Гүлдің құрылысы

Гүлдің құрылысы күрделі. Гүлдің сыртын жасыл түсті тостағанжапырақшалар мен түрлі-түсті күлтежапырақшалар қоршап тұрады. Тостағанша мен күлте екеуі қосылып гүлсерігін құрайды. Гүлсерік гүлдің ішкі нәзік бөліктерін суықтан,жауыннан және күннің ыстық сәулесінен қорғайды.
Гүлге түс беретін – күлте жапырақшалар. Оның түсі әр түрлі болады. Күлтенің ішінде аталықтар мен аналық болады.Аталықтар мен аналық-гүлдің негізгі бөлігі олардан жемістер мен тұқымдар түзеді.Әрбір аталық жіпше мен тозаңқаптан құралады.Тозаңқаптың ішінде тозаң түзіледі.Піскен кезде тозаңқап жарылып одан тозаңдар төгіледі.
Аналық гүлдің қақ ортасында болады. Аналықтың төменгі жуандау бөлігін түйін,одан жоғарырақ жіңішкерген жерін-мойын,ең ұшын-ауыз дейді.
Гүлдеп болғаннан кейін тостағанша күлте мен аталықтар қурап түсіп қалады,тек аналық түйіні ғана сақталып ол жеміске айналады.Жемістің ішінде тұқым болады ол түйіннің ішінде дегі тұқым бастамасынан дамиды.Піскен кездетұқымдар жерге түседі,бұлардан келесі жылы жаңа өсімдіктер өсіп шығады.
        
        Кіріспе.
Жабық тұқымды өсімдік өсімдіктер әлемінің өте күрделі құрылысты өкілі. Ол ... даму ... ... ... ... кемеліне жетіп, құрылымдық жағынан болсын және физиологиялық жағынан болсын сан алуан ... ... ... ... ... ... нәтижесінде мұндай өсімдіктер гүл, жеміс сияқты мүшелер пайда болып, жер шарына өте кең ... -- ... ... ... қысқарған, бұтақтанбайтын, түрі өзгерген, өсуі шектелген, көбеюге қажетті жыныс мүшелері бар споралы өркен Ботаниктердің көпшілігі, жақтайтын стробилярлы теория бойынша гүл ... ... ашық ... ... ұқсас мүшеден пайда болған. Гүлде жеміс жапырақшаларының (мегаспорофиллдердің) ... ... ... бүрлері орналасатын тұйық қуыс -- жатын ұясы бар. Стробилде тұқым бүрлері жеміс жапырақшаларында ашық жатады. ... ... ... мен ... ... жапырақшалары) бірдей. Ал ашық тұқымдылардың стробилдері дара жынысты. Гүлде гүл қоршауы болса, ... ол ... ... ... және ... ... пай - да ... сөйтіп арнаулы репродуктивті мүшелер құрайды да, өсімдіктің жынысты жолымен көбею ... ... ... ... ... және ... ... өтеді.
Тозаңданып, ұрықтанғаннан кейін гүл жеміске, ал тұқым бүрі ... ... ... ... ... ... мүмкін емес, ол әр уақытта гүлден пайда болады.
Гүлдің құрылысы.
Гүлдің ... ... ... ... жасыл түсті тостағанжапырақшалар мен түрлі-түсті күлтежапырақшалар қоршап тұрады. Тостағанша мен күлте екеуі қосылып гүлсерігін құрайды. Гүлсерік гүлдің ішкі нәзік бөліктерін ... және ... ... ... ... түс ... - ... жапырақшалар. Оның түсі әр түрлі болады. Күлтенің ішінде аталықтар мен аналық болады.Аталықтар мен аналық-гүлдің негізгі бөлігі ... ... мен ... түзеді.Әрбір аталық жіпше мен тозаңқаптан құралады.Тозаңқаптың ішінде тозаң түзіледі.Піскен кезде тозаңқап жарылып одан тозаңдар төгіледі.
Аналық гүлдің қақ ... ... ... төменгі жуандау бөлігін түйін,одан жоғарырақ жіңішкерген жерін-мойын,ең ұшын-ауыз ... ... ... ... ... мен ... қурап түсіп қалады,тек аналық түйіні ғана сақталып ол жеміске айналады.Жемістің ішінде тұқым болады ол түйіннің ішінде дегі тұқым бастамасынан дамиды.Піскен ... ... ... ... жылы жаңа ... өсіп ... . Гүлдің құрылысы.
1. Гүл сағағы, 2. Гүл табаны, 3. Тостағанша жапырақша, 4. Күлте жапырақша, 5. Аталықтар, 6. ... және ... гүлі екі ... бірақ екеуі де бір өсімдіктің бойында кездессе - бір үйлі (жүгері, қияқ, қайың, емен, т.б.), ... және ... гүлі жеке ... - қос үйлі ... тал, ... т.б.), қос ... дара жынысты гүлдері де кездессе - көп үйлі (үйеңкі, шетен т.б.) деп аталады.
Гүл орналасатын сағақтың ұшы гүл ... ... ... гүл ... бөлігі - гүл сағағы (егер ол болмаса, отырықшы гүл), барлық гүлдер орналасатын өсімдік сабағы - гүлсидам, ... ... ... тостағаншасы мен күлте жапырақшаларынан құралған гүл орамы - гүл серігі деп аталады.
Өсімдіктің гүлдеу мерзімі жарыққа, температураға, ... ... ... ... ... ... гүлі ... ашылады. Дәрілік, дәм-татымдық өсімдіктерді жинауда, пішен шабуда гүлдеу мерзімін білудің маңызы зор. Гүлдің ... ... ... ... ... ... ... өзара туыстық қатынасын, өсімдік жүйесін анықтауда кеңінен пайдаланылады.
Гүлдің негізгі бөліктеріне - гүл ... гүл ... гүл ... гүл ... ... гүл ... гүл ... және жыныс мүшелері жатады. Гүл шығатын буында орналасып, оны қолайсыз жағдайдан қорғап, жауып тұратын ... гүл ... ... ... ... деп ... Бұл әдетте біреу ғана кейде бірнеше болуы мүмкін.
Өркен бүйіріндегі гүлдің жабын жапыраққа, яғни сыртқа қараған ... -- ... ... ... жағы, ал керісінше оның ішінде, яғни өркен сабағына ... ... ... (үстіңгі, адаксиалдық) жағы дейді.
Гүлдің негізгі бөліктері орналасатын сағақтың ұшы гүл ... ... гүл ... деп аталады; бұл өсімдік түріне қарай жалпақ та, ойыс та және дөңес те болып кездесе ... Гүл ... мен гүл ... буынға дейінгі сабақ бөлігін гүл сағағы дейді. Гүл сағағы барлары -- ... гүл, ... ... -- ... ... ... гүл.
Өсімдік түрлеріне қарай гүл сағағының бойында кейде дара (дара жарнақтыларда), кейде қос-қостан (қос жарнақтыларда) ұсақ ... ... олар гүл ... деп ата - ... Бұл ... осы екі ... негізгі жүйелік белгілерінің бірі болып есептеледі. Өсімдік гүлінің құрылысын симметрия тұрғысынан ... әр ... ... -- гүл ... ортасынан тең жарып, бойлата тартылған сызықтық екі жағынан оның ... ... ... гүл ... ... ... Егер бір ... қақ ортасынан тең бөлінетіндей үштен артық сызық ... ... ... гүлді полисимметриялы гүл немесе дұрыс гүл, я болмаса актиноморфты, не радиалды гүл дейді; мысалы, қалампырдың, наурызгүлдің, итмұрынның, ... ... және т.б. ... ... ... Егер күлте арқылы екі ғана сызық жүргізуге болса, ондай гүлді бисимметриялы гүл ... ... ... ... ... және т. б. гүлдері жатады. Егер күлте арқылы бір ғана сызық ... ... ... ондай гүлді моносимметриялы гүл неме - се бұрыс гүл деп атайды. Мысалы, шегіргүл, бұршақгүлі, тегеурінгүлі, бәрпі және т. б. Егер ... ... бір де ... ... ... бол - са, ... гүлді ассиметриялы гүл немесе симметриясыз гүл дейді. Мысалы, канна, валериана және т.б. гүлдері. Гүл кіндігіне орналасқан тостағанша мен күлтені гүл ... ... у р е т. ... ... меи ... 1 - ... өсі - сабақ; 2 - гүл жапырақшалары; 3 - тостағанша жапырақшалары; 4 - күлте жапырақ-шалары; 5 - ... 6 - ... 7 - гүл ... ... ... ... ... немесе болмауына, сол сияқты оның құрылымына байланысты ... ... ... ... I) ... Гүл серігі қарапайым, жапырақшалары бірдей және олар серіппе тәрізді орналасқан, саны өте көп, тостағанша немесе күлте тәрізді (магнолия, жарық гүл, лала гүл); 2) ... Гүл ... қос ... яғни ... ... ... ... мен күлтесі бірдей кездеседі (қалампыр, қоңыраубас, бұршақ); 3) гаплохламидты немесе монохламидты. Гүл ... ... бір ғана ... ... тостағанша тәрізділер жиі кездеседі (қалақай шегіршін, алабота); 4) ахламидті. Гүл ... ... ... ... ... гүл деп атайды (шетен, тал).
Егер бір гүлдің құрамыңда аналығы мен аталығы бірдей кездесетін ... оны қос ... гүл, ал ... не аналығы не аталығы ғана кездессе, оны дара жынысты гүл дейді. Тек ... ғана ... гүл ... гүл, ал тек ... ғана бар гүл ... гүл. Бір ... данасының бір жерінде аналық гүлі, екінші жеріңде аталық гүлі өссе, бір үйлі ... ... ... ... ... ... ... асқабақ тағы басқалар), ал егер бір өсімдіктің аналық гүлі бір данасында, аталық гүлі екіншісінде өссе екі үйлі ... ... (тал, ... көк ... ... ... ... т. б.). Көптеген өсімдіктерде қос жынысты гүлдер мен дара жынысты гүлдер де кездеседі. Мұндай өсімдіктерді көп үйлі немесе көп ... ... ... деп ... (үйеңкі, қарамықтар және т. б.).
Гүл бөліктерінің орналасуы.
Көптеген өсімдіктердің гүл ... ... ... ... кең тарағандары 4-5 шеңбер құратындар. Бұларды пентациклді (грекше - бес) және ... ... - ... ... деп ... ... ... лалагүлділер, амариллис, калампыр, қазтамақ тұқымдастарына тән; ал ... ... ... ... ... ... сабынкөктер, ерінгүлділер тұқымдастарына тән. Әр шеңберінде гүл бөліктерінің саны әр түрлі болуы мүмкін. Дара ... үш ... ал қос ... бес бөліктен, сирек төрт бөліктен (крестгүлділерде, көкнәр тұқымдасында) тұратын гүлдер кездеседі. Мысалы, көп аналықтыларда (мангнолия, сарғалдақтар) гүл бөліктері ... ... ... - ды. Мұндай жағдайда, әдетте, гүл серіктерінің жапырақшалары, аталықтары мен аналықтары өте көп ... ... ... бай - ... ... тәрізді (ациклді) және циклді, гемициклді гүлдер деп ажыратады. Соңғысында гүл серіктері циклді, аталықтары мен ... ... ... ... ... ... тостағаншасы серіппе тәрізді, ал гүлдің қалған бөліктері циклді (итмұрын). Осыған байланысты ... ... ... ... ... гүл бес ... полициклді бес бөлімді пентациклді бес бөлімді тетрациклді; ациклді гүл үш ... ... үш ... ... үш ... ... гүл. ... серіппеліден циклді гүлге өту біртіндеп жүреді, тіпті сол циклді гүлдердің өзінде тығыздалған ... ... ... ... ... ... мен күлтесі бар гүлді, қос қабатты гүл деп атайды. Кейде тостағаншасы бар, бірақ күлтесі жоқ, не керісінше, күлтесі ғана бар, ... жоқ ... ... ... гүл ... Тостағанша өсімдік түріне қарай кейде өзара кірігіп кетсе, кейде (бірнеше жеке жапырақшадан ... ... ... ... ... деп атай - ды, ... түсі ... болады және ол гүлдің басқа бөліктеріне алғашқы кезде ... ... ... ... ... тек гүл ... ғана қорғайды, содан кейін ол түсіп қалады. Мысалы, көкнардың екі тостағанша жапырақшасы, ал кейде жемістің жанында өседі де, пісу кезеңінде оған ... ... ... ... ... осындай, кейде тостағанша түрін өзгертіп. қанат тәрізденіп өседі де, жеміс тарату қызметін атқарады. Мысалы, күрделі гүлділерде жемістің ... ... ... ... ... ... ... әсер етеді. Кейде тостағаншаның күлте сияқты ашық түрлі түсті болып келуі де ... ... ... ксерофит Aсon tholimon. Мұның тостағаншасы ақшыл, күлтесі кызғылт, өте әдемі көрінеді, ал Түркіменстан мен Кавказда кездесетін Hymenocroter ерінгүлділер тұқымдасына ... ... ... ... қызыл, күлтесі күлгін болып келеді. Тостағанша жапырақшалары жоғарғы жапырақтардан шыққан, оған дәлел олардың бір-біріне байланыстылығы және морфологиялық, анатомиялық ... ... ... ... ... ... тәрізді орналасқан үш жапырақты көреміз, олар да ... ... ... ... ірі.
Гүл серігінің екіншісі -- күлте. Күлтенің тостағаншадан айырмашылығы: желектері ірі, реңі өсімдік түріне қарай алуан түрлі, ашық түсті ... ... ... де ... ... ... кіріккен, кейде дара бөліктерден тұрады, олардың әрқайсысын желек немесе күлте жапырақша деп атайды, бұлардың саны көбінесе сол өсімдіктің түрі үшін ... ... ... ... ... ... ... түтік, ал оған перпендикуляр орналасқан енділеу бөлігін ... деп ... ... ... ... ... езу ... Кейде күлте ернеуі анық көрінбейді (қоңыраугүлділерде), онда күлте түтікпен ... ... ... саны күлтенің неше желектен тұратынын білдіреді.
Күлте ернеулерінде түрлі қабыршақтар қорғаныштық, ал күлте ... ... ... ... ... өскіндері (қалампыр) өзіне тозаңдатқыштарды тартатын қызмет атқарады. Күлтелерді ... ... ... долихоморфты, мезоморфты және брахиморфты деп жіктейді (грекше -- ұзын; -- орташа; -- ... ... ... ... ... өсімдіктерде анық байқалады.
Гүлдің симметриясы әдетте күлтенің кұрылысына байла - нысты. Актиноморфты күлтелер, әсіресе қарапайым ұйымдасқан мысалы, ... ... ... ... ... тән. Кейбір аса дамыған тұқымдастарға шатыргүлділер, ойраншөптер, қоңыраугүлділер мен ... ... де ... гүлдер) осындай күлтелер кездеседі. Насекомдармен тозаңданатын көптеген жоғары ұйымдасқан тұқымдастар зигоморфты болып келеді. Бұл жағдай гүлдің эволюциясында анық байқалады. Мысалы, ... ... ... тұқымдасының өкілдері тегеурінгүл мен бәрпі зигоморфты күлте тәрізді гүл серігі көрінеді. Кірікпеген зиго - морфты ... ... ... кеңінен тараған, бұлардың құрылысы өзгеше, оның жоғарғы үлкен күлте жапырақшасы -- ... екі ... ... -- ... және ... екі ... ... өскен бөлігі -- қайықша деп аталады. Кірікпеген зигоморфты ... ... көре ... ... зигоморфты гүл құрамына тегеурін тән. Тегеурін күлтеден не жай гүл серігінің жапырақшаларынан пайда болады.
Тегеурін алғашқыда қалташа тәрізді ... ... да ... ... ... Филогенетикалық жағынан тегеуріннің алғашқы сатысын есінектен, ал нағыз тегеуріннің өзін осыған жақын туыс сиякөктен көреміз .
Гүл тегеуріні гүлде ... ... ... мүше ... ... ... байланысты. Шырыңды күлте желектерінің негізінде гүл табанында, аталықтарда және т. б. болатын безді ұлпалар (шірнеліктер) немесе гүл ... ... ... ... қант (25 -- 75%), аз ... органикалық және бейорганикалық қосылыстар болады. Шірнеліктер насекомдарды өзіне тартатын тәтті шірнені бөледі, әрі гүлге хош иіс ... ... және ... ... ... ... ... ... гүлі ... ... ... ... ... ... ... ... ісініуі; 2-сиякөк- тозаңқап; 1-эпидерма, 2-эңдотеций
тің тегеурін гүлі. ... ... ... ... ... ... 5-археспорий
(спорогенді ұлпа); 6-тозаңдар.
Гүлдің шығу тегі.
Жабық тұқымды өсімдіктер гүлдерінің алуан ... ... және ... ашық ... ... ... ұқсас мүшелерінен үлкен айырмашылықтарының болуы, гүлдің шығу тегін түсіндіруде көптеген қиындықтар туғызады. Гүл тек қана жабық ... ... тән ... ... шығу ... ... өсімдіктердің шығу тегімен байланысты қарастыру керек.
Гүлдің шығу тегі туралы белгілі стробилярлық, псевданттық және теломдық теориялар бар.
С т р о б и л я р л ы қ ( э в а н т т ы қ ) т е о р и я ... гүл түрі ... ... Бұл теория бойынша, гүл алғаш рет беннетиттерде пайда болған. Бұларға тән ... ... ... деп ... қысқарған спорофилді өркендерінің болуы. Алғашқы гүлдердің гүл табаны ұзын қос ... ... мен ... саны көп, ... ірі ... Қазіргі кездегі жабық тұқымды өсімдіктердің ішінде бұған ұқсастары сарғалдақтар, тұңғиықтар, магнолиялар.
Стробилярлық теория бойынша, гүл ... ... ... ... Гүлдің жапырақты өркеннің метаморфозы екендігі туралы алғаш пікір айтқан В. Гете (1790).
П се в д а н т т ы қ т е о р и я н ы ң ... гүл ... ... ... Веттштейн. Бұл теория бойынша, гүл, гүл шоғырының тұтас метаформоздануынан пайда болады, яғни аталық гүл ... ... ... ал ... гүл ... аналық гүлдер қалыптасады. Псевданттық тео - рия бойынша, гүлдің қарапайым құрылымының белгілері: гүлдері майда, дара ... гүл ... ... ... орналасқан, гүл серігі реңсіз. Гүлдердің мұндай құрылымы шамшаттар, қайыңдар, жаңғақтар тұқымдасының өкілдерінде кең таралған.
Т е л о м д ы қ т е о р и я н ы ң ... ... ... ... В. Циммерман (1935). Бұл теория бойынша гүл бөліктері ... ... ... ... ... оның өстік мүшесі сабақтан пайда болады. Бұл теорияға риния тәрізділердің ... ... ... дене ... ... ... болған. Олардың денесінің цилиндр тәрізді жоғарғы бөлігінде -- теломыңда спорангийлер орналасады. Осы спорангийлер бір-бірімен кірігіп, метаморфозданып ... ... ... мен ... ... деп жорамалданады. Гүлдің теломдық теориясы біршама жас. Гүлдің шығу тегі туралы теориялардың ішінде стробилярлық теорияны ботаниктердің ... ... ... шоғырлары.
Гүл өсімдіктер сабағында бір-бірден (көкнәр, қызғалдақ, айва, шабдалы және т. б.) немесе тобымен ... ... ... ... бұтақтарына топтанып орналасқан ұсақ гүлдер жиынтығын гүл ... деп ... Гүл ... ... ... ... ... түрін өзгерткен ерекше типі болғандықтан, оны шартты түрде репродуктивті мүшелерге жатқызады. Гүл шоғырында вегетативті өркендер болатын ортаңғы ... ... Гүл ... ... ... ... категориясына жататын гүл жапырақтар не - месе жабын жапырақтар ... ... ... ... гүл ... гүлдер өсіп шығады. Гүлдер тікелей гүл шоғырының өсінде, гүл жапырақтарының қолтығында не - месе гүл сағағында орналасады. Сол сияқты гүл ... гүл ... ... гүл ... тән. Гүл ... оның ... ... құрамына енетін гүлдердің көлемі және саны жағынан алуан түрлі. Сондықтан, оның ... ... ... ... ... ... ... етеді. Мысалы, қоғаның гүл шоғырындағы гүлдер саны 300 мыңға жетсе, корифа пальмасының гүл шоғырының ұзындығы 10 м, ... саны 6 млн ... ... ... әр түрлі. Егер гүл жапырақтарының жапырақ тақталары жақсы жетілсе, ондай гүл шоғары фрондозды (латынша from, frondis -- жапырақ, көк) деп ... ... үш ... ... ... Брактеозды делінетін гүл жапырақтары қабыршақ тәрізді (брактеялар) болып келген гүл ... ... ... ... шие). ... (эбрактеозды) гүл шоғырларында гүл жапырақтары редукцияланған: жабайы шомыр, жұмыршақ және басқа крестгүлділер.
Бұтақтану дәрежесіне ... гүл ... жай және ... деп ... Жай гүл ... гүлдер негізгі өске бірден орналасады және бұтақтану реті ... ... ... мойыл). Күрделі гүл шоғырларында негізгі өске жеке гүл шоғырлары ... ... ... ... деп атай - ды) ... да, ... үш, ... кейде одан артық қатарға жетеді (серігүл, шәңкіш және т.б.).
Гүл шоғырының жүйесі.
Жабық тұқымды өсімдіктер гүл ... ... ... ... ... ... ... жасау мүмкін емес. Өсімдіктердің көптеген ірі табиғи топтары гүл ... ... ... ... ... Қазіргі кез - де негізгі екі бағыт калыптасқан, оның өзінде жасандылық ... ... ... ... гүл ... ... ... орналасуы негізге алынған, екінші бағыт өркеннің бұтақтануы мен гүлдердің ... ... ... ... қарай гүл шоғырын моноподийлік немесе ботрикалық, (бүйір гүлді, анықталмаған, рацемозды) және ... ... ... анықталған, цимозды) деп ажыратады.
Ботрикалық, гүл шоғырының бұтақтануы моноподийлі өсуі шектелмеген, бүйірлік ... ... жиі. ... гүл ... ... өсі ... байқалады және жеке гүлдердің ашылуы негізінен ұшына қарай, яғни акропетальды жүреді.
Симподилік гүл шоғырының бұтақтануы әрі өсуі шектелген, бүйірлік бұтақтануы ... гүл ... ... бірі -- гүл ... ... өсі анық ... ... жалған гүлдері ұшынан негізіне қарай, яғни базипетальды немесе ортасынан шетіне қарай ашылады.
Ботрикалық гүл шоғырлары жай және күрделі деп ... Жай ... гүл ... ... ... гүл ... ... өсінде орналасады.
Күрделі ботрикалық гүл шоғыры бұтақтанады, гүлдер негізгі өстен жетілген бүйірлік бұтақтарда орналасады.
Жай ботрикалық гүл шоғырлары ... ... гүл. ... гүл ... ... өсі жақсы жетіледі. Онда орналасқан жеке гүл сағақтарының ұзындығы шамамен бірдей. Гүл сағақтары өсімдік түрлеріне байланысты кейбіреулерінде гүл ... ... ... ... ... олар ... (капуста).
2) Жай масақ гүл. Гүл шоғырының негізгі өсінде қондырмалы гүлдер орналасады (жолжелкен, тал). 3) ... гүл. ... ... жай масаққа ұқсас. Айырмашылығы қондырмалы гүлдер гүл шоғырының ет-женденіп, жуандап кеткен негізгі өсінде орналасады (жүгерінің ... гүл ... ... 4) ... гүл. ... өске орналасатын гүлдер сағақтарының ұзындығы әр түрлі, бірақ өстік ұщына қарай орналасқан гүлдер сағағының қысқаруынан барлық гүлдер бір ... ... ... ... алма және т. б.). ... ... ... қалқанша гүлдерінің орналасуы ретіне қарай шашақ, ал бір деңгейде аяқталуына қарай жай ... гүл ... ... 5) Жай ... Гүл ... өсі ... Гүл ... ұзындығы бірдей гүлдер өте тығыз орналасқан буыңдардан өсіп шығады да, бір деңгейде аяқталады. Сондықтан ... ... қол ... ... (шие, жуа, ... ... сорттары және т. б.). 6) Шоқпарбас гүл. Гүл шоғырының өсі қысқарған гүлдері қондырмалы немесе өте қысқа сағақты ... ... ... өсіп ... ... жоңышқа). 7) Себет (зәмбіл) гүл. Бұл гүл шоғыры күрделі гүлділер тұқымдасының өкілдеріне тән. Себеттің негізгі өсі кысқарған, өстің үстіңгі беті ... ойыс және ... те ... ... Өске ... қондырмалы гүлдер тығыз орналасады. Себеттегі гүлдер шетінен ортасына қарай (акропетальды) біртіндеп ашылады. Себетті сырт ... ... ... ... ... (обвертка) қоршап тұрады. Орауыш жапырақтардың құрылысы, реңі әр түрлі. Соған байланысты атқаратын ... де ... ... қызметі қорғаныштық.
Күрделі ботрикалық гүл шоғырлары төмендегідей: 1) Шашақбас (күрделі шашақ, сыпыртқы гүл). Гүл шоғырының негізгі ... жеке ... емес ... ... ... немесе масақ тәрізді гүл шошрлары (сұлы, қонырбас, бетеге және т. б.) орналасады. 2) Күрделi масақ гүл. Гүл шоғырының негізгі ... ... гүл ... ... ... ... қара бидай және т. б.). 3) Күрделі шатыр гүл. Гүл шоғырының қысқарған негізгі өсіне бір ... жай ... гүл ... ... ... ретті өстер орналасады (аскөк, сәбіз).
Сурет. Жай ботрикалық гүл ... ... ... гүл ... ... және ... гүл ... а-жай шашақ, б-жай масақ, в-собық; д-жай шатыр, ж-себет, е- шоқпарбас; ... ... ... ... ... шатыр, в-күрделі масақ, г-шашақбас немесе сыпыртқы.
в-сурет: а-бұйра ... ... ... в- ... ... (қос ... ...
Екінші реттегі өстердің ұшында орналасқан жай шатырлар, негізгі өс ... ... гүл ... ал ... реттегі өстер ұшындағы гүл жапырақтар орауыш жапырақшалар (обверточка) деп аталады. 4) Күрделі қалқанша немесе қалқанша тәрізді шашақбас. Бұл гүл ... ... ... ... бір деңгейдегі қарапайым қалқаншалар орналасады. Бұл шетен, ырғай, шәңгіш және т.б. өсімдіктеріне тән. Кейбір өсімдіктерде ... ... екі гүл ... қоспасы ретінде қалыптасқан. Мысалы, мыңжапырақ гүлшоғырының негізгі өсінің ... әр ... ... бір ... ... ... гүл шоғырлары орналасады.
Симподийлік гүл шоғырлары немесе цимоидтар. Бұл гүл шоғырының монохозий, дихазий және плейохазий ... ... ... Құрама (агрегатты) гүл шоғырлары.
1-шатырлар шашақбасы, 2-шатырлар шашағы, 3-себеттер қалқаншасы, 4-себеттер шашағы, 5-себеттер ... ... ... ... бір ... гүл шоғырының бұтақтануы симподийлі. Гүл шоғырының негізгі өсінде бір ғана гүл болады, соның жетілуімен өстің өсуі ... ... ... ... ... төмен жерден жанама (бүйірлік) бүршік пайда болып, одан екінші ретгегі жетіліп, ол да гүлмен аяқталып, өсуін тоқтады. Осындай ретпен ... ... ... және тағы ... реттегі өстер бірінен кейін бірі жетіліп, монохазий гүл шоғыры қалыптасады. Монохазийдің ... гүл және ирек гүл ... екі түрі ... гүл ... ... ... гүл ... негізгі өсінің бір жағына орналасады, мұны айлаулықтар тұқымдасының көптеген өкілдерінен, мысалы, ботакөзден байқауға болады.
Ирек гүл шоғырында ... ... ... екі ... кезектесіп орналасады (гладиолус).
Дихазий немесе екі сәулелі гүл шоғырының бұтақтануы -- жалған дихотомиялы. Бұл гүл шоғырының негізгі өсі ... ... және ... ... тоқтатады. Негізгі өстегі гүлден төмен екі бүршік пайда болады да, одан әрқайсысының ұштары бір гүлмен ... ... ... ашалы өстер жетіледі. Ол өстердің әрқайсысынан осы ретпен келесі жаңа өстер екі-екіден жетіледі. Бұл гүл ... тән ... ... ... өкілдерін жатқызуға болады.
Плейохазий немесе көп сәулелі гүл шоғырында ... ... ... өстен екіден артық шоқтанып орналасқан бірнеше өстер пайда болады. Олардың барлығы бірқалыпты жетіліп, негізгі өстен биіктейді. Одан ары өс ... ... өз ... бірнеше жаңа өстер береді (мысалы, сүттіген).
Тирс (тирсоидты, тирзус) гүл шоғыры -- негізгі өсі моноподийлі, жанама ... ... ... ... гүл ... ... тирс қос ирек (сабынкөк) немесе қос бұйра шайқурай гүл шоғырларынан тұрады. Жабын жапырақтарының ерекшелігіне, негізгі өстегі буын ... ... және жеке гүл ... ... ... тирстердің сыртқы көрінісі өзгеріп отырады. Мысалы, ерінгүлділерге ... ... ... мен қос ирек жеке гүл ... тән. Егер ... өс ... ... өстерімен кірігіп кетсе әрі жеке гүл шоғырларының саны азайса, онда тирстер өзгеріп ... ... ... ... (жалынгүл), монохазий гүл шоғырларына айналады.
Құрама (агрегатты) гүл шоғырларында негізгі өстің бұтақтануы мен ... ... ... ерекшеліктері жеке (парциальды) гүл шоғырларындағы бұтақтану мен өстердің орналасуына сәйкес келмейді.
Құрама гүл ... ... ... бар: ... ... ... шашағы, себеттер қалқаншасы, шатырлар шашағы, қос шоқпарбастар шатыры, масақтар шашағы және т. б.
Шатырлар шашақбасында шашақтанып бұтақтанған гүл ... ... ұшы ... ... гүл шоғырымен аяқталады (мысалы, аралия, фатсия).
Себеттер шашағы. Шашақбас гүл шоғырының ұшындағы ... ... гүл ... ... (ермен, жусан).
Қос шоқпарбастар шатыры. Шатыр тәрізді бұтақтанған гүл ... ... қос ... гүл ... орналаса - ды (дала көкбасы). Масақтар шашағы. Шашақ тәрізді бұтақтанған гүл шоғырының ... ... ... гүл ... аяқталады.
Себет қалқаншасы. Қалқанша гүл шоғырының ұшындағы өстер себет гүл шоғырларымен аяқталады (мыңжапырақ, түймешетен). Гүл ... ... ... ... гүл ... ... оның ... өтпелі, соңдай-ақ ботрикалық және симподийлі гүл шоғырларының арасында өтпелі, гүл шоғырлары бар. ... ... ... шоқ, жартылай шоқ және шоқ гүл шоғырлары.
Жалған және жартылай шоқтары -- өсі ... ... ... ... ... ... шеңбер түзіп, бір деңгейде орналасады. Егер шеңбер тұтас болмаса, онда гүлдер екі жартылай шоқ гүл шоғырларын түзеді (мысалы, тау ... гүл ... ... бір ... Гүл ... ... ... ал гүл шоғырлары бір деңгейге ығысқан (қалампырлар, асқабақтар тұқымдасы).
Негізгі өстің механикалық ұлпасы нашар жетілген. Осы төмен қарай ілініп тұратын, көзге түсе ... реңі жоқ ... ... ... ... майда гүлдердің тобын сырға гүл шоғыры деп атайды. Сырға гүл шоғырлары гүлдерінің орналасуына қарай шашақ (тал, терек) және ... гүл ... ... ... қайың, қандаған, орманжаңғақ) ұқсас түрлері бар. Гүл ... ... ... ... ... және өлі табиғат үшін маңызы зор. Бірнеше гүлден тұратын гүл шоғырларынан алынатын ... ... ... бұл ... ... ... тозаңдануын жеңілдетеді. Сонымен қатар кейбір өсімдіктердің гүл шоғырларында насекомдарды өзіне ... ... ... ... ... себет гүл шоғырының жиегіндегі гүл желектерінің ашық түсті құмдық салаубас гүл шоғырының орауыш жапырақтарының ашық ... ... ... және т. ... ... ... құрылысы.
Гүлді өсімдіктер денесінің қалыптасуы бір клеткадан, ұрықтанған жұмыртқа клеткасынан немесе зиготадан басталады. Зиготадан тұқымның ... ... жаңа ... ... ұрық ... ... Өсуі мен ... қажетті жағдайлар болмай тұрғанда, ұрық тыныштық қалыпта болады. Бұл тыныштық әр ... ... ... ... ... Тұқымның өсе бастаған ұрығы- бұл өсімдіктердің жеке ... яғни ... ... ... Жеке даму ... ... сатыдағы өсімдіктерде, алдымен, барлық вегетативтік, одан кейін генеративтік мүшелер қалыптасады.
Тұқым- гүлді өсімдіктердің қосарынан ұрықтануының нәтижесінде тұқым бүрінен ... ... ... және ... ... атқаратын мүшесі. Тұқым гүлді өсімдіктерде жемістің ішінде жетіледі. Сондықтан ... ... ... ... деп ... ... аяқталғаннан кейін ұрық қалтасының жұмыртқа клеткасынан (зиготадан) тұқымның ұрығы, ал орталық ядросынан тұқымның қоректік ұлпасы- эндосперм пайда ... ... ... ... ... синергидтер мен антиподтар еріп кетеді де, нуцеллус көптеген өсімдіктерде ұрықтың қалыптасу барысында қоректік зат ретінде жұмсалып, сирек жағдайда қоректік ұлпа- ... ... ... ... ... түсі, мөлшері әр қилы. Олардың салмағы миллиграммның жүзден бір бөлігінен (орхидеяларда) кейбір пальмаларда 15 кг- ға ... ... ... ... ... ... ... ұрық және эндоспермнен тұрады.
Тұқым қабығы (спермодерма)- тұқымның сыртын жауып тұратын, тұқым бүрінің жабындарынан (интегументтер) ... ... ... ... оның пайда болуына нуцеллус қалдықтары қатысады. Әдетте спермодерма құрылысы және атқаратын қызметтері жағынан ұлпалардың бірнеше қабатынан : эпидерма, гиподерма және ... ... ... ... Эпидерма ұрықты механикалық зақымданудан, микроорганизмдердің енуінен, кеуіп ... ... ... ... ... ... қатар тұқым қабықшасында оның жел арқылы таралуын жеңілдететін әр ... ... ... т.б.) ... ... мен ... ... етті өскіндері (бересклет- Euanymus, құсықшөп- Asarum, шегіргүл- vila) болады. Тұқымның өсуінің бастапқы кезеңінде оның қабығының клеткалары сілемейленіп, тұқымның ... ... және ... ... ... ... ... Зигота тыныштық кезеңінен өткеннен кейін (немесе өтпей-ақ) бөлініп, екі клетка пайда болады. Оның микропиле жақтағысы ... ... деп ... ... ... ұрық қалтасының қабырғасына бекітетін ілекер деп аталатын жіңішке, ұзындау келген дене қалыптасады. (43- сурет). ... ... ... ... бөлінеді. Екінші клетка терминальді деп аталады, бұл клеткадан ұрық дамып, жетіледі.Терминальді клетка өзара перпендикуляр екі ... ... ... ... ... ... Одан ... бөлінулкрдің нәтижесінде майда клеткалардан тұратын, пішіні дөңгелек шар ... ... ұрық ... , ... Ұрықтың жоғарғы жағы тегіс келіп, ал бүйірлерінен екі төмпешік пайда болады. Қос жарнақтыларды ол екеуі симметриялы дамып, ... ... екі ... ... ... Дара жарнақтыларда бір тұқым жарнағының бастамасы қарқынды дамиды, екіншісі ... ... ... да, одан бір ... ... ... жарнақтылардың толық қалыптасқан ұрығы- екі тұқым жарнағы. Тұқым ... ... ... ұрық ... мен ... ... бой конусынан (бүршігінен) тұрады.
Дара жарнақтыларда бір тұқым жарнағы пайда ... да, ... бой ... бүйір жағына қарай орналасады.
Кейбір өсімдіктерде, мысалы, орхидеялар тұқымдасының өкілдері мен ... ... ... ... және т.б.) және ... тіршілік ететін өсімдіктердің тұқымында ұрық нашар жетіледі де ол ... ... ... ғана ... ... ... тұқымдарында ұрық пен эндосперм арасындағы көлемдік қатынас және ұрықтың орналасу ерекшеліктері әр түрлі болып келеді. Мысалы, магнолияларда, ... ... ұрық ... өте ... ... ... ... бөлімін алып жатады. Бұған керісінше, алма мен бадам тұқымы толық жетілу мерзіміне жеткенде ... ... ... ... ығыстырады да, тұқым қабықшасының астында клеткалардың кішкене ғана қабаты қалады. ... ... және ... ... жоқтың қасы, тұқым негізінен тұқым қабығы мен ұрықтан тұрады.
Қосарынан ұрықтанудың нәтижесінде тұқым бүрінде (және тұқымда) әдетте бір ұрық ... ... екі, одан да көп ... ... белгілі, бұл құбылыс полиэмбриония деп аталады. Полиэмбриония апомиксистен кейін байқалады. Кейде ... ... ... ... онда ... ... екі одан да көп ұрық қалтасы жетіледі. Бұған беде (Trifolium), раушан (Rosa) және т.б. мысал бола ... ... екі тобы ... ... екі тұқым жарнағы бар ұрық, бұған қос жарнақты жабық тұқымдылардың ұрығы, екіншісіне бір тұқым жарнағы бар ... ... дара ... ... ... ұрығы жатады. Бұл топтың арасында аралық нысан бар. Ашық тұқымдылардың (қылқан ... ... ... - көп ... ... өсімдіктерде, мысалы, орхидеяларда ұрық өте нашар жіктеліп, пішіні алмұрт тәрізденген денеден ғана тұрады. Дара жарнақтылардан теңгебастар ... ... ... ... ... ... өте ... болып келеді.
Эндосперм. Ұрық қалтасының ұрықтанған орталық ядросы ... ... ... ... бірден триплоидты эндоспермнің бастамасын береді. Эндоспермнің дамуы ұрық қалтасында жүреді. Қалыптасу тәсіліне қарай эндоспермнің үш типі ... ... ... ... және ... ... ... ұрық қалтасының ұрықтанған орталық ядросы бірнеше рет бөлінеді, ... ұрық ... ... ... триплоидты ядролар пайда болады. Алғашқы кезде бұл ядролар ұрық ... ... ... ... бұл ... ... қоректік заттардың мол қоры жиналады.Клетка қабықшалары ... ... ... ... ... дара жарнақтыларға және қос жарнақтылардың кейбір өкілдеріне ... ... ... ... қабықшалары клеткалардың ірбір бөлінуі барысында бірден пайда болады. Эндоспермнің бұл типі күрделі құрылысты (кіріккен күлтелілерге) қос ... ... ... алдыңғы екі типтен айырмасы зигота алғаш рет екіге ... ... екі ... ... іле ... ... ... ұрық қалтасыассиметриялы екі жарты бөлікке бөлінеді. Бұл екі жарты бөліктегі ядролардың одан ары ... ... ... ... ... бірден түзілмейді. Ядролардың жеткілікті мөлшері пайда болғаннан кейін ғана оларда клетка қабықшалары қалыптасады. Бұл эндосперм қарапайым деп есептеледі де, ... ... ... және ... кейбір өкілдерінде кездеседі.
Қор заттарының жиналатын орнына байланысты ... ... ... ... ... периспермді деген төрт типі ажыратылады.
Эндоспермді тұқымда қор заттары эндоспермде жиналады . Эндосперм қор жинаушы ұлпаның ірі ... ... ... ... ... ... зат- қор крахмалы.Өсімдіктердің түріне байланысты қор заттары да әр ... ... ... ... ... , ... тұқымдарының эндоспермінде қорға май және алейрон дәндері түріндегі ... ... ... ... және ... сыртқы қабатындағы майда клеткалы алейрон қабатынан тұратын белок жиналады. Тұқым пісіп жетілген кезде клеткаларының қатты сусыздануынан ... тым ... шыны ... тас ... ... ... ... пальмасының эндоспермі осындай. Оның тұқымында қор ретінде гемицеллюлоза жиналады.
Эндоспермді тұқым дара жарнақтылардың басым ... бар. ... ... тұқымдастарда, лалагүлділерде, қос жарнақтылардан алқалар, шатыршагүлділер тұқымдасы және т.б. пайда болады.
Эндоспермсіз тұқымда қор заттары ... ... ... ... ... ... типі ... күрделігүлділерде және т.б. кездеседі.
Кейбір өсімдіктер ұрықтанғаннан кейін де онда эндосперм пайда болмайды. Оның ... ... ... ... қоры жиналатын ұлпа перисперм атқарады. Периспермді тұқым алаботалар, қалампырлар, тұңғиықтар және ерінгүлділер тұқымдасында кездеседі.
Эндоспермді және периспермді ... ... ... тұқымның эндоспермі мен периспермінде жиналады. Қоректік ... ... ... ... жиналады да, эндосперм көлемі жағынан периспермнен едәуір кіші болып келеді. ... қара ... ... ... ... жоғарыда аталған типтерін ажыратқаннан кейін ... ... ... ... ... ... есеп ... гүлді өсімдіктердің зерттелген 250 тұқымдасы түрлерінің 85 процентінде эндоспермнің бары анықталған. Бұдан ... ... ... ... ... ... қос ... немесе дара жзарнақтылар класына жататындықтарына қарамастан олардың тұқымында эндосперм болады.
Гүлдеу -- өсімдіктер онтогенезінің манызды кезеңі. Оның өзіне тән ... ... ... әр ... ... басталады. Көп жылдық шөптесін өсімдіктер орта жағдайларының ерекшеліктеріне байланысты тіршіліктерінің екінші, ... ... ... ... ... ... ... климаттың жылы, вегетациялық кезеңнің ұзақ болуына байланысты гүлдеу өсімдік тіршілігінің бірінші ... ... ... өсімдіктердің де алғашқы рет гүлдеу мерзімі әр түрлі. Шабдалы, шие салыстырмалы түрде ерте гүлдейтіндерге ... 3-5 ... ... Алма мен алмұрттың мәдени сорттары тіршілігінің 5-7жылында гүлдесе, жабайы алма 25 -- 30 жылдары гүлдейді. Сол сияқты өсімдіктердің белгілі бір ... ... (түр, ... ... орман ішінде және ашық жерде әр түрлі мерзімде гүлдейді. ... емен ... ... рет 80 -- 100 ... ... ашық ... 7 -- 12 жасында, солтүстікте 20 -- 25 жасында гүлдейді, ал шамшат орманда 60 -- 70 ... ... ... ... ... ... да ... емес. Мысалы, мақтаның гүлі ертеңгісін ашылса, кешке қарай солып қалады, яғни гүлдеу мерзімі бір күнге ғана созылады. Керісінше лалагүлділер ... ... ... ... 10 -- 15 күнге дейін гүлдеп тұрады.
Кейбір өсімдіктердің (темекі, түнсүлу, шырмауық) гүлдері күндіз жабық болады да, кешке ... ... түні бойы ... ... Бұл ... өсімдіктердің гүлдерінің күндізгі ыстыққа шыдай алмауына байланысты құбылыс.
Сонымен гүлдеудің өзіндік ерекшеліктері -- тозаңдардың өз мезгілінде аналық ... ... және ... мен ... ... қамтамасыз ету.
Тозаңдану.
Аталық тозаңның аналық аузына барып түсуі тозаңдану деп аталады. Тозаңданудың екі тәсілі бар: өздігінен тозаңдану (автогамия грекше -- ... және ... ... ... грекше -- бөтен, басқа). Өздігінен тозаңдану кезінде бір гүлдің аталық тозаңы сол гүлдегі аналық ... ... ... ... ... ... ... соған икемделген, қос жынысты гүлдерде жүреді. Мұндай гүлдерге тозаңқаптар аналық аузынан жоғары орналасады және олар аналық аузы жағынан ... да ... оған ... ... ... ... үшін тозаң мен жұмыртқа жасушасы бір мезгілде пісіп жетілуі қажет. Өздігінен тозаңданған гүл өздігінен ұрықтанады Өздігінен тозаңдану көптеген астық ... ... ... арпа), бұршақтар тұқымдасына (үрме бұршақ, ас бұршақ және т.б.) тән. Арпада өздігінен тозаңдану ... ... ... ... ал ... ... ... гүлдері гүл шанағыңда тұрған кезде болады.
Кейбір өсімдіктерде өздігінен ұрықтану ешуақытта ашылмайтын гүлдерде де жүреді. Мұндай гүлдер клейстогамдылар (грекше -- ... деп ... ... ... кейбір түрлерінің бір талында клейстогамды және хазмогамды (грекше -- ... ... ... ... бар. ... ... насекомдармен тозаңданатын көктемгі күлгін гүлдері -- ... ал ... ... ... ... ... ... гүлдері -- клейстогамды. Клейстогамды гүлдерде тозаң ашылмайтын тозаңқаптарында аз мөлшерде ғана жиналады да, ... ... ... ... ... ... өседі. Өсе келе тозаң түтігі тозаңқабынан аналық мойынына ... одан ... ... ... ... ... асады және тұқым пайда болады. Жержаңғағында ұрықтанудан кейін аналық тірсегі гинофф тездетіп өсіп жерге қарай иіледі де ... еніп ... ... және ... ... ... жер астында аяқталады. Сондықтан арахис (жержаңғағы) деп аталады.
Ч. Дарвин өсімдіктердің 55 түріндегі клейстогамияны сипаттап жазған. Өздігінен тозаңданудың өсімдіктердің ... ... ... ... ... ... бір ... аталық тозаңы екінші гүл аналығының аузына келіп түседі. Айқас тозаңдануға гейтоногамия да (грекше -- көрші) жатады. Мұнда бір ... ... ... ... ... ... ... аузына барып түседі, яғни тозаңдану бір өсімдікте жүреді. Айқас тозаңдану дара жынысты, сол сияқты қос ... ... ... ... тозаңданудың өздігінен тозаңданудан биологиялық артықшылығы, ол пайда болатын ұрықты физиологиялық қасиеттері және белгілері жағынан екі жақты толықтырады. Соның нәтижесінде түр ... әр ... және ... ... артады. Өсімдіктер жел, насекомдар, су, құстар, құмырсқалар арқылы айқас тозаңданады.
Жел арқылы айқас тозаңдану немесе анемофилия. Жел арқылы ... ... ... ... майда хош иіссіз, олар шырын бөлмейді. Бұл өсімдіктердің гүл құрылымыңда мына секілді бірсыпыра морфологиялық ... ... 1. Жел ... ... өсімдіктердің тозаңдары өте жеңіл, шамалы ауа толқыны арқылы алыс қашықтықка (3 -- 5 км) таралады. 2. ... тым көп ... ... ... да аналық аузына аздап та болса түсу мүмкіндігін арттырады. Мысалы, жүгерінің бір данасында 50 000 000 ... ... бар. 3. Жел ... ... тозаңданатын өсімдіктердің басым көпшілігінің гүлдері сырға гүл шоғырын түзеді. Сырға гүл шоғыры төмен қарай иіліп, желге ... ... ұша ... Сол ... ... ... ... қара бидай гүлінің тозаңқаптары ұзын тозаң жіпшелеріне ілініп тұрады да, жел соққанда ... ... ... ... ... ... айқас тозаңдану немесе энтомофилия. Насекомдар гүлден шырын, тозаң ... бір ... ... екінші гүл аналығының аузына тасымалдайды. Сөйтіп өсімдіктерді ... ... Кең ... тозаңдандырушы насекомдар -- бал аралары. Насекомдармен тозаңданатын өсімдіктердің бейімделу ерекшеліктері өте алуан түрлі: 1. Насекоммен тозаңданатын ... ... гүл ... ... ... ашық ... ... кейде күлтелері барқыт тәрізді болады. 2. Көптеген этномофильді өсімдіктердің гүлінде шырын бөлетін ерекше бездер бар. Ол ... ... ... дене түрінде, кейде гүл бөліктерінде қосымша ретінде жетіледі. Шырын бөлетін ұлпа айлаулықтарда күлте түтікшелерінің негізінде, лалагүлділерде аталық ... мен ... ... ... гүл ... ... сол ... тегеурін гүлдердің күлте тегеуріндерінде жетіледі. Көптеген өсімдіктердің шырындықтарының пішіні құс тұмсығы тәрізді. ... ... ... ... ... бар. Олар гүл ... сырт жағында көлемі едәуір, өзі аласа тостағанша тәрізді. Шырынға бай өсімдіктер балды ... деп ... 3. ... ... өсімдіктер гүлдерінің тозаңқаптары ірі, тозаңдары жабысқақ, бұл ерекшеліктер ... ... ... ... ... 4. Көптеген этномофильді өсімдіктердің гүлдері хош иіс беретін эфир ... бай. Гүл ... ашық ... түсті болып келетін гүлдер насекомдарды жақын жерлерден еліктіретін болса, гүлдің хош иісі алысқа тарап, на - секомдарды ... ... ... ... тән хош ... ... ол өсімдіктегі эфир майларының құрамына байланысты өзгеріп отырады. Жағымды хош иісті -- эфир майларының терпен ... ... ... ... тобы ... ... ... гүлдер шыбындар, қоңыздар, тағы басқа насекомдар (ырғай, кирказон, долананың ... ... және т.б.) ... ... тозаңданады. Тропикте өсетін паразитгі өсімдік Раффлезияның диаметрі 0,5 м-ге дейін жететін ірі ашық қызыл түсті бір гүлі болады. Одан өлексенің иісі ... бұл тек ... ... ... ... эфир майларының құрамыңда улы заттар болады. Сол сияқты нарғызгүл, цинния және тағы басқа ... ... иісі ... ... ... ... (жұпар темекі) гүлдерінің хош иісі түнге қарай күшті сезіледі.
Табиғатта тозаңдандырушы насекомдар мен тозаңданушы ... ... ... ... ... өте жиі ... Мысалы, інжірдің гүлі бластофага арасымен тозаңданады. Бластофаганың тіршілік циклі інжірдің гүлдеу кезеңімен тікелей байланысты.
Інжір ағашының екі типін ажыратады. ... ... ... ... деп ... Бұларда ұзын мойынды аналық гүлдер жетіледі. Ағаштардың екінші типінде аналық және аталық гүлдерінің екеуі де ... Олар ... деп ... ... -- ... ... олар фигаларды тозаңмен қамтамасыз етеді. Бластофага каприфигалардың гүл шоғырында көбейеді.
Каприфигалар гүл шоғырында аталық және ... ... ... ... ... Фига гүл шоғырларында ұзын мойынды аналық гүлдері болады да, аталық гүлдері редукцияланады. Каприфигалар аталық гүл шоғырының, ал ... ... гүл ... ... ... ... ... кезде бластофага аралары каприфигалар ішіне еніп, қысқа мойынды аналық гүлдердің жатынына ... ... ... ... ... ... қанатсыз еркек және қанатты ұрғашы бластофагалар жетіледі. Ұрғашы бластофага ұрықтанғаннан кейін, ... ... ал ... ара ... ... ... ... гүлдермен жанасып, өздерінің аяқтарына тозаңдар жабыстырып алады. Енді бұлар ұшып шығып басқа каприфигалардың гүл шоғырларының қысқа мойынды гүлдерінің ... ... ... одан ары ... ... дамуы қайталанады. Осы мерзімге фигалар гүл шоғырындағы ұзын мойынды гүлдер жетіледі. Үстілеріне тозаң жабысқан аралар ұшып келіп фигалар гүл ... ... де, гүл ... ... ... салады және гүлдерді тозаңдандырады. Гүл мойнынан жұмыртқалар жатынға жете алмай, сол жерде өледі. Тозаңданып, одан ... ... фига гүл ... ... көп ... етті шырынды салқым жеміс жетіледі. Каприфигаларда дерлік тұқым пайда болмайды. Сөйтіп араның даму циклі және інжір гүл шоғырының әр ... ... ... ырғағы сәйкес келеді.
Орхидейлердің кейбір түрлерінде гүлдерінің тозаңдандырушы ... ... ... Мысалы, офрис (Ophrys insectifeza) орхидеясы гүлінің ашық түсті еріні, денесіндегі жолақтары мен дақтары, гүл серіктеріндегі тағы да ... ... ... көрінісі оны насекомдарға (ара, шыбын) өте ұқсас етеді.
Офристің гүлдеу ... оны ... ... ... ұрғашысын іздеп ұшып жүруімен сәйкес келеді. Ұрғашы насекомдар саны көбейген кезде, олардың аталықтары орхидеяларға ұшып келуін ... ... ... гүлдері жануарлар дүниесіндегі насекомдар арқылы ғана емес, омыртқалылар арқылы да, әсіресе құстар, жарқанаттар арқылы тозаңданады. Құстар арқылы тозаңдануды орнитофилия деп ... Бұл, ... тро - пик ... ... тән. ... Америка тропикасында колибри, Австралияда балсорғыш құстары өсімдіктерді айқас тозаңдандырады. ... ... гүлі ашық ... ... мықты, серпімді және шырынды болып келеді.
Су арқылы айқас тозаңдану немесе гидрофилия. Су арқылы суда өсетін өсімдіктердің гүлі тозаңданады, мұнда ... ... гүлі суға ... ... ... ... жапырақ, теңіз шөбі, наяда) ал кейбіреулерінің гүлдері су ... ... ... су ... ширатылған сутаспа). Су өсімдіктерінің дене бөліктерінде, оның ішінде гүлдерінің құрылысында орта жағдайына байланысты өзіндік ерекшеліктер болады. ... суға ... ... ... ... ... эндотециі өзгерген немесе мүлде жоқ. Тозаңдарында оны кеуіп кетуден сақтайтын экзина қабықшасы болмайды. ... ... жіп ... құрт ... ... ... ... құрылым тозаңдануды жеңілдетеді.
Көптеген су өсімдіктерінің тозаңдануы суға байланыссыз жүреді. ... ... ... ... гүл ... су ... жоғары көтеріліп тұрады да, жел арқылы тозаңданады. Сол сияқты өздігінен тозаңданатындары да ... ... ... ... олардың кейбіреулерінің гүл құрылысындағы ерекшеліктер себеп болады. Соның бірі -- дихогамия, бұл өте кең таралған. Мұнда гүлдердің ... мен ... аузы бір ... ... ... ... ... тозаңдары бұрын пісіп шыкқанымен, аналық аузы кешігіп жетілетіндіктен оны қабылдай алмайды, мұны протерандрия дейді. Ал, керісінше гүл ішіндегі аналық аузы ... ... ... ... ... кешіксе, оны протерогиния деп атайды.
Протерандрия қалампырлар, казтамақтар, ... ... және ... ... жиі кездеседі, ал протерогиния көптеген крестгүлділер, раушангүлділер және ... ... ... өсімдіктердің бір даналарында ұзын мойынды гүлдер, екіншісінде қысқа мойынды гүлдер жетіледі. Сол сияқты ... да ... ... ... жоғары, ал үшіншісінде аналық аузы деңгейінде орналасуы мүмкін. Бұл құбылыс гетеростилия немесе әр түрлі мойындылық деп ... ... ... ... ... жасыл түсті тостағанжапырақшалар мен түрлі-түсті күлтежапырақшалар қоршап тұрады. Тостағанша мен күлте екеуі қосылып гүлсерігін құрайды. Гүлсерік гүлдің ішкі нәзік бөліктерін ... және ... ... ... ... түс ... - күлте жапырақшалар. Оның түсі әр түрлі болады. Күлтенің ішінде аталықтар мен аналық ... мен ... ... ... ... ... мен тұқымдар түзеді.Әрбір аталық жіпше мен тозаңқаптан құралады.Тозаңқаптың ішінде тозаң түзіледі.Піскен кезде тозаңқап жарылып одан тозаңдар төгіледі.
Аналық гүлдің қақ ... ... ... ... ... бөлігін түйін,одан жоғарырақ жіңішкерген жерін-мойын,ең ұшын-ауыз дейді.
Гүлдеп болғаннан кейін тостағанша күлте мен аталықтар қурап түсіп қалады,тек ... ... ғана ... ол ... ... ... тұқым болады ол түйіннің ішінде дегі тұқым бастамасынан дамиды.Піскен кездетұқымдар жерге түседі,бұлардан келесі жылы жаңа өсімдіктер өсіп шығады.
Аталық және ... гүлі екі ... ... ... де бір ... бойында кездессе - бір үйлі (жүгері, қияқ, қайың, емен, т.б.), ... және ... гүлі жеке ... - қос үйлі (терек, тал, зығыр, т.б.), қос жынысты, дара жынысты гүлдері де кездессе - көп үйлі ... ... т.б.) деп ... ... сағақтың ұшы гүл табаны (кіндігі), сабақтың гүл орналасқан бөлігі - гүл ... ... ол ... ... гүл), ... гүлдер орналасатын өсімдік сабағы - гүлсидам, жабық тұқымды өсімдіктердің тостағаншасы мен ... ... ... гүл ... - гүл ... деп аталады.
Өсімдіктің гүлдеу мерзімі жарыққа, температураға, ауаға, топырақ ылғалдығына байланысты. Көптеген өсімдіктердің гүлі күндіз ашылады. Дәрілік, ... ... ... ... ... ... ... білудің маңызы зор. Гүлдің пішіні, түсі, сондай-ақ тұқым қуалау белгілері ... ... ... ... өсімдік жүйесін анықтауда кеңінен пайдаланылады.

Пән: Биология
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 25 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Adobe Photoshop 7. 041 бет
Генетика15 бет
Гүл және жеміс5 бет
Гүлді өсімдіктердің аурулары4 бет
Гүлді өсімдіктердің аурулары жайлы мәлімет3 бет
Жеміс. оларға сипаттама6 бет
Консорция. Түрлік консорция. Популяциялық эндоконсорттар. Эпиконсорттар. комменсалдар. даралардың және популяцияның ассосациялануы13 бет
Қабылдау6 бет
«ПЛП Жанафарм» ЖШС базасында дәрілік Қырмызыгүл гүлдерінің және батпақты Иір тамырсабақтарының көмірқышқылды экстрактар негізінде алынатын таблеткалар өндірісін ұйымдастыру52 бет
Алабұта тұқымдасына сипаттама. Тіршілік формалары, гүлдері, жемістері27 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь