Вегетативтік жолмен көбею

Вегетативтік көбею деп вегетативтік денеден тіршілікке қабілетті бөліктер бөліну арқылы түрдің жеке санының артуын айтамыз. Вегетативтік көбею алуан түрлі және өсімдіктердіңбарлық топтарында кең таралған. Бір жасушалы балдырлар мен бактерияларда вегетативтік көбею жасушаларының екіге бөлінуі арқылы жүзеге асады. Колониалды балдырларда, олардың жасушаларының вегетативті көбеюінен жас колониялар пайда болады.
Көп жасушалы балдырларда вегетативтік көбею, олардың талломдарының кездейсоқ бөліктерге бөлінуі арқылы жүреді. Жіпшелі көк-жасыл балдырлардың кейбір түрлері (носток, анабена) гетероцисталары арқылы көп жасушалы гормогонияларға бөлінеді. Көбеюдің мұндайқарапайым тәсілі тек төменгі сатыдағыларға ғана емес, суда тіршілік ететін кейбір гүлді өсімдіктерге де (сужапырақ, мүйіз жапырақ, егеушөп) тән. Осылай көбею нәтижесінде XIX ғасырда Еуропаға енген Канада сужапырағы су қоймаларында кең таралғандықтан, жергілікті тұрғындар «су чумасы» деп атаған.
Саңырауқұлақтарда вегетативтік көбеюдің қарапайым жолы — мицелийдің жеке учаскелерге бөлінуі, бүршіктенуі (ашытқылар) арқылы жүрсе, арнаулы маманданған түрі кондиилер, оидийлер және хламидоспоралар арқылы жүзеге асады. Оидийлер мен хламидоспоралардың пайда болуы көбеюдің вегетативтік жолынан жыныссыз жолында өтпелі түрі ретінде қарастырылады.
        
        Кіріспе.
Барлық тірі организмдер сияқты өсімдіктерге де қоректену, тынысалу, қимыл, тітіркену, өсу, даму және көбею сияқты қасиеттер тән. Бұл қасиеттер бір-бірімен өте ... ... ... ... ... өзінің биологиялық мәні тұрғысынан басқа қасиеттерден ерекше. Өйткені көбею ... ... ... особьке ұқсас жаңа организмдер пайда болады.
Көбею -- тірі ... жеке ... ... ... ... ... ... түрдің сақталып, табиғатта таралуын қамтамасыз ету қасиеті. Көбею барысында өсімдіктердің кейбір түрлерінде особь сандарының артып, өз ... кең ... жаңа ... ... Бұл ... түрлерге тән. Ал кейбіреулерінде особь саны тұрақты, олардың таралу ... ... ... ... не ... ... бір түрлерін особь сандары, соған сәйкес олардың таралу кеңістігі үнемі кеміп отырады. Бұл регрессивті түрлерге тән. Бұлар ... ... ... ... үш ... ажыратады. Олар: жынысты көбею, жыныссыз көбею және вегетативтік көбею. Жынысты көбею кезінде жаңа организм әр ... ... ... қосылуынан пайда болады. Жыныссыз көбеюде жаңа организм жы - ныс тұрғысынан жіктеле қоймаған бір ... ... ... ... ... жаңа организмге бастаманы вегетативтік мүшелер, олардың бөліктері және түр өзгерістері (ме - таморфоз) береді.
Вегетативтік жолмен көбею.
Вегетативтік көбею деп вегетативтік ... ... ... ... бөліну арқылы түрдің жеке санының артуын айтамыз. Вегетативтік көбею алуан түрлі және өсімдіктердіңбарлық топтарында кең таралған. Бір жасушалы ... мен ... ... көбею жасушаларының екіге бөлінуі арқылы жүзеге асады. Колониалды балдырларда, олардың жасушаларының ... ... жас ... ... ... жасушалы балдырларда вегетативтік көбею, олардың талломдарының кездейсоқ бөліктерге бөлінуі арқылы жүреді. Жіпшелі көк-жасыл балдырлардың кейбір түрлері (носток, анабена) ... ... көп ... ... ... ... мұндайқарапайым тәсілі тек төменгі сатыдағыларға ғана емес, суда тіршілік ... ... ... ... де (сужапырақ, мүйіз жапырақ, егеушөп) тән. Осылай көбею нәтижесінде XIX ғасырда Еуропаға енген ... ... су ... кең ... ... ... деп атаған.
Саңырауқұлақтарда вегетативтік көбеюдің қарапайым жолы -- мицелийдің жеке ... ... ... ... ... ... арнаулы маманданған түрі кондиилер, оидийлер және хламидоспоралар арқылы жүзеге асады. Оидийлер мен хламидоспоралардың пайда болуы көбеюдің вегетативтік ... ... ... ... түрі ретінде қарастырылады.
Қыналар, денесінің арнаулы бөліктері -- соредийлері, ... ... ... ал ... мүктері өнімтал бүршіктері арқылы көбейеді. Өсімдіктердің вегетативтік көбеюі оның регенерациялық қабілетіне негізделген. Регенерация (латынша -- ... ... ... -- ... ... ... мүшелердің немесе тұтас өсімдіктің өсімдік денесінің жеке бөліктерінен, тіпті жеке ... ... ... ... ... ... зерттеу жұмыстарының нәтижесінде өсімдіктердің регенарация қабілетінің өте жоғары болатынын байқаған. Мысалы, жасаңшөп жапырақ эпидермасының бір жасушасынан тұтас өсімдік, сол сияқты ... ... ... гүл ... гүл желегінен, аталығынан тұтас өсімдіктер өсірілетіні белгілі.
Вегетативтік көбею кезінде аналық өсімдіктен пайда болған жас особьтар жиынтығы клон деп аталады. Гүлді ... ... ... ... ескі ... біртіңдеп бұзылуынан, каудекс, кіндік тамырдың партикулдануынан, сол сияқты жер беті және жер асты ... ... ... мен ... жас ... бастамасы ретінде жетіледі. Вегетативтік көбею табиғатта өздігінен жүретін табиғи және адамның қатынасуымен жүзеге асатын -- жасанды деп ... Бұл ... ... ... ... жоқ. Өйткені табиғи вегетативтік көбею өсімдіктердің регенерациялық қасиетіне, ал ... ... ... ... ... ... ... көбейтуге негізделген.
Жоғары сатыдағы сабақты-жапырақты өсімдіктер тамыр атпалары, тамыр ... ... ... (көген сабақтары), түйнектері, столондары, жуашықтары, өнімтал бүршіктері арқылы табиғи вегетативтік жолмен көбейеді.
Көптеген сүректі өсімдіктер және біраз шөптесін өсімдіктердің кейбіреуі тамыр ... ... ... ... бүршіктерінен өскен жас өркеңдер) арқылы көбейеді. Эндогенді бүршіктер жанама тамырлар сияқты жетіледі. Қосалқы бүршіктерден өсіп ... жас ... ... тез ... Мәдени түрінде мұндай өсімдіктер тамыр атпа - лары арқылы көбейтіледі. Тамыр атпалары арқылы көптеген сүйекті ... -- қара ... шие, ... сол ... ... тал, көк ... ... жөке, ақ қараған, серігүл, сиыр бүлдірген көбейеді. Шөптесін өсімдіктерден -- ... ... ... ... ... ... ... арқылы көбею негізінен көп жылдық шөптесін өсімдіктерге тән. Тамырсабақты өсімдіктерге: жыланқияқ, папоротник, селеу, қамыс, ... ... ... бидайық, адыраспан т.б. өсімдіктер жатады. Бұлардың жер астындағы өркендерінің буыны және буын аралықтары бар. Буындағы бүршіктерден жас ... ... ... ... ... етеді. Қысқарған тамырсабақтарда бүршіктер жиі орналасады да, олардың жер бетіңдегі өркендері де жиі шоқтанып жатады, ұзарған ... ... ... ... ... олардың жер бетіңдегі өркендері де сирек. Ұзарған тамырсабақты өсімдіктер жан-жаққа тарамданып, тез арада жайылып өседі.
Көптеген жатаған өсімдіктер ... ... ал ... ... ... ... арқылы көбейеді. Жатаған өсімдіктерге ақ бас беде, қой бүлдірген, қазтабан, жатаған, сарғалдақ, тас бүлдірген т.б. жатады.
Жатаған өркеннің топырақпен жанасқан ... ... ... ... осы ... ... ... бүршігінен жас өркен шығып, көбеюін жалғастырады. Жатаған өркендердің буын ... ... жас ... пен ... өсімдіктің байланысы үзіледі. Жас өсімдік те, аналық өсімдік те өз ... ... ... ... ... яғни ... жаңа ... -- жатаған өркендер жетіледі.
Төсемелі желі сабақты өсімдіктерде оның ылғалды топырақпен жанасқан жерінде жатаған ... ... ... ... жас ... ... болады. Желі сабағы арқылы көбею асқабақ тұқымдастарының өкілдеріне тән. Мысалы, колдан отырғызған асқабақ, қауын, қарбыз, қияр желілеріне өсімдік вегетациясының ... ... ... ... ... жанастыру арқылы көбейтуге болады.
Вегетативтік көбею қызметін атқаратын түйнектер -- тамыр мен ... түр ... ... өзі жер бетіңдегі түйнектер және жер астындағы түйнектер болып бөлінеді. Бұлардың бет жағындағы орналасқан ... ... жас ... өсіп ... ... ... жер ... цикламен, альпі қоғажайы, нарғызгүл, кольраби орамжапырағы және т.б. өсімдіктер көбейеді. Өнімтал бүршіктер -- кейбір папоротниктерде, мүк ... мен ... ... вегетативтік көбею қызметін атқаратын арнайы мүше. Өсімдіктерде ... ... тым көп ... тұқым сияқты шашылып, қолайлы ортаға түссе, тез өсе ... ... ... шөптер тұқымдасына жататын бөлме өсімдігі бриофиллюмның жапырақ жиегіндегі тісшелерінің арасында (ойыс жерінде) қосалқы бөлшектер бар. Бұл ... 2 -- 3 ... 1 -- 2 ... ... бар ... ... ... болды да, жапырақтан түскен жерінен қаулап өсе бас - тайды. Осы сияқты өнімтал бүршіктер кейбір шықшылдықтар жапырағына, папоротниктер жапырақ ... ... тән. ... ... ... ... түрі ... жуашық (тісшөпте) немесе түйнекше (мықыр таспада) түрінде кездеседі.
Табиғи вегетативтік көбеюді адам өз мақсатына пайдаланып, ... ... ... ... ... өсіреді.
Қолдан вегетативтік көбейту. Қолдан вегетативтік көбейту ерте заманнан қолданылып келе жатқан әдіс. Қолдан вегетативтік көбейтудің бірнеше жолы бар. ... бірі -- телу ... ... бір ... ... ... екінші өсімдіктің денесіне ұластыру. Телуді кейде трансплантация деп те атайды. Өз тамырыңда өсіп тұрған өсімдікті телітуші (под - вой) деп, ал оған ... ... ... бар ... ... деп ... үшін ... таңдап алынады да бірнеше мынадай талаптар орыңдалуы қажет: ... ... ... ... ... мол ... ... ауруға шалдықпаған сау бұтақтары алынады, телітушінің тамыр жүйесі жақсы жетілуі, телінушіден шыққан өркендерді қоректі затпен қамтамасыз етеалатындай қуатты болуы керек; ... ... ... ... ... ... берерліктей болуы қажет.
Осындай шарттар орындалғаңда ғана жақсы нәтижеге жетуге болады, Мысалы, жеміс-жидекті өсімдіктерден жүзімді алайық. Оның аса ... ... -- ... Жүзімнің өнімін төмендетіп жіберетін осы дерт. Ғалымдар мәдени жүзімнің сорттарын жабайы жүзімге телу ... бұл ... ... ... жабайы жүзім тамыры филлоксера ауруына төтеп бере алады. Сол сияқты раушан гүлін ... ... ... хош ... әсем ... ... бола - ды. Осы қасиеттеріне бола негізінде ғалымдар ... ... - рин, ... алманың мәдени сорттарын өзді-өзінің жабайы түріне теліп олардың жаңа сорттарын алды.
Компоненттер бір-біріне тез ұласуы үшін телінуші мен ... ... ... -- ... тағы ... ... ... бір-бірімен сәйкес келуі қажет. Компоненттердің арасындағы енген жасушалардан пайда болған қабат біртіндеп айналасындағы тірі ... ... ... ... екі ... ... тегі жағынан бір-біріне жақын болуы керек. Алшақ болса, ... ... ... және ... ... ... ... екі тұқымдасқа жататын өсімдіктерге қарағанда бір туыстың екі түрі өзара тез ұласады.
Телу тәсілдері. Қазіргі кездегі телудің жүзден астам тәсілі ... ... көп ... ... -- ... ... ... (қалемшелері арқылы) телу және көзшелеп телу.
Жанастыра телу үшін қатар өсіп ... екі ... ... ... ... ... етіп алады. Екеуінің де жанасар жақтағы беттерінің ... ... ... ... ... ... ... да сыртынан жұмсақ жіппен орап байлайды. Сүректі өсімдіктерді теліген кезде байлауға жөке ағашының суға салып жұмсарылған тін талшығы ... Осы ... ... компоненттер шөптесін өсімдікте 10 күнде, сүректі өсімдік те бір-екі вегетациялық кезеңде ұласады. Телінушінің ұласқандығы ... ... ... байқалады.
Жанастыра телу кезінде есте болатын жағдайлар: біріншіден, компоненттердің сылынған жерінің көлемі бірдей болуы; екіншіден, телінуші ... ... ... өркенінің кесетін жерден жоғарғы бөліміңде бүршіктерінің болуы. Телінгеннен бір немесе екі вегетациялық кезең өткен соң компоненттер ұласады, осы ... ... ... жағынан, телінушіні төменгі жағынан кеседі.
Кесінділеп телу тәсілдері ... ... ... ... ... телу және т.б. ... бар.
Копулировкада -- телушіге алынған қалемшенің 2-3 бүршігі болуы кажет, телінушінің қалемшесі мен телітушінің сабағынан ... ... ... және де ... камбий қабаттары сәйкес келетіндей диаметрлері бірдей болады. Коп - ... ... ... ... ... ағаш ... ... сеуіп қояды. Бұл телінген жерге ауру тудыратын микроорганизмдердің ұяламауы үшін қажет. Ал ... мен ... ... ... ... ... сәйкес келе бермейді. Мұндай жағдайда кесінділеп телудің басқа тәсілдері қолданылады.
Көзшелеп телу -- ... ... ... яғни ... ... ... ... алынады. Бүршікті алу үшін өркеннің бүршік тұрған жерінің жоғарғы және төменгі жағынан көлденең кесінді ... де, ... ... қарай аздап қабығын ілестіре көзшені сылып аламыз. Телітушіден Т ... ... ... ... ... ... Кесілген жердегі қабықты пышақтың ұшымен көтеріңкіреп, бүршікті ендіреміз. Бүршіктің ... ... ... қоямыз. Телінген жерге қайың көмірінің ұнтағын себеміз. Бұл жарақаттанған ... ... ... ... ... ... телудің басқа тәсілдерден тиімділігі компоненттер ... ... тез ... ... ... аз ... ... түседі.
Қолдан вегетативтік көбейтудің телуден басқа метаморфозданған мүшелерден, кесінділерден, сұлатпа шыбықтан, түбін ажыратып көбейту және тамыр ... ... ... жолдары бар.
Метамофрозданған мүшелерден вегетативтік көбейтуге түйнектерді, пиязшықтарды, ... ... ... ... ... ... түйнегінен өсіріледі. Оның көзшелері -- бүршіктер. Сол ... ... жер ... жеке ... болып шығады. Сондықтан картоп түйнегі үлкен болған жағдайда әр бөлігінде 1-2 көзшеден қалдырып бірнешеге бөліп отырғызады. Сол ... ... ... ... ... жер ... сабағының метаморфоздануынан пайда болған жер асты түйнегі арқылы көбейтеді. Жер алмұртының түйнегі тағамға, малға жем ретінде, ал техникада ... ... үшін ... Телу ... - телу үшін дайыңдалған телінуші қалемше, 2 - жарықшақтап ... 3 - ... 4 - ... К- ... (бүршік).
Кейбір өсімдіктерді тамырының метаморфоздануынан пай - да болған тамыр түйнектерінен көбейтеді. Мәселен, гүлді өсімдік нарғызгүлдің жанама ... ... ... ... үшін ... жуашықты өсімдіктердің (лалагүл, қызғалдақ, нарцисс, сүмбіл, амарилис т.б.) пиязшықтары вегетациясының ... ... ... Бұл ... 3-5 ... соң ... отырғызса. 4-5 жылдан соң қайтадан жетіліп жас өсімдік өседі.
Кейбір пиязшылықты өсімдіктерді түрі өзгерген жапырақтары -- ... ... ... ... ... ... ... арқылы көбейтерде баданасының сыртқы қабыршақтарын сындырын алып, оның түп жағын ... ... ... Бір жылдан соң қабыршақты құмнан шығарып алады да қайта өсіре бастайды. Сонда бұл қабыршақтар 3-4 жылдан соң ... ... үшін ... ... ... ... дегеніміз -- бойында бүршіктері бар өсімдіктердің вегетативтікмүшелерінің бір бөлігі. Мұны қалемше деп, көбейтудің бұл ... ... ... деп атайды.Өсімдіктердің түріне қарай олардың біреуін сабағының, екіншісін жапырағының, ал ... ... ... ... ... ... ... жасыл (жаздық) және қыстық деп бөлінеді. Жасыл қалемшелер арқылы негізінен бөлме өсімдіктерін көбейтеді.Ол үшін ... ... ... етіп ... 3-5 жапырағы бар (бүршікті) қалемшелер дайындап, оны ылғалды құмға отырғызып қояды. Қалемшелер түптенген (қосалқы тамырлар шығарып) кезде бүршік өсе бас - ... ... ... көпшілігі қыстық қалемшелер арқылы кебейтіледі. Қыстық қалемшелерді бір-екі немесе үш-төрт жылдық өркендерін ... 20-25 см) ... ... ... ылғалды құмға отырғызады да, көктемде питомникке көшіреді, онда күш алып, ұлғайып өскеннен кейін тұрақты ... ... ... ... ... ... жыңғыл, ақгүл ырғай, терек, тал, т.б. өсіріледі.
Тамыр қалемшені жуандығы 0,5 -- 2 см, ... 16-20 см ... ... ... ... сияқты өсіреді. Жапырақ қаламшелері арқылы бегония, глоксиния, лалагүл, қазтамақ сияқты өсімдіктер ... ... ғана ... алады. Бегония жапырағынан дайындалған қаламшелерде қосалқы тамырлар жапырақ тақтасының астыңғы ... ірі ... ал ... мен ... жапырақтың үстіңгі бетінде жетіледі.
Сұлатпа шыбықтан көбейту. Сұлатпа шыбық дегеніміз -- өсімдіктің вегетативтік жолмен көбейтуге арналған өркендерін өсімдіктің өзінде ... алу. ... ... ... өсімдіктерді үш түрлі жолмен көбейтеді. Олар: жатқыза сұлату, иілдіре ... тік ... ... ... -- ... өсетін өсімдіктердіңтамырлары бар сабақтарын бір-бірінен ажыратып өсіру. Түбінажыратып көбейтудің селекцияжұмысында мәні зор. Жеке-жеке ... ... ... ... ... ... тұқымын алуға брлады.
Тамыр атпаларынан көбейту - тамырдағы қосалқы бүршіктерден жер бетіне өсіп ... ... ... ... ... алып ... Бұл түбін ажыратып көбейтуге ұқсас, айырмашылығы өз тамырында өсіп тұрған аналық өсімдікті орнынан қозғамай тамыр атпаларынан өсіп шыққан жас ... ... алып ... ... ... шие, қара ... ... терек т.б. өсімдіктерді осы жолмен көбейтуге болады.
Жыныссыз көбею
Жыныссыз көбею споралары немесе зооспоралар арқылы жүзеге асады. Споралар (грекше spore-тұқым) құрлық ... тән, олар өз ... ... ... ... өте ... болғандықтан, ауа толқыңдары арқылы таралады. Зо - оспоралар (грекше -- жануар, zoospore -- ... ... ... ... қаныққан топырақта өсетін өсімдіктерге тән, бұлар талшықтармен жабдықталған, соның көмегімен өз ортасында қозғала алады. ... ... ... ... өсімдіктердің басым көпшілігі (балдырлар, саңырауқұлақтар), жоғары сатыдағы мүк тәрізділер мен папоротник тәрізділер көбейеді. Бұл кейінгілерін тұқым арқылы көбейетіндерденжеке-жекетипке бөлді. Мысалы, ... ... ... ... ... ашық ... типі және т. б. ... сияқты. Ботаниктердің басым көпшілігі осылардың ішіндегі соңғы пікірді құптауды.
Жылбұрындардың даму циклі. Жылбұрын -- өзі ... кел - ген ... ... ... ... ... (архегонийлі) шөптесін өсімдіктердің бір туысы. Мұны осы күні қырықбуын деп те жүрміз. Жылбұрынның жер астында бұтақтанып өсетін тамырсабағы болады. Одан жер ... ... ... ... шығады. Сабағының буын аралығы қамыстікі сияқты қуыс болады. Жасыл ... ... ... мен ... эпидермис жасуша қабықшаларына кремнезем сіңіп қатайып кетеді де, оларға қашырлағыштық қасиет береді. Бұл ... ... деп ... ... өсіп ... ... жылбұрын да споро - фит болып табылады. ... ... ... ... бо - лып ... масақшалары болады. Олар шоқтанып орналасқан бірнеше ұсақ-ұсақ жапырақтардан -- спорофиллден -- тұрады, оның пішіні алты бұрышы бар ... ... ... ... сабаққа қараған төменгі жағында 8-15 шамасыңда қалталанып біткен бүртіктері ... олар -- ... - гий. ... ... жасушалар редукция жолымен бөлінгеннен кейін ядроларында гаплоид санды хромосомасы бар жасыл түсті ... ... ... ... бо - ... ... ... қабықшасы үш қабатты: оның сыртқы қабатынан гигроскопты қасиеті бар ширатылған таспа тәрізді екі өскінше жетіледі. Олар ауа ылғалды ... ... ... қалады да, ал құрғақ кезде спорадан ажырап, өрмекшінің аяқтары сияқтанып тармақтанады. Осы таспа сияқты бөлімімен құрғақ ... ... ... жел ... бір жерден екінші жерге барып түседі. Қолайлы ортаға түссе споралар өсіп, олардан өскінше пайда болады. Бұның түсі жасыл, ... жағы ... ... ... ... ... телімдердің ұшында антеридий орналасады да, олардан көптеген ... ... ... ... аналық жыныс мүшесі архегоний папоротниктің архегонийіне өте ұқсас келеді де, ... көп ... ... ... ... Ұрықтанған аналық жыныс жасушасынан жылбұрынның жыныссыз ұрпағы пайда болады.
Бұрын барлық жылбұрын өскіншелерін дара ... ... тек ... ал ... ... ... ... жылбұрынның кейбір түрлерінің өскіншілері қос жынысты болып келетіні анықталды. Жылбұрын өскіншілерінің дара жынысты болып көрінетін ... ... ... бір ... ... бірдей жетілмеуі (архегоний бұрынырақ жетіледі), сонымен қатар олардың қоректену қарқыны да бірдей болмайды.
Жылбұрынның папоротниктерден ерекшелігі -- ... ... ... ... ... ... болып спорофиллдерінің айрықша жіктелуі. Жоғары сатыдағы өсімдіктердің көбею эволюциясының бағыты: ... ... ... ... жіктелулері, жыныстарының морфологиялық белгілерінің өзгешеліктері, өскіншелерінің редукциялануы.
Тең споралы папоротниктердің даму ... ... па - ... ... ... ... папоротникте жақсы байқалады.
Аталық папоротник -- қоңыржай белдеудің орман аймағында өсетін көпжылдық ... ... ... жер ... ... ... ... жер бетінде ірі қос қауырсын телімді жапырақтары (вайя) жетілген. Аталық папоротниктің тамырсабағынан ұлу тәрізді ширатылған ... өсе келе одан ... ... және ... ... ... ... аталық папоротник -- ядро фазалары тұрғысынан диплобионт (грекше -- екі есе, екі еселенген: -- тірі ... ... ... ... ... хромосома саны диплоидты. Өсімдіктің жапырақтары толық қалыптасқаннан кейін оның астыңғы бетінде орталық жүйкені қуалай қарама-қарсы ... ... ... ... ... Олар -- ... ... Спорангийдің тобы со - рус, ал споралы жапырақтар спорофиллдер делінеді.
Сорустар сырт жағынан үлпек қабат -- ... ... ... ... ... бетіңде меристемалық төмпешіктер ретінде пайда болады. Оның сыртқы жасушалары спорангий қабықшасын түзеді де ішкі ... ... ... ... -- ... ... ... жасайды. Бұл ұлпаның біраз жасушалары төселмелі қабатты, яғни тапетумды (грекше -- ... ... ... митоз жолымен бірнеше рет бөліне келіп спорогенді түзеді. Спорогенді ұлпа -- ... ... ... Олар ... ... бөлінеді, сөйтіп гаплоидты мейоспаралар тетрадасы түзіледі. Споралар пісіп жетілген соңспорангий жарылып, споралар ауа толқыны арқылы шашылады. Сонымен папоротниктің ... ... ... ... ... Спорангий және мейоспоралар пайда болатын өсімдік -- спорофит ... ... -- ... Спо - ... -- споралы өсімдік немесе жыныссыз ұрпақдеп аталады. ... ... ... ... папоротник спорофит -- жыныссыз ұрпақ.
Қолайлы ортада споралардан өскінше қалыптасады. Өскінше -- ... ... ... барлығы гаплиодты. Сырт көрінісі жағынан өскіншенің диплобионт өсімдіктен (спорофиттен) үлкен ... бар. ... ... ... ... ... ... көлденеңі 1 см-ге дейін (жасыл түсті), барлық жасушалары хлорофилді, көп жасушалы пластинка. ... ... ... және ... ... ... балдырларға ұқсас. Өскінше денесінің төменгі сүйірлеу жағынан өсіп шыққан ризоидтары арқылы ортасына бекініп, су және минералдық ... ... ... жасушаларында органикалық заттар түзіліп, өз бетімен қоректенеді.
Біртіндеп өскіншенің топыраққа қараған астыңғы бетінде ... ... ... ... ... одан ... ... жыныс мүшесі архегоний пайда болады. Папоротниктің антеридийлері іші спермогендіжасушаларға толы ... ... Онда ... ... ... көп ... сперматозоидтар жетіледі.
Архегонийдің пішіні құмыра (колба) тәрізді. Оның ендірек белігі -- ... ... ... -- моты деп ... ... ... жасушасы мен құрсақ қаналша жасушасынан, ал мойыны мойын каналша жасушаларынан тұрады. Архегоний пісіп жетілген кезде мойны ... ... ... ... ... және сілемей бөлініп суға шығады.
Сурет. Аталық папоротниктің көбею мүшелері:
1- спорофиттің ... ... 2 - ... сорусы; 3 -қабығы жарылған спорангий;4 - спораның өсуі; 5 - өскінші; 6 - антеридий; 7 ... (а - жас, 6- ... - өсіп ... келе ... спорофит; ЖК- жұмыртқа жасушасы; Қкк - құрсақ қаналша жасушасы; МК -- мойын ... ... ... ... ... ... ... құрсақтағы жұмыртқа жасушасын ұрықтандырады, зигота пайда болады. Диплоидты зигота архегонийде ... ... ... жаңа ... ... ... Ол ... кезде өскіншенің есебінен қоректенеді, көп кешікпей, алғашқы жапырақтар мен қосалқы тамырлар шығарып, ... өз ... ... ... де, ... ... ... папоротникте шекарасы мейоспоралардың пайда болуы (диплофазадан гаплофазаға өту) және жыныс процесі (гаплофазадан диплофазаға өту) ... ... ядро ... ... ғана емес, бір-бірінен тіршілік ерекшеліктері, құрылысы және атқаратын қызметі жөнінен айырмашылығы бар екі ұрпақ заңды түрде алмасады. ... ... -- ... ... ересек папоротник және жынысты ұрпақ -- гаметофит (гаплоидты) өскінше бірін-бірі ауыстырып ... ... ... ... басым, өйткені ол қуатты жетілген вегетативтік мүшелері бар -- ... өмір ... ... ... ... -- ... өмір ... денесі нашар жіктелген, талломнан тұратын, көлемі өте ұсақ алмасу гетероморфты (грекше -- әр ... әр ... ... споралы папоротниктердің дамуы циклі. Бұдан бұрын қарастырылған аталық папоротникті тең споралы дедік. ... ... ... ... және одан өсіп ... ... қос жынысты, пішіндері, көлемі бірдей болып келеді.Жоғары сатыдағы ... ... ... ... екі типі соған сәйкес өскіншілердің де екі типі жетілетін топтары бар. Мысалы, плаун тәрізділер класына жататын әр түрлі ... ... ... даму ... қарастырайық.
Сурет. Папоротниктердің даму циклінің сызба-нұсқасы:
(1 -- ... Т -- ... Сп -- ... К -- ... ... бөліну)
Селагинелла туысының түрлері -- майда ... ... ... ... ... ... -- спорофит дип - лобионт. Өркендерінің ұшында өс және оған ... ... ... спорофиллдерден тұратын споралы масақ немесе стробилдері (грекше -- бүр, ... ... ... ... ... ... орналасады.
Сурет. Селагинелланың көбею мүшелері.
1 - өсімдіктің жалпы көрінісі; 2 - ... ... 3 - ... 4 - ... 5 - ... ... 6 - сперматозоид; 7 - аналық өскінше; 8 - ... ... ... МКС - ... МГС - ... П К - проталиальды жасуша; РИЗ - ризоидтар; АПх - архегоний; Ұ - ұрық; Та - тапетум (төселмелі қабат); МГСқ - ... ... ... ... ... оның бір ... микроспорангийлер (грекше -- майда, кшкентай) және мегаспорангийлер (грекше - үлкен, ipі) жетіледі. Екеуінің де ... ... ... ... оның іш ... төселмелі қабаты (тапетум) жәнеспорогенді ұлпасы бар. Микроспорангийдің барлық спорогендіжасушалары мейоз жолымен ... өте ... ... ... ... ... ұлпаның бір жасушасы ғана споралардың аналық жасушасының қызметін атқарады. Ол өсе келе ... ... ... ... жасушалар өліп, қоректік затқа айналады. Аналық жасушамейоз жолымен бөлініп, қалың қара қабықшамен қапталған ірі мегаспоралардың (бұл жай ... ... ... бір ... ... ... ... споралардың екі кейпі спорангийлерден шашылып түседі. Түскен ... ... ... ... микроспоралардан өте кішкентай, құрылысы қарапайым аталық өскіншелер, ал мегасоралардан -- одан гөрі ... ... ... өсіп шығады. Бұл екеуі де микроспора немесе мегаспора қабықшасының ішінде қалып ... ... ... ... ... өсуі ... өз ... басталады.
Аталық өскінше ризоидалды деп аталатын бір ғана вегетативтік жасушадан және екі талшықты сперматозоидтар қалыптасатын бір антеридийден тұрады. Су ... ... ... ... ... ... өскіншеге жылжып жетеді. Сперматозоидтар шыққан соң аталық гаметофит тіршілігін аяқтайды ... ... ... ... ... жасушасы, екінші спермий және тозаң түтікшесінің вегетативті ядросы ыдырайды. Жұмыртқа жасушасы ұрықтанғаннан кейін мегаспорангийден (тұқым бүрінен) тұқым қалыптасады. Ұрықтанған жұмыртқа ... жас ... ... болып саналатын тұқымның ұрығын береді, ал аналық гамето - фит тұқымының алғашқы эндосперміне, яғни қор заттары жиналатын ұлпаға айналады. ... ... ... үш бөлімнен: ұрық, эндосперм және тұқым қабықшасынан тұрады.
Қарағайда тозаңдану, ұрықтану және тұқымның пісіп жетілуі процестері екі жылға ... ... ... ... ... микропилеге қарай бағытталған гипокотиль ұрық тамыршасы мен шоқтанып төбе ... ... ... тұқым жарнақтарының жапырағы айқын байқалады.
Қарағайдың даму циклінде спорофит басым, көмескіленген антитетикалық ұрпақ ауысу байқалады.
Гаметафиттері дара жынысты, гаплоидты, қатты ... ... ... ... етеді. Аталық гаметофиті тозаң тозаңқаптан шыққаннан кейін нуцеллусқа бекінгенге дейін өз ... ... ... ... ... жаңа ұрпақ беретін (одан бірден аналық өсімдік сияқты спо - рофит өсіп шығады), көбею және таралу қызметтерін атқаратын ... ... және ядро ... ... ... және ... ... бірін-бірі толықтырып отырады. Өйткені жыныссыз көбею кезінде түрдің саны артса, жынысты көбеюде ұрпақтың сапасы ... ... да ... ... басым көпшілігіне ұрпақ ауысу тән, яғни жыныссыз ұрпақ жынысты ұрпақпен және, керісінше ауысып отырады.
Жасыл балдырлардың даму ... ... ... ... ... ... ... Бұл балдырлардың денесіндегі кәдімгі клеткаларының немесе зооспорангия деп аталатын клеткалары протопластарының бөлінулері ... ... ... ... ... ... болмайды, өсімдік түріне қарай оның сүйірлеу келген жағында 2-4, кейде одан да ... ... ... ... соң ... түлеп, сыртында қабықша пайда болады да, жай спораға айналады. Ол бірте-бірте өсе келіп, баяғы өзін туған аналық ... ... ... ... Бұл - ... ... жыныссыз жолмен көбеюі.
Біраз балдырлар жынысты жолмен де көбейеді. Олардың гаметалары ... ... ... ... ... ... зооспора сияқты болады, бірақ одан көлемі - ... ... ... клеткалардан бөлініп шығысымен-ақ, өзара бір-бірімен қосылады, копуляцияланады. ... ... ... ... ... ... жасыл балдырдың жынысты жолмен көбеюлері изо -, гетеро және оогамия үш түрлі болады. ООгамия кезіндегі ... ... ... ... - ... ал аталық гаметаны түзетін клетканы антеридия деп атайды.
Изо-, гетеро- және оогамия ... ... ... ... ... пайда болады. Бұл қатты қабықшаға орнады да, біраз уақыт тыныштықта жатады. Одан соң ... ... ... төрт ... өсіп ... ... олар ... жолмен қайтадан көбейе бастайды. Зиготада зооспоралар пайда болар кезде (көптеген балдыр түрлерінде) клетка ... ... ... Сондықтан да ондағы хромосома саны - гаплоидты. ... ... тек ... ... ... ... түрлерінде жыныссыз және жынысты жолмен көбеюі де, ядро фазаларының алмасуы да белгілі тәртіппен жүре бермейді.
Архегонийлі өсімдіктердің даму циклдері.
Архегоний деп ... ... ... ... ... ... ... деп атайды. Бұл аты 1876 жылы орыс ғалымы И.Н. Горжанкин ботаника ғылымына тұңғыш рет ... ... ... мен ... ... ... жылбұрындарды, плаундарды, селегинеллаларды және т.б.) жатқызған болатын.
Осы кезде систематиктердің кейбіреулері осы жолды мақұлдап архегонийлі өсімдіктердің барлығын бір жерге топтастыра ... ... бір ғана ... ... Олардың кейбіреулері бұдан ашық тұқымдыларды бөліп тастады. Ал қайсібір систематиктер: деп, бұларды жеке-жеке ... ... ... мүктер типі, папоротник тәрізділер типі, ашық тұқымдылар типі және т.б. деген сияқты. Ботаниктердің басым көпшілігі осылардың ішіндегі соңғы пікірді ... даму ... мүк ... ... ... ... ... өсімдіктердің бір бөлімі. Бұл бөлімге енетін өсімдіктердің құрылысы өте қарапайым болады. Оларда тамыр болмайды, көпшілігінің денесінде жапырақтары мен ... ғана бар. ... ... таллом деп аталады да, ол жер бетіне төселіп өседі. Анатомиялық құрылысы жағынан алғанда, олардың ... ... ... ... ... ... бөдімдері ұшында көптеген жыныс мүшелері (антередий, архегоний) орналасады.
Аталықтары (антеридий) - сопақтау немесе шар тәрізді келетін және оның бір ... ... ғана ... ... ұсақ ... Оның ... ... біткен клеткалары болады, олардың әрқайсысынан екі-екіден аталық жыныс клеткасы - ... ... ... бір ... екі ... болады.
Аналықтары (архегоний) көлемі ұсақ, пішіні колба тәрізді дене. Оның төменгі жағы ұлғайып келіп, онда ... ... ... - ... ... ал ... жағы ... бітеді де, іші түтікшеленіп кететін клеткалардан тұрады. Ұрықтанар алдында бұлар сілемейленіп, нәтижесінде ... ... ... зат ... ... ... ... да, сперматозоидтардың жұмыртқа клеткасына жүзіп баруына себепші болады.
Көптеген мүктердің антерийдилері мен архегонийлері екі өсімдікте болады. ... да олар екі үйлі ... Бұл ... өсімдіктердің жыныс клеткалары тек су арқылы ғана ұрықтанады.
Мүктердің жыныс мүшелері орналасқан вегетативтік ... ... ... ұрпағы гаметофитдеп аталады.Ұрықтанған жұмыртқа клеткасынан спорогон (спорогоний) пайда болады. Спорогон - мүктің жыныссыз ұрпағы. Ол ... ... ... ... бар мүктердің 22 мың шамасында түрі белгілі. Олар: бауыр мүгі және ... ... деп ... 2 ... ... ... ішіндегі жапырақты мүктердің даму цикліне тоқталайық.
Жапырақты мүктердің даму циклі.Антеридий мен архегоний жапырақты мүктер сабағының ұшына ... Олар - екі ... ... ... ... қабат қалта сияқты келеді, олардың әрбір клеткаларынан - сперматогендік клеткаларынан 1-2 сперматозоид пайда болады. Жеке сперматозоидтың ... ... ... ... ... ... екі ... орналасқан. Балдырлардың огонийлеріне қарағанда жапырақты мүктердің архегонийлері үнемі көп клеткалы болады. Оның түп жағындағы қомақтанып жатқан бөлімінің ішінде аналық ... ... ... оның дербес қабықшасы болмайды.
Жыныс клеткалары жетіліп бітісімен антерийдийдің төбесі шытынайды да, оның ішіндегі толып жатқан сперматозоидтер сыртқа шашылады. Сөйтіп, ... ... ... шырышына жабысып, оның төменгі жағында сілемейге толған мойны түтікшесімен жылжып отырып, аналық жыныс клеткасына жетеді - ұрықтанады.
Ұрықтанған аналық ... ... ... ... ... пайда болады да, сол мезетте-ақ ол бөліне бастайды. ... одан ... - ... өсіп ... ... клетка ядроларындағы хромосома саны - диплоидты. Спорофиттің тірсегі ұшында ... ... ... ішінде көптеген дара клеткалар жатады, олардан бірте-бірте археспорий деп аталатын спора клеткалары шығады. Археспорий клеткалары одан әрі ... ... ... ... ... де ... саны гаплоидты ұсақ-ұсақ бір клеткалы споралар пайда болады.
Қорапшаның төбесі шытынайды да, оның ... ... ... (ядросында гаплоидты саны бар) споралар сыртқа шашылады. Сөйтіп, олар ... ... ұшып ... ... ... түсіп, өсіп-өнеді.
Жапырақты мүктердің бұл споралары одан әрі тармақтанып өсе бастайды (ол сыртынан қарағанда ... ... ... та көрінеді), сөйтіп, ол бұдан былай протонема деп аталады. Протонеманың бойында әлде неше ... ... ... да, ... ... жапырақты мүкке айналады. Сонымен, осы жолмен өсіп шыққан жапырақты мүкте әрмен қарай антеридий мен архегоний тағы да пайда ... ... және онда ... ... жыныс мүшелері бар кәдімгі мүк өсімдігі клетка ядросының хромасомалары гаплоид санды болады. Диплоидты саны бар ... ... ... ... ... бастап тек споралар жасап шығаратын археспория клеткаларының бөлінуіне дейін ғана болады. Сөйтіп, тірсек басында орналасқан ... - ... - ... ... ... біз мүктің даму циклінде кездесетін жынысты және жыныссыз жолмен көбеюінің дұрыс ауысу жолын көреміз. Жынысты жолмен көбейетін мүшелері жапырақты- ... мүк ... ... ... протонемамен қоса жынысты ұрпағы гаметафит болады да, оның клетка ядроларында гаплоид санды хромосом ғана кездеседі.Жыныссыз жолмен көбеюге арналған клеткалар ... ... ... ... ... жыныссыз ұрпақ - спорофит болады. Мұның клеткаларындағы (гаметофит шығатын спорадан басқасында) ядро гаплоид хромосома ... ... даму ... екі ұрпақ дұрыс ауысып отырады да, бұлардың ішіндегі өктем болып өсетіні жынысты ұрпағы - ... ал ... ... - ... бірнеше күн өсіп тұрады да, гаметофитке мүлде тәуелді болып, оның денесінде не ... ... ... ... өмір ... ... ... көбеюі.
Ашық тұқымдылар мен жабық тұқымдыларда көбею және таралу қызметін споралар емес, тұқымның өзі атқаратындықтан, оларды тұқымды өсімдіктер деп ... ... ... ... өте көп мөлшерде пайда болып, пісіп жетілген соң өсімдіктен түседі де аналық өсімдікке ұқсас жаңа өсімдіктің бастамасын береді. Тұқымды өсімдіктердің ... ... ... ... - ... әсіресе аналық гаметофит өзінің дербес тіршілік ету қабілетін жойып, тек спорофиттің есебінен өмір сүруі. Осы арқылы құрылықта тіршілік ... ... ... ... ... ... үшін гаметалар суды қажет етпейді, бұларда аталық ... ауа ... не ... жолмен таралып, тозаңдану процесі жүзеге асады.
Тұқымды өсімдіктер әр түрлі споралыларға жатады. Ашық тұқымдылар және гүлді өсімдіктердің спорофиттерінде ... ... ... ... мен мегаспорангий пайда болады. Әдетте микроспоралар мен мегаспоралар спорангийлерден сыртқа шашылмайды. Олар қорғаныш қабілеті бар қабықша ішінде аналық спорофитте өсіп ... яғни ... және ... ... ... ... - мегаспорангийлердің ішінде жүреді.
Тұқым бүршігінен тұқым пайда болады. Тұқым бүрі - іш жағында аналық ... ... ... ... ... Бұдан кейін зиготадан жаңа спорофиттің ұрығы қалыптасады. Ұрықтанудан ... ... ... ... ... ... Тұқым жетілген кезде мегаспорангийдің жабындары тұқым қабықшасына айналады. Тұқымның қор ... ... ашық ... мен ... ... әр түрлі жолмен қалыптасады.
Аналық өсімдіктер денесінде пісіп жетілген тұқым, вегетациялық дәуірдің аяғында жерге түседі де, біраз уақыт ... ... ... ... өзіне қолайлы жағдай туған кезде өніп, жас өсімдікке айналады.
Сөйтіп, споралық өсімдіктердің жас ұрпағы спораларды өсіп ... ... ал ... ... ... сай, жер ... тұқымынан таралады. Тұқымды өсімдіктерде спора арқылы жыныссыз жолмен көбею қасиеті де ұшырамайды. Бұл қасиетті білу үшін тек морфологиялық және ... ... ... ғана ... ... жеке ... ... жоғары сатыдағы споралы өсімдіктер мүшелері бөлімшелерімен гомологиялы салыстыру жөнінде сөз болмай тұрған кездердің ... ... ... ... бері ... ... 50-ші жылдарынан бастап) немістің атақты ботанигі Гофмейстер заманынан гүл бөлімшелері былай болып аталып келеді:
Қылқан жапырақты өсімдіктердің даму циклі
Жалаңаш тұқымды өсімдіктердің ... ... 1880 жылы Н.И. ... ашып, сипаттады. Қылқан жапырақты өсімдіктер классының ең ірі тұқымдасы Қарағай тұқымдасы болып саналады. Жалаңаш тұқымды ... даму ... ... ... - Pinus ... ... ала ... қарастырамыз
Сурет . Кәдімгі қарағай.
Кəдімгі қарағай қолайлы жағдайда биіктігі 50 м-ге ... ... ... өсімдік. Қарағайдың орташа тіршілік ұзақтығы 500 жылға, қылқанының (жапырағының) - 2-3 жылға дейін жетеді. Орманда ол 40 ... ... ... 15-20 ... ... Тұқымның түзілуі тозаңданудан басталады. Қарағайдың тамыр жүйесі - кіндік тамыр жүйелі. Оның діңі ... тік, ... ... ... жуандайды. Өркені екі түрлі - ұзарған жəне қысқарған. Қылқандары жұп, қысқарған өркенге орналасқан. Олар екпелерінде тек ... жылы ғана ... ... ... ... бірінші жылында дара қылқандар болады. Қарағай басқа да Қылқан жапырақты өсімдіктер сияқты бір үйлі жəне ... ... ... Спора түзуші масақшалар ерекше түзілімдер - стробиллдерде (бүрлерде) жинақталған. Аталық жəне ... ... ... əртүрлі. Аталық бүрлер өте ұсақ, сары түсті, пішіні эллипс тəрізді, ұзындығы 4-5 см, диаметрі 3-4 см, ... ... ... ... ... ... бір-біріне тығыз орналасқан, əрқайсының осі бар, остеріне спираль бойына микроспорофиллдер - ... ... ... ... ... ... тұқымды өсімдіктің аталықтары сияқты қарастыруға болады. Осьтің негізінде қорғаныш қызметін атқаратын қабыршақ тəрізді төменгі жапырақтары болады. Микроспрофиллдердің пішіні жұмыртқа ... ... ... ... жағында екі паралелль микроспорангийлері (тозаң қаптары) бар. Күзге қарай микроспорангийлерде көп ... ... ... ... ... ... Көктемде микроспоралар редукциялық жолмен бөлінеді. Нəтижесінде əр диплоидты аналық жасушалар 4 ... ... ... ... ... ядро жəне екі ... ... Ішкі қабықша жұқа - интина; сыртқы - экзина, торланған суреті бар, біршама ... екі ... ... ... соған байланысты екі ауа қапшығы түзіледі. Осы микроспорангийде микроспоралар өнеді де, аталық гаметофит (тозаң) ... ... ... ... ... ... дамуы микроспораның ядросының екі кіші проталлиалды жасушалар (аталық өскіншенің ... ... ... ... ... да, олар көп ... жойылып кетеді. Бұл протоллиальды жасушалар - өскіншенің жалғыз жасушалары. Өскіншенің тіршілігінде олардың қызметі анықталмаған. Одан кейін микроспораның ядросы тағы да ... ... екі ... түзіледі: аталық гаметалар - спермиилер қалыптастырушы кіші антериальды жəне ірі вегетативті жасуша - ... ... ... тозаң түтігінің көмегімен аталық гаметалар жұмыртқа жасушасына жеткізіледі. Сондықтан, аталық гаметофит ... ... ... - антиридийлерден толығымен айырылады. Ары қарай микроспораның жабыны тозаңның жабынына айналады. Оның пісіп ... ... ... тік ... арқылы жарылып, тозаң сыртқа шашылады. Тозаң қапшықтары тозаңдардың желмен таралуын жеңілдетеді. Одан кейінгі аталық гаметофиттің дамуы тозаңданудан кейін жүреді, яғни ... ... ... ... Қарағайдың аналық бүрлері дара орналасқан, аталықтан ірі жəне көктемгі жас өркендердің ең ұшында түзіледі . Бүрлер қызғылт түсті жəне олар ... ... ... ... ірі ... ... негізгі осінің сырт жағында ұсақ қабыршақтар орналасқан. Сыртқы қабыршақтар ... ... ... деп ... Осы ... ... ірі жəне ... тұқым қабыршақтары түзіледі, олардың үстіңгі жағында екі-екіден ... ... ... ... ... Аналық гаметофиттің қалыптасуы тұқымбастамасында жүретін процесстермен бірге ... ... ... ... ... біртекті диплоидты жасушалардан тұрады. Содан кейін бір ірі археспориальды жасуша оқшауланады, ол мегаспораның аналық жасушасына айналады. Ол (нуцеллустың, яғни ... ... ... ... нəтижесінде төрт гаплоидты мегаспоралар түзеді. Олардың үшеуі жойылады да, төртіншісі (төменгісі) митоз жолымен бірнеше рет бөліну нəтижесінде қоректік заттарға бай ... ... ... ... ... ... ... эндосперм деп аталатын аналық өскіншеде (жалаңаш тұқымдыларда ол гаплоидты жəне ұрықтанғанға ... ... ... ... екі ... ... екі архегония - аналық жынысты көбею мүшелері ... ... ... ... архегонийі редукцияға ұшыраған, бірақ жақсы жетілген жұмыртқа клеткасы болады. Желдің көмегімен аталық бүрлердегі тозаң ... ... ... ... ... ... де, ... ұсталып қалады. Тозаңданғаннан кейін жабындық қабыршақтар жақындап (жабылып), бүр жұқа шəйір қабатымен қапталады. Шəйір бүрге ауаның, ... ... ... жəне ... төменгі температураның əсерінен сақтайды. Бүр біртіндеп қызыл түсін жояды, көлемі ұлғаяды жəне ... ... ие ... Бір жыл бір ... ... ... өнеді. Тозаңның өну процесі келесідегідей: Тозаңның сыртқы қабықшасы (экзина) жарылады, осы кезде микроспораның вегетативті жасушасы ұзын ... ... ... ол ... арқылы архегонийге енеді. Осы уақытқа тозаңның антеридиальды жасушасы талшықсыз екі ... ... ... бөлінеді, олар спермиялар деп аталады. Архегонийге жеткенде тозаң түтігі ажырайды да, бір ... ... ... ядросымен қосылады, ал екіншісі өледі. Ұрықтану нəтижесінде ... ... ... ... ... ... Оның дамуы эндоспермдегі қоректік заттардың қоры есебінен жүреді. Қалыптасқан ұрық - тамыршадан, сабақшадан, бірнеше тұқымжарнағынан (5-12) жəне ... ... ... ... жұқа ... ... түзіледі, ол эндоспермді қоршап тұрады, ал интегументтерден ... ... ... ... ... тұқымбастамасы тұқымға айналады. Тұқымдар екі-екіден тұқым қабыршағының негізінде жатады жəне арнайы олардың жел арқылы таралуын қамтамасыз ететін ... ... . ... тұқымының қалыптасуы екінші жаз бойы жүреді. Осы кезде аналық бүрлердің көлемі өте ... ... ... ... уақытта оның қабыршақтары құрғайды, қоңыр түске ие болады, аздап ашылады да, тұқым жеңіл шашылады.
Сонымен, ... ... даму ... ... ... пісуіне дейін екі жылға созылады. Жыл сайын ... үш ... ... ... болады: 1) қызыл, кіші - ... ... ... ... 2) ... ірі, ... - оларда ұрықтану процессі жүреді; 3) қоңыр - оларда ... ... ... жүреді (7 сурет). Қарағайдың тұқымында олардың жел арқылы алыс жерлерге таралуын қамтамасыз ететін ... ... ... тұқымды өсімдіктердің негізгі өкілдері: Қарағайлар қатары - Pinales. Бұл ... ... ... - Pinaceae, туыстарына мыналар жатады: Қарағай - Pinus, Шырша - Piceae, Май ... ... - Abies, Бал ... - Larix, Кедр - Cedrus.
Қарағайлар тұқымдасына жататын көптеген өкілдерінің ... ... ... ... ... ... ... Саңырауқұлақтардыңгифалары тамыр аймақтарының түкшелеріне өте тығыз шырмалып, тамырдың өсуін тежеп, ал кейде олардың өсуін ... ... ... аса ірі ... ... ... балқарағайының - Larix decidua бойының ... 80 м ... ... 1,5 мжетеді. Қарағайлар өкілдерінің сүректері түстеріне, фактурасына, сондай-ақфизикалық қасиеттеріне қарай əр түрлі болып келеді.
Ежелден ағашы негізгі құрылыс материалы ... ... ... ... жəне де ... аңыз болып жеткен Давид пен Саломонныңсарайлары осы ... ... ... ... ... ... - Pinus 100-дей түрі бар, олар ... ... ... ... топтасуына жəне олардың түстеріне, пішіндері мен
бүрлерінің көлеміне қарай ерекшеленеді. Бөрікбасы - жұмыртқа тəрізді-дөңгелек пішінді анық топтасыпорналасқан ... ... бар. ... ... ... қабыршақ тəрізді; қылқан жапырақтары тек қысқарғанөркендерінде 2-5 тен топтасып орналасады. Олар қатты, тікенді, ... ... ... ұзақтығы 2 ден 6 жыл. Қылқан жапырақтары ... ... ... ... ... ... Əр ... түрлерінде бүрлері мен тұқымы тозаңданғаннан кейін 2-шінемесе 3-ші жылы пісіп жетіледі. Бүрлердің тұқымдық қабыршақтарыныңұшы кеңейген, өзіне тəн ромб пішінді айдар - ... ... бір ... (Pinus ... ... ... ... соң, ашылады жəне тұқымы қанатша тəрізді өсіндісінің көмегі ... ... жаңа ... ... ... ... - спорофитке; кейбір түрлерінде(P.sibirica) - бүрлері түгелімен (тұтас) ... ... ... ... ... ... ... шаруашылығына қолдануға ең
пайдалысы Румелий қарағайы - P. peuce (Балқанда табиғи өседі) жəнеВеймут ... - P. strobus ... ... ... ... ... ... қарағай (Pinus sylvestris) - Қазақстанның жарық қылқандыжəне аралас орманды алқаптарында басым ... ... ... ... ... мен ылғалдылығын аз талап етеді, бірақ ауаныңластануына сезімтал. Қылқан жапырағы қатты, ұшы үшкір жалпақ дөңестеу, қылқаны екідентоптасып ... ... ... - ... ... піседі; тұқымы ала шұбар қанатшатəрізді өсінді.
Шəйір (смола) химия өнеркəсібінде құнды шикізат ... ... ... ... ... көп ... дəрумендер(витаминдер) болады. Кəдімгі қарағайды отырғызу санитарлық - гигиеналықзор роль атқарады.
Сібір қарағайы (P.sibirica) - ... ... ... түзеді. Қарағайдың бұл түрінде өте ұзын қылқан жапырақтары бесеуден топтасыпорналасқан. Өркендері жуан, қалың сарғыш түсті түктермен қапталған. Бүрлері ірі, тік ... ... ... ... ... ... қалың қабықшамен қапталған жəне де құрамында көп бағалымайлар бар, медицинада пайдаланылады. Тұқымы тозаңданғаннан кейін, екінші жылы ... ... Осы ... түрі ... ... ... ылғалдылығы менқұнарлығын орташа талап етеді. Сүрегі жұмсақ, қаламдар дайындауға ... ... ... кеңінен пайдаланады, одан скипидар, канифоль; қарағайдың қылқанжапырағынан дəрумен жəне эфир майлары алынады. Сəндік өсімдікретінде отырғызады. Кедр ... - Cedrus. Кедр ... 4 түрі бар, оның ... ... жəне 1 түрі Гималайда өседі. Закавказьеде жəне Қырымда ... ... ... ... - C. libani, ... кедрі - C. аtlantica менГималай кедрі - C.deodara өсіріледі. Кедрлердің бөрікбасы кеңінен шашыраңқы, қылқандарының ... ... ... ... ... ... ал қысқарғанөркендерінде қылқандары 40-тан топтасып орналасады. Қылқаны қатты, тікенді, тіршілік ұзақтығы 3 жылға ... ... 2-3 ... ... ... одан ... түсіп қалады. Нағыз кедр - C. libani (ливан) қылқандары 30-40 тан топтасыпорналасқан жəне де ... ... ірі ... ... ... Кедр түрлерінің ерекшелігі алып ағаштар (40-50 м ... ... ... ... 2 ... ... ... ұзақтығы 2000-3000 жылғадейін жетеді. Шырша туысы - Picea. Шыршалар туысының 45 түрі бар жершарының Солтүстік аймақтарында, жəне ... ... ... ... Шыршалар биік, біршама немесе тегіс ақшылдау сұр түсті ... ... ... ... ... ... ... сүйгіш ағаштар. Тамыр жүйесі жер бетіне жақын жатады. Қылқаны төрт - ... ... ... лептесіктер қатары 4 қырының əрбір жағында немесе екі ақ жолақ тəрізді лептесіктері ... ... ... ... ... ... сабаққа жапырақжастықшасы арқылы қабықтың өсіндісінде орныққан, олар түскеннен кейінұсақ түрінде ... ... ... бүрлері (жас) өркендерінде вертикальды орналасқан жəне бірвегетациялық кезеңде пісіп жетіледі. Тұқымдары пісуге жақындағандабүрлері салбырап тұрады, ... ... ... жəне ... біткен соң, үзіліп түседі. Шыршаның тұқымдары ұсақ, ұштары сүйірленген, қанаты бар, төменгібөлігі қасық тəрізді тұқымды ... ... ... ... ... өскінінің 6-12 тұқым жарнағы болады. Маңызды өкілдеріне жататындар: Кəдімгі ... - P. abies, ... - P. obovata; жиі ... ... ... - P. pungens, ... ... жəне күміс түсті; аздап кездесетіндері: Канадашыршасы - P. canadiensis, Қара шырша - P.nigra, Серб ... - ... ... ... ... м теңіз деңгейліктерінде биіктігі 40 масатын диаметрі 2 м жететін Тянь-Шан шыршасы (Шренк) - P. ... ... Бұл түрі ... ... ... орманның эдификаттары болыпсаналады; жуан жəне тікенекті қылқаны бар. Кəдімгі шырша (P. abies) - ең ... ... ... ... ... майда ине жапырақтары (топтасып орналаспаған) қою жасыл түсті, қылқандарының тіршілік ету ұзақтығы 7 ден 10 жылға дейін. ... төрт ... ... ... ... ... Аналық бүрлері аталыққа қарағанда ірілеу, өркендерінің ұшында орналасады
жəне ... жылы ... ... ... ... ... ... тұрады тозаңдануы, ұрықтануы жəнетұқымның пісіп жетілуі біржылдың ішінде ... ... ... ... жəне ... ... ... шыршасы (P. obovata) - кəдімгі шыршаға өте жақын, бірақ ... ... ... ... ... туысы - Abies. Май қарағайдың ... ... ... 9 түрі ... Май ... ірі ағаштар, бұтақтарытоптасып орналасқан. Қабығы жұқа, тегіс немесе қабыршақты. Қылқаны, Бүтін жапырақты майқарағайдан (A.holophylla) басқасында - жалпақ, ... ... оның ... ... екі ақ ... балауыздан тұратын жолағыболады, жалғыздан орналасады. Аналық бүрлері цилиндр пішінді тікорналасады, бір вегетациялық ... ... ... содан соң түсіп қалыпотырады, ал қабыршақтары бір уақытта тұқымдарымен бірге ұшады. Майқарағайдың ... ... ... келеді, шыршаларға қарағанда, тығыз тұқымымен бітісіп өскен, пішіні үшбұрышты кең ... ... ... май ... (A. ... - ... сүректі ағаш өсімдік. Тегістікте жəне тауда өсетін көлеңкелі жерге жақсы бейімделген, суыққатөзімді, төменгі бұтақтары оңай ... ... ... ... ... ... ... (қылқандары) жалғыздан спиральдіңбойымен орналасқан, төменгі жағында балауыздан тұратын екі ... ... ... шыршалардың бүрлерінен айырмашылығы, тікорналасады, пісіп жетілген соң шашылып түсіп қалады. Май қарағайдыңағашы құнды, өйткені шайыр жолдары болмайды; ... ... ... ... ... ... пайдаланады. Қылқанынан лак жасауғақажетті эфир майы алынады. Жас бұтақтарында борнеол (камфора) болады. Европа май қарағайы (A.alba) ... ... 2000 м ... ... ... ... ... жасауға пайдаланады. Қысуақытысында май қарағайдың бұтақтары бұғыларға, ал тұқымдары ақтиіндер мен құстарға азық болады. Бүтін жапырақты ... ... ... түзеді, қылқаны
қатқыл, тікенді, өткір, үшкірлеу болып келеді. ... май ... ... - ... тік діңі ... ... бар ... ағаш, биіктігі 2000 м теңіз деңгейіндеөсетін өсімдік. Ағашы аса құнды емес, ... ... ... ... ... контрабас жасау үшін пайдаланады.
Сурет . Кавказ май қарағайы.
1 - Аналық стробилі бар ... 2 - ... ... аналық стробил, 3 - тұқымды қабыршақ екі тұқым бүрімен, 4 - тұқымды қабыршақ, 5 - ... ... бар ... 6 - ... гүл, 7 - ... ... 8 - пісіп жетілген шишка, 9 - тұқымды қабыршақ екі тұқыммен, 10 - тұқымды қабыршақ жоғарыдан
ТМД-ның аудандарында сəндік ... ... ... ... май ... мына түрлері жерсіндірілген: Бальзамдық майқарағай - A. balsamea жəне Бір ... май ... - A. concolor ... басты барлық көлеңкелі қылқанжапырақты ормандардыңфлорасымен бірге олардың эдификаторлары қатар тұрады: Шренк қарағайы - ... ... ... май ... - Abies sibirica жəне ... майқарағайы - Abies semenovii. Бал қарағай туысы - Larix. Бал ... ... ... ... ... Солтүстік Америкада жəне Азияда кең таралған. ТМД-ның территориясында 7 түрі өседі. ... ... ... бал ... ... орын алады. Бұларжарық сүйгіш топтасып орналасқан бұтақтары бар ірі ағаштар; топырақталғайтын; құрғақшылыққа сезімтал. Суыққа ... ... ... ерекшеленеді. Сүрегі өте мықты, ауыр, шіруге төзімділігі жоғары. Гидротехникалыққұрылыстарда пайдаланады. Бал қарағайдың басқа қылқан жапырақтыөсімдіктерге қарағанда айырмашылығы қыста қылқаны ... ... ... ... ұзарған өркендерінде жалғыздан, ал қысқасында - топтасып орналасады. ... ауа ... ... ... бір вегетациялықкезеңде пісіп жетіледі де түсіп қалады, бірақ ... ... 2-3 жыл ... ... Ағашы қызғылдау, шайырға бай, серпімді, төзімді, суда шірімейді. ... бал ... (Larix ... Өте ... ... ... ... Қылқан жапырақтары жұмсақ, жіңішке, қысқарған өркендерінде 10-12-ден топтасып орналасады. Бүрлерінің пішіні жұмыртқа тəрізді жабын қабыршақтары бар, ... ... ... тəрізді қошқыл қоңыр түсті түзілімді құрайды. Бұл түрі ... ... ... ... ... бал ... бай, ... да суға төзімді, бал қарағайдан кеме жасауғапайдаланады. ... бал ... (Larix ... ... территориясында кеңінентаралған; жарық сүйгіш қылқандылар мен аралас ормандардықалыптастыруға қатысады. Европа бал қарағайына қарағанда, ... ... ... аз талап етеді. Өркенінің морфологиялық құрылысы Европа бал қарағайыныңөркеніне ұқсас. Бүрлері цилиндр пішінді, тұқымдық қабыршағы дөңестеу, жабынқабыршағы тек ... ... ... ... ... ... Бұл ... екі тұқымдастан тұрады. Подокарптардан - Podocarpaceae жəне Тисстерден - Taxaceae. Ең негізгі маңыздысы Taxaceae тұқымдасы; бұл ... 3 ... ... ... Тисс ... - Taxus ... ерекшелігімен танымал.
Бұл туысқа жататын өкілдерінің бірі - ... Тисс - Taxus baccata; ... ... ... ... ... өйткені бүрдің орнына ет - женді бар. Кəдімгі Тисс - ... 35 м-ге ... жəне ... ... 1 ... тіршілігінің ұзақтығы 3-4 мыңдай жыл өмір сүретін ... Өте ... ... ... ... - ... түсті өте серпімді қатты, ауыр жəнешіри қоймайтын, шайыр жолдарының жоқтығымен ерекшеленеді.
Бір үйлі, дара жынысты, ... ... ... ... ... ... тығыз орналасқан микроспорофиллдердің жиынтығынантұрады, негізінде жеміс бермейтін қабыршақтары болады. Əр түрлі тисстіңөсімдігінде ... ... ... ... түрі ... тозаңданғаннан, ұрықтанғаннан кейінаналық бүрлерінде тек бір ғана тұқым бүршік дамиды, одан тұқымғаайналады. Тұқымы (ариллус)бокал тəрізді жəне ашық түсті ... ... ... қапталған. Ағашы бунақденелардің зақымдануына төзімді жəне де барлық өсімдігіулы, құстар ашық-қызыл қоректенеді жəне тұқымдарыныңтаралуын қамтамасыз етеді. Тисс ... ... ... өсіріледі. Ағашынан əртүрлі құндыбұйымдарды жасауға пайдаланады. Кипаристер қатары (Cupressales). Бұл қатар 2 тұқымдастан тұрады: Таксодилер - ... жəне ... - ... ... ... ең ірі ... жапырақтыларға жатады (олтуралы жоғарыда айтылған). Мəңгі жасыл секвойя (Seguoia sempervirens)
жəне Мексика батпақ кипарисі (Taxodium mucronatum). Кипаристер тұқымдастарына ... ... ... ... мен ... Сүрегінде шайыр жолдары болмайды. Бұл тұқымдастың өкілдерінің басым көпшілік бөлігінің қылқаны майда, қабыршақ тəрізді, қарама-қарсы айқас (накрест) орналасады, ал басқабөлігінде ... ине ... ... 3-ден топтасып орналасады. Кипаристер тұқымдасы бүрлерінің құрылысына байланысты 3 ... ... ... ... ... жəне ... Кипаристер тұқымдас тармағындағы өкілдерімен ерекше көзге түсетінКипарис туысы. Кипарис туысы (Cupressus) - ... ... бір ... 20000 жыл ... ... ... бар, тамаша сəндік өсімдік, бойының биіктігі 50 мжететін ағаш. Жапырақтары қабыршақ ... ... көп ... ... болады. Бүрлері шар тəрізді жабын қабыршақтардан тұрады, пісіпжетілген уақытында ... ... ... жұпар иісті. Кипаристердің 2 түрлі бөрікбасы болады - көлбей жəне пирамидатəрізді. Шашыраңқы көлбей орналасқан бөрікбасы Мəңгі жасыл кипариске(Cupressus ... тəн. ... ... ... (Cupressus pyramidalis) бөрікбасы жоғары бағытталған ұршық тəрізді, діңі сұрғылт түсті, бұтақтары діңіне өте ... жəне тік ... ... ... ҚырымдаКипарис ландшафтық өсімдік болып саналады. Туя туысы ... 12 туыс ... ... жағдайда асакеңінен таралған Туя (Thuja) туысы. Туя (Thuja) ... Бұл ... ағаш жəне ... ... ... қылқан қабыршақ тəрізді болып келеді. Биіктігі 20 м жететінжəне диаметрі 1 м-дей ... ... ... ... сəндік өсімдік ретінде (Алматыда) өсірілетін
өкілдерінің түрі - Батыс туясы - ... ... ... ... ... етженді бір-біріне жұп крест (айқас) болыпорналасқан қабыршақтардан тұрады. Бұл түрдің 30-дай əр түрлі сəндікформалары бар. ... ... ... ... ... ... ... Аршалар туысының (Juniperus) 70-тей түрі бар, жер шарыныңсолтүстік ... ... ... ... кең ... ... арша - ... communis. Бұлармəңгі жасыл бұталар биіктігі 2-3 м-ге дейін болады. Тіршілік ұзақтығы 2000 жылға дейін өмір сүреді.
Қылқаны қатты үшкір 3-ден ... ... Екі үйлі ... ... жəне ... бүрлері əр өсімдікте орналасқан. Аналық бүрлерініңқабыршағы етжеңді, бітісіп өскен, жидек, шар ... ... ... ... ... жетіледі жəне құрамында эфир майы бар. Сүрегі шіруге төзімді. Қазақстанда Тянь-Шаньның солтүстігінде ... ... ... ... ...
Қорытынды.
Көбею -- тірі организмнің жеке санының артуы, өзінен кейін ұрпақ ... ... ... ... ... ... ету ... Көбею барысында өсімдіктердің кейбір түрлерінде особь сандарының артып, өз ортасында кең таралып, жаңа кеңістіктерді қамтиды. Бұл ... ... тән. Ал ... особь саны тұрақты, олардың таралу кеңістігі, ареалы көлемін ұлғайтпайды не кемітпейді.
Жоғары сатыдағы ... ... 2 жұп ... бір мезгілде қосылады. Гүлді өсімдіктердің: көбею мүшелері: ... ... ... және ... ... мүше). Гаметалар осы мүшелерде пісіп жетіледі. Пісіп жетілген тозаң дәні қауызбен капталған және екі ... ... және ... ... ... ... ... тозаң ұрықтану үдерісіне жақсы бейімделген. Егер өсімдік желмен тозаңданатын болса, онда өсімдік тасымалды жеңілдету және ұрықтану мүмкіндігін арттыру үшін құрғақ, ... ... көп ... Егер бунақденелілер тозандандыратын өсімдік болса, онда тасымалдаушылардың (көбелек, түкті ара, шыбын, т.б.) ... ... үшін ... ... ... ... ... Тозаңның қауызы да гүлдің гүланалық аузына тұтылатындай болып құрылады. Әр алуан түрге жататын өсімдіктер гүланалық аузымен ... және ... ... ... ... Ұрықтану соңынан тозаң тұтікшесінде өну үдерісібасталады. Мұны өсімді жасуша іске асырады. Жынысты ... бір рет ... ... бөлінеді. Соның нәтижесінде ұрықтануға қатысатын екі гаплоидты ... ... ... ... ... ... ... жасушасы аналық аузындағы жатын ішінде болады, бұлар деп аталады. Дұрысырақ ... ұрық ... ... ... ... ядро ... өте ... өскен бір жасуша деуге болады. Сегіз ядроның біреуі жұмыртқажасуша болып шығады, екі ядросы қосылып, түзеді, ал қалған ядролардан ... ... ... олар ... ... ... жояды.

Пән: Биология
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 31 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Тамыр және тамырлар жүйесі8 бет
Өсімдіктердің вегетативтік көбеюі7 бет
Консорция.Түрлік консорция.Популяциялық эндоконсорттар.Эпиконсорттар.Комменсалдар.Даралардың және популяцияның ассосациялануы.Биотрофикалық, сапротрофикалық, экотопикалық ассосациялану11 бет
Мутагенездің жалпы ерекшеліктері, қолданылатын атаулары12 бет
Өсімдіктерді сауықтыру8 бет
Автокөлік тасымалының көбеюі7 бет
Алаяқтық жолмен ұрлаудың саралау белгілері55 бет
Ағзалардың көбеюі және дамуы5 бет
Вегетативтік жүйке жүйесі5 бет
Вегетативтік нерв жүйесі5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь