Сөзжасамның жалпы түсініктері. Морфемдік талдау және орфография

I. Кіріспе
II. Негізгі бөлім
Сөздің морфологиялық құрылымы
Сөзжасам.тіл білімінің жеке саласы
Сөзжасамдық тәсілдер
Сөзжасамдық талдау
Грамматика және орфография
III. Қорытынды
Пайдаланған әдебиеттер
Сөз орыс. Слово, ағылш. Word – зат пен құбылыстың атын, түр-түсін, сапалық белгісін, амалын, қимыл-әрекетін таңбалаушы негізгі мағыналық-құрылымдық бірлік. Болмыстың тілдік атауы ретінде дыбыс пен мағына тұтастығынан тұрады. Сөзді құраушы бірлік – дыбыс, ал мағына – Сөздің ішкі мәні, мазмұны. Дыбыстық құрылым сөздің ішкі мәніне, ұғымға бағынышты болады. Сөз – тілдік категория, ұғым – логикалық категория. Ұғым сөз арқылы айтылады, бірақ сөз тілдегі барлық ұғымдарды білдіре бермейді. Одағай, шылау сөздерде мағына болғанмен, олардың ұғымға қатысы болмайды. Сөздің негізгі белгілері:
1. Құрылымдық тұтастығы: яғни, сөз белгілі бір дыбыс жиынтығынан тұрып, дайын күйінде жұмсалады;
2. Семантикалық тұтастығы: құрамында қанша буын не сөз болғанына қарамастан бір ұғымды анықтап, бір мағына береді;
3. Грамматикалық тұтастығы: сөз ішкі мағыналық құрылымына қарай грамматикалық топтарға бірігіп, грамматикалық категориялар негізінде түрленеді;
4. Танымдық тұтастығы: сөздің ішкі мағыналық құрылымы халықтық дүниетаным негізінде анықталады.
1. Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010.
2. Рахимбекова З.М. Материалдар механикасы терминдерінің ағылшынша-орысша-қазақша түсіндірме сөздігі
3. М.А.Ахметов. Медициналық терминдер сөздігі. Орысша – қазақша – ағылшынша. Алматы: Дайк – Пресс, 2009 ж.
4. Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 ж., 509 бет.
        
        Оңтүстік Қазақстан Мемлекеттік Фармацевтика Академиясы
Қазақ тілі мен латын тілі кафедрасы
Тақырыбы: Сөзжасамның жалпы түсініктері . ... ... ... ... Н.Ж.
Тобы: 102 «Б» ФК
Қабылдаған: Құдайбергенова М.Р.
Шымкент - 2015 ж
Жоспар
I. Кіріспе
II. Негізгі бөлім
Сөздің морфологиялық ... ... жеке ... ... ... және ... Қорытынды
Кіріспе
Сөз орыс. Слово, ағылш. Word – зат пен құбылыстың атын, түр-түсін,
сапалық ... ... ... ... ... мағыналық-
құрылымдық бірлік. Болмыстың тілдік ... ... ... пен ... ... ... құраушы бірлік – дыбыс, ал мағына – Сөздің ішкі
мәні, мазмұны. Дыбыстық ... ... ішкі ... ... ... Сөз – ... ... ұғым – логикалық категория. Ұғым сөз арқылы
айтылады, бірақ сөз тілдегі барлық ұғымдарды білдіре ... ... ... ... ... ... ... қатысы болмайды. Сөздің
негізгі белгілері:
1. Құрылымдық тұтастығы: яғни, сөз белгілі бір ... ... ... ... ... Семантикалық тұтастығы: құрамында қанша буын не сөз болғанына
қарамастан бір ұғымды ... бір ... ... ... тұтастығы: сөз ішкі мағыналық құрылымына қарай
грамматикалық топтарға ... ... ... ... ... тұтастығы: сөздің ішкі мағыналық құрылымы халықтық дүниетаным
негізінде анықталады.
Қішкі мағыналық құрылымы мен қызметіне қарай ... атау және ... ... бөлінеді. Атау сөздер зат пен құбылысты, болмысты оның ерекше
белгілері арқылы таңбалайды; көмекші сөздерде мұндай атауыштық қабілет ... ... ... ие. ... ... және ... болады. Тілді жүйелі құрылым ретінде зерттеу сөзді анықтаудың
төмендегідей міндеттерін көрсетеді: сөзді ... ... ... ... ... ... шарттарын айқындау; сөздің мағыналық жағын зерделеу;
лексиканың жүйелілігін зерттеу; сөздің лебіз бен ... ... ... ... Сөз жүйелі құрылым ретінде түрлі бағыттағы зерттеу нысаны
болып табылады. Сөздер семантикалық-грамматикалық белгілері (сөз ... ... ... ұя), семантикалық қатынастары,
мағыналық, концептік өрістері арқылы өзіндік тілдік жүйелерді құрайды.[2]
Сөз -
1. ... ... ... бедербелгі тізбегі;
2. Абстрактылық алфавиттегі символдар тізбегі;
3. Грамматиканы тудырушы негізгі алфавиттегі символдар тізбегі; кейбір
алфавиттегі мағыналық мәні бар ... ... ... ... өзінің формасымен ұқсататын лексема;
4. Табиғи тіл сөзі;
5. Жадтың бір ұяшығына ғана орналастырылатын және біртұтас қарастырылатын
биттер немесе символдар ... Сөз ... ... ... өрнектеуге пайдаланылады, ал ұзындығы
тұрақты да, айнымалы да болады.
Сөздің морфологиялық ... ... ... ... сөзбен белгіленгенімен, органикалық
бірлікте емес. Сол себептен әр халықтың тілі әр басқа. Әр тіл өзінің ... ... әр ... ... ... ... грамматикалық құрылысы
қалыптасады. Сөз және сөздің грамматикалық ... ... ... ... ... ... ... кейбір грамматикалық терминдерді
қолданбас бұрын, тілдік материал негізінде анықтап алу қажет.
Сөздердің грамматикалық ... ... ... «сөз» дегеніміз
не және ол қандай тұлғаларға бөлінеді деген мәселеге тоқталады. Сөзге
анықтама берудің ... қай ... ... ... ... қай
тұрғыдан айтқан пікіріне байланысты әртүрлі болып келе береді. Сол ... ... ... ... ... ... берілген анықтамалар
ішінде де ... ... ... Оған ... ... (1971) берген анықтамаларды, сондай-ақ белгілі ... ... ... ... ... Тілші-ғалым Ы.Мамановтың
сөз, морфема туралы пікірі жоғарыда айтылған анықтамалардан ... ... ... ... мен «Сөз, морфема, қосымша туралы түсінік» атты
мақаласында түбір сөз бен түбір морфеманың өзіндік айырмашылықтарын ғылыми
негізде сипаттап көрсетеді.
Белгілі ... ... ... ... дербес қолданылмайтын,
тек сөз құрамында қолданылатын сөз бөлігі» дейтін анықтаманың флективті
тілдерге бірдей ортақ қағида екендігіне ... ... тілі – ... ... тіл, ал ... тілі – аглютинативтік
(жалғамалы) тіл. Орыс тілінің сөздік құрамына енетін атауыш ... ... ... ... яғни орыс ... ... түбір сөз
және сөздің грамматикалық формалары деп екі ... ... ... ... тіліндегі негізгі түбір сөздерді, ... ... ... ... ... жатқызу дұрыс емес. Орыс
тілінде түбір сөз (корень) дербес сөз емес, ол – «сөз мұқылы» ... ... сөз ... бөлінбейтін мужской род формасындағы зат есімдер
ғана. Олар ... ... ... ... тіліндегі түбір
сөздер тәрізді өзінің бастапқы қалпын сақтайды. Бірақ бұлар зат ... ... ... ... ... ... саналады. Ал, қазақ
тіліндегі түбір сөздер ... ... ... олар сөз ... ... қосымшаларымен түрленгенде ғана грамматикалық формаға енеді.
Грамматикалық құбылыстар жөнінде пікір ... ... ... арасында жиі кездеседі. Осымен байланысты ... ... мен ... ... ... әлі де ... ... ойға саяды. Сөйтіп, қазақ тіліндегі қосымшаларды тілдік материалға
сәйкес, ... ... ... ... ғалым Ы.Е.Маманов сөз
тудырушы және форма тудырушы деп екі топқа бөліп қарау ... ғана ... ... ... ... дұрыс тануға
Сөзжасам-тіл білімінің жеке саласы
Сөзжасамның тіл білімінің дербес саласы болып танылу оның өзіндік
зерттеу ... ... ... ... тілдің сөзжасам жүйесін,
сөзжасамдық бірліктерді, сөзжасам ... ... ... ... жасалу жолдарын, сөзжасам арқылы ... ... ... түрлерін, сөзжасамдық үлгілерлі, сөзжасамдық мағынаны, әр
сөз табының сөзжасамын т.б болып ... ... ... сөзжасамға қатысты
мәселерді зерттейді яғни тілдің сөзжасам жүйесін зерттейді. Тілдің ... ... ... ... қоры мен сөздік құрамы жаңа сөздер жасау ... ... ... ... ... болғандықтан, тілде оны іске
қосып отыратын сөзжасамдық заңдылықтар, әдіс-тәсілдер көне замандардан бері
қолданылып, дамып, ... ... ... ... ... қазіргі
қалыпқа түсіп, әбден қалыптасқан. Сондықтан тілде жаңа сөз кездейсоқ, қалай
болса солай жасала бермейді. Ол тілде ... ... ... жүзеге
асады. Сөзжасам пәні студенттерді осы заңдылықтармен таныстырады, ол туралы
нақтылы ғылыми деректер береді.
Сөзжасамды тіл білімінің жеке, дербес ... деп тану ... ... ... ... Сөзжасамды жеке сала деп ... ... ... ... ... ... В.В. ... болды. В.В. Виноградов
бұл ... 1950 ... ... ... ... бері ... бұл ... дамыта келе 1970 жылы шыққан “Русская грамматика” кітабында оны
жеке сала ретінде беріп, сөзжасам тіл білімінің жеке ... ... ... ... ... ... ... сөзжасам жеке сала
ретінде беріліп, бұл мәселенің түпкілікті шешілгенін дәлелдейді.
Сөзжасамдық ... жаңа сөз ... ... ... ... ... жолы, заңдылығы бар. Тілде жаңа сөздер көне замандардан бері
қалыптасқан заңдылықтар ... яғни ... ... ... ... ... ... көне замандардан бері қарай
қолданылып әбден ... ... ... ... ... ... тәсіл,
2) аналитикалық тәсіл,
3) лексика-семантикалык тәсіл.
Сөзжасамның синтетикалық тәсілі.
Қосымшалы тілдерде синтетикалық сөзжасамдық тәсіл туынды сөз жасауда
негізгі тәсілдер ... ... ... ... оның ... казақ тілі
қосымшалы тілдер болғандықтан, сөзжасамның синтетикалық тәсілі тілімізде
туынды сөз жасауда негізгі ... ... ... ... ... сөз ... екі тілдік бірлік қызмет атқарады: 1) лексикалық
мағыналы сөз, 2) сөзжасамдық жұрнақ.
Синтетикалық ... ... ... ... бұл тілдік
бірліктердің әрқайсысының аткаратын өзіндік қызметі бар.
Туынды сөз жасауға қатысатын ... ... ... сөздің
мағынасына арқау болады. Сондықтан да туынды сөз ... ... ... ғана ... ... ... ... ақылды, бәлеқор
сияқты туынды сөздердің жаңа мағынасы жүлде, ак, ақыл, бәле ... ... ... олар ... ... деп аталады. Осы негіз
сөздердің мағынасы мен туынды жүлдегер, ақта, ақылды, бәлеқор ... ... Ол ... ... негіз сөздің мағынасының
туынды мағынаға арқау болғандығынан туып тұр. Сонымен ... ... ... ... ... ... туынды мағына жасау үшін қажет.
Туынды сөздің жасалуына негіз болған сөз бен одан жасалган туынды
сөздің мағынасы байланысты болатындыктан, туынды ... қай ... ... ... ... ... ... өнім деген туынды түбірдің
лексикалык мағынасы - өну әрекеті арқылы ... ... аты. Өн, ... ... ... анық көрініп тұр, сол ... ... ... ... ... сөз бен ... ... мағына
байланыстылығы арқылы ажыратуға болады.
Негіз сөз дегеніміз - туынды сөздің лексикалық мағынасына ... сөз. ... ... ... аңшы туынды мағынасы кәсіп, қалам,
аң деген негіз сөздердің мағынасынан ... ... ... ... ... туынды тұбір атаулының бәрінде осы зандылық сақталады.
Орыс тіл білімінде оны ... ... деп ... Бұл ғылымда
әдетте туынды түбірмен байланысты айтылады.
Синтетикалық сөзжасамдық тәсілдегі екінші түлға, екінші тілдік
бірлік - ... ... ... ... ... ... ... саналады, синтетикалық тәсіл арқылы туынды түбірді тек жұрнақ
жасайды.
Синтетикалық ... ... ... ... ... ... түбір деп
аталады. Туынды түбір негіз сөз бен сөзжасамдық ... ... ... ... = ... көрер+мен = көрермен, дәріс+хана = дәрісхана,
ой+ла = ойла, айып+кер = айыпкер, сәулет+ші = сәулетші т.б.
Сонымен туынды түбірлер бір ... ... мен бір ... ... ... ... (негізгі морфема)+паз (көмекші морфема). Осы
сияқты барлық туынды ... ... ... мен ... ... ... мағыналы сөз бен жұрнақтан тұрады.
Синтетикалык тәсіл арқылы жасалған туынды түбірлердің құрамындағы
тілдік бірліктердің әрқайсысының орны бар, ... сөз ... ... ... ... ... ... түбірдің кұрамындағы морфемалардың орны тұрақты. Бұл
заңдылықтан ауытқу тек ... ... ... ... ... кездеседі.
Мысалы, бисаясат, бейкүнә т.б. Мұндай жағдай біздің тіліміздің зандылығына
жатпайды.
Сөзжасамдық ... ... ... лексикалық мағынасын мүлдем
өзгертпей, негіз сөздің ... ... ... да бар. ... ... ... ... әкежан, ботакан, бірінші, біреу, ондаған
т.б. осы сияқты туынды түбірлердің ... ... ... сөздің
лексикалық мағынасын өзгертпей, оларға түрлі мағына қосқан.
Мұндай ... ... ... ... де бар. Мысалы, орыс тілінде
мұндай туынды түбірлердің мағынасын «модифицирующие значения» деп атаған.
Сондықтан сөзжасамдық жұрнақтар екіге ... ... ... ... жұрнақтар,
2) лексикалық мағынаны түрлендіретін жұрнақтар. ... ... жеке ... ... ... ... да ... бір топ жұрнақтардың мағынасы заттық ұғыммен ... ... ... ... ... ... ... ауылдас т.б. осы сияқгы
туынды түбірлерді ... ... ... ... ұғыммен байланысты.
Ал сәнкой, көңілді, өнімді, ... ... ... ... ... ақылды, көреген, білгіш сияқты туынды ... ... ... ... ... аналитикалык, тәсілі. Аналитикалық сөзжасамдық тәсіл -
тілімізде көне замандардан келе ... ... ... ... ... өнімді тәсіл. Ол көпшілік тілдердің сөзжасамынан орын
алады. Ал кейбір тілдерде негізгі сөзжасамдық тәсіл болып саналады. Мысалы,
ондай тілдерге жапон, ... ... ... ... деп екі я онан да көп ... бір ... ... жасалуы аталады. Мысалы, Екібастұз, ойтолғау, Нүрдәулет,
Қызылорда, баспасөз, он сегіз, келіп кет т.б. Бүл ... ... ... ... екі ... ... тәсіл қазақ тілінде барлық сөз табының сөзжасамынан
орын алғанымен, оның сан есім сөзжасамында негізгі ... ... атау ... тәсіл арқылы жасалған туынды сөздер күрделі сөздер
деп аталады. Күрделі сөздер толық мағыналы сөздерден жасалады.
Аналитикалық тәсіл арқылы жасалған ... ... бәрі ... ... жасалады, бірақ күрделі сезде олардың әрьдайсысы өзінің жеке
түрғандағы мәнін саісгамай, бір ... ... ... ... тілінде
аналитикалықтөсіл жиі қолданылатын, өнімді тәсіл болумен бірге, оның іштей
бірнеше түрі бар: 1) сөзқосым, 2) ... 3) ... 4) ... ... ... төрт түрі ... әрқайсысы да тілдің сөзжасамында өнімді қызмет атқарады,
олар арқылы жасалған туынды күрделі сөздер тілде ете мол. ... бұл ішкі ... ... ... ... ... де ... болады. Аналитикалық тәсілдің осы ішкі төрт түрі күрделі сөздің
төрт түрін ... ... ... ... крс ... тіркескен күрделі
сөздер, қысқарған сөздер.
Сөзжасамның лексика-семантикалык, тәсілі. ... ... зат ... ... ... ... сөздер өте көп: бүлдірген,
ағарған, қорған,қамал, айтыс, қоршау, ақ, асар, жетісі, екпін, тіл т.б.
Лексика-семантикалык тәсіл ... ... ... әр ... көп ... сөз, ... мағына, есім, шылау, Үстеу (тіл білімі),
қүн, нарық (экономика), теңеу, суреттеу, өлең, ... ... ... ... үш бүрыш, көбейту, қосу, алу (математика) т.б.
Лексика-семантикалык тәсіл ... ... жаңа ... ... сөз бір сөз табынан екінші сөз табына ... оны ... деп ... ... ... жаңа ... жасалуы - өте көп
тараған төсіл, оның ішкі ерекшеліктері де бар. Лексика-семантикалық ... ... ... байланысты ол үнемі бір сөз табынан екінші сөз
табына ... ... ... ... тәсілдің іштей
айырмасы бар:
1) сөздің жаңа мағына алуына байланысты басқа сөз табына ... сөз жаңа ... алса да, сөз ... өзгертпей, өз сөз ... ... жаңа ... ... ... ... сөз ... көшуі.
Ешбір тілдік бірліктің көмегінсіз, сөз дыбыстық құрамын сақтай отырып,
мағынасы өзгеріп, басқа сөз ... ... ... қорған, айтыс, жарыс,
бірге, біреу, басқа, өзге т.б. Бұл сөздердің дәл осы тұлғада, осы ... ... ... бар және ол ... алғашқы негізгі мағынаға
жатады. Олар: 1) қорған, айтыс, ... ... ... ... ... ... ... есім, өзгеше-есімдік.
Жоғарыда осы сөздердің: 1) қорған, айтыс, жарыс зат есімге көшкен
мағынасы, 2) біреу - есімдікке ... ... 3) ... ... өзге - ... ... ... келтірілді.
Сөздің жаңа мағынаға ие болуы, сол арқылы басқа сөз табына көшуі
түрлі жолмен іске ... Оның ... ... ... (субстантивация)-
тілдерге кең тараған түрі. Ал заттану - көбіне ықшамдау ... ... ... ... қазіргі тілде бір жұма, бір жеті ... ... ... Осындағы жеті (апта) сөзінің заттық
мағынасы алғаш жеті күн ... ... күн ... ... қалып, ықшамдалуынан оның заттық мағынасы жеті сөзіне ... ... ... ... күн ... ... ... себеп болған.
Үші, жетісі, қырқы, жүзі, тоқсан (оқу ... ... де осы ... Бір, ... ... ... көшуі, бірге, басқа, ... ... ... сын ... ... ... ... босқа,
текке, зорға, бекерге, әреңге, алға, артта, ... ... ... ... ... қапыда, қапелімде, әуелден, ежелден, шетінен, ... ... ... ... т.б. осы ... ... ... көшуі
көнеру арқылы жүзеге асады. Бұл сөздер тілде осы тұлғада, осы қосымшалармен
қолданылып жүріп, бірте-бірте басқа мағынаға ие ... жаңа ... сөз ... ... бұл үрдісте сөйлем (контекст) үлкен қызмет
аткарған.
Сөзжасамның ... ... ... ... ұя, ... мен синтагматика, сөзжасамдық үлгі мен тип, сөзжасамдық
тізбек, сөзжасамдық мағына, ... сөз, ... сөз, ... ... ... сөздер деп сөзжасамдық тәсіл арқылы сөзжасамдық бірліктердің бір-
бірімен қарым-қатысқа ... ... ... ... Мысалы, толқын,
білім, сұрақ, бозар, көгер, алып кел, барып қайт, бүгін, биыл, ... т.б. ... ... бәрі ... ... жатады. Туынды
сөздер - тілдің сөзжасам саласының зерттейтін негізгі нысандарының бірі,
өйткені туьінды ... ... ... ... ... ... ... болған жаңа заттар мен жаңа кұбылыстарды атау үшін
жасалып, ... ... ... қосылған сөздер.
Туынды сөздер тілде өте көп, өйткені олар әр ... ... ... ... ... қосылып отырған, сондықтан туынды сөздер тілдегі
ең көп сөздерге жатады.
Казақ тіл білімінде ... сөз, ... сөз, ... ... ... жігі ... кейде олар бірінің орнына бірі ... ... ... ... бұл ... қандай мағынада
қодданылғанына түсінік беру қажет.
Түбір сөз лексикалық бірліктің грамматикалық ... ... ... ... ... ... он, жақсы, отыр, сыбызғышы,
жылыжай, жолқиыс, әсемпаз, талапкер т.б. ... ... да - ... ... ... ... Осылардың қалай жасалғанына,
құрамдарының түрлілігіңе карамастан, бәрі де ... ... ... сөз деп лексикалық мағына беретін, сөздікте белгілі орны бар,
белгілі бір сөз ... ... ... ... Түбір сөздер екі үлкен топқа
бөлінеді, олар: негізгі түбір және туынды түбір. Негізгі түбір сөз ... ғана ... әрі ... ... ... ... тұрып
лексикалық мағына береді. Мысалы, ол, ел, ата, ана ... ... ең кемі екі ... ... ... әрекетінің
нәтижесінде жасалған, белгілі лексикалық мағынасы бар ... ... ... ... ... ... ... жасалған
туынды сөздер де түрліше. Мысалы, қаламгер, сөзшең, өтірікші, ... ... мен ... қолкесер, көмірқышқылы, ұзын, ... ... бір ... Сол сияқты АлМУ, екпін, тасымал, ҚР деген сөздерде де
айырма бар, ... осы ... бәрі ... сөздерге жатады, өйткені
олардың бәрі-сөзжасам ... ... ... ... ... ... ... тәсілдер арқылы жасалған сөздер. Сонда туынды
сөздерге сөзжасам үрдісінің ... ... ... ғана ... Олай болса, туынды сөз тек сөзжасамға ... ... ... Ал ... ... ... сөзжасам нәтижесінде жасалмаған.
Туынды сөздер - тіліміздегі ең көп сөздер, өйткені олар тілдің барлық
кезеңіңде үздіксіз жасалып, тілге қосылып, ... ... ... ... ... ... ... дара және күрделі болып, екі үлкен
топқа бөлінеді. Дара және күрделі туынды сөздердің ... ... ... және ... тәсілмен жасалуына байланысты. Синтетикалык
тәсілмен жасалған туынды ... дара ... ... ... ... ... оралман, оқырман, айыпкер, өсімтал, ... ... ... ... ... ... т.б. ... сөздер лексикалық мағына береді, бір ғана сөзден түрады.
Дара туынды ... ... ... түбір сөздер жатады. Мысалы,
кәсіпкер, аялдама, оқырман, көрермен, ... ... ... ... ... ... ... туынды сөзге лексика-семантикалық тәсіл арқылы жасалған туынды
сөздердің дара түрі де жатады. Мысалы, буын, тасымал, құн, нарық, ... т.б. Бүл ... ... өмірде қолданылатын бейтарап мағынасы бар,
солардың негізінде кейін жасалған термин мағынасы бар. Термин ... ... ... сөздерге жатады, бірақ мұндай сөздер туынды түбірлерге
қарағанда, әлдеқайда аз. Дара туынды сөздердің негізін туынды ... ... ... ... деп ... ... сөз бен ... тұратын сөздер
аталады, Мысалы, ... ... ... ... ... ... ... бөлім, бөлме, ақта, майла т.б.
Туынды түбірге сөзжасамның синтетикалық тәсілі арқылы жасалған туынды
сөздер ғана ... ... ... ... мен туынды сөз деген екі терминнің
арасында үлкен айырма бар. Сондықтан бүл екі термин кейде ... ... бірі ... ... олардың әркайсысын өз мәнінде
қолдану керек.
Туынды түбірлердің сөз таптарына қатысты ... ... әр ... өзіне тән сөзжасамдық жұрнактары бар. Туынды түбір қай сөз табының
жұрнағы арқылы жасалса, сол сөз ... ... ... ... Әр ... ... туынды түбірге өзі тәуелді сөз табының мағынасын косып, сол
сөз табының сөзін ... ... ... ... ... бәрі де белгілі
бір сөз табының сөзі болып саналады. ... ... әр сөз ... бар. ... зат ... ... сын есімнің сөзжасамы,
етістіктің сөзжасамы т.б.
Қорыта келгенде туынды түбірлердің мынадай белгілері бар:
1) туынды түбір екі морфемалы сөз, ... ... сөз бен ... ... түбірдің мағынасы оның құрамындағы негіз сөз бен ... ... ... ... ... ... ... сөз бен туынды түбірдің мағынасы
байланысты болады;
4) туынды түбір сөз ... бір сөз ... ... ... Бұл ... ... түбірлерді басқа тілдік бірліктерден ажыратуға болады.
Сөзжасамдық ұя - сөзжасамның негізгі ұғымы. Сөзжасамдық ұя ... ... ... ... ... өзек ... қалыптастыратын
сөздердің жиынтығы. Бір сөзжасамдық ... ... ... ... түбірдің мағынасы сақталады. Сөзжасамдық ұяның мағынасын
айқындау арқылы сөзжасамдық тізбекті тану ... ... ... ... деген сөзжасамдық ұялардан сөздің даму нәтижесінде мынадай туынды
сөздер ... ... ... ... ... ... бөлшек, бөлік, бөлім, бөлек, бөлектену, бөлісу, бөлме,
бөлтек, ... ... ... ... ... ... ... туынды
сөзбен салыстырғанда ауқымды әрі кең болады. Сөзжасамдық мағына осы
сөзжасамдық ұяның ... ... ... ... ... ... Сөз жасауға қатысатын
ерекше тұлғалық және ... ... ... де ... ... суффикстік тәсілде негізге суффикс жалғанса, мұнда екі ... ... ... ...... үдерісте қалыптасқан туынды мағына.
Негіз сөз бен өзге ... ... ... ... ... ... жасалатын мағына. Сөзжасамдық мағына өзінің белгісі мен
реңі жағынан грамматикалық және лексикалық ... ... ... ... ... сөздің дара мағынасы емес. Сөзжасамдық мағына
сөздің тұлғалық және семантикалық күрделі құрылымына тән, ... ... ... қатысуы арқылы немесе сөздің семантикалық дамуы арқылы
пайда болады.
Сөзжасамдық тип деп бір сөз ... ... бір ... ... ... ... туынды сөздердің жасалуы аталады. Мысалы, сын-
сынақ, ат-атақ, жол-жолақ ... ... ... ... бір ... сөз ... болған негіз сөздерге жалғанып, оларға бірдей ... ... ... ... ... ... ... майла, көзде. Бұл
туынды түбірлер бір сөзжасамдық типке жатады. Олардың ... ... ... ... 1) ... сөздері бәрінде бірдей –зат ... 2) ... ... ... 3) ... ... бәрінде қимыл мағынасы
жасалған.
Сөзжасамдық үлгі-сөзжасамның негізгі ұғымының бірі. Сөзжасамдық үлгіні
анықтауда мынадай белгілерге сүйену керек:
- негіз сөздің қай сөз ... ... ... сөз бен ... ... ... арақатынасы;
- сөз тудырушы негіз сөз бен сөзжасамдық тұлғаның сыртқы формасы мен ... ... ... ... ... Яғни ... ... бірлігі,
айталық, аффикстік тәсілде сөз тудырушы аффикстің бірдей болып келуі:
келе-шек, бола-шақ; оқу-шы, жүргізу-ші, жазу-шы т.б.
Сөзжасамдық ... ... ... ... ... ... ... сөздер тізбегі, яғни бір ... ... ... ... ... негіз болатын негізді сөздердің тобы. Мысалы, бөл-
бөлім-бөлімше-бөлімшелі. Біл-білім-білімді-білімділік; күндіз-күндізгі-
күндізгіше.
Сөзжасамдық саты деп ... сөз бен ... ... ... ... туынды түбірлердің жасалу ретін білдіретін тілдік бірлік
аталады. ... ... ... ... ... бір саты ... ұя қанша сөзден құралса да, онда сөзжасамдық жұп болады.
Сөзжасамдық ұяның ең кішісінде бір, екі сөз ... ... ... ... пән-пәндік, бық-бықтыр-бықтырт-бықтырқыз, бық-быққыз. Келтірілген 3
ұяның ең азында бір ... жұп бар, ол ... Пән ... ... ... ұяда екі жұп бар: 1. ... 2. Пән-пәндәк. Ал бық
негізінен тараған ұяда 4 жұп бар, ... 1. ... 2. ... ... 4. ... ... ... деп тік қатардағы бір сатыда бір негіз
сөзден өрбіген ... ... ... аталады. Мысалы, өр түп негізден
жасалған ұяда 5 сөзжасамдық тарам бар, олар: 1. 1-сатыдағы: ... ... ... 2. ... өріссіз, өрісті, өрісте, өрісшіл, өрістес, 3.3-
сатыдағы: өрістел, өрістен, ... 4. ... ... ... 5.
5-сатыдағы: өрістетіл, өрістеңкіре.
Сөзжасамдық талдау
Синтетикалық сөзжасам қазақ тілінің сездік қорын байытуда өте ... ... ... да тілдің сездік қорында негізгі түбір
сөздерден туынды түбір сөздер әлдеқайда көп.
Тіліміздің ... ... ... ... ... кең орын алатынын
сөзжасамдық ұялар анық ... ... әр ... ұя бір негізгі
түбір сөзден қанша туынды түбір сөз ... ... ашық ... ... ... ... түбірден жасалған сөзжасамдық ұяда 44 туынды түбір
бар.
Сол сияқты тілдегі әр сөзжасамдық ұяға бір ... ... сөз ... ал оның әрқайсысынан талай туынды түбірлер жасалғаны тілдегі туынды
түбір сөздердің тілдің сөздік құрамынан басым орын ... ... ... ... ... ... сөздік қорын байытуда ерекше орын алатын туынды
түбірлердің жасалуына қандай негізгі түбір сөздер өзек, ... ... ... ... туынды түбір сөз жасаудағы құнарлылығын анықтау,
олардан туынды түбір сөздің өрбу ... ... өте ... Осы ... ... ... ... ұяны зерттеу өте қажет. Сөзжа-самдық
ұя бір сөздің негізінде туынды түбір ... ... ... ... ашып ... ... сөзжасамдық ұя мәселесін ... 1989 ... ... ... ... ... жүйесі" атты монографиялық
еңбектен басталады.
Сөзжасамдық ұяға берілген анықтама ... ... ... қандай
сөздерден құралатынын да аңғартады. Ол әр сезжасамдық ұя құрамында ... ... сөз және одан ... ... ... болатынын көрсетті. Олай
болса, әр сөзжасамдық ұяның құрамында түп ... сөз яғни ... ... ... ... да, одан ... туынды түбір сөздер-бірнешеу болады. Әр
сөзжасамдық ұядағы ... ... ... ... ... түп негіз сөз
үнемі қатысып отырады. Бір сөзжасамдық ұяда ... ... ... сөз болса,
соның бәрінің қүрамынан алғашқы түп негіз сөз міндетті түрде орын алады.
Мысалы,ән, ... ... ... ... ... ... әнші,
әншілік, әншіл, әншілдік деген ән негізгі түбірінен тараған сөзжасамдық
ұядағы туынды түбір сөздердің ... ... ән ... негізгі түбір бар.
Бір сөзжасмдық ұядағы туынды түбір сөздердің бәрі бір негізгі түбір сөзден
өрбігендіктен, олар түбірлес ... ... ... ... ... ... ... ғана құрамына қатысты екені анықталды. Олай болса, ... ұя әр ... ... ... ... ... жұрт ... жасалған сөзжасамдық ұяны алсақ, ол жұрттық, жұртша, ... 3 қана ... ... ... ... да ... ... түбір сөз бар, және осы ... ... ... ... ... ... ұядағы түбірлес сөздерден мүлдем ... Бұл ... ... ұяға ... ... әр ... өзінше түбірлес сөздері
болатынын көрсетеді. Сөйтіп әр түп негіз сезден ... ... ... ... ... ұяға ... әр ... түбірлес сөздер болып табылады.
Сөзжасамдық ұядағы туынды түбірлердің бәрі бірінен-бірі тікелей
жасалған туынды ... ... ... ... Тек ... ... тізбекте
ғана бірінен-бірі тікелей жасалған, біріне-бірі негіз болатын сөздер
болады. Ал бір ... ұяда ... ... ... бола ... ... ... түп негіз сөзден өрбиді. Ал сөзжасамдық үядағы ... ... бәрі ... ... ... ... Сондық-тан
сөзжасамдық ұяға ондай талап қойылмайды, мұнда бір ұядағы сөздердің бәрінің
құрамында бір ... ... ... ... шарт болып саналады.
Сөзжасамдық тізбек
Сөзжасамдық ұяның мүшелерінің негізгілерінің бірі - сөзжасамдық тізбек.
Сөзжасамдық ұя орыс тіл ... ... ... бері оның ... ... те зерттеле бастады. Орыс тіл білімінде сөзжасамдық ұя
мәселесі 20-30 ... бері ... ... келеді. Онда сөзжасамдық
тізбектің анықтамасы берілді, сөзжасамдық ұя, оның құрылымы мен мағынасы,
сөзжасамдық ... ... ... ... ... ... ... ұя бойынша үлкен сөздікте жарияланды.
Қазақ тіл білімінде сзжасамдық тізбек ... ... рет ... ... қазақ тілінің сөзжасам жүйесі" атты ... ... ... ... ... ... ... сонда түсті.
Бір түбірден тараған, біріне-бірі ... ... ... ... тобы
сезжасамдық тізбек деп аталады.
Сөзжасамдык тізбектің ... ... та, оның ... ... бір түп ... сөзден бастау алады. Олай болса, тізбек ... ... ... ... яғни ... ... ... міндетті түрде
түп негіз сөз болуы шарт. Түп негіз сөзсіз сөзжасамдық тізбек болмайды, түп
негіз сөз ... ... ... ... ... ... мүшесі - түп негіз сөзден жасалған ... ... ... ... ... сөз біреу де, бірнешеуде бола
береді. Мысалы, ... ... ... 1 -тізбекте бір ғана туынды сөз бар, 2-тізбекте екі туынды
түбір, ... үш ... ... бар. Бұл ... ... ... түрлі болатынын көрсетті. Сонда тізбектегі түп негіз сездің саны
тұрақты болады да, ... ... саны ... ... ... ... де - ... тізбектің негізгі мүшелері.
Сөзжасамдық тізбектегі түп негіз сөз бір морфемалы сөзден ... ... сөз екі ... я одан да көп ... болып келе береді.
Мысалы, ал-алым-алымды, бөл-бәлім-бөлімше-бөлімшелі деген екі тізбектің
алғашқысының құрамындағы түп ... -ал бір ... ... ал ... туындылары алым -екі морфемалы, алымды - үш морфемалы сөз. Екінші
тізбектегі түп негіз сөз - бәл - бір ... сөз, ал осы ... ... екі ... ... - үш морфемалы, бөлімшелі - төрт морфемалы сөз.
Бұдан тізбектің бір ... ғана бір ... сөз ... ... екі не одан да көп морфемалы сөз ... анық ... ... ... ... бір ғана негізгі түбір сөз болады, қалғандары
туынды түбір сөздер ... Ал ... ... сөздер жұрнақтар арқылы
жасалатындықтан, ол сөз құрамындағы морфеманың санын арттырады. Ал ... ... ... ... жасала беретіндіктен, ондай туындылардың
морфемдік саны ... ... ... ... деген
тізбектегі туындылардың морфемдік саны барған сайын артып отырғаны ... ... ... 2 ... ... - 3 ... егіншілік - 4
морфемалы ... сөз. Әр ... ... ... жұрнақ туынды сөздің
морфемдік құрамын өсіріп отырады, ... ... ... ... ... ... көп ... Бір тізбекте бірнеше туынды сөз болған
жағдайда тек негізгі ... ... ... ... ... сөз ғана ... ... сөз болады да, қалған туындылар көп морфемалы туынды
сөздерге жатады. Туынды ... ... ... да ... Олар:
негізгі морфема және көмекші морфемалар. Тізбектегі туынды ... ... ... - түп негіз сөз, көмекші морфемалар -
жұрнақтар. Анығырақ айтқанда, тізбектегі ... ... ... ... түп негіз сөзі үнемі орын алады да, оған түрлі ... ... ... ... ... тізбекте 4 туынды сөз
бар. Сол 4 туынды түбір сөздің құрамына да жи түп негіз сөзі ... ... ... ... ... ортақ. Ол осы туынды сөздердің бір
түбір сөзден тарағандығын, ... ... ... бір ... ... ... түбірлер түбірлес сөздер болып саналады. Олай болса,
сөзжасамдық тізбектің құрамындағы туынды ... бір түп ... ... олар ... ... ... саналады. Сондықтан сөзжасамдық
тізбек тек қана түбірлес сөздерден құралады. Бұл белгі сөзжасамдық ... ... ... ... ... өйткені бұл -
сөзжасамдық ... ... ... бірі.
Сөзжасамдық тізбек - сөзжасамдық ұяның мүшесі, бір бөлігі. ... ... ... тек қана ... сөздер болады. Өйткені
сөзжасамдық ұяда тек қана бір түп ... ... ... ... ғана
болады. Олардың бәрі бір түп негіз сөзден жасалғандықтан, сөзжасамдық ұяда
тек түбірлес ... ... ғана ... ... Олай ... ... құрамындағы тізбектердің бәрі де түбірлес сөздер болатыны анық.
Мысалға, жүн түп негіз ... ... ... ұяны ... ... ... түбірлес туынды сөздер бар: жүнде, жүндел, жүндет, жүндеткіз,
жүндеттір, жүндеу, жүндеуші, жүндеусіз, жүндес, жүндестік, жүнді, жүнжіт,
жүнсіз, ... Бір ... осы ... ... ... бәрі бір түбірден
өрбіген түбірлес сөздер, олардың бәрінің ... түп ... -жүн ... ... Осы туынды сөздердің бәрі бір ғана жүн ... ... ... ... ... ... ... ұядағы сөздер түбірлес сөздер болса, оның құрамындағы
сөзжасамдық тізбек те ... ... ... ... ... туындылар болса, олардың түбірлес сөздер болмауы мүмкін ... бір ... ... ... бәрі де ... ... яғни бір сөзжасамдық ұядағы түрлі тізбектердің құрамындағы туынды
түбірлердің бәрі түбірлес сөз ... ... ... ... ... сөз ... да, олардың бәрі бірімен-бірі мағыналық байланысы
бар сөздер. Бұл – ... ... ... бәріне қатысты заңдылық,
сондықтан сөзжасамдық тізбектің құрамында мағыналық байланысы жоқ сөз ... ... Ал оның ... ... ... тізбектің құрамындағы
сөздердің бәрі бір түп негіз сөзден туындаған сөздер, яғни олар ... ... ... бәрінің құрамында түп негіз сөз бар, ... ... ... ... ... ... өзек болған, сондықтан ол
мағына өзгеріске түскенімен, оның мағынасы мүлдем жойылмайды. Мысалы, көр-
көрім-көрімдік деген ... көр ... екі ... зат есім ... ... зат атаулары көру қимылының негізіндегі заттық ұғымды білдіред.
Сондықтан тізбектегі үш ... ... ... ... ... бір ... ... мүшесі, яғни белгілі бір сөзжасамдық ұяның
құрамында оның орны бар. Ал сөзжасамдық ұяда тек ... ... ғана ... бір ... ... ... бәрі ... болады. Өйткені сөзжасамдық ұяда тек қана мағыналас сөздер
орналасады. Сондықтан бір ... ... ... ... ... ... ... сөзжасамдық тізбектер түрлі сөзжасамдық ұяның мүшесі болса, олар
бірімен-бірі мағыналас бола ... ... ... ... бал-балгер-балгерлік. Бұл мысалда 3
сөзжасамдық тізбек берілді. Олар үш ... ... ұяға ... олар ... ... емес. Ал тізбектердің бәрінің
құрамында оны аяқтаушы сөз бар, олар ... ... ... әр ... сөз әр түрлі, тізбекті аяқтаушы сөз тек бір тізбекке ғана ... біл -> ... —> ... —> ... біл ... -> білгірсі —>
білгірсін; біл —> білім —> білімдар —> білімдарсы деген 4 ... ... ... - бір ... ... ... Сондықтан
олардың түп негіз сөзі - біл осы тізбектердің бәріне ортақ. 4 ... біл түп ... ... ... ... әр ... аяқтайтын сөз әр
түрлі. 1 - тізбек білімділік туынды сөзіне аяқталған, 2 - тізбек ... 3 ... ... ... 4 - ... ... ... Бұл мысалдар бір сөзжасамдық ұяның тізбек-терінің түп негіз сөзі
бір болғанда да, олардың аяқтаушы сөзі түрлі болатыны анық дәлелдеп тұр. ... ... ғана ... ... ... тән ... Бұл ... бір
сөзжасамдық ұяның тізбектеріне де, түрлі сөзжасамдық ұяның тізбектеріне де
ортақ заңдылық. Сөзжасамдық тізбектің ... ... ... ... ... ... да, ... сөз табына да қатысты бола береді. Әрине, олардың
түрлі сөз табына жататын ... ... ... жиі ... Мысалы, өн —>
өнім - өнімпаз—> ... ... ... ... зат ... -өнім,
өнімпаздық, туынды сын есім - өнімпаз. Бұл тізбекте туынды зат есім ... сын есім ... Ал піс —> ... —> ... —> ... ... тек туынды түбір етістіктер ғана жасалған.
Сөзжасамдық тарам
Сөзжасамдық тарам термині словообразовательная парадигма ... Осы ... орыс тіл ... де ... ... ... Бұрын тарам термині морфологияда ұзақ уақыт қолданылғаны белгілі,
мысалы септік тарамы ... ... ... ... ... ... ... таралған, таныс ұғымға айналған. Бұл термин барлық
тіл біліміндік сөздіктердің бәрінде сөз ... ... ... ... сөзжасамдық тарам (словообразовательная парадигма) термині
қолданыла бастады. Морфологиялық тарамда да бір сөз түрлі сөз ... ... ... ... да бір ... ... ... сөз
жасалады. Морфологиялық тарамдар жиі қолданылады. ... ... ... қолданылады және сөзжасамдық ... ... ... айырма болса, морфологиялық тарамдағы сөздердің
лексикалық мағынасында айырма болмайды да, ... тек ... ... ... ... ... үйден, үйдің деген септіктегі үй
сөзінің түрлену ... ... ... ... үй ... ... ... жоқ, тек оның түрлі тұлғаларына ... ... ... Демек морфологиялық тарам - бір сөздің белгілі жүйе ... ... ... ... ... ... бір
лексикалық мағынаның үстіне түрлі грамматикалық мағына ғана қосылады.
Ал сөзжасамдық тарамның құрамында түрлі ... ... ... ғана ... бірақ олар - бір сөзден жасалған туынды сөздер.
Мысалға, күй ... ... ... ... ... ... күйіс,
күйдір туынды түбір сөздерді алайық. Бұлар бәрі - күй ... ... ... олардың әрқайсысының өзіндік лексикалық мағынасы бар,
әрқайсысы тілде лексикалық бірлік болып саналады.
Грамматика
Грамматика (гр. 'grammatіke, ...... ... – тіл ... сөз
таптарын, сөздердің өзгеруі мен сөйлем құрылысын зерттейтін ... екі ... ... морфология;
• синтаксис.
Грамматика ережелерді орнату жолымен ... ... ... ... ... ережелер негізінде тілді құрайтын элементтер
қалыптасады және ... Бұл ... анық ... ... ... ... ұғым ... табылады, «зат есім, етістік, сын есім»
сияқты.[1]
Грамматика (грек. лат. grammatike (techne) — әуел баста әріптерді ... және жаза білу ... лат. gramma — ... ... ... ішкі ... құрылысы, яғни сөз ... ... ... сөз ... мен түрлену формаларының,
категорияларының, сөздің бір-бірімен байланысуы, сөз ... ... ... ... ... ... оның заңдылықтарын зерттейтін, яғни тілдегі
сөз таптарын, олардың түрлену жүйесін, граммат. тұлғалары ... ... ... тіркесу тәсілдері мен түрлерін,
сөз тіркестері құрлысын, сездердің сөйлемдегі қызметін, сөйлем жүйесін
зертттейтін тіл білімінің бір ... ... ұғым ... ... ... де, ғылым ретінде де үш
саладан тұрады:
1. сөзжасам процесінің тәсілдері — сөз ... ... мен ... сез ... молайту амалдары;
2. морфология — сөздің граммат. мағыналары мен формалары, ... ... ... құрамы мен сөз таптары, олардың түрлену
жүйесі мен сипаты;
3. синтаксис — сөздердің бір-бірімен байланысу тәсілдері мен ... ... мен ... ... ... ... ... қызметі.
Мектеп оқулықтары мен кейбір зерттеулерде тілдің мәнді бөліктерін
құрайтын дыбыстар ... ... мен ... ырғақты әуеніне
(интонация) байланысты фонет. құбылыстар да, дұрыс жазуға ... ... ... ... ... ... тыныс белгілерін дұрыс қоюға байланысты пунктуацияның мәселелері
де Грамматика шеңберінде қаралады. Сөзжасамға тілімізде туып ... ... ... ... ... яғни ... тілден сөз
aлу, жаңа ұғымға байланысты сөз мағынасының ... ... ... ... яғни ... ... жаңа сез жасау, аналитикалық
яғни сөздердің бірігуі, қосарлануы, ... т. б. ... ... ... ... олардың заңдылықтарымен бірге
бұрыннан да жасалып, қалыптасып кеткен сездердің құрамдық-құрлыстық ... ... ... ... ... танып, оның негізгі
ерекшеліктері мен заңдылықтарын ... оған тән ... ... ... сипатын айқындап алу қажет. Өйткені тілдің
граммат. құрылысындағы белгілі жүйелер, ... атап ... ... ... бір ... грамматикалық қасиеттері арқылы ... ... сол ... ... байланысқа түсуі, сейлем құрап,
белгілі бір қызмет атқаруы негізгі грамматикалық ұғымдармен ... ... ... ... форма, грамматикалық категория.
Бұл үшеуі бір-бірімен ... ... және ... ... ... ... ... да, қалған грамматикалық құбылыстар мен
жүйелер осы ұғымдардан туындайды. Тілдің ... ... ... мен ... әр дәрежедегі мектептерге ... ... ... Грамматикаларда сипатталады. Орта мектептерге
арналған оқулықтар нормативті Грамматика, ал жоғарғы оқу ... мен ... ... оқулықтар мен академиялық
басылымдар ғылыми Грамматика деп аталады. Нормативті ... ... ... түрлену жүйесі болатындығы, сөз таптарына
белінетіндігі, бір-бірімен байланысып, тіркесіп, ... ... ... ... мен түрлері баяндалады. Ал ғылыми Граматикада ... ... ... ... ... анықталып, мәні ашылады,
әрбір тілдік құбылыстың сипаты басқа тілдік құбылыстармен байланыста, себеп-
салдарлық ыңғайда нақтылы зерттеулердің нәтижесінде ... ... ... салыстырмалы-тарихи Грамматика да жатады. Ол туыстас
тілдердің және әр дәуірдегі көне ... ... ... ... ... салыстыра отырып, даму процестерін зерттеуге,
ол тілдік құбылыстардың мәні мен сырын ... ... ... дұрыс жазу ережелерінің жиынтығы орфография (гректің
орфос — дұрыс, түзу және ... — жазу ... ... ... ... Тіл жүйелі, қоғамдық құбылыс болғандықтан, жұрттың бәріне ортақ
оның жазу ... ... ... ... әр ... жаза ... болса, ол
жүйелі тіл болмақ емес. Кейде дұрыс жазу ... емле деп те ... жазу үш ... ... ... ... Бұл ... бойынша сөздер айтылуынша емес,
бастапқы түбір тұлғасы сақталып жазылады. Мысалы: бас-шы (айтылуындай ... ... ... ... Жан-пейіс (Жәмпейіс емес) болып сөздің түбірі
де, ... да өз ... ... жазылады.
2. Дәстүрлі (тарихи) принцип бойынша сөздер әуелгі тұлғасында ... ... ... ... ... ... хал, хат, ... т. б. сөздер
қал, к,ат, қабар болып жазылмайды, дәстүр ... ... ... Фонетикалық принцип бойынша сөздер дыбыстық заңдарга сүйеніліп, айтылуы
және естілуі бойынша жазылады. Мысалы, ... ... ... ... белбеу сияқты сөздер осылай айтылуынша, естілуінше жазылады, ал бұл
сөздердің тарихи тұлғалары — ... ... ... он, бұл күн, ... қойды,
белбау.
Қазақ тіліндегі сөздер бір ғана принцип ... ... ... ... ... ... ... да, фонетикалык және
дәстүрлі принциптер бойынша да жазылатын сөздер аз емес. Оны қазақ тілінің
ресми ... ... ... ... мен – ... ... ... Орфографиялық ережелерді ... ... ... ... ...... ... (мөлшерлік) жазу сөздігі.[1]
Орфографиялық сөздік (емле сөздік) — тілдегі сөздердің жазылу нормасын
көрсететін сөздік. Қазақ ... ... ... ... ... орыс ... көшуіне байланысты қабылданған емле ережелеріне
сәйкес 1941 жылы ... М. ... 1948 ж. ... ... ... ... ... тырды. 1995 ж. мектеп ... мен ... ... ... ... ... ... (Р.
Сыздықова) жарыққа шықты. Мектеп оқушыларына арналған орфографиялық сөздік
1960 ж., ... ... түрі 1972 ж., ал ... тілінің үлкен "орфографиялық
сөздігі" 1963 ж. жарық көрді. Осы сөздіктің толықтырылып, ... ... 1978 ж. ... ... сөздіктердің бұл басылымдарында жеке
сөздермен қатар сөз ... ... ... ... қамтылды. Қазақ
лексикографиясында сөздердің кейбір ... ... ... ... де бар. ... ... ... мен сөз ... ... (Г. ... Бұл ... 1957 ж. ... Жоғарғы
Кеңесінің Президиумы бекіткен "Қазақ тілі орфографиясының ... ... ... Осы ... ... ... ... (1983) сәйкес ҚР ҒА-ның Тіл ... ... ... ... ... сөздігі" 1988 ж. жарық көрді.
Пайдаланылған әдебиеттер:
1. Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: «Аруна Ltd.»
ЖШС, 2010.
2. ... З.М. ... ... ... ... ... сөздігі
3. М.А.Ахметов. Медициналық терминдер сөздігі. Орысша – қазақша –
ағылшынша. ... Дайк – ... 2009 ... Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім,
мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты,
1998 ж., 509 бет.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 24 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ тілінде шырай категориясының қалыптасуы, зерттелуі33 бет
Қазақ тілінің практикалық курсы — фонетика, лексика, грамматика, орфография, стилистика180 бет
Аналитикалық тәсіл арқылы жасалған етістіктер22 бет
Сөзжасамдық жұп және оның семантикасы41 бет
Тілдің сөзжасам жүйесі5 бет
Delphi 7 жүйесінің негізгі түсініктері мен принциптері17 бет
Turbo Pascal программасының негізгі түсініктері17 бет
«Сөз құрамы» тақырыбын оқытуда көмекші мектептің 5-7 қазақ сынып оқушыларының грамматикалық білім және орфографиялық дағдыларының жағдайын анықтау57 бет
Автоматты реттеу теориясының негізгі түсініктері26 бет
Арал теңізі туралы ғалымдардың түсініктері3 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь