |2 |18,3 |79,7 ... ... ертеп, қанатты | | | ... ... ... ... ... ... бе?| | | |
| | | | |
| | | | ... ... ... ... |4 |16,3 |79,7 ... ... ... қанатты | | | ... ... ... әпостық жырлар білесің бе?| | | |
| | | | |
| | | | ... ... ... ... ... |2,3 |47,2 |50,5 ... ... бе? | | | |
| | | | ... ... ... ... ... ... ... бастауыш
сынып оқушыларының білімдері төмен екендігін және ... ... мен ... қажетті деңгейде қалыптаспағандығын
көрсетті.
Келесі ретте табигат объектілері жайлы жұмбақтар шешу жүзеге асырылды:
1. Ақ ... ... ... ... (Күннің көзі).
2. Әуеден күбі түсті,
Күбінің түбі түсті (Күннің күркіреуі).
3. Көп бауырсақ ішінде бір ... ... ... ай).
4. Жалт-жалт еткен, Жырғадан өткен (Су).
5. Екпіні сонша қатты болса ... ... ... ... Екі ошаққа бір көсеу (Сиырдың танауы мен тілі).
7. ... ғана бойы бар ... ... тобы бар ... Апан-апан, ескі шапан,
Иір қобыз, жарық жұлдыз (Түйе).
9. От ... ... ... ... ... ... жар ... (Қораз).
11.Екі басы жұдырықтай, ортасы қылдырықтай (Құмырсқа).
12. Күн ... ... ... ... ... ... ... жұмыскер, бір мекенде тым іскер (Құмырсқа).
14. Сайрайды бір талмайды, әнші құс бал ... ... Суда ... ... сыртқа шықса өледі (Балық).
16. Аласа ғана бойы бар ... ... тоны бар ... Өсіп тұрған ол не ? жаз болса жайнап,
Салқында ән салып, құстар жүрген ... ... ... ... өзі жайрап. (ағаш).
Жұмбақтардың шешімін 12 оқушы ғана толық дұрыс таба алды. Ал ... ... ... емес ... ... ... ... тыс
жұмыстарда халық педагогикасы элементтері сыныптан тыс жұмыстарда
экологиялық тәрбиесін ... ... ... ... мынандай
сұрақтарға құрылған әңгімелесу арқылы зерттелді.
Оқушылардың сауалнаманың 4-ші, 7-ші, 8-ші, 9-шы пунктері бойынша берілген
жауаптары үлкен алаңдатушылық тудырады. Мәселен, оқушылардың 3,1 %-ы ... ... ... ал «бір тал ... ... тал егуің керек деп ойлайсың ба?»- деген сұраққа 12,6% -ы жоқ деп жауап
берсе, үй хайуанаттарын 5,2%-ы ... ... ... ... ... ... ... сараптау негізінде сыныптан тыс жұмыстарда
оқушылардың экологиялық тәрбиесін дамыту деңгейлері анықталды. (кесте ... 4 - ... ... оқушыларының сыныптан тыс жұмыстарда көрініс
тапқан экологиялық ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... |
| |ия |жоқ ... да |
| | | ... ... ... ... ... қорғау қажет |2,6 |36,5 |60,9 ... ... ба? | | | ... ... ... ... кітаптарды|24,8 |17,2 |58 |
|оқыдың ба? | | | ... ... ... |16,9 |36,1 |47 ... ... болған кездерің болды ма? | | | ... ... ... ба? |3,1 |71,6 |25,3 ... ... ... ба? |48,8 |2,7 |48,5 ... тал шыбық сындырсаң, он тал егуің керек деп |14,4 |12,6 |73 ... ба? | | | ... зиян ... ... болды ма? |3,9 |35,2 |60,9 ... ... ... лақ, қозы, тауық, қаз, |5,2 |51,8 |43 ... т.б.) ... ... кездерің болды ма?| | | ... ... ... ... ... |7,5 |38,2 |53,7 ... ... кездерің болды ма? | | | ... 5 - ... ... тыс жұмыстар арқылы бастауыш сынып
оқушыларының экологиялық тәрбиесін ... ... ... ... ... ... ... кесінді |
|өсуі ... |
| |ЭТ |БТ ... |4 (5,4 %) |3 (4,2 %) ... |32 (43,3%) |35 (48,6 %) ... ... |34 (47,2 %) ... 1 - ... сыныптан тыс жұмыстар арқылы бастауыш сынып
оқушыларының экологиялық тәрбиесін дамыту деңгейлерінің динамикасы
Анықтау әкспериментінің нәтижесі ... ... ... ... ... және ... сыныптан тыс жұмыстар арқыды
экологиялық тәрбиесін дамытуға даярлық деңгейлерінің жеткіліксіз ... ... ... мектепте мектеп педагогтарына лайықталған
бірізділікті үйірме жұмысының ... оны ... ... ... ұсыныстардың жоқтығы осы бағытта ... ... ... көз ... ... жұмыстар мектепте сыныптан тыс
жұмыстар арқылы бастауыш сынып оқушыларының экологиялық тәрбиесін дамытудың
оку-әдістемелік ... ... ... ... ... тыс жұмыстарда окушыларға экологиялық тәрбие
беруде қазақ ауыз әдебиетін ... әдіс - ... мен ... ... ... сапасы қазақ халқының ұлттық
экологиялық мәдениетінен айқын көрінеді. Қазақ ... ... ... үш ... ... ... аспан әлемі мен өз
арасынан тұтастық ... ел мен ... ... туралы ұғым, адамның
жер бетіндегі тіршілік иелерімен ішкі рухани ... ... ... ... қара ... пайдасынан жоғары ұстап, қадірлеп-
қастерлейтін экологиялық мәдениеті.
Адам мен табиғат қатынасындағы адамгершілікті қамқор, мейірбанды көзқарас
қазақ ... ... ... ... айқын көрінеді. Қазақ
халқының дүниемен, табиғатпен қатынасында адамның ... ... мен ... ... іздеуі, ел мен жердің біртұтастығы туралы ұғым, ... ... ішкі ... ... ... ... үш құбылыс түркі
ақындарының, демократ ағартушыларының, «Бес ... ... ... Қазақ халқының экологиялық ойлауы, экологиялық сана-сезімі,
табиғатқа ... ... ... ... Ә. ... қазақ философиясы негізінен «фольклорда, поэзияда, ... ... ... ... ... ... . Сан ... тарихы бар қазақ қауымы жазба әдебиеті пайда
болғанға дейін ауыздан-ауызға тарап, ел ... ... мол ... ... білген.
Қазақ халқының өскелең ұрпаққа экологиялық тәрбие ... ... ең ... ... ... ... Осындай мол тәрбие
көзіне бет бұру халықтың табиғатқа деген ... ... ... ... ... ... ... тиімді
пайдалану тәжірибесін, табиғи ортаға деген саналы да ... ... ... ... ... жаратуға мүмкіндік береді.
А. Сейдімбектің деректері бойынша, М. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер
институтының 1989 жылы құрылған ... ... ... ... екі жүз мыңдай нұсқасы сақталуда. Бұл мұра жанр ... ... ... - 10 том, аңыз - 3 том, ... - 3 том, ... ... - 5
том, мақал-мәтел - 4том, жұмбақ - 2 том, жаңылтпаш - 1 том, тиым ... - ... ... бай ... Ә. Нысанбаевтың сөзімен айтқанда, «Жастарға
ұлттық экологиялық тәрбие мен білім беру ... ... іске ... ... ... бақшасында, мектепте, жоғарғы оқу ... ... ... ... оқыту, халықтың экологиялық санасы мен
мәдениетін үздіксіз ... ... ... ... ... өмір ... ... құрдымға әкеледі. Сондықтан да, біз
экологиялық жағдайды сауықтырудың бірден-бір жолы ... ... ... ... ... ... қайтып оралу; деп қайталап айтамыз.
Бүгінгі тығырыққа тіреліп отырған заманның ... және ... ... шешу ұлттық мәдениетімізді қайтадан өркендетуімізді
талап ... ... мен ... ... көш басында
кемел зерттеген Қ.Б. Жарықбаевтың ... ... ... ... ... әдіс-құралдарына, ақыл-ой, еңбек, адамгершілік тәрбиесіндегі
ықпалына берген сипаттамалары олардың экологиялық мазмұны мен функцияларын
танып-білуге ... ... ... айрықша үлес ... ... ... ... тәлім-тәрбиесінің ғылыми-
педагогикалық негіздерін, қазақ халқының тәлімдік және ... ... ... ... ауыз ... ... мен принциптерін, әдіс-құралдарын ғылыми тұрғыда саралап, халық
педагогикасының озық үлгілерін бүгінгі мектептің оқу-тәрбие жүйесіне ... мен ... ... ... ... шығармашылығында көрініс алған
қазақ халқының экологиялық тәрбиедегі бай тәжірибесін танып-білуде маңызы
ерекше деп түсінеміз.
Профессор С. ... ... ... ... ... ... Оның ... халықтық педагогика,
этнопедагогика мәселелері жөнінде докторлық, ... ... ... ... зерттелуіне айтарлықтай теориялық,
практикалық үлес қосылды. С.А. ... ... ... ... ... ... айтыс өлеңдері, жыраулық дәстүр, жыр-
терме), музыкалық шығармашылығын (ән мен күй), ...... ... ... киіз ... ... сыру, кілем, алаша тоқу, кесте және шілтер
тоқу, киім ... ... ... ... ... ... ... ер балаларға ұсталық, зергерлік, етікші, ерші, үйші т.б. кәсіптік
еңбек ... ... ... ... ... ... ... берген сипаттамалары бізге олардың экологиялық ... ... ... Балтабаевтың фольклордың трансляциялық, эстетикалық, тәрбиелік,
идеологиялық, дидактикалық, ... ... ... ... барысында музыкалық шығармашылық үлгілеріне берген функционалдық
сипаттамасы олардың әлеуметтік-педагогикалық, экологиялық ... ... ... ... ... ... тәрбиеге берген анықтамалары бойынша жеке
адам қазақтың салт-дәстүріндегі этникалық құндылықтармен этноәлеуметтік
рольдерді, ... ... ... ... дайындауындағы қазақ
этнопедагогикасының құрылымдық-логикалық үлгісі, бізге ... ... ... ... ... табиғатпен қарым-қатынас жасаудағы
мінез-құлық нормаларын пайымдауға мүмкіндік береді.
Халық тәрбиесінде адам мен адамның, ... мен ... ... ... ... имандылық идеясы жетекші орын алады. Қазақ
ауызекі шығармашылығы салт-дәстүрлері мен ... ... ... ... ... ... (А.Н. ... Р.П.
Абсаттаров, К.Ш. Нұрланова, М. Орынбеков, О.А. Сегізбаев , А. Қасабеков, ... Т. ... т.б.) ... ... ... пен кеңістік арасындағы
бітімін топшылауға, қазақтың ертедегі философиялық «даму әлементтерінен
бастап қазіргі ... ... ... мүмкіндік беріп» қазақ
философиясының идеологиялық бастау бұлағы болды. Олай ... - ... ... аңыздары, лирикалық-тұрмыстық поэмалары, мақал-
мәтелдері адамдарды табиғи және әлеуметтік құбылыстарды, саяси-экономикалық
жағдайларды, ізгілік ... өз ... ... ... ... ... ... халық педагогикасының жетекші дәстүрі болып
саналады. Қазақ халқының экологиялық мәдениетінің ... ... ... ... ... табиғат танымымен және адам танымымен
етене ... ... ... ... ... ... өмір сүретіндігінде... . Көшпенділер өздерін табиғаттың тікелей
жалғасы, соның төл ... ... Бұл өз ... ... ... ... табиғат ресурстарын үнемді пайдалануды, ... ... ... ... ... борышы санайтындығын
көрсетеді.
Жоғарыда талдауға алынған пайымдаулар біздерге ... ... ... ... ... дамыту қазақ ауызекі ... ... ... ... ... тиіс екендігіне
көз жеткізеді.Қазақ ауызекі шығармашылығы оқушылардың экологиялық тәрбиесін
дамытуда жан-жақты қызмет ... ... С.А. ... ... ... еңбектерде берілген ... ... ... ... ... ... (А. ... қазақ домбыра музыкасының
қоғамдық жаңғырту-компенсаторлық, ... ... ... коммуникативтік, тәрбиелік, иландыру, эстетикалық,
гедонистік (Е. ... ... ... ... ... ... реттеушілік, әлеуметтендіру (Б.
Қайырова); халық білімдерінің жалпы әтникалық дүние мен ... ... ... ... ... ... ... өз іс-әрекетінің
бағытын анықтаудағы бағдарлық ролі; туыстық ... ... ... ... айқындау және ... ... ... ... ... ... тану ... (К. Қожахметова ) сүйеніп, қазақ ауызекі, шығармашылығының
келесі функцияларын анықтадық: танымдық, ... ... ... өз ... ... ... ... тәрбиедегі
көрінісіне, оқушылардың экологиялық ... ... ... ... ... беруге талпындық. Адам мен табиғаттың
өзара ... ... ... беру ... ... ... ... арттыруға септігін тигізеді. Сонымен
бірге табиғатты қорғау, қоршаған ортаның тазалығы үшін ... ... ... ... ... ауызекі шығармашылығының бір саласы болып
саналады. Ұлттық ойындарды оқу-тәрбие ісінде ... ... ... «Халық ойындары тек денені ғана емес, ойды жаттықтырушысы да
болып табылады. Халық өзін ... ... қыры мен ... ... ... ... ... ойын арқылы жастайынан сіңіре ... - деп, ... ... ... ... ... ... былай деп баға береді: «...ата-
бабаларымыз ұлттық ойындарды баланы жан-жақты ... ... ... ... оны ең ... ... ... түрлі жарыстарда үнемі
жеңімпаз атанатын адамды анықтау ролін ғана атқарумен оны ... ... ... ... ... күш» деп ... Шын ... «Ұшты-ұшты»,
«Дауысынан айырып біл», «Жүз қаз», «Қасқыр- қақпан», ... мен ... қаз ұшып ... ... пен ... ... мен қаздар» сияқты толып
жатқан экологиялық мазмұндағы ... әрі ... әрі ... ... ... ... ... қарым-қатынасын қалыптастыруға
қажетті тиімді құралдар болып табылады.
Мақал-мәтелдер халық айтқандай, ... ... ... ұлы ... ... ... балалар тәрбиесі мен жеке адамның
қалыптасуындағы сан ... ... ... ... ... деп ... Асыл ... мәйегі мақал- мәтелдер, М. Әлімбаев
тұжырымдағандай: «Өмір ... ... және ... бір
немесе екі бөлімнен құралып, алдыңғысында шарт немесе жалпы пайымдау,
соңғысында ... ... ... ... ... ... өте ықшам,
бейнелі әрі ырғақты халық нақылы». Қазақтың даналық ойларын бойына түйген
мақал-мәтелдер оқушыларды ұшқан ... ... ... ... ... тау-тасты қадір тұтуға, аялап ... ... ... оны ... талпындырады, қоршаған ортаны ластамау
қажеттілігіне ... ... ... Мақал-мәтелдердің экологиялық
мазмұны өте бай. Мәселен, адам туралы («Кісілікті кісі ... ... ... - ... төл ... ... тастай берік, гүлдей
нәзік», «Жақсы адам - елінің ырысы, жақсы жер - ... ... ... мал ... ... ... - шүберек, ағаш көркі - жапырақ»),
атамекен, ... жер ... («Ел ... ... жер гүлсіз болмас», «Ер туса
- ел ырысы, жаңбыр жауса - жер ... «Жас ... - ... ... ... -
елдің көркі»), жер-су туралы («Жер тоймаса, ел тоймайды», «Туған жердің
түйе жейтін жапырағы да дәрі, түйе ... ... да ... «Жер ... де ... «Жер отты болса, мал сүтті», «Сулы жер - нулы ... ... - өрт, ... ... ... төрт ... және үй ... («Түйе - байлық, қой - мырзалық, жылқы - сәндік, ешкі ... - ... ... бәрі бес, егіншілік оған ес», «Мал төлімен жарасты,
жер гүлімен жарасты», «Жүйрік мал ... ат, ... ... ... ... «Нар жолында жүк қалмас», «Ит - жеті қазынаның бірі», «Түлік төлден
өседі»), егіншілік туралы ... ... ... ... егін ... егін ... хайуанаттар туралы («Арыстандай күшің ... ... ... ... ... ақсағанын білдіртпес»), құстар
туралы («Қарлығаш - ... ... ... жүзсе су сұлу», «Дегелек келсе
жаз болар, ... мәз ... ... ... ... жаман ағаштың
-бітімі жаман», «Аялы ағаш - саялы»), табиғат, уағыт, кеңістік туралы («Ай
жарығы әлемге, шам жарығы ... ... ... нұрын төккен», «Күн
күркіресе жер иір, жер иісе мал иір», «Қыстағы қар, ... ... - ... ... ... ... ... ойнар», «Сүмбіле туса су суыр») мақал-
мәтелдер бастауыш сынып оқушыларының табиғатты ... ... ... ... ... қорғау, сақтау, қоректендіру ісіне қатысу
белсенділігін арттырумен бірге, танымдық, тәрбиелік, ... ... ... ... ... ... - ... халқының экологиялық тәжірибесі, экологиялық мәдениеті
негізінде қалыптасқан табиғатпен қарым-қатынас мөлшерін, ... ... ... шығармашылығының реттеушілік функциясы табиғатты
қоғамның материалдық және рухани байлық көзі санап, оның ... ... ... ... көзқарасында көрініс береді:
«Ұлтарақтай болса да, ата қоныс жер ... ат ... ... да, ... ел ... «Жер ... - ел шежіресі», «Күте білсең - жер жомарт»,
«Жер тоймай ел ... ... ... ... сыймайды, елін қорлаған
еліне сыймайды», «Бір тал кессең, он тал ек», «Аялы ағаш - ... «Елі ... ... ... ... ... тақырыптары сан алуан. С. Садырбаевтың ... ... ... ... адам ... және іс-
әрекеттері; жан-жануарлар тіршілігі. Олардың қай-қайсысы да ... көзі ... ... ... Н. ... айтқандай,
балаларды тапқырлыққа, ойдан қорытынды жасауға жетелейтін ... ие. ... ... ... әсем бейнеленген. Мысалы,
«Басына үлпілдетіп таққан шашақ, бұралып талшыбықтай тұрған жасап» ... сұлу ... ... енді ... «Бір ... қырық бұтақ, қырық
бұтақта қырық ұя, қырық ... ... ... қырық жұмыртқада қырық
балапан», - деп, ... бір тал ... ... көзі, ел байлығы
екендігін, адам ... ... ... ... аса ... ... Төрт ... мал мен жануарлар ... де ... ... тыс ... ... тағанды бойы бар, момындық дұрыс ойы бар,
кербезденіп жүрмейді, ... тоны бар» ... ... пышақ, үсті істік.
Өзіне лайықтап киім пішкен, секіріп-секіріп түскен» (Ешкі), «Таптым-таптым
тап жорға, табаны ... боз ... ... «От ... ... екі көзін
жұмған» (Мысық), «Тарпаң-тарпаң ... түрі ... ... ... жұмбақты алсақ та, әсем сөз тіркестері ... ... сұлу да ... ... ... елестетеді. Елестетіп қана
қоймайды,балаларды олардың тыныс-тіршілігімен таныстырады, әрқайсысының
табиғатта алатын орнын бағамдауға, қамқорлықты, ... ... ... ... Ә. ... «Жалпы жұмбақ халық аузында таралатын
болғандықтан, оның өміршеңдігі, елге таралуының ... ол ... ... ... ... ... оның көпке ортақ, көңіл ... ... ... салу ... Жұмбақ жасыру өнерінің бір
ерекшелігі - бүл ... ... ... жасыра отырып, көңілдегі суреттерге
қозғау салып, қиялды қанаттандырады », - деген пікірі арқылы ... ... ... ... ... мүмкіндіктерін
танытады.
Табиғат объектілерінің арасындағы байланыстарды ... ... ... ... ... үлгілерінің бірі - жаңылтпаштар. Жаңылтпаш -қазақ
ауызекі шығармашылығының кең таралған ... ... ... ... ... ... олардың тақырыптары саналуан ... ... ... ... ... ... ... деген аты жаңылудан
шыққан. Қатарынан қайта-қайта шапшаң айтқанда, иә тіл ... иә ... ... ... ... ... басын құрап, келістірген шығарма
жаңылтпаш деп айтылады» . ... ... ... ... ғана ... де ... болған.
Е. Сағындықов пайымдағандай, жаңылтпаштар «Оқушылардың ой-өрісін
кеңейтіп, өзін қоршаған өмірді ... сол ... жеке ... береді. Мысалы, «Құдық қазып аршыдым, топырағын жаншыдым, аршыдым
да балшығын, шаншыдым да талшығын, аршыдым да малшыдым, ... да ... ... шаншыдым»; «Базда боз ат мінген атам. Бозда боздап жүрген
атам»; «Беріп тай, лақты, алдым тайлақты. Беріп тайлақты, алдым тай, ... ... әрі ... әрі ... ... ... Бұл ... қатты әсер
етеді».
Қазақ халқының өз ұрпағын табиғатқа зиян ... тірі ... ... ... ... ... ... бірі -
тыйым сөздер. «Бұл сөздер есі кірген балаларды жаман әдет, жат ... ... ... ... ... ... ... тізені
құшақтау -жалғыз қалудың, қолды төбеге қою - ел-жұрттан безінудің, үлкеннің
жолын кесу - әдепсіздіктің, асты төгу - ... ... деп ... ... қатаң тыйым салған». Мұндай тыйым сөздер ел ішінде өте көп
кездеседі. Адам - ... төл ... ... ... ... ... атқа кір ... көздеген халық: «Адам мен табиғат егіз. Табиғат
-туған анаң, оған зиян ... ... ... ұлы ат, оған кір ... ... ... ... аулақ болуға үйретіп, табиғатқа зардабын ... ... ... отырған. Тағы бірде «Қиын-қыстау кезеңде адамдығыңды
жоғалтпа», «Адамды, малды аттама», - деп ... ... ... ... ... қоныс, ата мекен киелі саналған.
Өсімдік дүниесін қорғау, зиян ... ... ... ... ... мақсатындағы тыйым сөздер «Көкті ... ... ... шалғынды таптама, көк шөпті жұлма», «Жалғыз
ағашты кеспе», - деп ... ... ... сөздер оқушыларды туған
өлкесінің әсемдігін ... аң мен ... ... ... ... үйретеді.
Қазақ ертегілері ауызекі шығармашылықтың мол ... ... ... ертегілеріне мазмұндық сипаттамалар берген Ә. Диваев, М. Әуезов, М.
Ғабдуллин, Ә. ... және тағы ... ... танушылар оларды
тақырыптарына қарай түрліше ... ... ... ... қызығушылығың қалыптастыру мақсатында А. Ж ... ... ... ... назар аударалық:
1). Қиял-ғажайып ертегілер.
2). Тұрмыс-салт ертегілері.
3). Батырлық-ерлік жайындағы.
4). ... ... Үй ... ... ... Хайуанаттар жайындағы ертегілер.
Біздер оқушылардың экологиялық мәдениетін қалыптастыру талаптарына сәйкес
ертегілерді шартты түрде ... ... Аңыз ... ... тауы», «Байқал мен Айғара»); қиял-ғажайып ертегілер
(«Ер Төстік», «Керқұла атты Кендебай», «Алты жасар Алпамыс», «Алтын ... ... ... құс ... ... ат»); төрт түлік және үй жануарлары
жайлы ертегілер - іс («Бозінген», «Екі әтеш», ... пен ... ... ... көрсе жылқы неге қалтырайды?», «Тоқты, қошқар, бұзау, бұқа,
лақ, ... ... ... ... ... «Бала қарға», «Қарлығаш
пен дәуіт», «Бөдененің құйрығы неге келте?», «Қыран мен құзғын», ... және ... ... ... «Қарлығаштың құйрығы неге
айыр?», «Сауысқан мен көкек», «Екі әтеш», «Ақ көгершін», «Әтеш пен тоты»);
хайуанаштар туралы ертегілер ... ... ... ... ... ... ... мен қасқыр», «Үш аю», «Жолбарыс пен қоян», «Ақ тиін ... «Қу ... ... мен ... қай ... ... та ... мазмұнына табиғаттың, табиғат
сұлулықтарының, жыл мезгілдерінің, жан-жануарлар әлемінің ... ... адам ... ... ... болғандығын көреміз. М.
Жұмабаевтың сөзімен айтқанда: «Ертегілердің балалардың ақыл-ойын, тілін,
санасын дамытудағы, көңіл-күйін көтерудегі, ... ... ... ... ... ... ... сөздерді түсіне бермесе де, образды
ертегіні ... ... Егер ... ... ... жаман деп жай ғана
айтсақ, сөздің далаға ... Ал егер ... ... ... қиын ... түскені туралы ертегі айтып берсек, бала оны бірден
түсінеді және өтірік айтпайтын болады. Бір ... ... бала ... -ең ... ... ... ертегілерінен халықтың адамның ішкі
рухани байлығы, жан сұлулығы, табиғаттағы басқа тіршілік ... ... ... ... ... ... үйлесімді болуын
қалағаны айқын көрініс береді.
Оқушылардың табиғат ... ... ... ... ... мен
жүйелілігін қамтамасыз етіп, оларды ... ... ... қолдана білуге, құрмет сезімін ... ... ... ... ... шығармашылығы үлгілерін төмендегідей кестеден көруге
болады. Кесте 5
Кесте - 5 ... ... ... ... тәрбие
берудің бағыт-бағдары
|Жұмыстың ... ... ... ... ... |жұмыс түрі | ... ... ... ... |
| ... ... ... талдау, |
| ... ... ... |
| ... | ... ... ... ... ... |
| ... ... ... |
| ... ... |жайлы жеткілікті мағлұмат|
| | ... ... ... |
| | ... ... ... |«Адам-табиғат» ұғымының |Табиғат қорғаудың |
| ... ... ... ... |
| ... ... |
| ... ... | ... ... ... жазба |Оқушылардың сезім ... ... ... |дүниесіне әсер ететін |
|талғампаздықты ... ... ... ... ... мазмұнының|туындыларды іріктеу |
| ... мән ... | |
| ... | |
| ... немесе ... ... |
| ... ... ... ... |
|Байқағыштықты ... ... ... ... таба білу |
| ... ... |дағдысын қалып- |
|қалыптастыру ... ... ... ... |
| ... ... ала |меңгеру |
| ... | |
| ... ... ... ... |
| ... отырып, ... ... ... ... ... ... |
| ... түсініктің |адамгершілікті, иманды, |
| ... ... ... ... ... ... ... ... |
| ... аясын |жауапкершілікпен қарауын |
| ... ... ... |
| ... ... | |
| ... | |
| ... құрметтеу | ... тыс ... ... ... ... этноэкологиялық, тәрбие
беретін қазақтың салт-дәстүрлерін дүниетанымдық, мағыналық жағынан
төмендегіше ... Төрт ... ... тұту ... ... ... ... құдіретті төрт негізі бар. Олар: Күн-ана, Жер-ана, ауа мен ... осы төрт ... ... ... ... те жоқ.
Күн-ана.
Әлемге қуатты
Сәуле мен шуақты
Уалып күн беріп тұр
Жарық күн-көрік нұр.
Жер - ана.
Аялар ... ... ... жер құшты гүл біткен.
Су - ана.
Өңірдің өзені-
Өмірдің өзегі,
Сусыз жер - өмірсіз:
Нусыз өр, өңір, тұз.
Ауа - ... шары - ... ... ... кім ... тұншығар.
Күн, жер, су, ауамен
Күнде ду мына әлем.
Ақын ... ... ... осы өлең ... кіші жастағы
оқушылар жатқа айтып, төрт құдіреттің мән ... ... ... ... - ... бата айту ... ... батыл, батыр иманжүзді, адал жанды ... ... ... ... ... сөз, ақ ... – бата айтуды дәстүрге
айналдырған. “Жауынмен жер көгерер, ... ел ... деп ... жер үшін ... ... ел үшін бата екенін үнемі дәріптеп отырған.
“Жасында бейнет көрсең, қартайғанда зейнет көресің” ... ... ... ... бол, халқыңның қалаулысы бол”, ... ... ... ... ... ақ баталар – халықтың ұрпағына
қалдырған өнеге – өсиеті.
3. Ел президентінің ата ... ... ... өтеу дәстүрі. Ата
бабамыздың , ... ... ... ... өеу дәстүрі
халқымызда ежелден қалыптасқан . Өмір береген адамгершілікке тәрбиеленген
қоршаған ортаның, үлгі ... ... , ата ... ... адам ... бойы парыздар, соны өтеу “парыз” деп аталады. “Ер ел үшін ... ... ... ... ... Жер -ананы аяса”, “Жер ана жомарт, бақсаң
барын береді” ... ... ... осы дәстүрдің мағынасын аша
түседі.
4. Мал күту дәстүрі.
Көшпелі өмірді басынан кешірген халқымыз төрт ... ... ... ... ... ... пірі болады деп ұғынған ата – ... ... көзі – мал бағу деп ... ... ... ... күтіп
баққан. Еті - ас, сүті – дәру жылқыны, күші де, күні де қасиетті ... ... ... еті ... ... “сауса сүті бұлақтай”, ешкіні бағып
қағуды өздерінің міндеті ... ... өнер ... мұра ету ... ... ата ... жалғастыратын ұрпақ тәрбиелеуді мақсат
тұтқан. Қоғамғы пайдалы, елдің рухани өміріне де, ... де ... ... ... деп ... өсер ... ... өнеге етіп
қалдырған. Саясаткерлік , ұсталық, зергерлік, ... ... ... – ұрпаққа жалғасқан. “Жылқы жеті тегіне ... ... ... ... ... ... ... баланы еңбекқор болуға, ерлік іске бейім болуға тәрбиелеуі
де ... ... ... және ең ... ... Өнер ... ... үй тәгу, ат үстінде ойнап найзаласу өнерін, ... ...... ... ... ... ... есептелген. Бала
ойыны – өмір сабағы, басқалармен қарым – қатынас құралы, арман ... ... бала өзін -өзі ... ... жүріп ол өз дүниетанымын
кеңейтеді, білмегенін - білуге ұмтылады әлі ... ... ... қоршаған әлемнің қыр - сырына үңіледі.
Эксперимент жүргізуші ... ... ... бала ... ... зор ... мән ... «Ат жарыс», «Көкпар»,
Аударыспақ», «Тоғыз ... «Қыз ... ... «Ақ ... «Ақ ... көк ... ойындары туралы мағлұмат беріп, өздерін де мүмкіндігінше
ойын түрлеріне тартты.
Бұл өз кезегінде қазақ халқының ... ... ... ... ... табиғат байлықтарын қалпына келтіруді өзінің қасиетті
борышы санайтындығын көрсетеді.
Ал мұның бәрі, бастауыш сынып оқушыларының экологиялық ... ... ... ... сенімін, ынта-ықыласы мен қажеттіліктерін,
қызығушылығын арттыруға, экологиялық ... ... ... ... ... ... дағды, іскерліктерін
қалыптастырып, табиғатпен қатынас ... ... ... ... береді.
Бүгінгі таңда Қазақстан Республикасында мектептен тыс ұйымдарда көркемдік-
эстетикалық (бейнелеу өнері, музыкалық, хореографиялық, хор, ... ... ... ... ... ... түрлері бойынша),
натуралистік (жас натуралистер және т.б.), ... ... ... (қызығушылық негізінде) сияқты түрлі жұмыстар жүзеге
асырылады. Мектептен тыс ұйымдардағы жұмыс ... ... ... ... ... тағы басқалары жатады.
Біздің зерттеу проблемамыз бойынша тәжірибелі-эксперимент жұмысы 2007 ... ... ... ... №25 мектебінде жүзеге асырылды.
Қалыптастыру эксперименті келесі міндеттерді жүзеге асырылуды көздейді:
- мектепте педагогтардың сыныптан тыс жұмыстар арқылы ... ... ... ... ... ... жұмысының мазмұны мен ... ... ... ... базаларының педагогикалық ұжымында ... ... ... сыныптан тыс жұмыстар арқылы бастауыш сынып
оқушыларының ... ... ... ... ... көмек ұйымдастыру;
- мектепте мектеп педагогтерінің ... тыс ... ... ... ... ... тәрбиесін
дамытуға бағытталған ... ... ... ... ... ... ... оқушыларының экологиялық тәрбиесінің төмен болуы тікелей
тәлім-тәрбие мазмұнына және мамандардың даярлығына, оқу-әдістемелік жағынан
қамтамасыз ... ... ... белгілі.
Кесте 6 - «Мектепте сыныптан тыс ... ... ... ... ... ... ... педагогикалық негіздері» атты
әдістемелік семинар бағдарламасы
|Лекция, практикалық сабақтар тақырыптары ... ... ... ... ... ... ... кезеңіндегі бастауыш |4 |2 ... ... ... ... ... | | ... | | ... ... ... тыс ... ... ... ... |2 |1 |
|оқушыларының экологиялық тәрбиесін дамыту ... | | ... ... ... ... | | ... тыс ... бастауыш сынып оқушыларының |2 |1 |
|экологиялық тәрбиесін ... мәні | | ... ... ... сынып оқушыларының экологиялық |2 |1 ... ... ... тыс ... ... | | ... | | ... Мектепте бастауыш сынып оқушыларының экологиялық |2 |1 ... ... ... формалары мен әдістері | | ... ... тыс ... ... ... ... |4 |2 ... ... ... ... | | ... ... | | ... Мектепте сыныптан тыс жұмыстарда бастауыш сынып |4 |2 ... ... ... ... процесінде | | ... ... ... | | ... Мектепте сыныптан тыс жұмыстар арқылы бастауыш сынып |4 |2 ... ... ... ... | | ... ... құрылымдардың біріккен | | ... | | |
|9 ... ... ... ... ... |4 |2 ... мәселесі бойынша ғылыми-практикалық конференция | | ... | | ... |28 |14 ... ... ... байланысты жазылған Л.Ф. Мельчаков, А.В.
Михеев, М.Н. Скаткин, Г.С. Орынбаева, Т.А. Бабанова, К. ... ... ... атап өтеуге болады.«Жасыл желкен» үйірме жұмысының мақсаты
- мектепте сыныптан тыс ... ... ... халықтың экологиялық
тәжірибесі негізінде экологиялық білімді, ... ... ... ... ... ... байлығын қалпына келтіруді өзінің
борышы санайтын жеке тұлға тәрбиелеу. Бұл мақсат ... ... ... ... ... сынып оқушыларының сыныптан тыс жұмыстарындағы
экологиялық тәжірибеге ... ... - ... ... ... тыс ... ... білімдерінің көлемділігі мен
жүйелілігін қамтамасыз ету;
- экологиялық дағды, іскерліктерін қалыптастыру;
- табиғатпен қарым-қатынас нәтижелері бойынша рефлексия ... ... тыс ... ... ... ... экологиялық
тәрбиесін дамыту принциптері оның мақсаты, міндеттері, мазмұны, әдістері,
ұйымдастыру ... ... ... ... ... ретінде
түсіндіріледі. Біздер ұғынған тәрбие процесінің принциптерін басшылыққа ала
отырып, педагог оқу-тәрбие процесін ғылыми ... ... өз ... міндеттерді шешуге қол жеткізе алады.
ҚОРЫТЫНДЫ
Сонымен, тәжірибелі-эксперименттік жұмыстар мектепте ... ... ... ... ... ... берудің құрылымдық моделінің,
оның өлшемдері мен көрсеткіштерінің, деңгейлерінің жоғарылағанын, біздің
ұғынған әдістемелеріміздің тиімділігін дәлелдейді.
Зерттеу жұмысының ... ... ... ... ... ... нәтижесінде алынған мәліметтерді өңдеу, бізге
төмендегі қорытынды жасауғамүмкіндік ... ... ... ... ... ... ауыз ... бүгінгі қоғам мен мектептен тыс ұйымдардағы
көкейкесті мәселені ... ... ... екендігін дәлелдейді.
2) Сыныптан тыс жұмыстарда бастауыш сынып оқушыларына экологиялық тәрбие
берудің тиімді түрі болып табылады. Экологиялық тәжірибе, табиғат ... ... ... ... ... байлықтарын
аялаудағы ой-пікір, идеялар, көзқарастар.
3) Қазақ ауыз әдебиетін педагогикалық ... ... ... ертегі, жұмбақ, жаңылтпаш, эпостық жырлар т.б.), ... ... ... ... ... ... т.б.) және ... сұрыптау
өлшемдері арқылы ... ой- ... ... ... қарым- қатынасын қалыптастыруды, экологиялық іс-
әрекетін белсендіреді.
4) ... ... ... ... оқушыларының экологиялық тәрбиесін
дамытудың негізін оқушылардың ... ... ... ... білімі, экологиялық сенімі, ... ... ... ... ... ... экологиялық тәрбиесін дамыту саласындағы зерттеу
еңбектерін ... және ... ... ... ... сыныптан тыс жұмыстарда бастауыш сынып оқушыларының экологиялық
тәрбиесін ... ... ... ... тыс ... ... сыныптан тыс жұмыстарда бастауыш сынып ... ... ... ... педагогикалық шарттар арқылы жүзеге
асырылады (ұйымдастырушылық, ... ... ... ... ... ... тыс ... бастауыш сынып оқушыларының
экологиялық тәрбиесін ... ... ... ... ... ... ... мәдениетке сәйкестік,
өлкетанушылық, проблемалық және ... ... ... және сабақтастық, жаңашылдық, еріктілік, ынтымақтастық..
Мектепте сыныптан тыс жұмыстар ... ... ... оқушыларының
экологиялық тәрбиесін дамыту ... өте ... ... ... тапты деуге болмайды.
Келешекте мектепте сыныптан тыс жұмыстар арқылы ... ... ... тек ... ... қана емес орта және жоғары сынып
оқушыларын да қамту мәселелері және оны ... ... ... ... беру ... ... ... арнайы зерттеуді қажет етеді.
Пайдаланған әдебиеттер тізімі
1. Назарбаев Н.Ә. «Қазақстан-2030: Ел Президентінің Қазақстан халқына
Жолдауы». Егемен Қазақстан №194, 1994.
2. Қазақстан ... ... ... қорғау туралы Заңы».
Егемен Қазақстан. №151, 1997.
3. Леопольд О. Календаръ ... ... М., 1983, 20 ... ... ... ... ... атындагы Қазақстан
Білім академиясының республикалық баспа кабинеті. 1999, 127 б.
5. Кішібеков Д, Сыдықов Ү. ... А., 1994, 202 б ... және ... ... ... ... Ереже», 1991, 117 б.
6. Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми ... ... ... табиғат қорғау. А., 2002, 321 б
7. Кант И. ... ... в двух ... //Антология мировой
политической мысли. М., 1997. Т.2, 478 б.
8. ... Л.Н. ... ... друзъя и недруги Великой cтeпи. M., 1994.
9. Философия. ... ... Д.А., 1991, 199 ... М. ... 3 ... 2-3 том. А., 1996, 223 б, 243 ... Л.С. Собрание сочинений в 2-х томах. Т.1. М.,1982, 251 б
12.МашановА. ... және ... ... 75 ... В.Н. ... ... культуры
младших
школъников во внеучебной деятельности): автореф. дисс. ... ... ... - ... 2001. - 190 ... А.П. ... ... и методика изучения
формирования отношении школъникое к ... - ... ... ... В.. ... ... мудрое устройство природы...
//Воспитание школъников, 1990. -№3. - С. ... И.Д. О ... ... отношения учащихся к
природе. //Сов. Педагогика. -1975. -№11. -Б. 21-30.
17. Кудрявцева Б.М. Природоохранителъная ... ... ... ... -В кн.: ... младших школьников в
процессе обучения и воспитания. - Свердловск, 1978. - С. 88-104.
18. Захлебный А.Н. На ... ... ... - М.: ... 1986. - 80 ... ... Педагогика. -М, 1999. -127с.
20. Зелесский Г.Е. Сердцем постигнутъ мудрое ... ... ... 1990. - №3. - С. ... ... Б.И. Психологические основы ... ... ... ... Пособие. -М., 1987.-86 с.22. Мясищев В.И.
22.Социальная психология и ... ... ... ... -М.: ... 1965. - С. ... ... А.А. Учителю о псшологш младшего школъника: Пособие
дляучителя. - М.: Просвещение, 1977. - 224 с.
24. Полинчак Ф.Я., Платонов Г.В. ... ... ... ... ... - ... 7, ... 1987. С. 74-
82.
25. Суравегина И.Т. О ... ... к ... ... в ... 1988. №3. - С. ... ... М.С. Человеческая деятелъность: Опыт системного анализа. -
М.: Политиздат, 1975. - 328 с.
27. Кирьянов М.А. ... ... ... гуманизма
в системе личностно-ориетированного воспитания): автореф. дисс.
...
канд. пед. наук:. ... ... 2001. - 187 ... ... В.Н. ... ... ... во внеучебной деятелъности): автореф. дисс. ... канд.
пед.
наук:. ... - ... 2001. - 190 ... Гончаров Н.Г. Формирование экологической культуры школъников при
изучении проблем взаимоотношения человека и природы): автореф.
дисс. ... ... пед. ... ... ... 2002. - 208 ... ... А.П. Критерии, ... и ... ... ... к ... - Ставрополъ:
ПГПМИЯ, 1988.-201 с.
31. Рыков Н.А. Охрана природы и школа. -Л., 1961. - 56 ... ... Б.Г. ... школа и охрана природы. -Томск.: Изд-eo Томск.
Ун-та, 1971. - 222 с.
33. Омар Е.О. Қазақстандагы мектептен тыс мекемелердің қалыптасуы мен
дамуы (1917-1990жж):дис.... ... пед. ... ... ... ... в ... Казахстан. Сборник законодателъных актов.
В четырех томах. Т.З. -Астана. -2006. -Б 304-307.
35. Законодателъство об образовании а Республике Казахстан. ... 2006-с ... ... тыс ... ... ... - Алматы, 2002.
37. Педагогический энциклопедический словаръ. -М., 1989. -421 ... ... ... ... ... беру ... Алматы.: Қазақ университеті, 2003. -Б. 19-18; -Б 26-28.
39. Добрецова Н.В. Педагогическое проектирование в дополнительном
экологическом образовании //экологическое образование в ... - С ... ... М.Н. ... современной дидактики. -М., 1984.
41. Краевский В.В. Проблемы научного обоснования
(методологический анализ). - М., 1977.
42. Леднев B.C. ... ... -М., ... Бабанский Ю.К. Педагогика. -М.: Просвещение, 1988.44. Лернер И.Я.
Философия дидактики и дидактика как философия. -М., ... ... (1-4 ... ... ... ... 2003. - 28 ... Дүниетану: жалпы білім беретін мектептің 1-ші сыныбына арналған
оқулық /К.Жүнісова, Қ.Аймағамбетова, Н.Нұрахметов. -Алматы.:
Атамұра, 1997. -144 ... ... ... ... ... 2-ші ... арналған
оқулық /К.Жүнісова, Қ.Аймағамбетова, З.Ф.Олейник. -Алматы.:
Атамұра, 1998. -152 б.
48.Дүниетану: жалпы білім беретін мектептің 3-ші ... ... ... ... Ә.Бірмағамбетов. -Алматы.:
Атамұра, 1999.-176 6.
49.Дүниетану: жалпы білім беретін мектептің 4-ші сыныбына арналған
оқулық /К. Жүнісова, Қ.Аймағамбетова, И.Нұғыманов, Қ.Жүкешов.
-Алматы.: Атамұра, 2000. -176 ... ... ... ... ... образования
школьников в условиях эколого-курортного региона): автореф. дисс.
...
канд. пед. ... ... - ... ... ... ... ... мазмұны
|№ |Тақырыптың аты және оның мазмұны | Сағат саны ... | |
| | | |
| | ... ... |СӨЖ ... |2 |3 |4 |5 |6 ... |I. ... |2 | | | |
| ... сынып оқушыларына экологиялық | | | | |
| ... мен ... ... | | | | |
| ... ... ... | | | | ... |Экологиялық тәрбие мәселесінің |2 |2 |2 | |
| ... ... ... мен | | | | |
| ... ... алу ... | | | | ... ... ғұламалардың экологиялық |2 | | | |
| ... | | | | |
| |Ата ... ... ... ... | | | |
| ... | | | | ... ... ... әтнопсихологиясының |2 |2 |2 | |
| ... ... ... ... | | | |
| ... | | | | |
| ... Әл-Фараби, Ж. Баласағұн, | | | | |
| ... ... ... ... | | | |
| |III. ... ... ... |2 | | | |
| ... ... ... | | | | |
| ... ... ... жолдары. | | | | |
| ... ... | | | | |
| ... ... ... |2 | | | ... ... үстінде және сабақтан тыс | | |2 | |
| ... ... ... ... |2 | | | |
| ... | | | | ... ... ... ... | | | | |
| ... ... |2 | | | |
| ... ... ... | | | | |
| ... ... | | | | ... |IV. Туған жер -алтын бесік. |2 |2 |2 |2 |
| |Жер ... -ел ... | | | | ... ... ... ... | | | | |
| ... -36 |16 |10 |8 |2 ... ... ... ... этнопедагогика үлгісінде экологиялық тәрбие
беру атты арнайы курс бағдарламасың мазмұны
Экологиялық тәрбие - бүкіл адамзат баласының әрбір іс-әрекетіне келешекте
қоятын, оның ... ... ... жаңа ... саласы: айнала
қоршаған ортаны қиып жағдайлардан, кейбір көлденең оқиғалардан сақтауға,
табиғатпен ... ... ... келтіруге бағытталған маңызды
мемлекеттік және әлеуметтік мәселе. Болашақ мұғалімдерді экологиялық ... ... ... - ... ... ... ... кезде «табиғат қорғау білімі», «Табиғат қорғау тәрбиесі», «Ұлттық
педагогика» ... ... ... «Экологиялық тәрбие»,
«Этнопедагогика» деген терминдерді жиі қолданып жүрміз. Экологиялық білім
берудің ... ... ... сананы қалыптастыру. Жас ұрпаққа
экологиялық тәрбие беру болашақ мұғалімдергі, мамандықтарының ... ... ... этнопедагогикалық білім беру қажеттілігінен
туындайды. Сондықтан біз қазақ ... ... мен ... ... оқу процесі кезінде экологиялық білім мен ... ... ... ... ... Арнайы курстың мақсаты: педагогикаылқ
процесс барысында бастауыш сынып ... ... ... ... ... ... болашақ мұғалімдердің әзірлігін
жетілдіру.
Осы ... ... ... төмендегі міндеттерді шешуді ұйғардық:
а/ бастауыш мектеп оқушыларының экологиялық тәрбиесін тұтас
педагогикалық процестің мақсаты етіп алу;
ә/ экологиялық ... ... ... үлгісінде жүргізу;
б/ оқушылардың бойында экологиялық сауаттылықты, экологиялық сананы
қалыптастыру үшін сабақтармен қатар сыныптан тыс жүргізілетін
жұмыстардың да ... ... ... ... ... ... ... қазақ халқының
этнопсихологиялық ерекшеліктерін, ұлтымыздың зияларының мәдени
мұраларын пайдалану.
Арнайы курс 36 сағатқа лайықталған, оның 16 ... ... 10 ... 10 ... практикалық-лабораториялық сабақтарға арналды, 2
сағат ... ... ... ... ... ... мақсаты: оқушылардың санасына айнала қоршаған табиғатқа деген
жауапкершілік ... ... ... қалыптастыру.
|қ/|Жұмыстың мазмұны ... ... ... | | | ... ... ... ... |Қыркүйек |
| ... ... ... ... ... | |
| ... ... ... ... | |
| | ... ... | ... сынып | ... |
| ... ... бақылауды|Үйірме мүшелері | |
| ... ... үшін ... | | |
| ... даярлау | | ... ... ... ... ... | |
| ... көгалдандыру |Үйірме мүшелері |Ақпан ... ... ... ... | | |
| ... ... ... мен аңдарды |Атан-ана, оқушы,|Үнемі |
| |қоректендіру, ... ... | |
| ... жер ... | | ... ... | | |
| ... ... ... ... ... |
| |2.Оңтүстік Қазақстан облысы | | |
| ... ... ... | | ... | | |
| ... ... ... ... ... |
| ... ... ... | | |
| ... ... | | |
|7 ... ... ... | | |
| ... ... ұйымдастыру. | | |
| ... ... ... оқушылары|Сәуір |
| |"Сөзжұмбақтар шешу". ... | | |
| ... ... | | ... ... жэне ... ... беру мақсатында жергілікті жер
материалдары негізіне сүйенсе, неғұрлым тиімді болады. Соның бір жолы ... - ... ... ... дене ... ... экологиялық және өлкетанулық тәрбие берумен қатар, халықтық
педагогика негіздерін ... ... роль ... ... ... ... табиғат компоненттері болып саналмақ. Экскурсия өлкетану
негізінде ... мен ... ... ... оқып ... ... ... тұрғыдан қорғауға мүмкіндіктер береді. Сонымен
қатар, оқушылардың ... ... ... дағдыларын
қалыптастырады. Табиғатты қорғау жұмысын ұйымдастыра ... ... ... ... ... да ... ролі ... орын
алады.
Жіберген кей қателерін дер кезінде түзетіп, Жер-Ана қадірін ... ... ... оны күтіп - баптау арқылы берекелі мол табиғат байлығын
кеңінен игеру, қадірін білген жанға алатыннан да ... Оның ... ... ... мына ... қоршаған орман-тоғай, өзен-көл, оның сәнін
келтірген аң-құс, әрбір тал, өсімдіктеріне дейін баға ... ... ... емес ... ... ... ... құт берекенің молдығы табиғат
анамен тікелей байланысты. Қай-қайсымыз да табиғатты оның аясындағы ... - ... ... ... ... ... ... көрсетсек,
табиғаттың адамзаттың құрымауына, ұзақ ... ... ... ... ... талантты ақындарының бірі Мұқағали Мақатаев айтқандай,
бұлақтар жылап ... ... ... ... ... ерке ... толпысындай
сыңғырлап, сылдырлап, сыр шертіп, ақса оның үнін келер ұрпақ ұмытпас еді.

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 57 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Сыныптан тыс жұмыстарда оқушыларға экологиялық тәрбие берудің теориялық негіздері79 бет
Сыныптан тыс жұмыстарда оқушыларға тәрбие берудің ғылыми -теориялық негіздері59 бет
Тарихи-мәдени ескерткіштерді сыныптан тыс тәрбие жұмыстарында пайдалану арқылы оқушыларға ұлттық тәрбие беру жолдары5 бет
Бейнелеу өнері мен дүниетану пәндерін кіріктіре оқыту негізінде бастауыш сынып оқушыларына эстетикалық тәрбие беру220 бет
"Бюджеттен тыс қорлар."14 бет
Айналымнан тыс активтер35 бет
Арнайы білім берудің технологиялары мен әдіс-тәсілдері27 бет
АТФ банк» мысалында банк клиенттеріне несие берудің акпараттык жуйесін тұрғызу45 бет
Аумаққа рекреациялық баға берудің әдістемесі4 бет
Ақша қаражатының қозғалысы туралы есеп берудің теориялық аспектілері мен негіздері50 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь