Танымдық процестердің этнопсихологиялық ерекшеліктерін зерттеудің теориялық негіздері

Кіріспе 3

1 БӨЛІМ. ТАНЫМДЫҚ ПРОЦЕСТЕРДІҢ ЭТНОПСИХОЛОГИЯЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІН ЗЕРТТЕУДІҢ ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ 4
1.1 Қазақ этнопсихологияда танымдық процестерді зерттеудің әдіснамалық негіздері 4
1.2 Танымдық процестердің психологиялық мәні 12
1.3 Этнопсихологияда танымдық процестерді зерттеу мәселесі 21

2 БӨЛІМ. ТАНЫМДЫҚ ПРОЦЕСТЕРДІҢ ЭТНОПСИХОЛОГИЯЛЫҚ МӘНІ ЖӘНЕ БАЛА ТҰЛҒАСЫН ДАМЫТУДА ОНЫ ЕСЕПКЕ АЛУ 32
2.1 Ұлттық психология тұлғысыдан танымдық процестерді талдау 32
2.2.Танымдық процестердің этнопсихологиялық ерекшеліктерін 44
оқушы тұлғасын дамытуда пайдалану 44
2.3.Танымдық процестердің этнопсихологиялықерекшеліктерін есепке алу,негізіндегі оқу.тәрбие процесін ұйымдастыру бойынша тәжрібелі эксперементтік жұмыс. 59

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі. 67
Қазақ елі егеменді мен тәуелсіздігін жариялаганнан кейін этнос,халық,ұлт психологиясының сан салалы мәселелері жайлы зерттеулер көзге түсе бастады.Тек соңгы кездері ғана өз алдына дербес отау тіккен ТМД елдерінде де психология ғылымы кеңінен өріс алуда.Ұлттық мәселелердің қырлары мен сырларын зерттеуге кезінде әміршіл –тоталитарлық жүйе қарсы болды. Өйткені,жалған интернационлизмнің жалауын көтеріп, коммунизм орнатуды мақсат еткен қоғамға ғылымның осы саласы қажетсіз еді. Сондықтан этнопсихологиялық мәселелер тек оқтын-оқтын лениндік ұлт саясаты жайлы желеу сөз болғанда ғана жекелеген ғылымдардың жол-жөнекей, ат үсті жазған еңбектерінде сөз болып келді.Осының салдарынан күні бүгінге дейін осынау ғылым саласының зерттеу объектісі де, термин, ұғым атаулары да бір ізге түскен жоқ.Мәселен, ,,Психологиялық энциклопедияның ,, жоба сөз тізбегінде оның 30-ға жуық терминдері ғана(дәстүр ,салт,ритуал,табу,этностық стереотип,этноцентризм,психикалық тұрпат,этностық тұлға ,т.б )тіркелген екен.Еліміздегі тыныс-тіршілік кез келген саласында (мектеп, сауда, спорт, әкімшілік, әскери кызмет,т.б.) ұлттық ерекшеліктерді ескермей,бұларды ғылыми тұрғыдан сараптамай тиянақты жұмыс жүргізу қиын.Әсіресе, Қазақстан секілді көптеген ұлт өкілдерімекендеген елде этностық психологиямен үнемі санасып отыру аса маңызды.
1. Қазақстан Республикасының «Білім тұралы » Заңы. Алматы: Данекер, 2001.
2. Қазақстан Республикасында Білім беру 2010 жылға дейін дамытудың мемлекеттік бағдарламасы //Егеменді Қазақстан,2003.
3. Қазақстан Республикасында 2015 жылға дейінгі білім беруді дамытудың тұжырымдамасы //Егеменді Қазақстан,2003,26 желтоқсан.
4. Қазақстан Республикасының 12 жылдық жалпы білім беру тұжырымдамасы // «12 жылдық білім беру»ғылыми-әдістемелік басылым.-Алматы,2006, №1.- б.6-11.
5. Назарбаев Н.Ә. Жаңа әлемдегі жаңа Қазақстан.Қазақстан халқында жолдауы // Егеменді Қазақстан,2007.1 наурыз.
6. Жарықбаев Қ.Б. Психология. Алматы: Ғылым, 2004.
7. Жұмабаев М.Педогогика. – Алматы: Ана тілі, 1992. – 13 – 14 б.
8. Рубинштейн С.Л. Основы опщей психологии.Изд.2-е-М,1946.
9. Леонтьев А.Н. Проблемы развития психики.-М.: Педагогика,1972.
10. Ананьев Б.Т. Избранные психологические труды.:В 2т.М.,1980.
11. Бабаев С.Б., Оңалбек Н.И. Жалпы педагогика. – Алматы: Заң мектебі, 2005
12. Аймауытұлы. Ж. Психология. – Алматы: Рауан, 1995.
13. Аймауытұлы .Ж. Психология. – Алматы: Рауан, 1995.-325б.
14. Қоңыратбаева Т.Ә. Халық педогогикасы және оны оқу – тәрбие ісіне ендіру жолдары. Пед. ғыл. канд. дисс.автореф.-Алматы,1993.-29 б.
15. Елікбаев Н. Қазақ ұлтының психологиясы. – Қарағанды,2000.
16.Бабаев С.Б., Оңалбек Н.И.Жалпы педогогика.-Алматы:Заң мектебі,2005.
17. Жарықбаев Қ.Б. Психология. Алматы: Ғылым, 2004.
18. Жарықбаев Қ.Б. Қазақ этнопсихологиясының қазіргі жағдайы, оның күнгей және көленкелі жақтары//Мектептегі психология, 2007,№5(11).
19. Жанғозиева М.С. Ұлт психологиясы этнопсихологияның негізгі мәселесі//Бастауыш мектеп,2007, №7-б. 26-28.
20. Жарықбаев Қ.Б. Қазақ этнопсихологиясының қазіргі жағдайы, оның күнгей және көленкелі жақтары//Мектептегі психология, 2007,№6(11).
21. Писаренко В.И. О когнитивной лингвистике и семантике термина
«когнитивный».
22. Меркулов И.П. Когнитивная наука // Новая философская
энциклопедия в 4-х томах. Т.2. - М., 2003.
23. Краткий словарь когнитивных терминов // Под общей редакцией
Е.С.Кубряковой. – М., 1996 – 245 с.
24. Леонтьев А.А. Язык, речь, речевая деятельность – М.: URSS,
КомКнига, 2005. – 216 с.
25. Демьянков В.З. Когнитивная лингвистика как разновидность интерпретирующего подхода //Вопросы языкознания. – М., 1994, №4. – С.17-33.
26. Краткий словарь когнитивных терминов // Под общей редакцией
Е.С.Кубряковой. – М., 1996 – 245 с.
27. Касавин И.Т., Порус В.Н. О некоторых итогах и перспективах анализа науки.
28. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. 8 том – Алматы: Ғылым, 1985. – 591 б
29. Общая психология /Под редакцией В.В.Богословского и др. – М.: Просвещение, 1981 – 350 с.
30. Солсо Р. Когнитивная психология- М., 1996.
31. Краткий словарь когнитивных терминов // Под общей редакцией
Е.С.Кубряковой. – М., 1996 – 245 с.
32. Сағындықұлы Б. Қазіргі қазақ тілі. Лексикология. І-бөлім – Алматы:
Қазақ университеті, 2003. – 101 б.
33. Жарықбаев.Қазақ этнопсихологиясының қазіргі жағдайы//Мектеп психологиясы-2007 №5.
34. Абуова М. Танымдық қабілетті арттыру шарттары//Бастауыш мектеп, 2007, №12 35-36 б.
35. Жүкеш Қ. Ұлттық психологияның сипаты.-Алматы. 1993.
36. Елікбаев Н.Қазақ ұлтының психологиясы.- Қарағанды.2000.
37. Жүкеш Қ. Ұлттық психологияның сипаты.-Алматы. 1993.
38. Аймауытұлы Ж. Психология.-Алматы:Рауан 1995.
39. Жарықбаев Қ. Жүсіпбек Аймауытұлының психологиялық көзқарастары//Көмекші құрал.-Алматы: білім, 2000.
40. Елікбаев Н.Қазақ ұлтының психологиясы.- Қарағанды.2000. б 97-99.
41. Кемеңгерұлы Қ. Үш томдық шығармалар жинағы. Зерттеулер,
мақалалар, пьесалар, әңгімелер т.б. І- том – Алматы: Алаш, 2005
42. Жұбанов Қ. Қазақ тілі жөніндегі зерттеулер – Алматы: Ғылым, 1999.
43. Жұбанов Қ. Қазақ тілі жөніндегі зерттеулер – Алматы: Ғылым, 1999.
44. Горелов И.Н., Седов К.Ф. Основы психолингвистики – М.: Лабиринт,2001.
45. Аманжолов С. Қазақ әдеби тілі синтаксисінің қысқаша курсы – Алматы: Санат, 1994.
46. Тайжанов А.Т. Құдайберген Жұбанов және мәдени мұра // Жұбанов
тағылымы. VI Халықаралық ғылыми-теориялық конференция материалдары. – Ақтөбе, 2005.
47. Жұбанов Қ. Қазақ тілі жөніндегі зерттеулер – Алматы: Ғылым, 1999.
48. Кеңесбаев І. Қазақ тіл білімі туралы зерттеулер. Исследования по
казахскому языкознанию – Алма-Ата: Ғылым, 1987.
49. Аманжолов С. Қазақ тілі теориясының негіздері – Алматы: Ғылым, 2002
50. Сүлейменова Э.Д. Казахский и русский языки: основы контрастивной
лингвистики - Алматы: Демеу, 1996.
51. Мұсабаев Ғ. Қазақ тілі тарихынан – Алматы: Мектеп, 1988.
52. Асқарова Г. Танымдық іс-әрекетті қалыптастыру//Қазақстан мектебі.-2007. №2 - б.53.
53.Салпынова Қ.Танымдық қызығуды дамыту//Қазақстан мектебі.-2007
№4 –б.52
54. Ешмұратова Д. Елікбаев Н. Ұлттық психология мен ұлттық тәрбие хақында// Ақиқат.-2004. №1 –б.86-90.
55. Голустова О.В. Этнопсихология. – Москва. 2005.
56. Ниязова Ж. Оқушылардың өз бетімен жұмыс жасауда танымдық қызметінің психологиялық ерекшеліктері// Бастауыш мектеп, 2007, №1. –б. 8-11.
57. Ниязова Ж. Оқушылардың өз бетімен жұмыс жасауда танымдық қызметінің психологиялық ерекшеліктері// Бастауыш мектеп, 2007, №1. –б. 15-16.
58. Ниязова Ж Оқушылардың өз бетімен жұмыс жасауда танымдық қызметінің психологиялық ерекшеліктері// Бастауыш мектеп, 2007, №1. –б.8-11.
59.Қалиұлы С.Қазақ этнопсихологиясының теориялық негіздері мен тарихы.Алматы «Білім»2003.
60.Жарықбаев Қ «Этнопсихология және Этнопедагогика»Алматы-2003.
61.Жарықбаев Ж «Этнопсихология»
62.Елікбаев Е «Халықтық психология»
63.Қалиев С «Қазақ тәлім тәрбиесі»
64.Жарықбаев Ж. «Ұлттық психология»
65.Байтабанова А. Бастауыш мектепте оқушылардың оқу дағдысын қалыптастыру жолдары//Бастауыш білім,2004,N4.-б.6-9.
        
        Мазмұны
Кіріспе 3
1 БӨЛІМ. ТАНЫМДЫҚ ПРОЦЕСТЕРДІҢ ЭТНОПСИХОЛОГИЯЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІН ЗЕРТТЕУДІҢ
ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ ... ... ... ... ... зерттеудің әдіснамалық
негіздері 4
1.2 Танымдық процестердің психологиялық мәні ... ... ... ... зерттеу мәселесі 21
2 БӨЛІМ. ТАНЫМДЫҚ ПРОЦЕСТЕРДІҢ ЭТНОПСИХОЛОГИЯЛЫҚ МӘНІ ЖӘНЕ БАЛА ТҰЛҒАСЫН
ДАМЫТУДА ОНЫ ... АЛУ ... ... психология тұлғысыдан танымдық процестерді талдау 32
2.2.Танымдық процестердің этнопсихологиялық ерекшеліктерін 44
оқушы тұлғасын дамытуда пайдалану ... ... ... ... оқу-тәрбие процесін ұйымдастыру бойынша тәжрібелі
эксперементтік жұмыс. 59
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі. ... елі ... мен ... ... ... психологиясының сан салалы мәселелері жайлы ... түсе ... ... ... ғана өз ... ... отау ... ТМД
елдерінде де психология ... ... өріс ... мәселелердің
қырлары мен сырларын зерттеуге кезінде әміршіл –тоталитарлық жүйе қарсы
болды. ... ... ... көтеріп, коммунизм
орнатуды мақсат еткен қоғамға ғылымның осы саласы қажетсіз еді. Сондықтан
этнопсихологиялық ... тек ... ... ұлт ... ... сөз ... ғана ... ғылымдардың жол-жөнекей, ат үсті жазған
еңбектерінде сөз болып келді.Осының салдарынан күні бүгінге дейін ... ... ... ... де, ... ұғым ... да бір ... жоқ.Мәселен, ,,Психологиялық энциклопедияның ,, жоба сөз тізбегінде
оның 30-ға жуық терминдері ... ... ... ... ,т.б ... ... кез келген саласында (мектеп, сауда, спорт,
әкімшілік, әскери ... ... ... ... ... ... ... жұмыс жүргізу қиын.Әсіресе, Қазақстан
секілді көптеген ұлт өкілдерімекендеген елде этностық психологиямен ... ... аса ... ... әр ... ... мен ... мүдделерін қорғау, олардың әр қайсысының ... мен ... ... ... ... ... ... болдырмау,
осы айтылғандарды ғылыми негізде зерттеу, яғни экстремизм мен шовинизмнің,
ұлтшылдық пен ... ... ... ... жол бермеу үшін, ... ... ... ... ... 4-5жыл ішінде іспеттес мәселелерді арнайы зерттеу
үшін этнопсихология ғылыми орталығын қуру ... ... ... бұл тілегі әзірше үкімет тарапынан қолдау таппай отыр
1 БӨЛІМ. ... ... ... ... ... ... Қазақ этнопсихологияда танымдық процестерді зерттеудің әдіснамалық
негіздері
Ұлттық рухы ... ... ... қалған қазақ ұлты үшін этнопсихологиялық
зерттеулер ерекше маңызды мәселе.Тоталитарлық жүйеден қатты әлсіреп шыққан
қазақтың «халықтық рухы»қайтадан көтеріліп ... тән ... ... ... ... ... бәрі түсінеді.Біз полиэтникалық мемлекетте
мәдениеттің көп түрлілігін және ... ... ... жағдайда
таза жеке этнос мәдениеті болмайтынын мойындай ... ... төл ... ... ... ... ... керек.Өзінің төл
мәдениетін саралау-бұл ұлттың өзін-өзі сақтау инмтинкті. Біз ... ... ... бар? ... ... ... ... зерттеулердің алтын дінгегі.Әдет-ғұрып, ... ... ... ... ... ... ... неде?
Этнос психологиясы мәселесіне жеке –дара психологиялық ... ... Осы ... ... зерттейтін ғылымның біздегі жайы
қандай? Еш боясасыз айтсақ: ол әлі ... ... ... ... ... ... дасуынан озып кетіп отыр. Нарыққа өту ... ... ... құбылыстар мен процестерді ... ... ... ... ... ... ғылыми тұжрымдарының дәрежесі төмен. Этнопсихологияның өмір
талабынан артта ... ... бір ... ... ... ... ... даярлау өте кеш басталды. Мәселен, ҚазМҰУ ... ... ... ... тобы ... жылы ғана ... жолдаса
алды [7; 13 - 14].
Қазіргі жағдаятта этнопсихологияның методалогиялық ... ... ... ... пе, әлде ... ... ғылым ретінде дербес дами бергені жөн бе деген ... ... ... қазір зерттеудің ортақ стратегиясы, қабылданған әдістердің
біркелкі жүйесі керек. Қандай методологиялық принциптерге ... ... ... елдерінде.
Қалыптасқан тұрғыдан, бағыт –бағдарымызды жасау қажет пе? Қазақстан
психологтары ішінде С.Л.Рубинштейн[8], ... ... өз ... ... ... ... да ... біз әлі методалогиялық
«саз батпақта» отырамыз. Одан шығу үшін терең зерде, мықты интеллект керек.
Сол ... ... ... ... көңіл бөлуді талап
етеді. Жеке ... ... ... оны ... ... ... ету, білікті кадрлармен (әсіресе, үлттық кадрлармен)
қамтамасыз ету ұзақ арқан, кең тұсауға салатын жәйттер емес.
Әсіресе, ... ... ... ... ... ... келе жатқан, дертті мәселені жалаңаш түрде жарыққа
шығарып отыр. Ол –психодиагностикалық әдістер мен ... ... ... ... ... әрі ... (валидность)
әдістемелер жоққа тән. Көбінесе, пайдаланатынымыз –бастық әдістемеге
тәсілдері. Қазақ ... ... ... ұлт ... бейімделген
сынақтар жүйесі жайлы айтудың өзі аянышты. ... ... ... ... стандарт бойынша эксперемент жүргізіп, сол бойынша
қорытынды жасайды. Оның қаншалықты шындыққа жанасымды екені өз алдына ... ... ... ... үшін ... ... ... проблемасына ерекше назар аудару маңызды. Халқымыздың
өзіндік санасын ... ... ... ... ... ... ішіміздегі бөгделер» немесе «Масанов синдромы» іспеттес құбылыстарға
үрынып отырмыз.Ұлттық құндылықтарды,оның әдет –ғұрпын ,тілі мен ... ... ... ... ... ... ... Этникалық
идентификацияның,сәйкестіліктің болмауы-тұлғаны ішкі ... өз ... ... мен оған ... туғызатынконфлмктерге,әр түрлі әлеуметтік фрустрацияға әкелді.
Ғылыми әдебиетте мұндай адамдар типін «евнух» (әтек)деп ... ... тек жеке ... ғана традегиясы емес, ол ұлттық трагедия.
Еліміз бен ... ... ... ... осы ... ғана тән ... ... ерекшелік бар деп
айтуға қиын.Өйткені, қазақ этносының бүкілтыныс-тіршілігінде, ... салт ... ... ... ... басқа халықтар
мінездерінің нышандары көрініс беріп жүр.Бірақ, кейбіреулер ... ... ... ... енді қой ... болған жуас, намыссыз
халық емеспіз.
Жеріміздің ұлан-ғайыр кендігі мен табиғат сұлулығының эсерінін ғасырлар
бойы қалыптасқан дарқандылық, дамға деген мейрімділік пен ... ... ... ... ... ... ... салдарынан тірнектеп жинаған рухани мұраны ұрпақтан-
ұрпаққа жеткізу ниетінен қалыптасқан-балажандық, үнемі мал шаруашылығымен
айналысудан ... ... ... ... ең
алдымен малдың жәйі сөз ... ... ... ... ... еш ... ... жеріне көз алартпаған бейбітшілік, озі
тиген дұшпанның кабырғасын қаусатқан батырлық, «мың өліп, мың ... ... ... ... ... ... ... мақтанышы емес пе?
Сондай-ақ бізде патшалық отарлану, ... ... ... ... ... де ... кездері қанымызға әбден «сіңіп»
кеткен даңғазалық пен ұраншылдық,күдікшіл мен күншілдік арызқойлық пен
жалақорлық ... пен ... ... ... ... ... бейімделуге бөгет
болуда.Әсіресе,Кеңес өкіметі ... ... ... ... ... ... ... қазақтың түсіне де
кірмеген мерез қасиеттер)осы іспеттес пәлелер келіп қосылды.Бізде басқа
еліктеп,солықтауда аз ... жәйт ... ... шырмаунан шығуға кесірін тигізіп-ақ жатыр[12;21-23].
Бізге қазіргі заманға лайықты ұлттық өндірістік психологияны
қалыптастыру,қазіргі «Азия ... ... жету ... басты мақсат ету қажет.Өйткені,бізге еуропалықтардың
харекетімен психологиясы үйлеспейді.Сондықтан ұлттық ерекшеліктерімізге
үйлестіре ... ... ... ... ... психологиялық тұрғыдан зерттегеніміз абзал.
Ұлттық ерекшеліктеріміздің психологиялық астарларын зерттеуде ештеңе
бітірмедік деп,ауызды қу шөппен ... де ... ... ... ... зерттеудің аса қажеттілігін
белгілі психолог-ғалым,академик Аймауытұлы.Ж.[13] айтқан еді.1970-1990
жылдарда профессор Қоңыратбаева Т.Ә.[14] ... ... ... ... ... ой ... ... «Ұлттық
психологияның сипаты», монографиялық еңбектері жарық көрді. ... ... ... оқу ... ... этнопсихологиялық аспектілірі»,орта
мектептерге арналған «Әдеп және жантану»оқу құралы,жоғары оқу орындарына
лайықталған «Қазақ тәлім –тәрбиесі», ... пен ... ... ... ... шықты. Этнопсихологияның әртүроі
мәселелері бірнеше ғылыми-теориялық конференцияларда біршама сөз ... ... ... ... ... ... ... нақтылы эксперименттік психологиялық
зерттеулердің саны әлі де мардымсыз,этнопсихологиялық ұғым-түсініктердің
мазмұны көп жағдайда ... ... ... ... ұзап ... ... жасанды ұрандарының әсері осы саладағы
зе,рттеулерге теріс ... ... ... да күні ... ... ... қатысты этнопсихологиялық мәселелер(қырғыз,
өзбек,түрікмен,әзірбайжан,т.б.)олардың ... ... ... ... ... ... ... жекелеген
тұжырымдар мен қорытындылардың дүдәмал жақтары бар.Бізге ... ... ... ... ... зерттеулер,
әрісін былай қойғанда,типті 18-ғасырлардағы ұлттық ақыл-ой ... ... би, т.б. ... ... ... ... ... ұлттық психологияға байланысты жүргізген зерттеулерімізге,
жарыққа шыққан азды-көпті еңбектерімізгекөңілі толмайтын,типті бұл ... ... ... ... ... ... ... биік,терең
ғылым,сондықтан төл тілімізде сойлей алмайды,бұған қазақ тілінің мүмкіндігі
жетіспейді ... ... ... тілі ... тілі, 1994ж.
10наурыз) енді біреулер беті былш етпей қазақ ... ... ... жүр деп ... ... күлермісің,жылармысың,тіпті
олардың ескі кіресілі-шығысылыма деп қаласың. Ұлттық өзіндік сана мәселесі
жайлы ... ... ... ... құбылыстарын көретін кеңестік
заманнан қалған ... ... де ... бой ... ... ... тағылып,талай зерттеулер кезінде ... ... да ... ... ... ... заманы
өткенін,енді біздің егемендіел екенімізді естен шығарып алған сияқты.Оның
үстіне осы ... ... ... ерекшелігінен бас сүйек формасымен
түсіндіретін ... ... ... ... үшін ... ... ... жерден «қара ... ... ... ... ... ... ... этнопсихология ғылымы еліміздегі бір шама қоғамдық,гуманитарлық
ғылымдардың байланыс қарым-қатынасына аса зәру.Өйткені,бұлардың бәрінің
илейтіні-бір терінің пұшпағы іспеттес ... ... ... ... ала ... ... этносоциология,
этнодемография,этноантропология,этнология,т.б. осы секілді ... әр ... ... ... қазақ психолгиясына
берері аз емес. Мәселен, академик ... ... ... ... ... - микасы», С.Нұрханов пен
Қ.Өмірәліевтің этнолингвистикалық ... ... ... ... ... демографиялық саласында жазған
еңбектері біздің этнопсихология ғылымын өрістете түсүге мұрындық ... хақ. «Көп ... ... ... дегендей,алдағы жерде де қоян-
қолтық араласып,этнос психологиясын зерттеу жұмыстарын бірлесе ... ... ... ... тәліми түсініктерді адамның жан дүниесіне
орайластыра қарастыратын білімнің ... ... ... ... ... ... психологияның керемет бір
көрінісі.Бұларда ғасырлар бойы сұрыпталажинақтаған ұлттық дәстүр,салт-
сана,әдет-ғұрып,ұрпақтан-ұрпаққа біртіндеп ... ... ... ... ... әр ... сөз болады.Халықтық
психология адамдардың қоғамдық тәжрибесінің ... ... ... ... қарапайым психологиялық білімдер жүйесі.Бірақ,ол
арнайы ғылыми жүйегенегізделмегендіктен адам психологиясын жан-жақты
ажыратуға жарай ... ... ... біз тек ... психологияның
деректеріне сүйенуіміз қажет. Халықтық психологияның теориялық астарларымен
этнопсихология дейтін арнаулы ... ... ... ... пен ... ... ... тіршілігінің (фольклор, тіл,
мәденіет, миф, әдет ғұрып, дін, діл, ... ... ... негізгі критерийлер деп есептеледі.Этнопсихология
ХІХ ғасырдың орта шенінде Ресейде,кейінірек,Батыс ... ... ... негізін салушылар неміс ғылымдары Лацарус,Штейталь,Виндт
еді.Қазақ топырағында осы ... ... ... ғалымымыз Шоқан
Уалиханов болатын.Ол өз еңбектерінде ... рухы ... ... ... ... психология мен этнопсихологияның негізгі ұғымдарының
бірі.Қазір еліміз егемендігін алып,тәуелсіздігін жариялаған ... өріс ... ... ... ... ұлы ... ... мәселенің
жалғасы деуге болады.Еліміз тәуелсіздігін жария ... ... ... ... ... ұлттық психологиялық ерекшеліктеріміздің өркен жаюына
ерекше мән бере ... ... осы ... саласының қазіргі
жағдайына,жай-жапсарына тоқталайық[18;4-5].
Мәселен,белгілі жазушы С.Елубаев «Енді ... ... ... ой ... саясат жеке ұлттың ... ... ... жерде Қазақстанда қазақ
ұлтын этникалық жанды құбылыс ретінде ғылыми тұрғыдан зерттейтін мезгіл
жетті.Ол ... ... ... ... ... ... ... жай-күйі,басқада
тауқіметіне талдау жасап,жария етіп,ұлт болашағы үшін ғылыми негізделген
тұрғыда ... жол ашуы ... ... ... ұлт ... ... ... ықпал жасап отыруы
қажет. Невада-Семей қозғалысы Брлин ... ... ... докторы,профессор Б.Дамитов былай дейді: - Мен көп жылдан бері
Берліндегі жоғары техникалық мектепте жұмыс ... елде ... аса ... көңіл бөлінеді.Неміс халқының өзіне ғана тән
психологиясы ... ... ... мен қоғамда тәртіптілік,
ұқыптылық,еңбекқорлық, тазалық сияқты ұлттық ... ... ... жастардың санасына құйылып жатады.Қазақстанның осы ... ... ... негізіне қадам баспай отыруы мені қатты қынжылтады.Ал,жас
ғалым ... ... ой ... -Біз ... ... ... ... психологиялық тұрғыдан
зерттеген жан бар ма?Бүгінгі өмір талабына атадан қалған асыл ... ... ... ... неге зерттемеске?Соңғы кезде баспа беттерінде
осы мазмұндас түрлі мамандық ... ... ... жарық көріпті.Кеңес
үкіметі тұсындағы қоғамдық прогрестің өрескел іркілістері этностар санасына
жалпы адамзаттық абстрактілі мінез-құлық ережелерін ... ... ... мен ... өзіне тән этнопсихологиялық асылдарын ... ... ... жас ... ұлт ... тілінің иегері екенінде ұмыта бастадық ұлттық ... де ... ала ... жағдайға ұшырадық,ұлттық пен
интернационалдықтың диалектикасы тек сөз жүзінде ғана үйлесімін ... ... мен ... ... ... әкеліп
соқты.Ана тіліндегі газет-жұрнал,кітап ... ... ... 500 ... ... ... орыс мектептерінде тәрбиеленіп
келеді.Бірнеше мыңдай орыс-қазақмектептері,мыңдаған аралас ... ... ... ... ... ... ... зияны
басым.-Қ.Ж.)-тоқырау кезеңінен қалған сарқыншақтар[19;17-20].
Халқымыз ежелден өз ұрпағын жақсы адам,абзал азамат етіп ... ... ... ... жау десе қару-жарағын
сайлап,ел десе еңіреген ерлер,әділдік пен шындық,адамдықты ту еткен ақын-
жыраулар,бармағынан бал ... ... ... ... ... ... ақылман ақсақалдар,еміренген абзал аналар сан ... бойы ... ... ... ... психология мен этика,мінез-
құлық,әдеп мәселелері-қазақ елінің тәуелсіздік жариялауына ... ... ... асып келе ... ана ... өркендету саясатына
орайласатын стратегиялық мәні бар шаралардың бірі.Кеңес ... ... ... ... ... ... ... бағытталған саясатының
салдарынан елімізде ... ... етек ... ... ... ... жасау есебінен жүзеге ... ... ... тілі ... орыс тілінің алдына шыққан жоқ.
Ұлттық тіл ... да ... ... ... ... төрт ... байланысты 3000-дай,өсімдік
дүниесіне қатысты 800-ден ... төл ... бар ... ... ... ... , ,,бет,, лексемдерінің әрқайсысының
40-тан астам синонимдері бар екендігі тағы шындық.Бұл халқымыздың ... ... ... ... ... елеулі фактор.
260 жылдай отаршылдық тепкісінде ... ... ... ... ... ... ... кірген аурудың мысқалдап
шығатыны ... ... ... ... да ... ... ... саласында шет жұрттық идеологиядан ... ... ... ... ... ... ... Танымдық процестердің психологиялық мәні
Танымдық үдерістің бұл ерекше формалары тіл мен ... ... ... ... ең ... көрсеткіштерін құрауымен қоса, күнделікті
өмірде туатын қажеттіліктерді де ... ... ... ... ... ... ... шарттар қатарында өздігінен ... адам ... ... рефлексті амалдардан да топталады.
В.И.Писаренконың ... ... мен ... ... туралы» атты мақаласындағы ... ... ... әсер ... ... ... өзі де уақыт
өте келе, әр түрлі мектептер мен ... ... ... ... ... мысалы: когнитивтік психология, нейроғылым, антропология және
т.б., сондықтан бір ғылым саласына ... ... ... ... ... әр ... ... түсіндіруге болады» [21]
деген пікірге назар ... ... ... ... ... ғылымның мақсатына сай толықтырылып дамып отырады да, оның
жалпы ... ... ... ... ... бағыттардан, олардың
бірліктері мен заңдылықтарынан сұрыпталады. Жаңа пәлсапалық энциклопедияда
когнитивтік ғылымға «теоретика-информациялық модельдерді ... ... мен ... ... ... ... ... деп анықтама берілген
[22; 264-б.]. Когнитивтік терминдердің қысқаша сөздігінде ол ... ... ... әрі оның ... жағдайымен тығыз байланыста
қарастырылатын, негізгі нысана ретінде когниция мен оның ... ең ... ... мен оны ... ... ... ғылым
саласы ретінде танылып отыр. Осыған орай, ... ... ... ... әрі ... әрі ... әрі адамзат ақыл-ойы мен санасы, әрі оларға
сәйкес анықталатын және барлығының биологиялық ... ... ... [23; 58-б.] ... ... күрделі танымдық процестердің
тоғысын құрайтын ғылыми жүйе ретінде зерттеліп ... ... ... екі ерекшелігін өзектей отырып, ғалымдар антропологиялық және
пәнаралық даму нәтижесінде жалпы танымдық ... тән ... ... төмендегідей мәселелерге көңіл бөлуде:
• ғылымның ... ... ... ... көзі ... білім мен ілім негіздерінің дамытылуы;
• когнитивтік құрылымдардың өзектелуі;
• білімді қалыптастыратын мәдени және әлеуметтік факторлардың
екінші кезекке қойылуы;
• таным ... тіл ... оның ... әрі мағыналық
ерекшеліктерін салыстыра бақылау арқылы дәйектеу;
• компьютерлі метафора ұстанымдарын қолдану,
яғни бастапқы кезде адамның миын компьютерге ұқсас құбылыс деп ... ... ... ... негізінде) үстем болса; кейін
адам ... ... ... ұқсас құрылымдар орналасқан,
оған жады қызметі дәлел болады деген тұжырымдардың айтылуы да орын ... адам ... ... әр ... ... ... оның ... түсіну әр түрлі ... ... ... ... ... негізделеді. Адам белгілі бір психо-физиологиялық ерекшеліктер
жиынтығы бола ... ... ... ... ... мүмкіндіктер
орталығы, сан қилы маңызды әрекеттер тоғысы деп танылады . Адам өздігінен
емес, қоғамдық бірлікте және қалыптасқан әлеуметтік-мәдени ... ... келе ... оның ... ... пәлсапалық негізге,
психологиялық сұрыптауға, әлеуметтік дамуға, ұлттық-мәдени өркендеуге
сүйене қарастыру ... ... ... ... ... ... аталмыш ғылымның бастауы жайлы әр түрлі пікір-тұжырымдардың
орын алуы да ... ... ... бір тобы ... ... когнитивтік
психология мен лингвистика құрады десе, келесілері олардың санатына бірде
пәлсапаны, бірде тіл білімін не ... ... мен ... ... деп есептеді [24; 216-б.]. Демек, «Когнитивистер
пәнаралық байланыстан ... кете ... бұл ... оның тарихи
тамырында жатыр. Тек психологияның, лингвистиканың, антропология ... ... ... ғана ... ... ... ... жүйе негіздерін анықтауға болады...» [25; 23-
б.],- деп аталып көрсетілгендей, ... ... ... ... ... ... ... когнитивтік
әлеуметтанудың, когнитивтік мәдениеттану сияқты салалардың қалыптасып
дәйектелуі де соның ... ... ... ... ... ... жүйесінің заңдылықтары, білімнің
қайнар көздері мен оны ... ... сол ... ми, психика, ментальды
жағдайлар мен актілер – барлығы ерте кезден ... мен ... ... ... ... ... келгендіктен» [26; 61-б.], танымдық
ғылымның жетістіктерін бір ғана ... ... ... ... ... ... ... ұштасқан жүйесі құрайды. «Таным»
құбылысының ұғымдық аясы ... ... ... бірлігінен
жинақталып, маңызды мақсат-міндеттердің шешілуіне мүмкіндік беріп отыр.
Бүгінгі күні ... ... аясы ... ... ... ... ... талдаулардың әдістемелік негіздерін жаңа
бағытта ақтастықтың ұстанымдарын ... ... ... ... өзектеліп
отырғандықтан [27; 3-б.], танымның пәлсапалық ... ... ... ... аса ... дереккөздерінің бірін дәлелдеуге мүмкіндік
берді. «Таным – дүниені, өмірді танып-білу қабілеттілігі» деп [28; ... ... ... ... ... пәлсапа аясында сөз
болатын танымның да ... ... ... ... ... Пәлсапалық сана когнитивтік зерттеулердің маңызды бірлігі
бола тұра, табиғатының күрделілігіне ... сан ... ... ... ... ... әрі ... әрі психология нысанын
құраған бұл ұғымның анықтамалары да, ... ... ... ... ХІХ ... ... бір ... сананы зерттеу, оның
болмысын ... ... емес деп ... (биолог Т.Гексли), келесі
біреулері оның тек жекеленген құбылыстары мен құрылымдарын ғана ... ... ... ұстанды (В.Вундт). Кейінірек еуропалық пәлсапада
сана білім көзі, бағыт, көзқарас, ... ... тану ... ... ... Бүгінгі күні философтар сананы когнитивтік
теориялар негізінде, жасанды ... ... ... ... мақсат етуде. Осыған орай, сана қызметі бірде ... ... ... шектелсе, бірде оның аясы нейрофизиологиядан
мәдениеттануға дейін кеңейтіліп, ғылыми тұжырымдар тізбегінде оған ... ... ... құрайтын құрылым, саналы не болмаса рефлексті
әрекеттер ... деп ... ... ... анатомиялық жаратылысынан бастау алатын ... ... ... ... бір бөлшегі, ішкі физиологиялық тәртіптің жемісі
деп қарастырылары анық. Өзге салаларға қарағанда, ... ... ... ... психология да танымның антропологиялық негіздерін дәл
анықтауға көмектеседі. Танымдық процестер психологиясын адамның ... ... ... ... ... теориялық бағыттардың бірі
ретінде қалыптасса, кейін ол «когнитивтік төңкерілістің» ... ... ... психология» курсында «психика - объективті әлемнің
субъективті қабылдауда ... ... ... ... ... ... психологиялық әдістер де, бір жағынан, аналитикалық зерттеулерге
сүйенсе, екінші ... ... ... жүзеге асуын
қадағалайды. Алғашында өмірдің әр ... ... ... ... ... ... ... психика элементтерін танып білу
көзделетін болса, келесі зерттеулер ... ... ... ... негізінде жалпы адамзатқа тән ортақ белгілерді ... ... ... адам ... ... байланыстыру қажеттігі
туды. «Когнитивтік психология» деген терминді 1967 ж. ғылыми айналымға
ұсынған У.Найссер оны ... ... ... ... ... деп
сипаттады. Адамның ішкі психикалық өзгешеліктерін зерттеу ... ... әр ... ... ... ұстанымдары мен
қағидаларын сұрыптады. Психологияның танымдық ... ... ... тану, пайымдау, түсіну әрекеттерін жан-жақты талдау
негізінде ... ... ... ... бермейтін әрі нақты механизмдер мен
процестер арқылы ... ... жады ... ... ... ... бағытталды. Сол себепті Р.Л.Солсо танымдық психологияның
ғылыми-теориялық принциптерін жалпы психологияның 10 ... ... ... тұжырымдары құрайды деп есептеді. Олардың қатарында ғалым ... ... ... жады ... елестету, даму, ойлау мен
мүмкіндіктерді шешу, адамның ақыл-парасаты мен ... ... ... ... құбылыстардың психологиялық белгілерін атап өтті [30; 496-
б.]. Бастапқы кезде психологтар танымдық әрекетті ... ... ... деп қана бағаласа, кейін зерттеушілер оны ... ... және ... ... ... ... аса ... фактор ретінде саралады. Сөйтіп, психология
ғылымының нысанын құраған көптеген мәселелерді жаңа ... ... ... ... ішкі ... тың ... түсіндіруге жағдай
жасалды. Мәселен, бала психологиясының өзіндік проблемаларын зерттеген
ғалымдар 60-жылдарда оның тек ... ... ... және азды-көпті
жекеленген заттарды тану әрекетіне назар аударды. Когнитивтік ... ... ... ... ... етер ... жан-жақты
таразылауға мүмкіндік берді, себебі бұдан былай ... - ... ... иесі» ретінде айқындалып, хабар алу, оны өңдеу, жадыда ... ... ... ... ... талдана бастады.
Нәтижесінде алғашқы ... жігі бала ... ... табатын
бейнелі образдарға сипаттама берумен шектелсе, уақыт өте ... ... ... ... ... оған ... қарым-қатынасын байқатуы
секілді мәселелер қосылып, негізгі танымдық ұғымдарға мән беру ... ... ... ... ... білдіру - барлығы когнитивтік
теорияның маңызды проблемаларына айналды.
Қабылдау. Қабылдау – ... ... ... ... ... негізгі ұғымдарының бірі. Өзінің ... ... ... термин пәлсапада да, физиологияда да, ... ... ... ... ... ... шеңберіне адамның
болып жатқан оқиға-құбылыстарға ... ... оның ... ... ... жалпылау әрекеттері де енді. Жекеленген сенсорды
процестермен ... ... ... біріктіру, алған деректерді
саралау, шынайы болмыстан белгілі бір сапалық өзгешеліктерді бөліп көрсету,
соның негізінде ... ... ... жасау әрекеттері де жатқызылды.
Сөйтіп, хабарларды өңдеу, оларды әр түрлі материалдық ... ... ... ... ... ... қабылдаудың өзіндік
белгілері айқындалды. Кезінде Аристотель ... ... ... ... ... сезім ағзаларының ... ... ... ... болатын. Осы мақсатта ойшыл ғұлама көру, есту,
сезу, иіс сезу процестерінің жүзеге асу ерекшеліктерін ... ... ... яғни ... ... деп таныды [31; 17-б.].
Осыған орай, когнитивтік ғылымда қабылдау тек қоршаған әлемді еш ... ... ... ... ... ... оның ... заңдылықтарына
бейімделу, келіп түскен хабарлар тізбегінен өзіңе қажет мәліметті бөліп ... ие болу ... деп ... келеді. Қабылдау адамның өз
ақыл-ойына сәйкес қоршаған дүниені танып-білуге, оны сезімдерінің қайнар
көзі ... ... ... береді, сол себепті оның ... ... ... және ... ... ... негіздер де маңызды роль атқарады. Демек, когнитивті тұрғыдан
қабылдаудың ... ... ... ... ... мен оны ... тәсілдерімен ұштасу ерекшелігі және т.б. проблемалар
ескерілу керек немесе ғалым Б.Сағындықұлы атап көрсеткендей, «Кез ... ... ... қабылдау адамда бұрыннан бар тәжірибе, білім
негізінде жүзеге асады» [32; 5-б.].
Зейін. ... ... ... ... ... байқалатын әрі сол
хабарға не болмаса объектіге, яки процеске ... ... ... беретін
танымдық қабілеттердің бірі болып табылады. Аталмыш нысананы ... ... ... ... сипаттау, жіктеу амалдары қолданыла
келе, адам ойында көрініс табатын шынайы болмысты саралау, оның ... ... ... ... ... ... түйінін хабардың құрамды
бөлігі немесе бөлшегі арқылы дәйектеу мәселелерінің барлығы дерлік адам
миында ... ... ... ... ... ... сырттан
келіп түсетін хабарлар жүйесін реттеп ... ... ... ... ... яғни оның ... ... деңгейде өңдеуден өтіп
отыратын хабарлар желісі жеке ... еркі мен ... ... ... ... және ... ... тізбегіне
орайласа айғақталатындықтан, адамның зейіні де бір ... ... ... ауыса келе, танымдық процестердің ... бір ... ... ... үлес ... ... ... келіп түскен
мәліметтердің ішінен өзіне керектісін, маңыздысын және ... ... ... ... ... ... ... негізінде
белгілі бір хабарды таңдап алу әр субъектінің жеке тәжірибесіне, түсіну,
пайымдау ... ... ... Ес hам еске ... ... ... ... білуі
ес деп аталады.Ал енді,сақталып тұрған суреттеулерді бұрынғы түрі,бұрынғы
ретімен жанның тіріліп алып келе ... еске ... деп ... ... есі әр түрлі.Кейбіреулр тез алып,яғни тез жаттап алып,тез
ұмытады.Кейбіреулер шабан алады,бірақ тез ... ... тез ... тез ... да ... болуына,әрине,естің осы төртінші түрі пайдалы.
Адамның есі тағы төмендегі түрлерге бөлінеді:
1)көру есі.Көру есі ... адам ... ... ... ... ұстап
қалады.Мысалы,таныс адамдарының пішіні есіндеболады,аты,фамилиясы есінде
болмайды.Яки бір шәкірт бір фәннің бір жерінен жауап ... ... ... айтып тұрған сөздер жазылған бетін көргендей болады.
2)есту есі.Есту есі күшті адам ... ... ... ұстампаз
болады.Мысалы,кейбір адам таныс адамдарының аты,фамилиясы,пішінін де ұмытып
қалып,жалғыз даусын ғана есінде ұстайтын болады.Яки кейбір ... ... ... да мұғалімнің сөйлегенін тыңдағанда тез жаттап алатын болады.
3)қозғалу есі,яки мотор есі.Қозғалу есі күшті адам ... ... ... ... ... адам таныстарының жүріс-тұрысын
ұмытпайтын болады.Адамда осы ес түрлерінің біреуінің ... ... ... ... ... есту есі ... бір адам ... қойған нәрселеріне есті болып,көңіл
қоймағандарына ... ... ... тез жаттампаз
болады.Атақты жаратылыс ғылымы Линней өсімдік аттарын жаттауға шебер болған
да,шет тілдерді үйренуге тым-ақ ... ... ... үшін ... керектігі.Ес өмір үшін аса керек.Ес болмаса,бүгін
жаттағанын бүгін ұмытып тұрса,өмірінде адамның білімі ... ... ... ... еді.Ес болса ғана адам білімді бола алады,ес болса ғана адам
дұрыс ойлай алады.Ес неғұрлым мол,бай ... да ... ... ... аса есті болғандығы бізге тарихтан ... ... ... ... үйретуге мүмкін емес.Сондықтан тәрбиеші баланың
есті болуына аса көп күш ... ... ... ... ... ... мәселесі
Ж.Аймауытұлы - тұжырымдаған педагогикалық психологияның негізгі
арқауы да, сол ... ... ... ... ... ... ұлт тәрбиесімен тәрбие қылуға міндетті ... ... ... һәм өз ... ... ... ... ... білсек, келешегіміз үшін тайынбай – ақ ... ... ... ... сыңарындай үндеседі. Ұлт мәселесі, тәлім
– тәрбиенің ұлттық астары, бұдан ... да ... ... ... ... ... сан рет сөз ... белгілі.
Бұл салада алғаш пікір ... ...... ... ... ... ... Олар адамның ... ... ... ер мен ... бала мен ... бен ... жас, кәрі ... психалогиясы туралы айта
келіп, осынау жандар - дың ... тән ... ... ... ... ... М.Дулатов, Ш.
Құдайбердиев, Н.Төреқұлов, С. ... тағы ... ... ... ұлт, этнос психологиясының әр ... ... сөз ... ... ... ... ... көсемі
деп аталып жүрген Ә.Бөкейханов (1866 - 1937) өз ...... ... ұлт ... ... ... жөнінде бірсыпыра сындарлы түйіндер айтқан. Ол әр ... әдет – ... салт – ... ... ...... ... мен көңіл – күйлері, мұраттары мен талап ... ... ... еске сала ... бір ... ... ... рухы” деген түйінді ... ... ... ... халықта, - деп жазды ол, - ... бір ... тізе ... ... ... ел жоқ. ... ... халық – ... ... ”. ... ... ... ой – ... негізгі түйіні: “Халық
ісін ... ... көп ... кп ... көп ... шебер
істеген әдіс керек” дейтін тұжырым. ... әр ... сана ... ... оның ... іс - ... тиянақты кәсіппен
айналысуы ерекше маңызды, бұл үшін ... ... оқу – ... айла – ... ... икемділікті терең меңгеруі ... ... ... - ... ол, - ... ... үстінде, жалықпай,
талмай ... ... ғана ... жете ... Өмір – үнемі
күрес, бірлесіп тіршілік ету – бұл үшін ... айла – ... ... Кім ... ... ... талмай ізденсе,
бірігіп, тізе ... іс ... өмір ...... Әр ... ... өз ... жұмсаса іс көркейеді”. Ә.Бөкейхановтың
пікірінде, ... ... үшін ... ету - әр адамның перзенттік
борышы, бұл оның ... ... ... әр этностың өзіндік
ерекшеліктерінің ... оның ... өсіп - ... ортасы,
табиғаты, тау – тасы, өзен – көлі, кір ... ... ... ... әсер ... төмендегіше түйіндейді: “Әркімде ... өз ... өз ... ... әлеумет
қатынастарының нәтижесі депбілу ... Осы ... ... ... ... ықпал ететін болса, ... ... ... ... пайда болады. Ол мінез тұқым мінезіне ... ... адам ... ... да ... ... жер мен судың , ландшафтың ... ... ... ... ... “Психологи” ... ... ...... негіздері” деген ... ... адам ... сүреңі” деген ... ... Осы ... ... әділдік , мейірімділік, мәдениет, тіл,
салт, ертегі, өнер ... ... да сөз ... бұларды
қазақ ұлтының өмірінен ... ... ... ... жүрегінің, - деп жазды ол, - сыры ... ... ... ... ... ... ... бермек”.
Этностық психологияның осы іспеттес негізгі ... ... ... ... ... ... ғұламаның ой – парасатының ... ... ... еңбектерінен қазақтың бір
кездегі жайсаң мінезінің ... ... не ... болған деген
сұрақтың да ... ... ... Ол ... патша өкіметінің
отарлау саясатынан туындағанын, қазақта ...... ... ... мінез – құлықтарының біртіндеп жұрттың сүйегіне
“сіңе ” ... мұны ... ұлы ... да ... ... . ... да, Абай өз замандастарының ... ... ... он ... түрі ... ... ... көрсеткен еді.
Отарлау саясатының ... ... ... ... ... ... ... Ж.Аймауытұлы былай ... ... ... тиген зиян мынау: ұрлық, зорлық,
қорлық, ... ... ... ... ... айдату, байлату,
кісі өлу, ... ... ... ... масылдық, жалақорлық ... ... ... ... ... кем ... ... Автор осы ... ... ... ... қасиеттерді туған халқының басына
үйіп төккенімен, ... жаны ... ... ... жол ... ... ... жайында тебіренеді. Ол
көшпелі қазақ жұртының ... ... үлгі - ... ... да ... көп ... ... мысалдар арқылы
дәлелдеп, оларды ... ... ... ... ... ... ... әрмен қарай былайша
жалғастырады: “Адамның өз басы ... ұлт ... ... – ол ... ол ұлт ... ... ... ...
Ұлтын, отанын көркейту ... ... ... бауырларының
қамын жеу”[36;15-19].
Осы ... оның ұлт ... ... ... ... ... ұлттық ... ... ... әр ... әр ... өзіне тән
мінез – ... ... ... біршама тұрақты да, тұрлаулы
болатынын, сондай – ақ ... ... ... ...... әдет – ғұрпы (тіл, дін, өнер, табиғат т.б.) ... ... ... бір ... тұра ... баяу ... да, ... отыратынын, қазақ өмірінен
нақтылы мысалдар ... ... ... ... ... ... жолдары” ... ... ... сұлулық талғамының өзіндік ерекшеліктері ... ... ... дейді: “Жеріне, тұрмыс ... ... ... ... ән – күйі де әр ... ... ... ән
бұлтарысы жоқ, тік тартар ... ... жоқ, ... ... текірек болып келеді, түйеге, ... ... адам ... ... былай шыға ... ... ... еді, ... - деп ... Арқаның әні
толқынды, ырғақты, ... ... ... ... болыпт келеді. Теріскейдің, батыстың әні мұнды, ... ... көй – көй ... келеді”. Автор бұл ... ... ән, ... ... да ... ... ... отыр.
Ж.Аймауытұлы ұлт психологиясының әр түрлі ... ... ... ... ұстаған ...... ... мәселесін ешбір ... ... бұл сол ... ... әсіре ... ... ... ... еді. ... “Советская
степь” газетінің 1928 ... ... ... ... ... ... ... “сын” мақалада ... ... ... “Психологиясынан” ұлтшылдық пен идеализмнің
сарынан іздеп, ол ... ... ... ... ... ... печати нужно ... ... а ... на то ... ... им ... их
буржуазной природой ... В вопросах психологии ... ... ... ... байства”. Ж. Аймауытұлы ... ұлт ... ... баяндай келіп, бұл
орайдағы өз ... ... ... ... ... ... ... – адам психологиясының ... ... ... ... дүние ... ... ... кәсіп іздеу үшін былайша ... нан табу ... Ал бұл ... ... ...... ... байланысқанда солардың көмегімен жүзеге асады.
Мәселен, диқан ... ... ... ... ... райына, жердің құйқасына, жылдың мезгіліне, ... ... және ... бұл ... ... күні ... ... жалғыз
істейтін қызмет жалпы айтқанда аз, ... ... деп ... ... ... Аймауытұлының пікірінше, ... ... ... пен ... бірнеше адамның ... ... шөп ... егін егу, жол ... ... ... ... аң аулау, балық аулау, там ... ... ... аршу – барлығы адамдардың бір – бірімен ... ... ... бұл ... ... ... мәселелерінің бірі – ... әр ... ... (топ, ... ... т.б.), олардың бір – ... ... ... ... ілкі сөз ... ретінде көрініп отыр. Ол қоғамдық ... ... ... ... ... ... ... өзгеше
психологиялық қабілет туындайтынын да сөз ... ... ... ... ісі, ... қара жұмыс, диқаншылық, өнеркәсіптің
әр ... тағы ... ... ... ... ... осының нәтижесінде әр адам әр ... ... ... ... ... ... ... нәтижесінде әр адам әр түрлі қызметке ... ... ... ... Яғни ол, ... ... иесі, екінші
біреу ... ... ... – сот, ... ... - әскери
қызмет, тағы басқа мамандық иесі бола ... ... ... келгенде, белгілі ұжымдардың ... ... ашып ... ... ... ... байланысты пікірлері
оның тап, дін ... ... ... де ... ... ... “жалпы адам” ... құр ... ... қылығы табымен өлшенеді, ... адам не ... не мына ... ... ... ... қылығын оның
табымен байланыстырып қарау керек. Автордың ... ... ... ... оның ... ... көп
мағлұмат алуға болады. Өйткені адамның ... ... ... ... . ... ... таптан ... ... ... ... ... ... ... таптар
арасының кәдімгі қатынасы – тартыс, тап – ... ... , тап ... ... әр тап ... тәрбие туралы көзқарастарының да
түрліше болатынын атап ... ... ... ... ... ұлт ... сан – салалы ... ... ... ... Осы мәселелердің қыр – ... ... ...... жүйе ... ... ... интернационализмнің жалауын көтеріп, ... ... ... қоғамға ғылымның бұл саласы ... ... да ... ... ... ... – оқтын
жекелеген ғалымдардың жол – жөнекей, ат үсті ... ... соз ... келген болатын. Осының салдарынан күні бүгінге
дейін ұлттық ... ... ... объектісі де,
термин, ұғым атаулары да бір ізге ... жоқ. ... ... ... ... ” жоба сөз ... ... – ға жуық ... ғана ... ... ... ... ... этноцентризм, психикалық ... ... ...... ... тыныс – тіршіліктің кез ... ... ... ... ... әскери қызмет т.б.) ... ... ... ... ... сараптамай,
тиянақты жұмыс ... ... ... ... ... ... өкілдері мекендеген елде ... ... ... отыру аса ... ... әр ... ... ... ... ... қорғау, ... ...... мен әдет – ... ... ... ... шиеленістерді экстремизм мен ... ... ... ... ... кез ... жол ... әр халықтың ұлттық тәлім – тәрбиесін
дұрыс ... қою ... ... ... ерекше
жандандыру қажет деп ойлаймыз.
Жеріміздің ұлан – ... ... мен ... ... ғасырлар бойы ... ... ... ... пен ... ... биосферасының ерекшелігінен
туындаған асқан ... ... ... пен қырғынға
ұшыраудың салдарынан ... ... ... ... ... ... жеткізу ниетінен қалыптасқан ... ... ... ... қалыптасқан малжандылық (мәселен, аман –
саулық сұрағанда қазақтар ... ... ... сөз етеді ... ... ... ... ... ... ... жеріне көз ... ... өзі ... ... ... батырлық, “мың ... ... ... ...... ... ... белестері, халқымыздың ... ... емес пе? ... ... жас ... ... ескерумен қатар,
педогогикалық психологияның әдіснамалық ... неге ... – ақ ... ... ... ... ... келеңсіз қасиеттер де ... Осы ... ... ... ... ... пен ... пен салғырттық, жалқаулық пен шалағайлық т.б. ... ... ... ... жаңа ... ... ... ... ... кеңес өкіметі жылдарында
ұлттық ... ... ... ... ... ... жүрістілік, келеңсіз тіршілікке ... ... ... ... ... де ... ... қасиеттер) осы
іспетті пәлелер келіп қосылды. ... ... ... ғалымдарымыз мінездегі осы ... ... ... ... бұлардан қалайша арылуға
болатынын ... ... құба – құп ... ... тізбектеп отырған мәселелеріміз, сөз жоқ
қоғамдық ... ... ... ... айналуы
тиіс. Бір өкінерлігі, тәлім – тәрбиелік ... ... мен ... ... шешімін әлі күнге
дейін ... ... Ал бұл ... тәлім – ... ... ... екеніне шүбә келтіруге болмайды.
[39;20–26].
Шоқан ... ... ... идеяның туын алғаш көтерген Шоқан
Уәлиханов бүкіләлемдік ғылым – білімнен мейлінше мол ... жан ... ... озат ... ерекше дарынды адам еді. Ол өзін ... ... ... ... ... талмас географ, білгір
әдебиетші, шебер суретші, жалынды публицист, жан ... ... ... тәлімгер – үлгілі ұстаз ретінде көрсете ... ... ... жыл өмір ... Шоқан аз өмірінің ... ... ... ... ... ... ... жоймайтын үлес қосты.
Шоқан еңбектерінде психологиялық мәселелерге ... ... ... ... ... ... ... басқа
мәселелерден көбірек сөз ...... ... ... ... ... ... ерекшеліктері туралы мәселе ... ... ... ... ... ерекше
байқалады.Онда этностардың психалогиясы сыртқы ортаға, ... ... ... ... байланысты қалыптасып
отырады дейтін сындарлы ... ... ... ... ... ... тарихи – қоғамдық факторлардың шешуші
рөлін жеткілікті ұғына алмай, ... ...... мен әдет ... ... ... орта мен ... ерекше әсер
етеді деп соңғылардың рөлін ... ... ... ... ... этнопсихологиялық пікірлерінің бұдан ... да ... ... бар. ... ол халқымыздың ...... ... ... ... сыйлау т.б.)
дұрыс ... ... осы ... мінезде кейбір өзгермейтін, тіпті
тұқым қуалайтын негіздер де бар ... ... ... ... ... ... бір ... оның
дін жөніндегі толғанысымен астарласып жатады. ... ... ... ... мен діни ... оның табиғатқа тікелей
қатынастарының бейнесі ... ... ... айтады. Ол қазақ
даласында кейінірек ... ... ... ... ... да ... бар дейді. Білім – ғылымнан кенже, тәжірибесі аз ... ... ... оған ... болуы – діни елестер
мен сенімдердің пайда ... ... Оның ... діни сенімдердің
пайда болуының екінші бір көзі ... жан ... оның сана ... ... ... ... Дүниедегі ерекше бір
керемет – адамның өзі. Оның жаны, ... ... және ... келетін рухани өмірдің зерттелуі аса қиын ... ... ... ... – діни ... ... болуының басты
себептерінің бірі. Жас сәбиге ұқсаған ... адам үшін ... ... ... ... да ол одан жасырына жансауғалай алушы
еді. Ендігі бір үлкен ... ... ... болды. Өзі сезінетін,
бірақ түсіне ... ... ... ... ... ... ... психалогиялық пікірлері оның ... ... ... ... ... ... ... жатады. Ол өмір
сүрген заман педагогикасында орыстың ... ... ... ... кезі еді. Осы озық ... нәрленген
педагогика тәрбиешілерден жас буындарды қоғамдағы ... ... ... ... мол жеке ... ... мүддесіне
бағындыра білетін, озат прогрессивті ... бар адам ... ... ... Орыс ... осынау жаңашыл
идеалдары Шоқанның ағартушылық ... де әсер ... ... ... Шоқан осы өршіл педогогиканың негізін ... ат ... мен ... ... де ... ... еді. ... ғалым қазақ даласындағы оқу, мектеп ісін ғылыми ... ...... ... ... ашуға бағытталуын, сөйтіп туған
халқының ... ... ... ... қуып жетуін аңсады. Ол
халқымыздың өркениеті үшін ... ... ... ... сондай – ақ патша өкіметі ашқан ел билеуші ... ... ... оқу ... ... оның ... жұртында кең тараған дүниежүзілік жалпы білім ... ... зор ... ... дей ... отарлау саясаты
көздеген шараларды мықтап сынға алды . Ол ... ... ... атты ... осы ... ерекше мән беріп,
татар ... ... оқу ... ... ... “тек
ақиқат білім ғана адамға күдік тұғызбайды, ол ... ... ... үйретеді” – деді.
Шоқан еңбектерінде жастар тәлім – тәрбиесіне қатысты бұдан басқа
да ... ... да ... ... ... ПРОЦЕСТЕРДІҢ ЭТНОПСИХОЛОГИЯЛЫҚ МӘНІ ЖӘНЕ БАЛА ТҰЛҒАСЫН
ДАМЫТУДА ОНЫ ЕСЕПКЕ АЛУ
2.1 Ұлттық психология тұлғысыдан танымдық процестерді талдау
«Әлеумет тұрмысы», «жазбалы ... ... ащы ... көзі», «символика созидательная», «дүние қарасының теңізі», «киіз
туырлықты қазақ» және т.б. осы ... ... ... ... ... қазақ халқының кешегі өткен жолын бүгінгі
тіршілігіне, ертеңгі болашағына сабақтастыруға бағытталды, сол ... ... ... екі ... бірден жетеміз: 1) қандай шарттардың
қазақты қазіргі күйге келтіргенін ... 2) ... ... қазаққа қандай
болудың қолайлығын білеміз» деп ... ... ... ... ... жанына медеу еткен ғалым шаруашылықтың «заман талқысымен»
өзгеретінін, ал «салт-сананың өз заңымен» ... ... Оған ... ... ... сақталып келе жатқан үдерістерге, «көшпеліліктің
дүние қарасының теңізіне ... ... ... ... ... қазақ тұрмысын», оларды «таныстыратын әңгімелер» мен «пәндерді»,
«сүгіреттерді» ... ... ... ... деректердің маңызына
ерекше тоқталды, оларды өз еліңнің болсын, жат ... ... ... ...танысу» амалы, «жер жүзіне тиісті нәрселерді» білу құралы
деп таныды [41; 177-б.].
Ф. де Соссюрдің “тіл - ... ... ... ... ... тілші “тіл қоғам қатынастары жүйесінде ғана адам мен адам ... ... ... деп атап ... Әр ... ұғымның кезеңдік даму
ерекшеліктерін талдай келе, Қ.Жұбанов ой ... оның тіл ... ... бірнеше пікірлер келтірді. Атап өтсек, тілші еңбектерінде
«осы ... ... ... ... ... ... психология
тұрғысында емес, мистика, спиритизм нысаны ретінде ғана сөз болғаны аталды
[42; 77-б.]. “Формалистер ... ... зірк ете ... ... Формалистер
”Сөйлем ойда болса болар, бірақ сөзде болмайды”- дейді. ... ... ... осы ... ... ... деп атайды”
деген тұжырымдардың тым біржақты сипат ... ... ... ... қиялдау», «тану, ойлау, ат қою», «ойды сөзсіз ым арқылы
жеткізу», ... ... ... ... ... ... мән ... тілдік механизмдердің бір бөлшегі ретінде алынатын сөзді де,
сөйлемді де ой ... ... жеке ... ... жиынтық
есебінде түсіндірген дұрыс деп есептеді. “Сөздің ... ... ... Бір ... өзі әр ... әр ... ... Сөйлем (суждение
(мысль) осының ... түрі ... Әр сөз өз ... жеке ... дей ... ... ... сөзін автор заттың не
болмаса құбылыстың «неше түрлі қасиеттерін біліп үйрену», сол ... ... ұғым ... деп қабылдау қажеттігін
дәйектеді. Айталық, ”Киіз үйдің түндігінен жарық түседі, терезе де ... ... ... ... ... түндік дейді” [43; 95-б.] деген
ұғым сипаттамасы халық қабылдауында орныққан баламалы ... ... ... ... ... халықтың “ұжымдық ... [44; 22-б.] ... ... кез ... ... этноментальді
ерекшелігін айқындады. Ұғымды қалыптастыратын белгілі бір ... ... ... болатынын ескерсек, адам ... ... ... сөздер мен сөз тіркестері де, бір жағынан, «үйрену арқылы»
этнопсихологиялық танымнан нәр ... ... ... ... ... ... бір ... бояуларға немесе “көңіл
райын” сипаттайтын ерекшеліктерге ие болады. ... адам ... ... ... ... амалдары туралы маңызды ой ... ... ... ... түйіндеп берді.
Ой мен таным негіздері қатар жүретін өлшемдер болғандықтан, ғалымның
интра- және экстралингвистикалық ... ... ... танымдық пәлсапасын саралаған тілдік деректеріне де ерекше ... ... ... ... ... күй жанрының пайда болуы жәйлі”
(тіл мен ... ... деп ... ... ... ... мен
халықтық дәстүр ұғымдарын сабақтастыруға негізделген. Мұнда ғалым ... ... ... ... ... ... ... пайда
болу тарихын зерттеу ... ... ... ... ... ... ... біздің музыкамыз жайында түрлі мәдениетті
елдердің жазып қалдырған тарихи ... ... ... музыкаға
байланысты тарихи идеологиясы; үшінші: сол ... бірі ... ... Тіл ... ...... ... терминдері, бұлар
мен басқа сөздердің ... ... ... ... ...... өз ... бесінші: осы жоғарыда айтылған
материалдарды ... ... ... ... ... ... ... шығармаларымен салыстырып, солармен арасындағы байланысын, бір-
біріне жасаған ықпалын, бірі мен ... ... ... ... ... халықтың мәдениеті, өнері сол этностың танымымен, тілімен, тарихымен
тұтастықта дамитынына ғалым ерекше зер ... Тек ... ... де астарында ортаның пәлсапасы, мінез-құлқы көрініс табады деген
ғалым ойларының желісі ... ... ... дәйектеліп ұсынылды.
“Халықтың музыкамен байланысты салт-санасын, идеологиясын зерттеген уақытта
алдымен ескеріп өтетін нәрсеміз – сол ... ... ... ... ... әр ... музыкасы сол елдің өзінің ... ... айта ... ... ... ... жауынгерлік рух беретін түрде
болатынын айтады” [45; 276-б.] секілді ... ... ... қалыптасатынын және оның ой мен сезім елегінен туған дүниелері сол
әлемнің ... ... ... ... ... ... ... құралы ғана емес, ол сол халықтың психологиясын, бар
болмыс-бітімін ... ... ... ... ... ... ... күй негізін құрайтын сюжеттердің де наным-сенімнен, тылсым
күштердің құдіретінен нәр ала ... ... ... ... ... ... ... жайындағы сөздерін алып қараған ... ... ... ірі баға бергендігін, табиғаттан тыс ... ие ... ... ... ... бір ірі күштер мен адамның астарласуына
керек болған магиялық бір бөлшек ... ... [45; ... Өнер
атаулының магиялық құдіретін дәл жеткізу мақсатында ... күй мен ... ... ... ... ... зерделеді, сол арқылы
“аспан, көк” ұғымдарының асқақтығын, оған мифологиялық ... ... ... ... ... ойлауын сұрыптауға тырысып,
автор...“күй “деген сөздің арғы тегі “көкпен” байланысты болғанын біз баста
айтып ... ... ... де көкпен, аспанмен байланысты болғанын көреміз.
Көк пен су екеуі де бір ... бір ұғым ... Бірі – ... ... бірі ... ... болып саналған. Алғашқы адам ұғымында екеуі де космос. Бізде
барлық табиғат адамнан сыртқы күш ... ... ... ... шығатын
жері адамның сыртқы табиғатпен арпалысуы, сонымен байланысуы, астарласып,
арпалысуы болса, мына ... ... ... ... ... ... тағы да дәлелдеп өтеді” [45; 283-б.],-деп атап көрсетті. Қ.Жұбанов
“түрліше музыка терминдерін” жалпы ... ... ... ... ... ... бірліктердің мағыналық табиғатын космонимдік,
тотемдік сенім элементтерінен өрбіте түсіндірді. Тіл ... ... ... ... ... өркендеудің айрықша белгісі деп саналады.
Екеуі де адамның ерекше жаратылысы мен ... ... ... ... ... ... бастауын қоршаған әлемдік бейне,
орныққан символдық көрсеткіштер, аксиологиялық ... мен ... ... тіл ... әр ... әр ... ... мәдениет
жөніндегі өзгешеліктеріне қарай өзгеше болады. Сондықтан әр ... ... өз ... ... өз ... өзіне жақынырақ, ұғымдырақ
болады” [45; 38-б.] деген пікірдің өзегін де ... ... ... ... ... әрекеттері дәйектейді. Таным әлемнің тілдік бейнесін адам ... ... ... арқылы уәждеуге көмектеседі, сол ... ... ... ... ... ... терең мән
берген Қ.Жұбановтың аталмыш мақаласы, шын мәнінде, ... ... ... ... ... ... ... тереңнен
пайымдай түсінуге мүмкіндік беретін даралықтың тұғыры ... ... аты – ... Бас ... кейін кітап
шығарушылар тарапынан шартты түрде ... тағы бір атау – ... ... танымы”. Пәлсапа ғылымдарының докторы А.Т.Тайжанов
аталмыш зерттеуді: „Бұл рухани мұра - тек ... тіл ... ... ... жалпы дүниетанымдық, этномәдениеттік бағыттағы туынды” [46; 72-б.],-
деп жоғары бағалады. Ол „...халқымыздың әрісі мен берісін, ... ... ... ... ғалым – профессор Қ.Жұбанов тіл
болмысын қоғам болмысымен, оның ... ... ... ... ... ... ... ғақлиятты ой кешу үрдістерін
жалғастырған ірі тұлғалар мен ... ... ... ... жолын ұстана отырып терең шығармалар берген” [46; 83-б.],- деп атап
көрсетті. Қ.Жұбанов Қожа ... ... ... ... ... ... танымы, пәлсапасы, тарихы туралы маңызды тұжырымдар жасады.
Тілші Қожа Ахмет Иассауидің тегіне, ... шығу ... зер ... ... ... ... және ... ерекшеліктерін
байланыстырудың жаңа үлгісін танытты. Мысалы, автор “Иассауи” ... ... ... ... ... “ясси”соңына жалғанған “и”жұрнағының
қызметіне, яғни “парсы изафетінің”функционалдық меншіктеу ерекшелігіне
көңіл бөлді, ал ... ... ... ... ... “Міне, осы “Хожа Ахмет Яссауи” деген атаудағы “хожа” деген сөз
осы нәсілдік текті (сүйекті) ... үшін ... ... ... “хожа”деген атақ қауымдар арасында беделді, мақтанышты лауазым
болып келген сияқты…” [47; 291-б.] ... ... ... ... Орта ... ... дінінің тарала бастауы VII-VIII ... ... ... ... ... дін үйретуші хожаларды жай
адам деп те ... ... ... ... құдаймен тілдес адамдар деп те
есептейді. Күні кешеге дейін жаңа туған ... атын ... ... ... “Хожағұл”…тағысын-тағылар деп қоюларының
мәнісі де осы еді” [47; 295-б.] деген ғалым ... ... ... ... сүйене жасалған бұл тұжырымдамалар негізінде тілші қазақ
елінің көнеден келе ... ... ... ... ... да сол ... қабылдаудың үлгісі деп таныды. ... ... ... пен таным ұғымдарын тығыз сабақтастырған Қ.Жұбанов “Хожа
Ахмет ... ... ... ... ... ... ... салт-дәстүрімен яки ғалымның өз сөзімен айтсақ, “Қазақстан
халқының бір бөлігінің ... ... Ақын ... қара ... ... алу ... Шыңғыс ханның
шапқыншылығы сол кездегі халықтың тыныс-тіршілігін, жай-күйін сипаттаумен
ұласқан. ... ақын ... тілі мен ... ... тың ... қатар, қазіргі қазақ тіл білімінде өзектеліп жүрген психологиялық,
әлеуметтік, танымдық идеялардың ... ... ... байланысуын
өзгеше дәлелдеп берді. Тілші сөз өнерінің кез келген туындысын, әсіресе,
ескі шығармаларды “өз кезінде қоғамның ... ... ... ... ... ... ... ескертті.
„Когнитивтік лингвистикада тіл арқылы адамды, адам ... ... ... Қ.Жұбановта мұның бір жағы субстанцияның миға әсері,
сыртқы дүниенің танымдық ... ... ... ... беруі басым
болған...Тілдің танымдық қасиетін, қиюын ... ... ... ... ... ... қай жағы да табылатынына
көз жеткізу қиын ... [48; ... деп ... ... атап
көрсеткендей, Қ.Жұбанов қабылдауындағы тіл ғылымының танымдық негіздері
„тірі тіл арқылы ... ... ... ... ... әрі ... ... „факторлар мен жалпы тілдік заңдылықтардың” [48; 398-
б., 400-б.] әсерімен тығыз ... ... сол ... ғалым
тілдік өзгерістерді „экономика мен қоғамдық ... ... [48; 402-б.] ... ... деп есептеді. Тілдік
материалды тарихи тұрғыдан зерттеу оның ... ... ... ... ... үшін, сөйтіп, оған саналы түрде әсер ... ... ... ... алған Қ.Жұбанов лексикалық сөздер мен
тіркестерді ... өте ... ... бір ... ... бағалау керектігіне өзгеше мән берді. „Өз ерекшелігіне орай кез
келген тілде көнерген сөздер (архаизмдер) орын ... Олар ... ... ... ... келмей, адамдардың өткен дәуірдегі көзқарастарынан
хабар беретіндей болады. Айталық, қазақ тілінде қолданылатын күн көру, ...... ... ... тіркестер сөзбе сөз аударғанда „күнді көру, өзімен
бірге күнді алып ... ... ... ... (автор қаламынан туған орысша
нұсқасында „...в казахском словоупотреблении ... кун ... кун елту ... ... ... ... ... (кору) день (кун) или солнце»,
«нести с собой день-солнце», ... при себе ... ... ... де, ... күні ... оны тек „өмір ... деп ... ... „алып жүру”сияқты сөздермен байланыстырмайды...Дегенмен ... көне ... ... негізін құрай отырып, қоршаған әлем
құбылыстарын ... тек ... қана ... космикалық әрі
микрокосмикалық кезеңдері арқылы түсіндірілетін болған” [48; 402-б.],- деп
тұжырымдаған ғалым сөз мағынасының „...уақыт пен ... ... ... ... ... ... әр кезеңіне қатысты қалыптасқан дүниені
қабылдап түсінуге (миропонимание) байланысты заттар мен ... ... ... ... [48; 408-б.] ... дамитындығын ескертті.
Қ.Жұбанов тілдік дерек пен оның қабылдануын ... ... ... отырып, „лингвистикалық фактілер тілдік ғұмырдың
(языковая жизнь) өзге салаларымен тығыз ... ... ... ... ... қоғам дамуымен, оның экономикасымен, әлеуметтік құрылымымен
және дүниетанымымен ... ... ... [48; 406-б.] деген
қорытынды жасады.
Адам танымының сатылы дамуын түсіндіруге талпынған ... тану ... ... ... ... ... ... сабақтастыра баяндады. Тілші затқа, кісіге яки
жер-суға ... ... ... ... ... немесе сөз
мағынасы мен мазмұнын сипаттау барысында адамдардың бойындағы танымдық
функциялардың іске ... дәл ... ... ... ... үш заңы бойынша аталады: функциясына қарай, ұқсастығына қарай,
бүтіннің бөлшегі есебінде” [49; 53-б.] деген ... ... ... мәселелерін” сана арқылы қабылдау, ойлау жүйесі негізінде
тану, алуан түрлі ассоциативті белгілерге ... ... ... ... ... ... ... – бұл философияда да,
физиологияда да әрі ... да ... ... ... когнитивтік ғылымның басты ұғымдарын құрайтын, барша информацияларды
(хабарларды), ... ... ... ... ... ... не шынайы белгілерін, сапаларын айқындайтын
мүмкіндіктері, ал ассоциация ... – екі ... ... ... ... ... екендігін ескерер болсақ, ... кісі ... ... ... мен ... сол ... концептуалды жүйелердің принциптеріне негізделгеніне ... ... ... ... ... іліккен әр мысал адамның қабылдау
ерекшелігінен және ұлттық-мәдени, физио-әлеуметтік тәжірибесінен бастау ... ал адам ... ... әр ой ... ... ... ... сүйене берілген. “Жоғарыда келтірген жер мен су аттарын
алсақ та, кісі аттарын алсақ та олардың жасалуында ... ... ... ... кісі атының өзі тоғыз жол яки тоғыз мақсатқа тірелетін
көрінеді. Тоғыз жол дегендеріміздің бірі – адамзаттың ... өмір ... ... Бұл ... жету үшін ... өз баласына ең жақсы, ең
белгілі, атақты адамның атын қояды. Солай етсе, оның баласы да ... ... ... ... ... ... жұрт үшін ... адам сол діннің бастықтары, я сол дін үшін күрескендер болып
көрінеді. ... ... ... аты ... таза ... Ғали,
Омар, Оспан, Ахмет, Садық…болып келеді, бірде солардың басқа ... ... ... (Мұхамедсадық, Сапарғали, Қожахмет, т.б.)» ... ... да сол ... ... ... ... мен
ұлттық құндылықтары көрініс тапқан. Халықтық танымның ең үздік ... ... ... ... ... қойылу тарихы құрайды. Сәбиге
атты сол әулеттегі үлкен не болмаса аса беделді адамдарға қойдырудың ... ... ... әдет-ғұрыптың айғағы екенін дәл ... ... ... ... ... ... зерттеп, семалық
талдауларына арқау еткен. «Тоғыз жолдың үшіншісі – ... ... ... ... ... аттар. Мысалы, жібектей болсын десе, қыздың
атын Жібек қояды. Жомарт болсын десе, ... ... ... ... ... ... деп келген ономастикалық бірліктерді С.Аманжолов
әрі танымның, әрі психологиялық ... ... деп ... ... ... ... ... ат сол халықтың тарихын, ... ... ... қатар, жеке адамдардың ... ... ... ерекшеліктерін, қабылдау-тану өрістерін
және өмірлік тәжірибелерін сұрыптауға мүмкіндік беретіндіктен,. «Әлемнің
бейнесі – бұл ойлау әрекетінің ... және ... Тіл ... ... ... және өзге де адам ... ... білдірер
өзгешеліктерді сіңіру арқылы дамитындықтан, ат қою ... өзі ... ... бейнелеуден туындайды...» [50; 89-б.] ... ... ... ... ... ... ажырамас
бөлігін құрайтын ат қою процесінің ... де ... ... ... ... ... дау ... Тілдік қатынастағы мұндай ішкі
ассоциациялар мен интерпретациялар табиғатын зерделеген ... ... ... ... ... сөзді ұқсата қолдану
әрекеті адамның ішкі лексиконындағы атүсті ... ... ... ... оның жеке ... ... ... әрі өзінің жеке
және әлеуметтік тәжірибесіне сүйенген дайындығына, микросоциумның ықпалымен
қалыптасатын ... ... және ... ... арқылы қабылданатын хабарлар базасына байланысты болады»,- деп
тұжырымдады, яғни адамның ішкі ... оның ... ... ... тану және т.б. ... ... ... отырып, дуалистік
дамудың көрсеткішін құрайды: бір ... ол жеке ... ... ерекшеліктен тұрса, екінші жағынан,
әлеуметтік-қоғамдық факторлардың сабақтасқан бірлігімен ... ... деп ... ... ... ... ... суреті
болғандықтан, сөздер, сөйлемдер адамның ой-санасының тарихын, ... ... ... [51; 301-б.] ... ... негізінде ғалым тілдің
сатылы дамуын ... ... ... ... ... тың
лингвистикалық бағытты өзектеумен қатар, адамның ой-санасының космикалық
кезеңнен қазірге жеткен өзгешелігін сұрыптауға, оның білім мен ... ... әрі ... ... ... мүмкіндік берді. Қазақ
тілтанымының іргетасын қалауға ат ... ... ... ... ... ... түйіндерден, тарихи фактілерге, адамзат қоғамының
негізгі заңдылықтарына негізделген деректерден, өзгеше пайым-түсініктерден
жинақталған тұжырымдар қатарын ... ... ... жыл өмір ... ... ... тануына үнемі қызмет еткен тілді» [51; 92-б.] ... ... ... айналдырған ғалым оның этникалық, мәдени,
әлеуметтік және ... ... ... таным
ұстанымдарымен сұрыптады, сондықтан ол ... ... ... ... «ойлауының ұзақ уақыт абстракциялануы
арқасында топшыланған жетістіктерін ... ... [51; 92-б.] ... ... ... қойды. С.Аманжолов тілді «ойдан құралып, мидың
талқысынан шыққан ... зат» [51; ... деп ... келе, тіл мен
таным ұғымдарының ажырамас одағын айқындады, сол ... аса ... ... ... ... ... ... экономикалық саяси дәуірлерді
бастан
өткергені мәлім.Оның ... ... мол әрі ... ... уақытта өзіміз қолданып жүрген ғылыми пайымдарға қарағанда
әлемде 2300-ден астам ұлттар мен ... ... ... мыңнан аса ұлттық тілдер,түрлі диалекттер өмір сүруде.Осының ьарлығы
тарих пен табиғат тауқыметінің нәтіжесі.Әрбір ... ... өз ... ... ... ... ... әрбір ұлттың
өмірінде,мәдениеті мен рухани-психологиялық келбетінде өткен жолдың ... ... ... ... мен ... ұрпақтан
ұрпаққа жалғасып, біздің заманымызға жетіп отырғаны мәлім.
Ұлттық психология оның құрамдас ... ... ... ... мен ... ... жағынан алғанда саяхатшылар, саяси
күдікті ретінде елде болғандар және т.б. жазбаларында ... ... ... ұлттық психологиясы мен менталитетінің ... ... ... ғана ... ... ... ... Н.В.Романова,
Р.Сәбитов және т.б.еңбектерінен тиісті пікірлер тарады[52].
Ұлттық психология ерекшеліктерін ... ... ... ... жалпы адамзаттық,таптық-әлеуметтік және
ұлттық арақатынасын ажырата білуде.Халықтардың психологиясы ұлттың рухани
бейнесінің маңызды ... ... ... ... екі жағы
бар:идеологиялық және ... ... ... бейненің бұл
жақтары өзара шартты байланыста ... ... адам ... ... ... ... көріністерімен қалыптасады.Ол өзінің тұп тамырымен халықтар тарихының
терең түкпірінен орын алып,оның пайда ... ... ... ... психология мен ұлттық менталитет адамдардың біріккен өмірі мен
күресінде,әлеуметтік,табиғи-географиялық,материалдық,мәдени ... ... ... ... ... ... ... ерекшеліктерінің бірдей элементтері,дәстүрлер мен
әдет-ғұрыптары пайда болды.
Ұлттық психологияның қалыптасуына мына ... әсер ... ... ... мен ... ... сипаты егіншілік,мал
өсіру,балық аулау,т.б.белгілі бір халықтың ұзақ мекендеген географиялық
ортасы;халықтың тарихи жолы,былайша айтқанда,халық «тағдыры»маңызды ... ... ... ... қуаныш,ортақ
қайғы,күйзеліс т.б.;адамдар арасындағы әрине түрлі ұлттардың әлеуметтік-
психологиялық қарым-қатынастары мен,өзара әрекеті[53].
Осы ... ... ... ... ... ... өзгешеліктердің пайда болуына ықпал жасайды.Соған сәйкес
зерттеушілерден қатаң,адал ... ... қоя ... әрі ... ... ... ... ғылыми тұрғыдан қарауды,сөйтіп
оның,осы даму ... ... ... ... айналғанын байқауды
қажет етеді.
Сонымен ұлттық психологияның ерекшеліктері тарихи негізі бар әлеуметтік
процес болып шықты.Оның ... ... ... ұзақ өмірмен біте
сіңіскен жан-жақты факторлардың нәтіжесінде туады.Сайып ... ... ... ... психологиялық дғдылар да ... ... ... міндетті құбылыс.Әрбір халықтың өмір сүрген
географиялық ортасы,айналысқан шаруашылық дәстүрі мен ... ... ... ... қоса ... ... ... да ескеруіміз міндетті нәрсе.
Ұлттардың психологиясын туа біткен өзгермейтін ... деп ... ... өзгерістерге
байланыстыдамып,белгілі қасиеттерде жаңаланып отырады.Ұлттық мінез- құлықты
кейбір жағдайда ... оны ... ... ... ... ... және меланхоликтік/ типтері адамдардың
жоғары нерв жүйесінің жұмысына байланысты ... ... ... ... ... ... себептерімен әрі тәрбиенің
ықпалымен қалыптасады.Жеке адамның ... ... ... ... ... жағдайының өзгеруі жеке адамның
мінезінде қалыптасқан ұлттық келбетті сапалы өзгертіп жіберуге қабілетті.Ал
олардың ересек адам ... ... ... қоюы ... ... ... тұрпатының озгеруіне байланысты болса.Көптеген зерттеушілер
кейбір халықтардың өзіне тән ... атап ... ... ... этнопсихологиялық ерекшеліктерін
оқушы тұлғасын дамытуда пайдалану
1. Ұлттық – психологиялық ерекшеліктер – (ұлттың) ... бір ... ... ... ... ... ...
қатынас, өзара әрекеттестік және ... ... ... ... компоненттері. Ұлттық – психологиялық ерекшеліктер
арқылы нақты бір ... ... ... ...
психологиялық ерекшеліктер құрылымы өзіне ... ... ... - ... ...... бір этеос
өкілдерінің іс - әрекеттерінің өзіндік ... мен ... ... сипаттама ретінде ұғынылады. ... ... ... күш ... ... ... сияқты
мінез сипаттарынан байқалады;
- Жалпы адамзаттық сипаттамалар ... ... ... ... қарқындылық пен мәнерліліктің түрлі ... ... Іс - ... ... мен ... іс - әрекетті
қамтамасыз ететін ұлттық сезімдер мен ... ... ... ... бір этникалық қауымдастықта басым ... ... ... ... ұлттық қундылықтар мен мүдделер
негізінде қалыптасуы мүмкін.
3. Интеллектуалдық – танымдық ... ... бір ... ... ... қабылдауы мен ойлау ерекшеліктерін білдіретін
және басқа ... ... ... ұқсас ... ...... ... үйлесуі арқылы көрініс ... ... ... бір сипаттамалар ... ...... ... өзіне келесі компоненттерді
енгізеді:
- ... ... ... ... ... мен тереңдігі;
- ойлау операцияларының жылдамдығы;
- ойлау қырметін ұйымдастыру ... ... ... ... ... және ... ... жарқындығы;
4. Имоционалдық еріктік ерекшеліктер нақты бір халықта іс - ... әсер ... және ... ... көрінісі мен
қызмет ету ерекшелігін бейнелейтін динамикалық ... ... Әр ... ... ... ...... айырмашылықтары келесі ерекшеліктерге ие.
- осы этностық дамуының тарихи жағдайлары мен және ... ... бойы ... ... мінез – құлық
түрлерін қалыптастыру мен және осы ... ... ... ... ... ... сезімдер мен еріктердің көрініс ... ... ... ... ... ерекшеленеді;
5. Коммуникативтік – құлықтық ерекшеліктер ... ... ... және қауымдастықтардың өз ішінде және өз ... ... ... мен ... ...... ерекшелігін
бейнелейтін сипаттамалар ретінде ұғынылады. Ерекшеліктері:
- Көзқарастары мен мінез – ... ... ... ... амалдарынан;
- Вербалды емес мінез – құлықтан;
Қазіргі психологтар мен педагогтардың жинақтаған ... ... ... ... ... ... ... қабылдауы,қызығушылық
қабілеттері дамиды. Сонымен бірге олардың оқу ... ... ... ... оқушылар тек білім алып қоймайды,олардың дағдысы,
іскерлігі қалыптасады, дүниетанымы кеңейеді. Оқыту барысында оқушылардың
жеке және жас ... ... ... бұл балалардың дамуына
әсер етеді. Әр жастағы оқушының даму ерекшеліктеріне сай ... оқу ... ... ... таба ... оқу материалдарын дамудың құралы ету
мұғалімнің басты міндеті. Ол үшін ... ... ... ... ... оқу-тәрбие үрдісінде кездесетін қиыншылықтарды жеңе
білуіне көмек көрсетуде, адамгершілік ... ... ... ... ... керек[55;26-29].
6-7 сынып оқушыларының өзіндік ерекщеліктері өте көп. ... ... ... ... ... өз ... тигізбей
қоймайды. Оқу материалын ұғыну қабылдаудан басталады. Қабылдаудың өзі бар
бейнелермен беріліп ... ... ... ... ... өз ... ... жасауда бейнелеу болып табылады. Осы жастағы
балалардың зейіні бастауыш сыныптағыдай қызықты ... ... ... ... ... ... ой өрісі біршама қалыптасады, қызықты
емес затқа көңіл аудара алады.Олар мазмұнды ... ... ... ... ... білімді өз бетімен жұмыс жасауда
қажетті деңгейде қолдана алады.
Қазақ ... сөз ... ... ... ... ... ... ғалым Н.Ж.Құрманова оқушының оқу
үдерісінде ақыл – ... ... ... деңгейде білім ... Осы ... ... ... ... білім
алуы, теориялық ойлауы дамуы дегеніміз – тілтану ... ... мен ... ... дедукция мен индукцияны,
лингвистикалық экспериментті, модельдеуді, ... ... ... ... ... ... ... беретін
дағдылардың қалыптастырылуы” – деп пайымдайды[56].
Адам сөйлеген кезінде тіл ... ... бір ... Осы ... ... ... түйсіну, ойлау, жеткізу
тәрізді психологиялық ... ... іске ... ... бәрі ... ... ... арқылы сыртқа шығарылады. Тілді меңгеру
оқушының психологиялық ... ... ... ... тағы да ... ... ... ... ... да, тіл ... объектісі болып таюылады. Психология ғылымында ...... ... ... ... ретінде қабылдайды. Тіл қарым – қатынас
құралы болғандықтан, ... ... ... ... бүкіл
қызметін айқындап көрсете алады. Психологиялық зерттеу тұрғысынан ... ... ... ... ... ... қабылдауы, есте сақтауы,
оны ойлаудан өткізу, ... ... ... қасиеттер
негізінде зерттеледі. Оқушы өзінің ... ... ... мұң –
мұқтажын, сезімін, пікірін ... ... ... ... ... ғана сыртқа шығара алады. Бала ... ... ... ... оны ... қолдана алуы маңызды қызмет атқарады.
Оқушы сөз ... өзін ... ... қатысым әрекетіне түседі,
осының негізінде өзінің қоғамның бір ... ... ... ... ... ... сөздік қорының кеңеюі, оның сөйлеу
дағдылары мен ... ... ... ... жағдайлар
психолог – педогог, тілші ... ... бойы ... болып
келеді. Оқушының сөздік қорының мол болуы, тілді ... ... даму ... ... әсер ... және онымен ... ... ... ... қоры ... ... ... Бұған
оқушының қоршаған ортасының кеңеюі, оның психикалық ... жас ... әсер ... мен ... ... қарым – қатынасы – бұл
педогогикалық ... ... ... ... ... ... ... – қатынас. Психология зерттеу әдістерінің негізінде
оқушылардың мінез – ... ... ... ... ... ... және анықтайды, ... әр әдіс ... ... тұрғыдан талдау жасап дәлелдейді. Қазақ тілін
оқытуға ... ... ... ... ... ... түсінуге мүмкіндік береді. Мектепте оқыту үдерісі екі ... ... ... мен ... ... ... ... оның дамуы, ой ... жаңа ... ... ... алған білім мен білік дағдыларының ... ... ... ... ... ... олардың жалпы және ... ... ... ... ... ... ... мұғалімге өзінің әр ... ... ... есте сақтау, қабылдау, дайындық деңгейін білуге ... ... ... ... ... тигізетін әдістермен
қаруландырады. Бұндай зерттеусіз, ... ... әр ... ... ... ... тілі әдістемесіндегі ұсынылатын
әдіс – тәсілді нәтижелі ... ... ... Осы әдіс – ... ... ... жеке ... мен ойлау
қабілеттерін, жалпы дамуын ескере ... ... ғана оң ... Психология психофизиологиялық негізде түсінік береді, мысалы,
сөйлеу дағдылары, оқу және жазу ... жазу ... ... қол қозғалыстары, сөйлеу ... ішкі ой, ... ... ... білім алуда қабылдауына қатысты ... мен ... ... ... ... ... ... қабілеттерінің, қабылдау процестерінің көтерілуін
анықтайды. ... ... ... ... өз ... талдай алуға, оны кезеңдерге бөліп, негізгі
бөлімін ажырата ... оның ... ... ... мүмкіндік береді.
Мұғалім белгілі бір әдіс – тәсілді, ... ... ... ... осы әдіс ... ... ... немесе оқу барысында қандай ... ... ... ... қоюда неге сүйенуі ... және ... ... ... керек екенін танып біледі.
Мұғалім белгілі бір ... ... ... ... немесе
жаттығу таңдауда осыларды ... алуы ... ... ... ... ... және есту ... ... ... сәйкес орта буындағы оқушылардың жас ... ... ... осы ... ... материалды
кеңейте оқыту көзделеді. Бұл оқу ... және осы ... ... ... ... – оқушылардың зейінінен оқу – тәрбие үдерісінің ... ... ... ... ... ...... тәрбиелейтін негізгі тұлға. Оқушы зейіні негізінен ... ... ... ... ... бала ... ... мұғалімнің сөзі оның ... ... ... ... түрі өзінің мақсатына жете де ... Бұл ... ... ... ... ... қызықты ете білу керек және
сонымен ... ... ... ... ... да бұлжытпай
орындауды талап ету ... бұл ... ... бір ... ... ... екі жағын теңестіру арқылы ерексіз ... ... ... ... ... балада шамалы болғанына қарамастан
оны жаттықтырып отыру керек”.
Оқу – ... ... ... ... ... ... арқылы еріксіз зейін ерікті зейінге ... ... ... ... балалардың саналылығымен байланысты. Тәрбие,
оқыту жұмысында балаларды түрлі ... ... ... ... тәртіп құрып, оларды байқампаздыққа үйретіп, зейінін ...... ... ... ... отыру қажет. Олардың зейін
дәлділігінің өсіп отыруы ... ... ... ... ... ... көп жағдайда қызығумен ... оқу ... ... ... етіп жүргізгенде оң
нәтиже береді.
Оқытудың дамытушылық ... оқу ... ... ... анықталады. Даму барлық бағытта ... Жеке ... ... ... әрекеттерінің дамуы, сана – ... ерік және ... ... болып табылады. Дамыту қызметі ... ... және ... ... ... ... құрайды.
Л.С.Выготский негізін салған психологияның ... ... ... өзінен кейін дамытуды ілестіреді деген тұжырымы. Барлық ... ... мен ... ... ... ал жеке тұлға
психология заңдылықтарына ... іс - ... ... ... ... қызметі негізінде жеке тұлғаның оқыту ... және ... ... ... ... ... айналадағы мінез – құлық нормаларына баға бере ... жеке ... өз ... сәйкес іс - ... ... ... ... даму ... – жеке адамның
тарихи түрде қалыптасқан қызмет ... ... ... ... ... ... жасақтауы. Оқу және тәрбие үдерісі
арқылы оқушының ... ... мен ... ... ... – оның ... дамуының жалпы түрі болып табылады. Осының
негізінде дамыта оқыту ... ... ... ... ... танылады. Оқушыларды жеке ... ... ... ... – олардың ойлау шеберлігін дамыту, ... Жеке ... ... осы ... ... орында
тұрады. Білім – ойлауды дамытудың негізі болып табылады, ал ... ... ... ... ... алу – ... процесін
жетілдіреді, оқушының бойында адамгершілік қасиеттердің ... ... ... мақсатанда арнайы оқушының ойлауын дамыту деп
көрсетілмесе де, ... ... ... анализ, синтез, индукция,
дедукция, салыстыру мен топтастыру ... ... ... ... ... ... осы ... негізінде оқушының ойлау
дәрежесі жаңа сатыға ... ... мен ...... ... ... ең күшті әсерлерінің
бірі. Оқу – тәрбие жұмысында ... адам ... ... ... ... таныстырып, оларға жүйелі білім беру,
адамгершілік рухында ... ... ... психикасын дамыту.
Тәрбие баланың ... және ... ... жағдайлар туғызып,
баланың бойына біткен ... ... ... ... етеді, баланың әрекеттерін ұйымдастырып, ... ... ... ... ... ... атқарады. Тәрбие үрдесінде
балалардың бойында бар қабілеттіктер ғана ... ... ... ... ... ... ... әлі шықпаған, ... ... ... жаңа ... ... ... Оүқу – ... жұмысының нәтижесінде балалардың психикалық
әрекеттері жедел дами ... Бала ... ... ... ғана пайда болып келе жатқан жаңа сапалардың мейлінше ... жол ... ... ... ... пайда болады, оқу
баланы ақыл – ой ... ... ... ... оқып жүрген, келешекте еліміздің түрлі
салалы өміріне ... ... ... ... алушы жас
ұрпақтың потенциалдық интеллектуалдық мүмкіндіктерін дамыту ... ... ... ... ... ... ... кеңейту,
теориялық ойлай білудің ... ... ... ... ... жолдарын іздестіру барлық уақытта да ... ... ... ... осы ... аса ... ... отыр. Қазіргі таңда Қазақстанды бүкіл әлем ... ... ... ... бітірген баланың теориялық ... ... ... жан – ... ... ... бай, ... еркін
түсе алатын, білім негіздерімен қаруланған азамат болып қалыптасуы
осы ... ... ... ... яғни ... )
Әр ұлттың өзіне тән тіршілік кәсібі,тарихы мен ... ... ... ... ... ... ... табады.Сондай-
ақ,ұлттық мәдени ерекшелік сол халықтың өмір сұру ... мен ... ... орын ... ... ... мен намысты қасықтай қаны қалғанша қорғай
білу, дарқан көңіл, ақжарқындық пен адалдық,досқа деген мейірімділік қазақ
халқының ... туа ... ... психологиялық ерекшелік
қасиеті,философиялық ойлау жүесінің ... ... ... орыс ... А.Лешвин өзінің ,,қырғыз-қайсақ ордалары
мен далалардың сипаттамасы,,атты кітабында:,,Деспотизмді көп ... ... Азия ... ... ... да ... аяу,қарттарға,ақсақалдарға құрмет көрсету-оның ең жақсы
қасиеті.Қырғыз үшін ... ... ... бар ... ... ... заң деп санайды, -деп, қазақтардың кішіпейімділігін,
меймандостығын,қайырымдылығын,сенгіштігін сүйсіне паш етеді.
Қазақ халқының ұлттық ... ой ... ... тәрбиелеу тәсілдері(этнопедагогика)мен салт-дәстүр
ерекшелігінде(этнографиясында)деп білеміз.
Қазақ халқының психологиялық ой толғаныс ерекшелігін сөз ... ... ... ... ... ... шешендік сөз өнерінен
өзекті орын ... ... ... ... сөз ... ... ... шешендерінің сөз қолданыс түрлерінен мүлде
өзгеше,өзіндік ұлттық мәнері бар сөз ... ... ... ... бай тарихы тәжрибесіне
сүйене отырып,келер ұрпақты еңбек сүйгіштікке,өнерге баулу,жанұя,ауыл
–аймақ,Отанның ар-намысын ... ... ... ... ... іске асыру жолында отбасы мүшелерінен бастап, ауыл
ақсақалдары,көне көз қариялар мен ... өнер ... бәрі ... ... ұжымдық тәрбие ісін
жүргізуші болып келгені ... ... ... мазмұнына ой ... ... ... ... ... сол
арқылы ненің жақсы ненің жаман екенін сездіріп,келер ұрпақты ... ... ... ... ... мақсар етеді.Ал ақыл-ойға,терең
тәлімге құрылған поэзиялық сөз маржанынан ұлттық ойлау ... ... ... ... танып білуге болады.Сөз болып отырған
кезеңдегі ақын-жыраулардың дүние танымы мен ф ... ... ... ғалым,әрі ақын Ә.Тәжібаев:,,Асанқайғы,Қазтуған,Шалкеиз,Бұқарлар айтқан
толғаулардың бізге жеткен бөліктеріне қарап отырсақ,тыңдаушысын ... ... ... ... жүзгендей сезінеміз.Кейде
жақыннан,кейде ишаратпен алысқа ... ... біз біле ... ... ... ... ... ғажайып
топшылаулар,толғау-түйіндер айтады,-дейді,,.
Қазақтың ұлттық философиясының тағы бір гнеосологиялық ... ... ... ... ... ... өзіндік үшінші ерекшелігі-ана тіліне,сөз
өнеріне ерекше ден қойып,жоғары баға беруінде.,,Өнер алды қызыл тіл,, ... ата ... ... орақ ... ... шешендердің осиет
сөздерін,табан аузында тақпақтап айтқан мақал-мәтел афоризм ... ... ... ... жазу ... жаттап,жалдында сақтап,қаз
қалпында біздің дәурімізге жеткізген.Кешегі ... ... ... ұрыс кезінде Қонтажыда кеткен ел кегін алмас қылыштың ұшы ... ... ... ... Қаз ... ... би дің
ақылды,тапқырлығы мадақтаған,,Жарақты ... ... сөз,, , ... ... мәтелдердің шығуы да тегін емес.
Ақылдың көзі логикалық дұрыс ойда жатыр.Логикалық жүйемен ойлай білу-
дұрыс жүйелеп сөйлей білуге жетектейтін ... ... ... ... ... ... жиын-тойларға төрден орын
беріп,көшемет көрсеткен.Сөз бастаған шешенді қол бастаған батырмен пара
–пар ... ... ... ... үшін ... мен әжелері оларға мақал-мәтел,жұмбақ жаңылтпаш,терме,өлең-жыр
жаттатып ... ... қыз бен ... ... ауыз ... әдетке айналдырған.Сол айтыс түрлерінен ... ... ... ... ауылдың,рудың,елдің атынан ұлы дүбір
тойларда сөз сайысында қосып ... ... ... ... ... екі елдің дау-шараларын сөз тапқыр ақылды адамдарға
жүгініп шешкізген.Сөйтіп,тапқыр ойлы шешендерге үлкен құрмет көрсеткен.
Қазақтың ... ... ... ... ... ... ... өмірімен,мал-шаруашылығымен тығыз
байланыстылығы.Тіршіліктің тұтқасы төрт түлік малда деп ... ... ... ... ... ... кездесе кетіп амандық сұрасса ,,мал -жан
амн ба?,,-деп сұрауы да сол пікірге ... мен ... киім ... мен ... азық етіп күн ... ... ... көлік ретінде
пайдаланған төрт түлікті қадірлеп,қастерлеу ... ... үшін өмір ... ... ... шыбын жаннан айрылу мен бірдей
болған.,,Мал ашуы-жан ашуы,, , ... беті ... ... ерінбей еңбек етсең ғана мал табасын,малсыз өмір жоқ,күн көрісің
қараң деген ойды ... ... ... ... көрінісі
болып фолклордық шығармалардың этнопедагогика тәрбие құралы ретінде қызмет
еткенін байқатады[60].
Ұлттық қалыптасуы - өте ... ... ... ... ... бірлігі экономикалық өмір, тіл ... ... ... ... ... болады. Ұлт болып
қалыптасудың ... ... ... ... ... керек,
мұнда ұлт болып қалыптасу белгілі бір әлеуметтік этникалық ... ... ... өмір ... ... ... ... ретінде оның басқа да ... ... ... әсер ... ... мен ... тарихы қалыптасқан
рухани – мәдени өміріндегі қасиеттерді жаңаша түрлендіру ... ... ... ... ... азап ... – сезіммен уландырды. Мысалы, Сәкен ... ... ... бір ... – қолмен жұмыс тастауға болмайды.
Ф. Энгельстің айтуынша: дәстүрлер адамдар миында ... ...... ... ... ... психологиясы мен
неғұрлым терең ... ... Оның ... ... ... ... ... жағдай тудырып отырады.[61]
Ұлттық ... мен әдет – ... ... өндірістің
жағдайына байланысты болғандықтан оған әрбір қоғамдық тап ... ... ... сәйкес таптық мүддеге бөлінеді. Өздерінің
таптық сипатына лайық ... әдет – ... сол ... ... ... ... Тарихдан белгілі, нәрседен
билеушілер топтарға бейім жағдайда ... ... ... ... беріп отырған.
Этнопсихологияның негізгі категориялары. Этникалық ... ... ... ... ... ... ... – құлық ерекшеліктері. ... пен ... ... ... ... ... сананы қалыптастырушы
жүйе екендігі.
Қоғамдық сана құрылымындағы ... ... ... ... ... ... – күй мен сезім, құндылық,
қызығушылдық пен қажеттілік т.б[62].
Ұлттық мінездің – ... ... ... ... ... ... және ұлттық мінез. Ұлттық ... ... оның ... Ұлттық сана – сезімнің өзгеріске түсуі.
Қазақстандық ... ... ... ... ... ... ... тұлға, архетип,
менталитет, этникалық төлеранттылық т.б.).
Тұлғаның ... ... ... ... ... ... ... тесттер т.б.).
Халықтың өмірі тіршілігі мен ... ... ... ... әдістер. ... ... ... әдісі.
Қарым – қатынас пен ұжымдық мінез – құлықты зерттеуде қолданылатын
әдістер, ... ... және оның ... ... маңызың.
Құрылымды – функционалдық, саластырмалы – тарихи, типологилық
әдістер. Жалпы және ... ... есте ... эмоция
тіл психофизиологиясымен жапсарлас келетін әдістер. Қарым – қатынастың
диогностикалық тесті. Қарым – ... ...... ... ... Репертуарлық тор техникасының ... ... ... ... ... стереотиптерді ... ... ... ... ... ... таңдау” және “емін – еркін ... ... ... ... ... ... үш ... тұрады: ол ұлттық сезім,
салт – дәстүрлер және ұлттық мінез. Осы үш ... ... ... ... белгілері болып табылады.
Ұлттық сезім ...... ... жерге, өскен елге ана
тіліне, салт – дәстүрлерге ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтік – экономикалық, мәдени және
жаратылыс құбылыстарының сол ұлт ... ... ... табиғи
сыйы. Ұлттық сезім басқа сезімдер ... ... жеке ... ... ой – қиял әсер ... ... ... Әр ұлттың өзіне ғана тән ... таза ...... мүмкін емес. Мысалы, орыстарға тән ... ... да тән ... ... келеді. Немесе грузиндерді қызба
қанды халық дейміз. Ал ол ... ... да ... ... Кон ... ... ... – құлық ерекшеліктерінің проблемасы”
атты еңбегінде “Ұлттық ...... ... әр ултқа тән
этностық мінез – құлықты шартты ... алып ... ... - деуі
орынды. Дегенмен, бір халықта ... ... ... көрінетін
мінез – қүұлық сипаты сол ... ... ... ... ... ... ... көрінісі тапқанда, ... ... ... адам ... ... ... тән ... ие екенін байқауға болады. ... ... ... ... ... мінез – құлық өлшемдері адам ... ... ... ... қасиет.
Ұлттық дәстүрлер ұлттық психологиядан ... ... ... ... ... адам ... ... ұлтқа тән ортақ
қасиетке ие екенін байқауға болады. ... ... ... ... ... мінез – құлық өлшемдері адам ... ... ... ... ... дамуы, халықтар мен ұлттардың ... ... ... игі ... тигізіп, бірнеше ұлтқа ... ... салт – ... ... болуын туғызды.
Мысалы, ... ... ... ... қарым – ... ... ... ат ... ... қазақша күрес теңге
алу, қыз қуу ойындарына ... ... ... де, ... бүкіл Орта Азия елдеріне ортақ интернационалдық ... ... ... беру және ... ... ... барысындағы,оқушылардың
саналылығы,белсенділігі, өзбеттілігі,білім мен ... және ... ... ... ... оқушылардың оқу материалын түсінуге, өйтлкені жаңа
мен ... мен ... ... ... ... ... дәлелдеуге ұмтылысынан көрінеді.
Оқу үрдісі оқушылардың ... ... ... ... ал ... ... ... оқушыларда танымдық белсенділік
қалыптасады.Белсенді танымдық іс-әрекеттің көздейтін мүддесі,білімдің
қоғамдық ... ... ... ету ... ... ... ... ең жоғарғы көрінісі оқушылардың алған білімдерін
өмірде,тәжрибеде нәтіжелі пайдалана білуі болып ... ... ... ... ... оқу үрдісін
жетілдірудің негізгі шарты ретінде қарастыру қажет.
Мектеп ... ... ... ... ... ... еңбек тері
арналған.Зерттеулерде танымдық ... ... әр ... ... ... ... ... ретінде
қарастырса,екіншілері жеке тұлғаның ерекше қасиеті ретінде түсіндіреді.
А.Аристова танымдық белсенділікті қоршаған орта ... ... ... ... жаңару,өзгеру әрекетінің йда болуы рет ... ... ... ... ... ... білім мен дағдыны меңгеру және оларды өмірде,тәжірибеде пайдалана
білуге үйренуге оқушының істейтілн сапалы әрекеті»деп атап көрсетті.
Жоғарыда ... ... ... өз ... ... дайын болуға ұмтылысынан,алға қойған мақсаттарға жету үшін
оңтайлы жолдарды таңдай ... ... ... жеке ... ... ... ... дамытуда ақпараттармен жұмыс,кітаптар мерзімді
баспалар,интернеттің маңызы жоғары.Сондықтан осыларды ескере отырып,оны
басқа да түрлі ... ... ... ... емес ... де ... ... әсіресе ауыл мектептерінде бүгінгі күні ... өз ... ... үрдісінде пайдаланып жүрген,қазіргі қалыптасқан
оқыту жағдайында танымдық белсенділікті қалыптастыру-оқушылардың ... ... ... сипаттағы сабақтарды өткізуде
үлкен мәнге ие[65].
2.3.Танымдық процестердің этнопсихологиялықерекшеліктерін есепке
алу,негізіндегі оқу-тәрбие ... ... ... ... жұмыс.
Тәуелсіз Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ... ғылым мен өркениет деңгейінде
білім мен тәрбие беру, оның ... ... ... ... ... ... және этнопсихологиялық негізде
қайта ... ... мен ... ... ... ... ... көтеру, әр азаматтың Қазақстан мемлекетіне деген
сезім парызын бекіту, ... ... ... ... ... Республика мектептерінің әсіресе, ... ... ... мен ... ... ... Бұл ... шешудің жолдары
оқу – тәрбие ... ... және ... ... құруда болып отыр. Сондықтан:
1. Этнопедогогика мен ... ... ... ... шығу – от басы, балабақша, мектеп арасын ... ... ...... ... жасау, от ... ... пен ... ... алдындағы жауапкершілігін ... ... қою, ... ... ... ... ... біртұтас этнопедогогикалық және ұлттық психологиялық
жүйелі оқу – ... ... ... ... ... ... ... арқылы ... ... ... салу ... ... мен ... ҰЛ және ҚЫЗ ... ... ... жаңа ... көшу. (Мәселен АҚШ – та ... ... ... екен). Ұл мен ... ... ... ... ... астрологиялық,
физиологиялық, жыныстық ... және ... ... ... ... ... ... ескермей, оларды бір
мектепте, бір ... бір ... 10 жыл бойы ... бір рецептімен тәлім – тәрбие беріп ... іс ... ... ұлт және ... ... ... ... этностың - халықтың өзіне тән ұлттық ... мен ... ... ... моральдық т.б.
ерекшеліктерінің болатындығын ... ... ... ... (орыс, қазақ, ... ... ... т.б.) ... сай ... ... қазіргі ахуалын ... ... ... ... жаңа ... ... таза
ұлттық тәлім – тәрбиенің негізін ... жөн. ... ... ... ... ықылымдарды басшылыққа ... ... ... ... ... эстетикасын, философиясын,
логикасын; риторткасын, музыка, ... және ... ... қол ... ... әдебиетін яғни, ... ... ... ... ... жөн. Бұл ... алдымен адами – саналылық, ұлттық – ... - ... ... ... ... ... ... мектепте ғылым – ... ... ... ... ... беру ... ... жасанды – жанды ... ... жүр. ... ... ... санасы толық ... ... ... қасиеті техногендік сипатқа ие болуда.
4. Әлі де ана ... ... ... ұлттық ой ... ... жас ... ... ... оқыту үлкен
қателікке апарады. Бұдан ана ... ... ... ... ... ... ... Өйткені 4 – 12 жас
аралығында болатын ... ... ... ... мұның кері әсер ... яғни ... ... ... ... ... болып отыр.
5. V – IX ... оқу – ... ... тек бір ... оқушының псифизиологиялық мүмкіндігін ... ... ... ... X - XI ... ... психикалық даму дәрежесі
бірдей емес ... ... ... ... ... ... ... оқыта отырып, өз қабілеттерін
сарқа ... ... ... ... ... пікірлер “ДӘСТҮР” тұжырымдамасы мен оқу ... ... ... ұсынылып ... ... ... тұжырымдамасы бағыттарында Алматы ... ... Абай ... орта ... № 1 ... орта ... ауданының Әл – Фараби атындағы орта мектептері ... Бұл ... ... тәрбиелілік, білімділік
дәрежесі көтеріліп, қабілеттілік, ... ... ... ... ... ... ... ойлау жүйесі мен
қоғамдық - ... ... ... ... ... ... ... мүмкіндіктері жоғары жәрежеде
болады деп ... ... ... дәстүрі дегеніміз – ұлттық даму
процестерінің: ... ... ... ... мінез, құлық және салт)
қалыптасқан жиынтық ... ... ... ... ... жетістіктері, кәсіби тұрмыс әрекеттері мен ... ... ...... ... шаралары. Ұрпақтан – ұрпаққа
ауысып, қоғам ... ... ... ... тән ... мен ... ... қайта жаңарып, жаңғырып
отырады. Біз ... ... ... ... мен ... ... ... топтастырамыз. Зерттеу барысында ... даму ... ... ... ... береміз. Бұл
процестердің үздіксіз бірізділікте дамитынын ... ... ... ... даму ... өтетіндігін сөйтіп, ұлттық,
этногенездік сипатқа ие болатындығын ... ... ... біз ... ... ... ықпал еткен
факторларға (табиғат, нәсілдік, ... ... ... тарихи және тіл), оның даму процестеріне ... ... ... ... ... ... ... салт және дәстүр)
тоқталамыз. Белгілі ғалымдардың (Ш.Уәлиханов, Л.Гумилев, ... т.б.) ой – ... ... ала ... ... негіздерін ашып көрсетеміз. Қазақ халқының этногенездік
ұлттық жаратылыс ... ... діни ... (анимистік,
тотемистік, шаманистік), соған ... ... ... ... оның ... ... ... тигізіп отырған
әсері мен себеп – салдарына тоқталамыз.[67]
Халық педогогикасының даму ... ... ... ... ... ... мінез, құлық, ... ... ... жасаймыз. Психология, педогогика, философия, этнопедогика,
этнопсихология ... ... ... эстетика, логика,
риторика, өнер мен мәдениет ... ... ала ... даму процестерінің әрбір кезеңіне анықтама береміз. Олардың
этнопсихологиялық ... мен ... ... ... ... педогогикасының этнологиялық сипатын осылайша
жан – ... ... ... ... орта мектебінің оқу – тәрбие
процесінде ұлттық дәстүрлерді тиімді пайдаланылуда ... ... ... ұлттық этногенездік табиғатында халық
педагогикасы дәстүрлерінің мазмұны мен мүмкіндіктері берік орын ... ... ... ... тәрбиелік процесінің мазмұнын
анықтау үшін, ... даму ... ... ... талдау береміз және
қазақ халқының ұлттық өнері, мәдениеті, әдебиеті, ... ... ... тұрмыстық нысандарының сараптап, халық педагогикасы
дәстүрлерінің әдіснамасына тоқталамыз.
Қазақ даласының көмеңгер ойшылдарының ... ата, Әл ... ... т.б) би ... мен ... ... дәстүрлері саласындағы философиялық, диалектикалық, этикалық,
эмперикалық, ... ... ... ой-толғамдары және
ғұлама ағартушылар мен ... ... ... Ыбырай, Шәкәрім,
А.Байтұрсынов, М.Жұмабаев, Ж.Аймауытов, Х.Досмұхамедов т.б ) ... ... ... ... ... ... ғасырлар бойы көкейкестілігін жоғалтпағанын, ұлттық
тәрбиеде мүмкіндіктерінің жоғары екендігін ... ... ... ... ... бала тәрбиесінде
пайдалану туралы ортақ тұжырымдар кездеседі.
• қазақ халқының ұлттық мектебін жасау, оны ... ... ... ... ұлттық дербестігін ... ... ... ... мектебінде тек ана тілінде оқыту, оқу тәрбие процесін халық
педагогикасы дәстүрлері ... ... ... ... ... ұлттық танымын дамыту, оны дамытуда
қазақ ауыз әдебиетілн, фольклорлық мұзыканы, шешендік өнерін, ұлттық
философияны, моралдық тәрбие ... ... ... ... ... келіндердің тәрбие дәстүрін, мектепке дейінгі
нәресте тәрбиесін т.б. тәрбие бағыттарын пайдалануды ұсынды.
Біз бұл ұстанымдарды ұлттық ... ... ... ... ... ... ... және тәрбие бағдарламасын
жасауда негізге алдық.Тұжырымдаманың стратегиялық және ... ... ... ... негіздедік. Тұжырымдаманың басты
ерекшеліктері мынада:
• мектептің оқу-тәрбие мазмұнын таза қазақ тілі мен ұлттық ... ... ... ... ... мектептің өз құрылымында ұйымдастыру, әр
отбасының психологиялық ахуалын есепке алу,
• бастауыш сыныптарда пәндік жүйе мен ... ... ... ... ... ғылыми-әдістемелік тәсілмен
басқару.Әлемдік озық педагогикалық технология мен ақпараттық жүйені
кеңінен пайдалану.
Мектелптің әр бір ... ... мен оқу ... ғылыми негізделген
біртұтас сабақтастық принципінде құрылған кафедралар жасайды.Кафедралар мен
әдістемелік ... ... ... ... ... стратегиясы мен тактикасын анықтау үшін диагностикалық ... ... ... ... ... ашу, ... және
жылдық жоспарлау, мектепті әлеуметтендіру, моральдық-психологиялық оңды
ахуал орнықтыру, оқу-тәрбие процесін ... т.б. ... ... және бақылайды.[68]
Тұжырымдаманы жүзеге асыруда,яки қазақ халық ... ... ... пайдалануды ұйымдастыру нақты ... ... мен ... мазмұнын қазақ халық педагогикасы дәстүрлерінде
қалыптастыру; оқу-тәрбие ... ... ... ... ... ... процесінде халық ... ... ... ... ... ... мазмұны қазақтың ұлттық философиясы негізінде қайта құрылды.пәндер
мен тәрбие құрылымының ұлттық ... ... ... ... ... ... ... негізделген заңдылықтарға
айналдыру мәселесіне аса мән берілді.
Қоғам мен мектеп, мектеп пен ата-ана, мұғалім мен шәкірт, ата ана мен ... ... ... және үздіксіз тәрбие нысанасына,
оның ұлттық ұстынына баса назар аударып, оқу ... ... ... ... ... ... ... тәрбие үрдісінің
ұлттық нысанда, халық ... ... ... ... ... тәрбиесі тек қана отбасы иелерінің шаруасы,
балабақшадағы тәрбие оның тәрбиешілерінің, ал, ... өз ... ... ... тиіс ... іс ... бұл құрылым тәрбиенің
үздіксіздігін қамтамасыз етудің орнына оларды ... ... ... ... мен балабақшадан соң мектептің бастауыш сыныптарында
одан әрі жаңа ... үдей ... ... біз ... ... әдістемелік қамтамасыз ету
мақсатында халық педагогикасы ... ... ... ғалымдардың
бағдарламаларын, тұжырымдамаларын, әдістемелік оқу құралдарын (Қ.Жарықбаев,
С.Қалиев, С.Ұзақбаева, Ә.Табылдиев, З.Ахметова, ... ... ... ұл мен қыз қыздардың психологиялық,
физиологиялық, хронобиологиялық және ... даму ... ... ... назар аудардық.Әсіресе, қыздар мен ұлдарды жеке-дара
оқыту және тәрбиелеу үрдісін ұйымдастыру мәселесіне мән бердік.Оларды жеке
дара ... ... ... ... ... ... ... ұлдар мен қыздардың физиологиялық жетілуі.
• Ұлдар мен қыздардың психологиялық дамуы,
• Жыныстық жетілу кезеңдеріңің әр түрлілігі,
• Оларға ... ... ... ... талаптардың
өзгешелігі,
• Олардың биоэнергетикалық қуатының әр түрлілігі,
• Қойылатын педагогикалық талаптардың айырмашылығы, ұлдар ... ... ... ... ... ... ұйымдастырудың
қиындықтары[70].
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі.
1. Қазақстан Республикасының «Білім тұралы » ... ... ... ... ... ... беру 2010 ... дейін дамытудың
мемлекеттік бағдарламасы //Егеменді Қазақстан,2003.
3. Қазақстан Республикасында 2015 ... ... ... беруді
дамытудың тұжырымдамасы //Егеменді Қазақстан,2003,26 желтоқсан.
4. Қазақстан Республикасының 12 ... ... ... ... // «12 ... ... беру»ғылыми-әдістемелік басылым.-
Алматы,2006, №1.- б.6-11.
5. Назарбаев Н.Ә. Жаңа әлемдегі жаңа ... ... // ... Қазақстан,2007.1 наурыз.
6. Жарықбаев Қ.Б. Психология. Алматы: Ғылым, 2004.
7. Жұмабаев М.Педогогика. – Алматы: Ана тілі, 1992. – 13 – 14 ... ... С.Л. ... ... психологии.Изд.2-е-М,1946.
9. Леонтьев А.Н. Проблемы развития психики.-М.: Педагогика,1972.
10. Ананьев Б.Т. Избранные психологические труды.:В 2т.М.,1980.
11. Бабаев С.Б., ... Н.И. ... ... – Алматы: Заң
мектебі, 2005
12. Аймауытұлы. Ж. Психология. – Алматы: Рауан, 1995.
13. Аймауытұлы .Ж. Психология. – ... ... ... ... Т.Ә. ... ... және оны оқу – тәрбие ісіне
ендіру жолдары. Пед. ғыл. канд. дисс.автореф.-Алматы,1993.-29 ... ... Н. ... ... психологиясы. – Қарағанды,2000.
16.Бабаев С.Б., Оңалбек Н.И.Жалпы педогогика.-Алматы:Заң мектебі,2005.
17. Жарықбаев Қ.Б. Психология. Алматы: Ғылым, 2004.
18. Жарықбаев Қ.Б. Қазақ ... ... ... ... және көленкелі жақтары//Мектептегі психология, 2007,№5(11).
19. Жанғозиева М.С. Ұлт психологиясы этнопсихологияның ... ... №7-б. ... ... Қ.Б. ... ... ... жағдайы, оның
күнгей және көленкелі жақтары//Мектептегі психология, 2007,№6(11).
21. Писаренко В.И. О когнитивной лингвистике и семантике термина
«когнитивный».
22. ... И.П. ... ... // ... ... в 4-х томах. Т.2. - М., 2003.
23. Краткий словарь когнитивных терминов // Под ... ... – М., 1996 – 245 ... Леонтьев А.А. Язык, речь, речевая деятельность – М.: ... 2005. – 216 ... ... В.З. ... ... как ... подхода //Вопросы языкознания. – М., 1994, №4. – С.17-33.
26. Краткий словарь когнитивных терминов // Под общей редакцией
Е.С.Кубряковой. – М., 1996 – 245 ... ... И.Т., ... В.Н. О ... ... и перспективах анализа
науки.
28. Қазақ ... ... ... 8 том – ... ... 1985. – 591 ... ... психология /Под редакцией В.В.Богословского и др. – ... 1981 – 350 ... ... Р. Когнитивная психология- М., 1996.
31. Краткий словарь когнитивных терминов // Под общей редакцией
Е.С.Кубряковой. – М., 1996 – 245 ... ... Б. ... ... ... ... І-бөлім – Алматы:
Қазақ университеті, 2003. – 101 ... ... ... ... ... ... Абуова М. Танымдық қабілетті арттыру шарттары//Бастауыш мектеп, 2007,
№12 35-36 ... ... Қ. ... ... ... 1993.
36. Елікбаев Н.Қазақ ұлтының психологиясы.- Қарағанды.2000.
37. Жүкеш Қ. Ұлттық психологияның сипаты.-Алматы. 1993.
38. Аймауытұлы Ж. Психология.-Алматы:Рауан 1995.
39. Жарықбаев Қ. Жүсіпбек Аймауытұлының ... ... ... ... ... Н.Қазақ ұлтының психологиясы.- Қарағанды.2000. б 97-99.
41. Кемеңгерұлы Қ. Үш томдық шығармалар жинағы. Зерттеулер,
мақалалар, пьесалар, әңгімелер т.б. І- том – ... ... ... ... Қ. ... тілі жөніндегі зерттеулер – Алматы: Ғылым, 1999.
43. Жұбанов Қ. ... тілі ... ...... ... ... Горелов И.Н., Седов К.Ф. Основы психолингвистики – М.: Лабиринт,2001.
45. Аманжолов С. Қазақ әдеби тілі ... ... ...... ... Тайжанов А.Т. Құдайберген Жұбанов және мәдени мұра // Жұбанов
тағылымы. VI ... ... ... ... ... ... ... Қ. Қазақ тілі жөніндегі зерттеулер – Алматы: Ғылым, 1999.
48. Кеңесбаев І. Қазақ тіл ... ... ... ... ... ...... Ғылым, 1987.
49. Аманжолов С. Қазақ тілі теориясының негіздері – Алматы: Ғылым, 2002
50. Сүлейменова Э.Д. Казахский и ... ... ... контрастивной
лингвистики - Алматы: Демеу, 1996.
51. Мұсабаев Ғ. Қазақ тілі тарихынан – ... ... ... ... Г. ... ... ... мектебі.-2007.
№2 - б.53.
53.Салпынова Қ.Танымдық қызығуды дамыту//Қазақстан мектебі.-2007
№4 –б.52
54. Ешмұратова Д. Елікбаев Н. Ұлттық психология мен ұлттық ... ... №1 ... ... О.В. ... – Москва. 2005.
56. Ниязова Ж. Оқушылардың өз бетімен жұмыс жасауда танымдық ... ... ... ... 2007, №1. –б. 8-11.
57. Ниязова Ж. Оқушылардың өз бетімен жұмыс жасауда танымдық қызметінің
психологиялық ерекшеліктері// ... ... 2007, №1. –б. ... ... Ж ... өз бетімен жұмыс жасауда танымдық қызметінің
психологиялық ерекшеліктері// Бастауыш мектеп, 2007, №1. –б.8-11.
59.Қалиұлы ... ... ... негіздері мен
тарихы.Алматы «Білім»2003.
60.Жарықбаев Қ «Этнопсихология және Этнопедагогика»Алматы-2003.
61.Жарықбаев Ж ... Е ... ... С ... тәлім тәрбиесі»
64.Жарықбаев Ж. «Ұлттық психология»
65.Байтабанова А. Бастауыш мектепте оқушылардың оқу дағдысын қалыптастыру
жолдары//Бастауыш білім,2004,N4.-б.6-9.
-----------------------
сурет 1. Танымдық әрекеттің құрамды ...

Пән: Психология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 62 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Этнопсихологияда жеке тұлғаның эмоционалды-танымдық сферасы10 бет
І.есенберлиннің “көшпенділер” романындағы жылқы атауларының этнолингвистикалық мәні41 бет
Адамға байланысты фразиологизмдердің этнолингвистикалық сипатын оқыту23 бет
Ақселеу шығармалары негізінде ғылыми-танымдық публицистиканы зерделеу77 бет
Балалар әдебиеті кейіпкерлерінің тілдік тұлғасы20 бет
Жол концептісінің танымдық сипаты және когнитивтік негіздері61 бет
Орхон, Енисей, Талас ескерткiштерi және қазiргi қыпшақ тiлдерiндегi моносиллабтардың құрылымдық ерекшелiктерi232 бет
Қазақ тіл біліміндегі когнитивтік парадигма441 бет
Қазақ тіліндегі туыстық атаулардың мағыналық құрылымы мен лексикографиялану ерекшеліктері24 бет
Қазақ тіліндегі төрт түлік малға байланысты қолданылатын тұрақты тіркестердің этнолингвистикалық сипаты6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь