Қазақстан-Туркия елдері арасындағы мәдени байланыстардың орнатылуы

Кіріспе
Тарау І. Қазақстан.Туркия елдері арасындағы мәдени байланыстардың орнатылуы
1.1. Тәуелсіз Қазақстан және Түркия Республикасы арасындағы мәдениет пен ғылым саласындағы байланыстардың алғашқы кезеңдері
1.2. Қазақстан мен Түркияның гуманитарлық салалардағы байланыстары
1.3. Театр, музыка және бейнелеу өнері саласындағы қарым. қатынастар
Тарау ІІ. Қазақстан .Түркия елдері арасындағы киноматография саласындағы байланыстар, рухани байланыстар.
2.1. Кинематография және бұқаралық ақпарат құралдары саласындағы қазақ.түрік ынтымақтастығы
2.2. Қазақ.түрік рухани байланыстары
2.3. Қ.А.Ясауи атындағы Халықаралық қазақ.түрік университетінің қызметі
ҚОРЫТЫНДЫ
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
Қазақстан Республикасы тәуелсіз мемлекет болып жарияланғаннан бергі он жылдан астам уақыт ішінде оның әлемдік қауымдастыққа енуі іс жүзінде аяқталып, халықаралық геосаяси қатынастардағы орны мен ролі айқындалды. Бүгінде Қазақстан Еуразия кеңістігіндегі өзінің тарихи дәнекерлік қызметін қайта жалғастырып, халықаралық аренада беделді де дәйекті бейбітшілік саясатын жүргізуде. Оған Қазақстанның халықаралық қауымдастық шеңберінде тең құқықты қарым-қатынастар орнатуымен бірге, баянды бейбітшілік саясатын қалыптастыру, мемлекетаралык шиеленістерді бәсеңдету, қазіргі Орталық Азия елдері арасындағы, әсіресе Ауғанстан мәселесіне байланысты қалытасқан жағдаятты оңдастыру, шетелдермен экономикалық және мәдени байланыстар-ды кеңейту жөніндегі ұсыныстары мен нақты қадамдары айқын дәлел.
Сонымен қатар отарлық және кеңестік кезеңдерде бұрмалауға ұшыраған халықтың тарихи санасын қалпына келтіру, өз мемлекеттігін сәйкестендіру аясында өтіп жатқан рухани және мәдени әрлеу барысында Қазақстан Республикасы көршілес елдермен, тарихи тамыры бір туысқан халықтармен ежелгі қарым-қатынастары мен байланыстарын жаңғыртуға да ерекше назар аударып келеді. Алыс және жақын көрші мемлекеттермен жасалатын ресми халықаралық қарым-қатынастармен қатар елдерді жақындастыратын мәдени байланыстардың да маңызы зор.
1. Бартольд В.В. Тюрки: двенадцать лекций по истории турецких народов Средней Азии. - Алматы: Жалын, 1993. - 192 с;
2. Толстов С.П. По древним дельтам Окса и Яксарта. - Москва: Политиздат, 1962.- 234 с;
3. Гумилев Л.Н, Древние тюрки. - Москва: TOO Калашников-Комаров и К., 1993.- 501 с.
4. История Казахстана с древнейших времен до наших дней. Т.І. -Алматы: Атамұра, 1996. - 538 с. және т.б.
5. Кемаль Мустафа. Путь новой Турции. 1919-1924. - Москва: гос. изд-во ООЦ.-экон. литературы, 1932. - 416 с. - C.321.
6. Мендикулова Г. Исторические судьбы казахской диаспоры:

Ф-ОБ-001/033
Вроисхождение и развитие. - Алматы: Ғылым, 1998. - 264 с. - C.179.
7. Депортированные в Казахстан народы: время и судьбы. -Алматы: Арыс-
Қазақстан, 1998. - 428 с. - С.301-302.
8. Казахстан-Турция: 5 лет дружбы и сотрудничества. - Анкара: Билиг 1996. -446 с.-С. 21,296-300:
9. Саудабаев К. Казахстан-Турция: возрожденные отношения // Казахстан-Турция: 5 лет дружбы и сотрудничества. - Анкара: Билиг, 1996. - 446 с
10. Назарбаев Н. Наш выбор - единство и интеграция //Казахстанская Правда. 2000, 15 декабря. № 321. - С. 2.
11. Назарбаев Н. Пять лет независимости. - Алматы: Казахстан, 1996; ҚР
12. Соглашение о сотрудничестве между Казахской Советской Согдиалисти-ческой Республикой и Турецкой Республикой //Казахстан-Турция: 5 лет сотрудничества. - Анкара, 1996. - 446 с. - С. 33-36.
13. Казахстан-Турция: 5 лет дружбы и сотрудничества. - Анкара, 1996. -446 с. - С. 36-38.
14. Токаев К. Турция - стратегический партнер Казахстана //Казахстан-Турция: 5 лет дружбы и сотрудничества. - Анкара: Билиг, 1996. - 446 с.
15. Токаев К. О ходе реализации Соглашения между Казахстаном и Турцйей в области культурного сотрудничества. Информация Посольства РК в Анкаре от 20.08.1993 г. N 585.
16. Токаев К. Турция - стратегический партнер Казахстана //Казахстан- Турция: 5 лет дружбы и сотрудничества. - Анкара: Билиг, 1996. - 446 с.
17. Саудабаев К. Казахстан-Турция: возрожденные отношения //Казахстан- Турция: 5 лет дружбы и сотрудничества. - Анкара: Билиг, 1996. - 446 с.
18. ҚР Түркиядағы Елшілігінің N585 20,08:1993 ж. хаты // ҚР Түркиядағы Елшілігінің ағымдағы архиві. - Анкара.
Ф-ОБ-001/033
19. Түрік әлемі. 2001, қаңтар-ақпан. N1. - 9 б.
20. Живы традиции великого Абая //Казахстанская прравда. 1993, 17 қыркүйек. N 200. - C.1;
21. Турция готовится к юбилею Абая //Казахстанская правда. 1995, 31 наурыз. N 62. - C.1;
22. Ұлтына ұран болған ұлы ақын //Егемен Қазақстан. 2001, 11 қыркүйек. N 202. - 9 б.
23. Түрік әлемі. 2001, қаңтар-ақпан. N1.-96.
24. Писатели и поэты со всего тюркского мира соберутся в Стамбуле //Түркі әлемі. 2001, қаңтар-ақпан. N1.-86.
25. Будак Ф. Қазақстан: өткені, бүгіні мен ертеңі. - Анкара: Билиг, 2000. -358 б.
26. 3ия Гокальптың әйгілі еңбегі қазақ тілінде //Түрік дүниесі. 2000, қазан. N2,-5 6.
27. Копрулү М.Ф. Қожа Ахмет Яссауи танымы мен тағылымы; Ахмет Яссауидің тарихи өмірі //Түрік әлемі. 2001, қаңтар-ақпан. N1.-46.
28. Б.Шойбеков, А.Дүйсенбиев //Желмая. - Анкара. N 3, 1999. - 28-29 б.;
29. Хусейн Нихал Атсыз (1905-1975). Түрікшілдік жаршысы //Түрік дүниесі. 2000, қазан. N 2. - 5 б.
30. Жайықтан жеткен сазды сәлем //Егемен Қазақстан. 2001, 28-наурыз N66. - 4 б.
31. О сотрудничестве между Казахстаном и Турцией в области культуры и
туризма. Информация Посольства РК в Анкаре //Текущие архивы
Посольства РК в Турции. - Анкара.
32. Түркі әлемі кинематографистерінің кездесуі //Түркі әлемі. 2001, қаңтар- ақпан. N1.-16.
33. Ертысбаев Е. Демократизация в Казахстане: 1990-2000 годы. - Алматы:
Ф-ОБ-001/033
Атамұра, 2001. - 352 с. - С.293. 15 ' Мдмраев Б. Культура - это вторая Вселенная //Казахстанская цравда. 2000, 28 ноября. - С.6.
34. Кузнецов В.Г., Кузнецова И.Д., Миронов В.В., Момджян К.Х. Философия. - М., 1999. - С.462.
        
        Ф-ОБ-001/033
ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ
БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
Қ. А. Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік Университетінің
Шымкент институты
Тарих факультеті
«Қазақстан тарихы» кафедрасы
ДИПЛОМДЫҚ ЖҰМЫС
«*************»
Шымкент 2009 ж
Ф-ОБ-001/033
МАЗМҰНЫ
Кіріспе
Тарау І. Қазақстан-Туркия ... ... ... байланыстардың орнатылуы
1.1. Тәуелсіз Қазақстан және Түркия Республикасы ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан мен Түркияның гуманитарлық салалардағы байланыстары
1.3. Театр, музыка және бейнелеу өнері саласындағы қарым- қатынастар
Тарау ІІ. ... ... ... ... ... ... ... байланыстар.
2.1. Кинематография және бұқаралық ақпарат құралдары саласындағы қазақ-
түрік ынтымақтастығы
2.2. Қазақ-түрік рухани байланыстары
2.3. Қ.А.Ясауи ... ... ... ... ... ... тізімі
Ф-ОБ-001/033
КІРІСПЕ
Тақырыптың өзектілігі. Қазақстан Республикасы тәуелсіз мемлекет болып
жарияланғаннан бергі он ... ... ... ... оның ... енуі іс жүзінде аяқталып, халықаралық геосаяси қатынастардағы
орны мен ролі айқындалды. Бүгінде Қазақстан Еуразия кеңістігіндегі өзінің
тарихи дәнекерлік ... ... ... халықаралық аренада беделді
де дәйекті бейбітшілік саясатын ... Оған ... ... шеңберінде тең құқықты қарым-қатынастар орнатуымен ... ... ... ... ... шиеленістерді
бәсеңдету, қазіргі Орталық Азия елдері арасындағы, әсіресе ... ... ... жағдаятты оңдастыру, шетелдермен
экономикалық және мәдени ... ... ... ... ... ... ... дәлел.
Сонымен қатар отарлық және кеңестік кезеңдерде бұрмалауға ұшыраған
халықтың ... ... ... келтіру, өз мемлекеттігін сәйкестендіру
аясында өтіп жатқан рухани және ... ... ... ... ... ... тарихи тамыры бір туысқан халықтармен
ежелгі қарым-қатынастары мен байланыстарын ... да ... ... ... Алыс және ... көрші мемлекеттермен жасалатын ресми
халықаралық қарым-қатынастармен қатар елдерді жақындастыратын ... да ... зор. Осы ... ... мен Туркия арасындағы
мәдени және рухани байланыстардың кеңінен дамуы кездейсоқ құбылыс емес.
Ежелден шығу тегі бір ... ... ... он ... астам уақыт
ішінде өзара ынтымақтастығының ... КСРО ... ... шыққан
тәуелсіз жас мемлекеттердің әлемдік қауымдастықта өз ... ... ... Қазақстанның отарлық дәуірде, одан соң Кеңес мемлекеті
құрамындағы ... ... ... ... ... дәстүрлі мәдени және
Ф-ОБ-001/033
рухани туысқандық байланыстарының қайта жаңданып, тұрақты сипат ... ... ... ... үшін аса зәру ... ... ... елдердің ішінде, 1991 жылы желтоқсанда Қазақстан Республикасының
тәуелсіздігін мойындап, ... ... ... ... ... тұңғыш мемлекет. Сондықтан 1990 жылдардын бас кезінде жекелеген ... ... ... ... осы қарым-қатынастар тәуелсіз-дік
жылдары кең өріс ... ... ... ие ... Қазақстан мемлекетініи Түркиямен шынайы мәдени ... ... кезі 1991 ... ... бүгінгі күнге дейінгі ... ... ... және ... ... ... ... мен
Түркия арасындағы байланыстар дербес әрі кең көлемді де, нақты сипат алған
жоқ. Екі ел ... ... ... саяси және ... ... ... ... ... он ... астам уақыт
ішінде әр салада нақты нәтижелерге ие ... ... мен ... ... ... қатарында жалпы
мәдениет пен өнер, білім мен ғылым, ақпарат құралдары мен баспасөз, ... ... ... ... екі ел ... ... ... қатынастардың құрамдас бөлігі ретінде әрқайсысы өз саласында жеке
бір ағымды құрайтынын айту қажет. ... ... ... ... ... тоқырап
қалған дәстүрлі туысқандық байланыстарды қалпына келтіру мақсатымен жалпы
мәдени байланыстар көлемінде орнатылған осы қатынастар бүгінгі ... ... ... ... ... әр салада нақты
нәтижелерімен толыға түсуде. Оған Түркия мен ... ... ... ... мысал ретінде келтіру-ге болады.
Бұл кітапта он жылдан астам уақыт ішінде ... ... ... ... ... нәтижелері мен бағыттары, келешегі мен оған
Ф-ОБ-001/033
кедергі боларлық ... ... ... ... ғылымының бүгінгі
өзекті міндеттерінің қатарында шетелдермен мәдени байланыстарының барысын
зерттеу ... ... ... ... ... Ал ... мен
Түркия арасындағы осындай байланыстар бұл проблеманың құрамдас бір ... ... ... ... ... мен ... ... жұмысын жазудағы
алдыма қойған басты мақсатым-тәуелсіздік алғаннан кейінгі жылдардағы
Қазақстан-Туркия елдері арасындағы мәдени ... ... ... ... Сондай-ақ төмендегідей міндеттер қойылды:
-Тәуелсіз Қазақстан және Түркия Республикасы арасындағы мәдениет пен ... ... ... мен ... ... ... байланыстарын;
-Театр, музыка және бейнелеу өнері саласындағы қарым- қатынастарын;
-Кинематография және бұқаралық ақпарат құралдары саласындағы қазақ-түрік
ынтымақтастығы мәселелерін;
-Қазақ-түрік рухани байланыстарын;
-Қ.А.Ясауи атындағы Халықаралық ... ... ... ... ... ... Диплом жұмысын жазу барысында келесі
еңбектер мен жариялымдардан ... ... ... ... отношения» атты еңбегін
негізгі дерек көзі ретінде қолданылды. Еңбекте автордың 10 жыл ішіндегі
қазақ-түрік мәдени ... ... ... ... ... шынайы достық, туысқандық аясында дамуына бағыт
берген, оны сипаттайтын ... ... бірі ... 1991 жылы ... ... ... ... Президентінің Қазақстанға жасаған
алғашқы ресми сапары кезінде Н.Ә.Назарбаев пен
Ф-ОБ-001/033
Т.Өзал қол ... ... ... ... ... мен ... ... туралы" келісімшартты ең алдымен атаған жөн.
Онда екі ел арасындағы достық қарым-қатынасты ... және ... ... ... дәйектелген. Бұл келісімшарт екі ел арасындағы
басқа да мәселелермен ... ... және ... ... ... ... ... қолдану мақсатында ғылыми-техникалык белсенді қарым-
қатынастар жобасының негізін жасады. Осыған сәйкес бұл келісімшартта екі ел
арасындағы халықаралық мәдени ... ... ... және ... ақпараттық, мәдени және гуманитарлық қарым-қатынасты дамыту,
радиохабар және ... ... ... ... ету, ... ... ескерткіштерді қайта қалпына келтіру және қорғау, ... ... ... ... және ... ... өкілділігін ашу
қарастырылды»-делінген.
Ал қазақ-түрік елдері арасындағы ғылыми байланыстар туралы «Түркі ... ... ... ... и поэты со всего тюркского мира соберутся
в Стамбуле» атты мақаласында былай делінген: ... ... ... ... факторы әлем ғылымымен өзара байланыс пен ынтымақтастық
орнату, тәжірибе жетістік және білім алмасу болып табылатынын баса ... Бұл ... ... мен Түркия ғалымдары-ның байланысы да осы
салада орны бар ... ... ... ... ... ... бір белгісі Қазақстан мен Түркия ғалымдарының
ғылыми байланыстары болып табылады.
Жоғарыда айтылғандай, Қазақстан мен Түркия ... даму ... ... ... қол ... нәтижелері әрқилы екені даусыз. Сондықтан
Түркия мемлекеті де Қазақстан ғылымының жетістіктерін үйренуге, ... ... ... ... да түрік ғылыми қауымдастығының мұнда
жетпей жатқан тұстарын үйренуге, қабылдауға әзір екендіктерін ... бас ... ... ... ... ... ... мен бизнес, қаржы мен несие саласының
бүгінгі Қазақстан үшін зәру жақтары екі ел ... ... ... мен ... ... ... ... Сондай-ақ, түркі әлемі
мен мәдениетін зерттеуге бағытталған гуманитарлық саладағы ізденістер де
Қазақстан ғалымдарын Түркия ... ... ... ... ... байланыс орнатуға құлшындырғаны белгілі.
Ең алғаш осындай байланыстар екі ел бірігіп өткізген ... ... мен ... басталды.
Басты ғылыми мәселелерді шешуде, тарихтыи тораптык сәттерін зерттеуде
өзара сапарлар, кездесулер, ... ... ... ғылыми
конференцияларға, конгрестерге және симдозиумдарға бірігіп қатысудың өзі
аздық етпейді. Осындай кездесулерден, ... ... ... ... ... ресми сипатқа ие болды. Қазақстан мен Түркия
арасындағы ғылыми байланыстарды дамыту мен ... ... 1994 жылы ... Анкара қаласында Қазакстан ... ... және ... ... мен ... ғылыми-техникалық зерттеу орталығы
арасында "Ғылыми-техникалық ынтымақтастық туралы келісімге" қол қойылды.
Келісімде ғылыми-техникалық ынтымақтастық - екі ел ... ... бірі және ... ... ... мен оны жылдам тарату.
Сондай-ақ, халықаралық ... ... ... қол жеткізу кезеңінде
бұл екі жакты ... ... ... ... ... ... ... мен көлемі. Диплом жұмысы кіріспеден, екі тарау және
тараушалардан, қорытындыдан ... ... ... ... ... және ... ... Көлемі 90 бет
Ф-ОБ-001/033
Тарау І. Қазақстан-Туркия елдері арасындағы мәдени байланыстардың орнатылуы
1.1. ... ... және ... ... ... ... ... саласындағы байланыстардың алғашқы кезеңдері
1980 жылдарға қарай қоғамдык-саяси және зкономикалық құрылысы өзгеше
елдермен, әсіресе АҚШ және ... ... ... ... державалар-мен
екінші дүниежүзілік соғыстан кейін қалыптасқан тайталас барысында Кеңес
Одағы мемлекеті экономикалық ... ... ... ... ... ... ... жағдайындағы жаппай қарулану бәсекелестігі КСРО
мемлекетінде ең алдымен әскери-өнеркәсіптік кешенді басым ... ... ... Ал бұл өз ... ... ... бейбіт саласындағы
ахуалына керісінше әсер етті. Жеңіл өнеркәсіп және ... да ... ... ... бар ... ... халықтың күнделікті сұранысын
қанағаттандыра алмайтындай дәрежеде еді. Сондықтан экономика саласында
негізгі назарды әскери өнеркәсіптен ... ... ... ... ... Ал бұл өз ... ... қатынастарда КСРО-ның сыртқы
саясатына өзгерістер енгізуді, батыс державаларымен ... ... ... ... ... ... етті.
Мұндай экономикалық реформалар ең алдымен нарықтық қатынастар негізінде,
мемлекет тарапынан үйлестіру, ... ... іске ... ... ... қатынастар, жалпы кеңестік ... ... беру өз ... ... ... ... ... қажет еді. Бұл заңдылықтарды іске асыру барысында КСРО мемлеке-
тіндегі ұлттық және ... ... да, ... және ... ... үкіметпен байланысын, қарым-қатынасын да, құқықтық
негіздерін де қайта құру, өзгерту күн тәртібіне қойылғаны мәлім.
Ф-ОБ-001/033
бөлінуінен басталған бұл ... ... ... ... ... бірі өз ... жариялауына, ал 1991 жылы тамыз оқиғаларынан ... сол ... ... бас ... бір ... ... империя
Кеңес мемлекетінің тарихи аренадан кетіп, әлем картасында жаңа ... ... ... алып ... ... ... Кенес Одағының құлдырауы тәуелсіз
мемлекеттердің құрылуына себеп болды. Ал ол өз ... ... ... ... ... онын ... ... мен Түркияның саяси, әлеуметтік-
экономикалық және мәдени қарым-қатынастарының қарқыны өсуіне түрткі болды.
Жоғарыда айтылғандай, 1991 жылы 16 ... ... ... ... бірінші болып таныған мемлекет Түркия Республикасы
болды.
Қазақстанға ең ... ... ... ... ... ... жок бұл ... тәуелсіз жас мемлекеттің халықаралық деңгейде тез
танылып, өзінің ... ... ... ... елдермен дипломатиялық
қарым-қатынастарының негізін салуға жол ашты. Көп ұзамай 1992 жылы ... ... мен ... ... ... қатынастар орнатылды
және де Алматы қаласында ең ... ... ... ... Елшілігі
ашылды. Әрине, бұл ресми дипломатиялық қатынастың орнатылуы еді.
Айта кететін жайт, ... ... ... ... ... 1990 жылдың желтоқсанында орнатылды. Онда Қазақ КСР-ның мәдениет
жөніндегі ... ... мен ... ... ... ... қарым-қатынас туралы келісімге және де Қазақ КСР-ы
мен Түркия ... ... ... ... протоколға қол
қойылды. Бұл құжаттарда жастарға білім беру саласында ... ... оқу ... ... ... ғылыми жобалар
Ф-ОБ-001/033
жасау, студенттермен, әр түрлі саладағы мамандар және ... ... ... ... фестивальдер өткізу, көрмелер
ұйымдастыру, мәдени орталықтар ашу, театрлық, ... және де ... ... ... ... ... ... мара-паттау,
қазақ жазушыларының шығармаларын түрік тіліне, ал түрік жазушыла-рының
шығармаларын қазақ ... ... және Қожа ... ... Арыстанбаб
кесенелерін жөндеуден өткізу, бірлескен ... ... және тағы ... да ... саладағы қатынастар туралы шаралар
нақты көрініс тапты /1/.
Бұл ресми қарым-қатынастар ең алдымен түбі бір ... ... ... ... ... ... бір ... үзіліп қалған мәдени және ... ... ... екі ... арасындағы тарихи сабақтастықты
жалғастырудың алғашқы қадамы еді. ... ... мен ... осы ... ... ... ... қызу қолдау
тапқанын айту қажет. Мұнан кейінгі туысқандық байланыстар, әсіресе халыққа
етене жақын мәдениеті, білім, ғылым саласындағы өзара ... ... ... одан да тығыз жақындатты. Бұған ... мен ... ... да зор ... ... Сондыктан, бүгінгі күні қазақ-
түрік ынтымақтастығы кең әрі жан-жақты ... және де ... ... ... ... ... болады, сонымен қатар
екі елдің маңызды мәселелер ... ... ... ... мен
ұқсастығын атап айту да қажет /2/.
Қазақстаң Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаев айтқандай "Біз түркі
тілдес мемлекетпіз және де ... ... ... ... ... бар
күшімізді саламыз" /3/.
10 жыл ішінде Қазақстан мен Түркия арасында 90-нан астам келісім-шарттар
және хаттамаларға қол ... /4/. Екі ... ... ... ... ... бірнеше іс-сапарлары орын ... Екі ... ... мемлекетаралық ресми байланыстар кезінде ... ... ... ... ... ... ... мен
шығармашылық ұйымдар мен ұжымдар, оқу орындары мен ғылыми институт-тар және
орталық өкілдерінің тұрақты байланысы ... ... ... ... қарасты ғылыми мекемелер, жоғары оқу орындары арасында
мамандардың алмасуы, сондай-ақ университеттер ... ... мен ... ... ... үшін ... ... мәдениет саласында
шетелдік тәжірибе жинақтаудың алғашқы мектебі болды. ... ... ... ... ... ... қарым-қатынастар 90-
жылдары Түркия елімен сияқты кең көлемде ... жоқ ... ... қазір де сондай сипатта деуге болады.
Екі ел ... ... ... үшін ... мен ... екі
халықтың мәдениет күндерінін, ... аса ... ... ... ... ... "Түркиядағы Қазақстан мәдениет күндері" және "Қазақстан-
дағы Түркия мәдениет күндері" айдарымен ауқымды ... ... Бұл ... ... ... және ... түрік әлемінде өткізілген ортақ құрылтайларға,
көптеген ... ... ... ... ... және ... ... кинематография фестиваліне екі жақтан ... ... ... ... Осы ... ... ... көрмелері
ұйымдастырылды, екі елдің теледидарында елді таныстыру мақсатында ... және ... ... ... мақсатпен екі жақтың
техникалық ... ... ... жетістіктер және тәжірибе ... ... ... /5/.
Қазақ-түрік қарым-қатынастарында ежелден аса маңызды саланың бірі діни
рухани байланыс екеніне бұрын ... ... жоқ. 1917 жылы ... Ресей империясынын саясаты Түркияны Қара ... бөн ... ... ... ... ... ... патшалығының қол
астындағы түркі тілдес отар халықтардың Түркиямен байланысын ... ... ... ... Ал ... дәуірді бұл тек ресми
мемлекетаралық қатынастар аясында ғана ... екі ел ... ... діни жақындықтарына тосқауыл қойылды. Ресми ... деп ... ... ... ... ... ... туралы пікір білдіргендігін кеңестік дәуірде "пантюркизм"
идеологиясына уағыздаушылар деп ... ... ... ... ... Қазақстан мемлекеті жарияланып, демократиялық,
егемендік негізде сыртқы ... ... ... ... діни-рухани байланыстарды да жаңғыртудың маңызы өте зор
еді. Бұл тұрғыда Түркістан, ондағы Қожа ... ... ... ... ... мен ... де рөлі ... болғаны белгілі.
Сондықтан, 90-жылдары екі елдің діни ... ... ... ... ... ... және де исламды дін ретінде ... ... ... ... ... ... туысқандық аясында
дамуына бағыт берген, оны сипаттайтын негізгі құжаттардың бірі ретінде 1991
жылы 15 наурызда ... ... ... ... Қазақстанға
жасаған алғашқы ресми сапары кезінде Н.Ә.Назарбаев пен ... қол ... ... ... ... мен ... Республикасының қарым-
қатынасы туралы" келісімшартты ең ... ... жөн. Онда екі ... ... ... ... және ... дамытуға ұмтылу
негіздері дәйектелген. Бұл келісімшарт екі ел ... ... ... ... ғылым және техника ... ... ... ... ... ... ғылыми-техникалык белсенді қарым-
Ф-ОБ-001/033
қатынастар жобасының негізін жасады. Осыған сәйкес бұл келісімшартта екі ел
арасындағы халықаралық мәдени қарым-қатынас ... ... және ... ... мәдени және гуманитарлық ... ... және ... ... ... ... ету, ... және
мәдени ескерткіштерді қайта қалпына келтіру және қорғау, түрлі салалар
бойынша ... ... және ... ... ... ашу
қарастырылды /6/.
Осы келісім шарттан кейін 1991 жылы 26 қыркүйекте екі елдің Президенттері
Н.Ә.Назарбаев және Т.Өзал "Қазақ ... ... ... және ... ... ... принциптері мен мақсаттары туралы"
Декларацияға қол қойды. Онда екі ... ... ... ... көрсетілген және мәдениет туризм саласындағы ... ... ... Алматы мен Стамбул, Түркістан мен ... мен ... ... ... ... ... қатынас
орнату көзделген еді /7/.
Сол жолы осылармен қатар Қазақ КСР және Түркия ... ... ... және ғылыми-техникалық қарым-қатынас туралы
келісімге де қол қойылды.
Осы келісімшарттар және 1990 жылдан бері мәдени байланыстар ... ... ... ... нығаюына жол ашты. Себебі, осы
шаралармен екі елдің үкіметі өздерінің сауда, экономика, ғылым және техника
салаларындағы кең әрі ұзақ ... және ... ... ... күшін салуға дайын екендігін білдірді /8/.
1991 жылы қазанда Қазакстан Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаев
Түркияға алғаш рет ресми ... ... ... Президенті Н.Ә.Назарбаевтың Түркияға ресми
мемлекеттік сапары барысында және одан кейін қол қойылған келісімшарттар
Ф-ОБ-001/033
негізінде екі ел арасындағы байланыстар ... ... ие ... ... жылы ... ... қаласында мәдениет, ғылым, білім және спорт
салалары бойынша екі ел ... қол ... ... ... ... байланыстың мағынасы және белсенділігі артты /9/.
Осы еңбекте қарастырылып отырған мәдениет және ғылым ... ... және ... ... ... алуына осы келісімшарттың
атқарған қызметі ерекше екендігіне назар аударған жөн.
Келісімшартта халықаралық ынтымақтастықтың ... ... ... ... ... ... ... дамуы, ғылыми
жобалар мен бағдарламалар алмасу, ғылыми конференниялар, кездесулер өткізу
және бірлескен ... ... ... ... ... даярлау және алмасу,
оқу материалдарымен және ақпараттармен ... ... ... ... ... ... да өнер ... өзара қарым-қатынастың дамуы, көрмелер
ұйымдастыру, әртістермен және көркемөнер ұжымдарының екі ... ... ... ... ... ... танысу және оларды екі елде
аудару, кинематография, теле-радио компаниялары, ақпараттық агенттіктер
және баспасөз, жастар ұйымдары ... ... ... ету. ... бүгінгі күнге дейін жалғасып келе жатқан мәдени, ... ... ... ... ... екі елдің бұлжымас
саясатына айналды.
1991 жыддан бастап ... ... ... ... кейін
қоғамдық негізде достық және бірлік ұйымдары құрыла ... ... ... ... байланыстармен қатар қоғамдык ұйымдардын, оның ішінде діни
қауымдастықтын да Түркия елімен байланыс ... ... ... ... ... ... Өз ... Түркия еліндегі
қоғамдық ұйымдар да осындай талпыныс жасады.
Қазақстан мен Түркия елдерінің қоғамдық ұйымдарының өкілдері түркі
Ф-ОБ-001/033
елдері арасында болған ... ... және ... ... ... ... ве топлулуклары достлук, кардешлик ве ишбирлиги
курултайлары) қатысты. Бүгінге дейін осы ... ... ... ... жүмысына түркі тілдес елдердің мәдениет, ғылым және қоғамдық-саяси
ұйымдары қозғалыстарының ... және ... ... ... мақсаты-түркі әлеміндегі қарым-қатынастың нығаюына,
экономикалық ... ... ... және ... ... ... ықпал ету болып табылады. Аталмыш ... ... ... ... ... ... ... Ал бұл Түркияның түркі
тілдес халықтар өмір сүретін аймақтарға деген қызығушылығының бар екендігін
көрсетеді. Бұл ... ... ... ... ... үкіметтеріне
ұсыныс ретінде беріледі. Нақты мысалдар келтіретін болсақ, 1-ші құрылтай
Антальяда 1993 жылы 21-23-наурызда ... ... ... 1994 жылы ... ... Құрылтай жұмыстарына 60 адам қатысты, оның қатарында
Қазақстанның Елшісі Қ.Саудабаев, 2-ші хатшы Б.Нарбаев және ... ... ... 48 адамдық басшылардан құрылған делегация болды
/10/. Осы ... ... ... оның ішінде әдебиетшілер қауымы
атынан Р.Бердібаев баяндама жасады. 3-ші құрылтай 1995 жылы ... ... ... осы екі ел ... ... ... ... жиындар
қазақ-түрік мәдени қарым-қатынастарының бағыттарын айқындауға зор әсер
етті. Оларда жасалған баяндамалар ... ... ... ... табысуына ақпарат беріп, дәнекерлік қызметін атқарды деуге болады.
Мұндай халықаралық бас қосу ... ... ... жалғасын тапты.
Мысалы, 1996 жылы Анкарада болған 4-ші құрылтайдың жұмысына
Қазақстан Республикасы Ұлттық Ғылым ... ... ... фольклортанушы Р.Бердібаев қатысты. Әрине, бұл құрылтайлар
Ф-ОБ-001/033
бірыңғай қазақ-түрік мәдени байланыстарын қарастырған жоқ. Олар Орта ... ... ... ... ... жылы ... Стамбулда өткізілген 5-ші құрылтайға Қазақстан
Республикасының Мемлекеттік ... ... ... ... философ
Ә.Нысанбаев және кене түркі тілін зерттеуші ғалым А.Аманжолов қатысты. Бұл
форум да екі жақты байланыстардың жоғары мемлекеттік ... ие ... ... ... ... ... ... ғалымдарды,
қоғам қайраткерлерін қамтыды. Оған дәлел 1998 жылы 20-22 ... ... 6-шы ... ... ... ... М.
Жұрыновтың және қоғам кайраткері И.Сағындықовтың баруы еді. Бұл жолы екі
жақты талқылауға ... ... ... ... ... ... жылы 2-4 ... Памуккале-Денизлиде өткізілген 7-ші құрылтайға
Қазақстанның бірнеше өкілі ... ... ... ... ... ... ... Қ.Найманбаев, академиктер Ә.Хайдар,
М.Қозыбаев, С.Зиманов, Ұлттық Ғылым Академиясының ... ... ... еді. ... ... ... ... жолы жалпы түркі әлемінін ... ... оның ... мәдени
байланыстарды тереңдету проблемасы талқыға салынып, тиісті ... жылы ... ... ... 8-ші ... тілдерді
дамыту департаментінің директоры Е.Ш.Шәймерденов бастаған 14 ... ... ... Оның ... ... ... С.Зиманов,
Қазақ мемлекеттік басқару ... ... ... ... ... жазушысы Қадыр Мырза Әлі, Солтүстік Қазақстан мемлекеттік
университетінің ректоры, профессор Ғ.Мұтанов, Л.Гуминев атын-
Ф-ОБ-001/033
дағы Еуразия университетінің ... ... ... ҰҒА ... ... ... С.Қасқабасов, әншілер Б.Тілеуханов
пен М.Омаров бар болатын. Осы құрылтайда түркі тілдес халықтардың тілін
дамыту, ... ... беру ... ... ... ... ... осы құрылтайлардың маңызы зор болғаны аян.
1992 жылы Түркияда Қазақстан-Түркия достық қоғамы құрылды, оның ... екі ... ... ... нығайту, екі жақты қарым-қатынастың
қарқындылығын арттыру еді.
Бұл қоғам Түркиядағы ... ... ... және ... ... көрсетеді, Қазақстан мен Түркияның ғылым және ... ... екі елді ... кештерін, конференциялар
өткізеді. Қазақстан мен Түркия Республикалары казақ-түрік достығы туралы
деректі фильмдер түсірді, ... ... үшін ... ... ... хабарлар даярлады, ал Түркия елі ... ... өз ... ... ... және ғылым қайраткерлерін мен саяси
қайраткерлерді марапаттады. ... осы ... ... ... жұлдыз-дары" атты таныстыру телехабарлары дайындалып, онда Абай
Құнанбайұлы, Мұхтар Әуезов, Жамбыл Жабаев туралы мәліметтер түрік еліне
кеңінен ... жылы ... ... ... ... түрік ынтымақ-
тастығы және дамыту агенттігі (ТИКА) құрылды. Оның ... ... ... ... беру және экономикалық қарым-қатыия орнату деп ... Бұл ... ... ... ... стратегиялық жоспарларын
жасау, бірлескен жобаларды ұйымдастыру, түркі елдерінің әлеуметтік және
экономикалық жағдайын зерттеу стратегиялық ... мен ... ... ... ... ... ... шараларын көздейді.
Бұл агенттіктін көмегімен және қатысуымен ғылыми және мәдени салаларға
Ф-ОБ-001/033
байланысты бірнеше жобалар жүзеге асырылды. Олар: симпозиумдар және ... ... ... ... ... ... ... баспасөз жағынан көмек көрсету, әр түрлі мамандықтар бойынша
тәжірибе алмасуды ұйымдастыру, Түркістан ... ... ... ... Қызылорда қаласындағы қолмен кілем тоқу жобасын іске
асыру және т.б. Мысалы, Қызылорда облысындағы қолмен ... ... ... қазақтың дәстүрлі қолөнеріндегі ұлттық ерекшелігін қайта дамыта
отырып, ... ... мен ... ресурстарын (қорларын) кілем тоқитын
шағын фабрикалар құруға пайдалануды іске асыруды көздеген еді /11/.
Бұл жоба іске ... ... ... ... ... тоқу, ою-
өрнек өнерін қалпына келтіру, бояулар әзірлеп, пайдалану сияқты ұмыт бола
бастаған ... ... ... жанғыртуда, жергілікті өнерпаздар мен қолөнер-
шілерді ұйымдастыруда түрік ғалымы және этнографы Тахсин Парлак көп ... Ол осы ... ... ... ... кілем тоқу өнерін,
оның тарихи тамырларын сипаттап, 2001 жылы Алматыда этнография ғылымы
саласында ... ... ... жақты байланыстың нығаюына және мәдени ерекшеліктерімен ... ... үлес ... ... ... арасындағы ең маңызды-
ларының бірі "Өнер және достық күндерін" өткізу шарасы. Мұндай мерекелер
көрермендерге ... ... сын ... ... әрі ... ... мүмкіндік береді.
1992 жылы Қазақстанда "Түркияның Қазақстандағы мәдениет және ... ... Оған ... ... министрі Д.Фикри Саглар баста-
ған 100-ден астам адам қатысты. Фольклорлық-этнографиялық, ән-би топтары,
музыкалық шығармашылық ... өнер ... ... ... ... өтті /12/.
Ф-ОБ-001/033
Өз кезегінде 1992 және 1996 жылдары "Түркияда Қазақстанның мәдениет
күндері" өтгі /13/. ... 1992 жылы ... ... ... ... Қазақстанның мәдениет және өнер күндерінде" Қазақстан тарапынан
мәдениет министрінің бастауымен 150-ге жуық адам ... ... ... ... ... ... ... көрмелері көпшілікке
ұсынылды. Мереке Анкара, Стамбул және Кония қалаларында етті.
Мұндай мәдениет және өнер күндерін өткізу екі ел ... ... ... ... 1993 жылы ... ... ... кезекті мәдениет және өнер күндері өтті. Мереке Анкара, Қожаели,
Болу, Стамбул қалаларында ұйымдастырылды. Мереке барысында қазақстан-дықтар
Түркия ... ... ... ... кездесіп,
ТҮРКСОЙ-да концерт беріп, көрмелер ұйымдастырды.
1996 жылы 19-27-қыркүйекте "Қазақстанның Түркиядағы мәдениет және ... ... 15 ... тұратын ресми делегация қатысты. Одан басқа,
шығармашылық ұжымдармен қоса, баспасөз делегаттарын қосқанда делегация ... жуық ... ... Іс-шаралар Анкара. Стамбул, Болу қалаларында
ұйымдастырылды /14/.
2000 жылы ... ... ... ... мннистрлігінің
Түркиадағы Қазақстанның Елшілігінің және Билькент университетінің арала-
суымен қазақ-түрік достығының кеші және ... ... ... ... толқынында" кітабының тұсау кесері,
сонымен ... ... және ... ... ... болды /15/.
Түрік азаматтарының казақ елінің көрнекті ... және ... ... ... ... мынадай оқиғалар ықпал етті. 1993
жылы - Түркияда Ахмет ... жылы ... 1995 жыл - Абай ... 1996 ... ... жылы, 1998 жыл - Құрманғазы жылы деп ... ... 1996 ... желтоқсан оқиғасының онжылдығы аталып өтті. 1997 жылы
Ф-ОБ-001/033
М.Әуезовтің 100 жылдығы және Қазақстан мен Түркия арасындағы дипломатия-лық
қарым-қатынастың 5 жылдығы ... етті ... ... ... ... ... ... халықаралық
конференциялар, қазақ жазушылары мен ақындарының шығармаларын аудару және
басып шығару, әр ... ... ... ... ... өнер адамдары көптеген концерттер берді. Мысалы,
Абайдың 150 жылдығын тойлауға Қазақстан тарапының делегациясы қатысты, оның
құрамыңда: Вице-премьердің ... ... ... ... ... В.Кутовой, білім министрінің орынбасары Ш. Қойшыбаев,
әдебиеттану институтының директоры С.Қирабаев және де әр ... ... ... жазушылар, әртістер және шығарма-шылық
ұжымдар болды. Бұған Түркия Республикасының жоғарғы басшылары Президенттің
аппараты, ... және ... ... ... әр түрлі қорлар,
өнеркәсіптер мен қоғамдық ұйымдар тартылды.
Алғаш рет Абай шығармалары түрік тіліне ... және ... ... ... Абайдың таңдамалы шығармалары аударылған ... 1995 ... екі ... 200 мың тиражбен шықты).
Сонымен қатар, Абай туралы ғылыми мақалалар ... ... ... ... ... ... орай түрлі университеттерінде ғылыми
конференциялар өткізілді, Қазакстан туралы ... ... ... ... көптеген журналдардың жеке нөмірлері Абайдың
шығармашылығына арналды. Осындай шаралар Құрманғазының 175 ... 1998 жылы да кең ... ... ... ... ... 8 ресми қызметкерлер, Құрманғазы оркест-рінен
25 адам, ақпарат ... 4 ... 6 әнші және 4 ... ... тобы жіберілді. Сонымен қатар халық музыкалық аспаптары мен
Қазақстан қолөнерінің көрмесі ұйымдастырылды (А.Омарбеков ... жылы ... және ... аралығында ҚР Президенті ... ... ... ... ... ТР Премьер-министрі
Сүлеймен Демирел келді. Ресми сапар кезінде қазақ-түрік ... ... ... ... ... аталып етілді және екі жақты
тиімді қарым-қатынастың кеңеюі үшін қажетті ... ... ... қол ... ... ... және Түркістан қаласы бауырлас қалалар деп
жарияланды. Екі жақты қатынасты нығайту мақсатында 1992 жылы ... ... ... делегациясы Байбұрт қаласында болды. Өз
тарапында 30-сәуір - 10-мамыр аралығында Байбұрт делегациясы ... 1993 жылы ... ... ... екі ... ... ... делегациясы қала әкімінің басшылығымен 2001 жылы ... ... ... өтетін "Деде Қорқыт" атты мәдениет және ... ... ... жылы 20 ... ... қаласында Түркия Республикасының мәдениет
министрі Фикри Сағлардың шақыруымен түркі мемлекеттерінің ... ... ... ... Қырғызстан, Өзбекстан, Түркия).
Бұл кездесулерде ұлттық ерекшеліктер мен құндылықтарды түркі және ... ... ... ... және ... ... ... қажеттілігі
білдірілді. Ол принциптер мынаған саятын еді: ... ... және ... ... бір-бірімен танысу әрі алмасу және де әлем халқына түркі
мәдениеті және оның ерекшеліктерімен таныстыру. Сол ... ... ... ... ... ... ... ТҮРКСОЙ Одағының
іргетасы қаланған еді.
ТҮРКСОЙ (түркі елдерінің мәдениет жене өнер ... ... ... ... ... мәдени ынтымақтастығының органы ретінде
Ф-ОБ-001/033
ЮНЕСКО түрінде 1993 жылы 12 шілдеде Алматы қаласында түркі ... ... ... ... Әзірбайжан, Қырғызстан өкілдері
қол қойылған келісімшарт негізінде құрылды.
Оның мақсаттары:
-түркі тектес және ... ... ... ... ... ... ұмтылу;
-Түркі халықтарының мәдениеті мен өнерінің дамуының және ... ... ұшін ... ... ... және ... қарым-
қатынасты қамтамасыз ету;
-әлем тарихы сипатында түрік мәдениетінің ... және ... ... 1993 жылы 9-13 ... ... ... ... тілдес
елдерінің мәдениет министрлерінің 3-ші кезекті ... және ... ... ... Оның ... ... 20 өкіл қатысты /19/.
1994 жылы 17-19 ақпанда Мармарис қаласында (Түркия) түрік ... ... ... ... 4-ші ... мен ... ... ҚР делегациясын мәдениет министрі С.Әшляев басқарды, оның
құрамында ... ... өнер ... ... ... ... қолөнер музейінің директоры М.Әлімбаев болды.
ТҮРКСОЙ қоғамының құрылуы түркі елдерінің мәдени қарым-қатынасын
дамытуға зор ... бар ... ... ... айналды. Ол әсіресе
Кеңес Одағы қүрамында болған түркі тілдес халықтардың төл мәдениетін жаң-
ғыртуға ... ... Оның әр ... осы сала ... келесі
міндеттер қойылып, нақты шаралар қабылданды.
ТҮРКСОЙ-дың жұмыс қарқынын мына мысалдардан көруге болады: ТҮРКСОЙ-дың
5-отырысы 1994 жылы 1-3 ... ... ... ... ... 1996 жылы 19-20 ... ... қаласында
мәдениет министрі Т.Мамашевтің қатысуымен өтті. Бұл ... ... ... ... ... ... және Шығыс Еуропаның даму
бағдарламасының директоры Алейн Ханкок ... 1996 ... ... ... ... ... жиналысы өтті. ТҮРКСОЙ-дың кезекті отырысы
1997 жылдың басында Бакуде өтті, оған ЮНЕСКО-ның бас ... ... ... бұл ... ... ... ... 1997 жылы 28-
29 қыркүйекте Алматы қаласында ТҮРКСОЙ-дың кезекті жиналысы ... ... ... ... (Татарстан) ТҮРКСОЙ-дың кезекті отырысы ... 13-ші ... ... 1999 жылы 30 ... ... Бұл жәй ғана ... ... ТҮРКСОЙ-дың әр мәжілісінде
мемлекетаралық деңгейді-орындалатын шаралар белгіленіп, туысқан халықтардың
жақындасуына ықпал жасалды.
ТҮРКСОЙ түркі тілдес ... ... ... және ... өткізді, қолөнер және декоративтік өнердің көрмесін ұйымдастыр-
ды, фестивалъдер және опера күндерін, театрлық, фольклорлық ... ... ... турнирлерін, Наурыз мерекелерін өткізді.
1994 жылдан бастап жыл сайын Түркиядағы Наурыз ... ... ... ... мерекелер шеңберінде Қазақстан мен Түркияның және түрлі ... ... әрі ... ... ықпал ететін халықаралық
симпозиумдар, кинофестивалъдер, көркемөнер көрмелері, концерттер, ... және ... да ... ... ... ... ... ТҮРКСОЙ Абай, Жамбыл, Мұхтар Әуезов, Құрманғазы ... ... және ... ... ... ... М.Әуезов әңгімелерін түрік тілінде басып ... ... ... ... ... мен ... мәселелеріндегі
Ф-ОБ-001/033
кейбір кемшіліктер салдарынан ТҮРКСОЙ шеңберінде жоспарланған жан-жақты
мәдени ынтымақтастық күткен нәтиже берді деп толық айтуға ... ... ... ... ... ... ескерген жөн.
1993 жылы 9-10 сәуірде Қазақстанға Түркия Президенті Тургут Озал ресми
сапармен келді. Бұл ... ... ... екі ... қарым-қатынастың ілгері
дамығандығы, сонымен қатар олардың қарқынды дамуындағы кемшіліктердің бар
екендігі ... жылы 17-24 ... ... ... ... ... төрайымы
Сара Назарбаева Түркияға қайырымдылыққа ... ... ... барып
қайтты. Ол Стамбұлда пресс-конференция өткізіп, Анкарада тікелей эфирге
шықты. Телехабарлар мен ... ... ... ... ... ... кететін жайт, екі жақты делегациялардың квптеген сапарлары, басқа
да түрлі мемлекеттермен ... ... ... ... ... ... жылы ҚР мәдениет министрлігінде Түркияның мәдениет министрлігінің екі
делегациясы болды. Мұнда Ахмет Яссауи және Арыстанбаб кесенелерін жөн-деуге
байланысты ... Ұлы ... ... ... қолөнерін қайта
жаңғырту мәеелелері қаралды /21/. 1993 жылы маусымда ҚР ... ... ... 7 ... ... ... делегация Түркияда болды, ал
қазанның соңында ҚР денсаулық сақтау министрі А.Мусиннің және ішкі ... ... осы елге ... ... ... ... нығаюына қоғамдық ұйымдар да өз үлесін
қосуда. 1994 жылы 14-15 қаңтарда Анкарада "Азия елдері мәдениетінің ... атты ... ... ... Онын ... ... ... Пәкістан, Әзірбайжан, Қазақстан, ... ... және ... ... ... қайраткерлері қатысты. Семинарда:
"Қазақ достық қоғамының" және шетелдемен құрылтайлық байланыс төрайымы
Ф-ОБ-001/033
Ж.Әмірханова ... ... Азия ... ... ... ... оқыды. 1994 жылы 7-12 маусым аралығында Ж.Әмірханова бастаған
достық және Қазақстан Республикасының шетелдермен ... ... ... ... және ... ... ... іскер және мәдени байланыс
орнату үшін Қазақстанға Биртен Шоқайды шақырды.
жылы 17 ... ... ҚР ... Н.Ә.Назарбаев Түркияға ресми
сапарында екі жақты қарым-қатынастың непзгі құжаттарының бірі - Қазақстан
мен Түркия Республикасының арасындағы ... және ... ... қол ... Онда ... ... ... тек
аймақтағы емес, сонымен қатар барлық әлемдегі тұрақтылық пен бейбітшілікке
өз ... ... ... және саясат, дипломатия, экономика, сауда,
білім, мәдениет, ғылым, транспорт, ... және ... ... ... ... сақтау, экология, туризм, спорт тағы
басқа салаларындағы екі жақты қарым-қатынасты тереңдете ... ... ... 13 ... ТР ... ... ... жасаған ресми
сапарында Қазақстан мен Түркия Ресггубликалары арасындағы қарым-қатынасты
әрі қарай дамыту және нығайту, тереңдету жайлы Декларацияға қол ... екі ... ... ... және ... де ... пен ... нығаюына барлық мүмкін-діктің бар
екендігін айтты /23/.
жылдан бастап Түріксав деген ... ... ... ... ... ... өз ... қосқан адамдарға арналған наградалар таға-
йындады. Бұл ... ... ... 1996 ... 1997 жылы - ... ... 1998 жылы -Нұрсұлтан Назарбаев және
Мұхтар Шаханов, 1999 жылы - Рахманқұл Бердібай, 2000 жылы - Мұрат Жұрынов
иеленді /24/.
Ф-ОБ-001/033
1996 жылы ... ... ... дамуына өз үлесін
қосқан профессор Садық Туралға Қазақстанның мемлекеттік наградасы тапсы-
рылды. Сол жерде ... ... ... ... тақырыбында сөз сөйледі. 1997
жылы 27-29 қыркүйекте профессор Садык Турал Түрік тіл ... ... ... ... бірге Алматыда өткен Мұхтар Әуезовтің 100 жылдык
мерейтойына катысты. 1997 жылы 11-15 ... ... ... ... ... жұмысына қатысу үшін Садық Турая шақырылды. 1998
жылы 30 ... 3 ... ... Алматыда Ататүрік атындағы мәдени
орталықтың қызметкерлері Түркия Республикасының құрыл-ғанына 75 жыл ... ... ... ... ... ... ... Садық Турал, "Ататүрік және оның принииптері" атты баяндамамен
профессор Сәлім Жохче, " Ататүрік - адам ретінде" деген ... ... ... сөз ... 1999 жылы 17-19 мамырда түрік
профессорлары Эсин Кахья және Айше ... ... ... ... мәдени және тарихи процесстер" атты ... ... 2000 ... ... ... ... Садық Турал Қазақстанға
Қазақстан мен Туркия арасындағы ынтымақтастықты әрі ... ... ... ... келді.
1996 жылы желтоқсанда Қазақстан Республйкасының Президенті Н.Ә.
Назарбаев халықаралық ынтымақтастықтың даму ісіне өз ... ... ... ... ... ... ... қоғамының төрағасы,
ҚА.Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік ... ... ... ... Кемал Зейбекке "Бейбітшілік және рухани келісім" халықара-
лық сыйлығын ... ... ... нығайту барысында туындаған мәселелерді шешуге
халықаралық кездесулер және конференциялар ... ... ... Мысалы,
1997 жылы 10 қыркүйекте Алматыда "Қазақстан-Түркия: іскерлік
Ф-ОБ-001/033
ынтымақтастықтың болашағы" атты іскерлер ортасының өкілдерінін конферен-
циясы өтті. Оның ... ... ... Президенті Н.Ә.
Назарбаев және Түркия Республикасының Премьер-министрі ... ... 1997 жылы 3-7 ... ... ... ... орталығы түрік
мәдениетінің төртінші халықаралық конгресін ұйымдастырды, оның жұмысына
Қазақстан тарапынан ғалымдар ... ... ... ... жылы ... Н.Ә.Назарбаев ресми сапармен Түркияға барды. Келіссөз
барысында Қазақстан мен Түркия арасындағы екі жақты ... ... ... ... жылы 7-14 сәуірде Сулейман Демирель университетінде (Спарта қала-
сы, Түркия) "Түрік әлемінің мәдениеті мен өнері" атты ... ... оның ... ... 10-ға жуық адам ... ... пен ... қазіргі даму нышандары мен келешегі туралы үлкен
талқылау, пікір алысу орын алды.
2000 жылы 30 ... ... ... және қоғамдық келісім министрі
А.Сәрсенбаев Түркия Республикасына ресми сапармен ... ... ... ... ... Президенті Ахмет Неждет Сезермен, Вице-
премьер-министр ... ... ... ... Абдулхалук Мехмет
Чаймен, мәдениет. министрі Истемихан Талаймен, діни істер басқару төрағасы
Нури Йылмазбен ... ... ... министрлігі және Билькент университеті ... ... ... өткен "Қазақ-түрік достық күндері-
не" қатысты. Мереке барысында Н.Назарбаевтың ... ... ... ... ... етті және ... ... атты деректі фильм
көрсетілді, қазақстандық және түрік әртістерінің біріккен концерті берілді.
Сондай-ақ, ... ... ... ... ... ... ... туралы Декларацияның қабылданғанына 10 жыл
толуына байланысты 2000 жылы қазанда Анкарадағы Қазақстан Республикасы-ның
Елшілігі Түркия Мәдениет ... ... және даму ... ... ... ... ... достығының кештерін өткізді.
Іс-шаралардың бағдарламасында Н.Назарбаевтың "Тарих ... ... ... ... ... ... қазақстандық әртістердін
концерті өткізілді.
2000 жылы қазанда ... ... І500 ... ... ... қатарында Түркия Президенті Ахмет Неждет Сезер келді. Ресми сапар
шеңберінде ол Астанада, Шымкентте, ... ... ... ... мен ... (70 ... жуық) және пресса өкілдерінен (50
адам) тұратын делегация келді. 2000 жылы 19 қазанда ресми сапар ... ... ... министрі Истемихан Талай Қазақстанға келді.
Осы мерейтойға арнап ТИКА агенттігі "Түркістанның пірі Қожа ... ... ... атты кітапты басып шығарды.
2001 жылы 20 сәуірде ҚР Президенті Н.Назарбаев Стамбұлда ... ... ... ... ... түркі елдердің экономикалық және
әлеуметтік-мәдени ынтымақтастықтың келешекте даму мәселесі қаралды.
2001 жылы сәуір айының ... ТР ... ... Өмер Изги ... ... ... Алматыда, Шымкентте, Түркістанда болды. Ол ... ... ҚР ... ... Ж.Тұяқбаевпен кездесті.
Кездесу барысында казақ-түрік зкономикалық және мәдени қарым-қатынастарының
соңғы жылдары қарқындылығы артқаны аталып ... ... ... қарым-қатынастардың даму қажеттілігі білдірілді. Сапар кезінде
оны Қазақстандағы ТР Елішісі Чинар Алдемир алып ... ... ... Халықаралық қазақ-түрік университетінде ... және ... ... ... болып сайланды.
Ф-ОБ-001/033
2001 жылы маусым айының басында Астана ... ... мен ... ... ... ... ... 2-жиналысы
өтті, түрік делегациясын мемлекеттік министрі Абдулхалук Чай, ... ... ... ... Бұл комиссияның бірінші
жиналысы 1999 жылы қыркүйекте Анкарада өтті.
2001 жылы маусымда Астана қаласында Анкара күндері өтті. Оған Анкарадан
осы қаланың ... ... ... ... ... ... 2001 жылы 8
маусымда түрік өнер ... ... ҚР ... ... жылы 20-29 ... ... университетінде "Әлемдік интеграция
және Орта Азия Республикаларының сауда саласындағы ЖИЦИ ... ... ... оның ... ... Орта Азия ... оның ішінде Қазақстан қатысты.
Жоғарыда айтылғандарға сәйкес 1990-жылдардан бастап Қазақстан мен Түркия
мемлекеттері арасында тұрақты дипломатиялық қатынастармен ... екі ... ... ... ... мен ғылым, рухани саладағы байланыстарының
негізі қаланғанын тұжырымдауға болады. Бұл ... ... ... сыртқы саясатындағы бүгінгі басым бағыт екенін атап айтқан ... пен ... ... мен ... ... екі ел арасындағы тығыз
қарым-қатынас тарихи шығу тегі бір ... бір ... ... ... ... қайта қалпына келтіру жолында қызмет етіп қеле
жатқанын мемлекет ... ... ... ... ... ... ... Бұл Қазақстан мемлекетінің өтпелі кезеңде шетелдермен
байланысын нығайтудың ... ... ... ... ... ... ... қазіргі кезде Қазақстан Республикасы ... ... ... ... ... байланыс орнатуға ұмтылыс жасауда,
бұл тұрғыда едәуір табыстарға қол ... де ... ... дәуірдің экономикалық қиындықтарына байланысты мұндай
қарым-қатынастардың жоспарланған түріңде толық орындалуының да қиындық-тары
бар ... ... ... ... ... ... ұйымдардың, мәдениет
пен өнер қайраткерлерінің әртүрлі шараларға жиі ... ... топ ... өзара алмасуларына кедергі келтіріп жүргені аян. Әйтседе
қазіргі мәдени қарым-қатынастардың ... бұл ... зор ... ... Бұл ... елдерінің келешекте де мәдени-рухани
саладағы интеграциясының негізі деп айтуга болады.
1.2. Қазақстан мен ... ... ... байланыстары
Қазакстан мен Түркия мемлекеттері арасындағы мәдени ... ... ... ... өнер мен шығармашылык саласындағы қарым-қатынастар
құрайды. Тарихи тамырлары бір туысқан халықтардың бұл ... ... ... ... ... барып саятыны мәлім. Түркі
әлемінің мәдениет саласындағы бұрынғы ... осы ... ... ... екені белгілі. Кеңестік дәуірдің өзінде қазақтың ... ... ... ... ... ... ... аян. Бұл тұрғыда ең алдымен көркем әдебиет саласындағы қазақ
авторларының ... ... ... ... ... ... айтуға
тыйым салынған Ә.Бөкейханов, А.Байтұрсынов, ... ... ... ... ... да қуғын-сүргін құрбандары болған аса көрнекті ақын-
жазушылардың шығармалары түркі әлемінің мақтанышы ретінде Түркияда кеңінен
танымал болуы осының ... ... ... ... ... туралы жиі
айтылып, өлеңдері белгілі болса, онын өзінің ... ... ақын ... ... ... ... соңы 1990 ... бас кезінде
репрессия құрбандары ақталып, Ахмет, Мағжан, Міржақып және басқаларының
шығармашылық мұрасы халқына қайта ... бұл ... ... ... ... ... ... тәуелсіз Қазақстан мемлекетінің алғашқы жылдарынан бастап
Түркия елімен байланыстың дәнекері ретінде ең ... ... ... іске мұрындық болуы заңды құбылыс екені даусыз. Әдебиет екі ... ... ... ... бірі ... ... ... өзіне шығармашылық табысқа жетудің айқын қасиеттері ретінде
ұлттың рухани болмысын бойына терең сіңіреді.
Әдебиет - өркениетті адамзаттың ... ... ... ... бірі. Қазақстан мен Түркия әдебиетінің өзара байланысы осымен
айқындалады. 1990 жылдардан бастап ... ... жаңа ... мәлім. Оған басты ұйтқы болған шаралар ... ... ... ... жекелеген көрнекті әдебиет қайраткерлерінің,
әдебиеттанушы, түркі халықтары ... тілі мен ... ... ... іс сапарлары кезінде қол жеткен келісімдердің іске
асырылуын атап айтқан жөн.
Алғашкы ... ... ... екі жакты байланыс біртіндеп нақты
шаралардың жүзеге ... ... ... ... ... екі ... нұсқаларын, түркі халықтары әдебиетінін ортақ мұрасына жататын
үлгілерін халыққа таныстыру болса, бұл арнайы ... ... ... ... ... ... шаралары белгіленді.
Сондай-ақ әдеби байланыстар тек көркем шығармаларды ... ... ... ... ғана қамтыған жоқ, олар жалпы түркі әлемі,
оның ішінде қазақ мәдениетінің тарихына, қазақ халқының рухани мұрасына,
оның ... ... мен ... байланысты пікір алмасу, ғылыми
талқылаулар негізінде тұжырымдалды. ... ... ... кең ... ... ... ... шығармаларды қазақ
тіліне, ал қазақ тіліндегі шығармаларды түрік тіліне аударып, басып шығару
қадамдарынан ... ... ... халықаралық құрылтайларды, конферениияларды,
кездесулерді ұйымдастыру, ғалымдар мен мамандардын өзара тәжірибе алмасуын,
сондай-ақ ұлттық ... ... ... ... ... ... ... Осының нәтижесінде қазақ әдебиеті түрік
оқырмандарына Абай, ... ... ... ... және ... да ақын-
жазушылардың аударма шығармалары арқылы кеңінен танылып ... ... ... екі ... да ... ... ... байланысты шапшаң
дамыды. Мысалы, 1995 жылғы 20-27 сәуірде Абайдын туғанына 150 жыл толуына
орай Абай ... ... ... ... ... сияқты Туркияның ірі
саяси, мәдени және сауда-экономикалық орталықтарында кеңінен аталып өтті.
Бұл оқиғаны мерекелеуге ... ... ... ... ... ... қатынасты. Оның құрамында Мәде-ниет министрі
Т.Мамагаев, оның орынбасары В.Кутовой, Білім министрінің ... ... ... ... ... ... М.Әуезов
атындағы Әдебиет және өнер институтының директоры С.Қирабаев, сондай-ақ
академиктер, ... ... ... мен ... ұжымдар
болған еді. Бұл мерекені ... ... ... ... ... аппаратының, Мәдениет және ... ... ... ... ... мен ... ... тартылды. Мереке
алдында Абай шығармалары тұңғыш рет түрік тіліне аударылып, басылып
шығарылды (Абайдың ... ... ... ... ... ... 1995 жылы екі ... Анкара қаласында 200 мың данамен шықты).
Осы жолы сонымен ... Абай ... онын ... ... ... ... жинағы түрік тіліне аударылып, басылып шығарыл-ды.
Түрлі университеттерде Абай шығармашылығына арналған ғылыми конфе-ренциялар
өткізілді. Қазақстан жөнінде түрлі-түсті фотоальбомдар әзірленді,
Ф-ОБ-001/033
көптеген ... ... ... Абай ... ... ұлттық телеарнасында хабарлар мен сұхбаттар жүргізілді, Абай
бейнеленген сыйлықтар мен ... ... ... ұйымдас-тырылды,
Қазақстандық шығармашылық ұжымдар концерттер берді. Абай құрметіне пошта
маркалары шығарылды, Ұлттық лотерея комитеті ... ... ... ... Абай ... ... ... Салихлы қалаларындағы көшелерге ұлы
ақынның есімі берілді және Анкара қаласындағы бір мектеп Абай ... ... ... ... ... ... мектептерінде бір күн
Абай ... ... Бұл ... ... ... ... танып білуінде үлкен рөл атқаратыны және біздің халықтарымыз-ды
жақындата түсуінде зор ... бар ... аян. ... ... бұл ... "Біз Абай арқылы қазақ халқын әлемге танытамыз"
деген сөздерінің нақтылығына айқын куә ... Абай ... ... ... ... ... ... бен теледидарда кеңінен насихатталды.
Қазақстан мен Түркия ... ... ... ... ... екі ел ... рухани-мәдени байлығын бір-біріне
танытуда қазақтың ұлы ақыны Жамбыл ... 150 ... ... ... ... ... да зор ықпал етті. ЮНЕСКО
шешімімен өткізілген мәдени өмірдегі бұл оқиға Қазақстан ... ... ТМД ... де, алыс шетелдерде де кеңінен атап өтілгені ... ... ... осы ... ... ... ... шаралар ерекше орын алады.
1996 ж. 15 қазанда Анкарада ... 150 ... ... ... ... ... Оған түркиялық және қазақстандық ғалымдар мен ... ... Осы ... алдын ала 1996 жылдың бас кезінде
Ф-ОБ-001/033
Жамбылдың таңдамалы шығармалары түрік тіліне аударылып, ... ... ... атты кітап 350 мың данамен екі тідде жарық көрді.
Жамбылдың 150-жылдығына орай ... оқу ... ... көптеген ғылыми конференциялар өткізілді, мерзімді басылымдар
мен журналдарда оның ... ... ... ... 150 ... арналған түркі әдебиетінің кештері, концерттер,
басқа да мәдени шаралар Түркиядағы қазақ диаспорасы екілдерінің, осы елде
білім алып ... ... ... мен ... қатысуымен
өткізілді. Осы мәдени шараларды ұйымдастыруда, екі ел ... ... ... ... ... орасан көп жұмыс
атқарды. Өз кезегінде Түркия Республикасының Қазақстандағы Елшілігі де
осындай ... ... ... ... ... ... ... тигізді.
1990 жылдардын бас кезінде ... ... ... ... мұрасы жабық Шәкәрім Құдайбердиев, Ахмет Байтұрсынов, Міржақып
Дулатов, Жүсіпбек ... және ... ... ... ... оралуымен
қатар олардың шығармашылығын насихаттау да ерекше маңызға ие болды. ... ... ... ... ... ... ... Сейфуллин, Бейімбет
Майлин, Ілияс Жансүгіровтің 100 жылдық мерейтойлары да өткізілді. 1994 жылы
өткізілген осы мерейтойлар өз ... 1995 жылы ... 1996 ... 150 ... ... мерейтойла-рына ұласты. Осы еске алу
шараларының заңды жалғасы ретінде 1997 жыл Мұхтар ... 100 ... ... ... ... ... бұл мереке Қазақстанның мәдени өміріндегі
елеулі оқиға ғана емес, сонымен қатар бүкіл әлемдік ... ... ... ... атап ... ... ... елінде Мұхтар Әуезовтің есімі
Абайды әлемге танытқан ұлы жазушы ретінде, Ахмет, ... ... ... ... ... жалғастырушысы, қазақ әдебиеті мен жалпы
мәдениетін әлемдік өркениет деңгейіне көтеріп, танытқан ... ... ... ... ... ... Енді нақты іс жағдайында Мұхтар
Әуезов күндері Түркияда ресми өткізілетін болды.
Дәл осылайша 1997 жылы Түркияда ұлы қазақ ... ... ... ... ... орай жазушының бірнеше кітабы жарық көрді: "Білім"
баспасынан қазақ ... ... бет ... ... Мұхтар Әуезовтің
негізгі шығармасы - "Абай жолы" роман-эпопеясы екі том ... ... ... ... ... қатар "Әуезов туралы мақалалар ... ... Бұл ... оның ... ... ... ... терең ашып көрсететін естеліктер мен ... ... ... ... ... әр ... ... зерттеу мақалалары,
публицистикалық шығармалары М.Әуезовтің "Мақалала-ры" деген атпен
жарияланды. Бұл ... ... ... ... мен ауыз ... тандамалы мақалалары, зерттеулері мен толғаулары енді.
Сонымен қатар М.Әуезовтің әр кезеңде қазақ ауыз ... ... ... ... әдебиетіне байланысты зерттеулері жеке кітап болып
басылып ... ... оның ... ... ... ... шығармалар"
деген жинағында онын Жамбыл және халық шешендері мен жазушылар, дастандар,
халық ... ... ... мен ... ... ... ... әдебиетінің дамуы мен қалыптасуы ... ... ... 100 ... ... оның ... да көркем шығарма-лары
жеке кітап болып түрік тілінде басылып шықты. "Әңгімелер" атты ... ... ... ... Түрік оқырмандарының пайымдауынша
оларда "әлеуметтік мәселелер өткір қойылады, сонымен бір мезгілде сөз
құдіреті мен ой тереңдігі ... ... жылы ... баспасынан М.Әуезовтің "Тандамалы әңгімелері" де
шықты. Сондай-ақ түрік бұқаралық ақпарат құралдарында М.Әузовтың өмірі мен
шығармашылығы ... ... ... ... ... және жекеше
телеарналарда М.Әуезовтің шығармашылығы жөнінде фильмдер көрсетілді (ТРТ,
ТРТ-Аврасья, СТВ және т.б.). Ұлы ... ... ... ... Қазақстан-Түркия достық қоғамында, ... және ... ... конференциялар өткізілді.
Бұл байланыстардың ең манызды нәтижесі Туркия халқының Қазақстан,
Қазақстан ... ... ... ... әдебиет, өнер саласындағы
мәліметтері артып, өзара хабар алмасу дәрежесі биік ... ... ... ... ... оның ... жеке ... арқылы танысты. Осының ... екі ... ... одан әрі ... ... нақты дәнекер болды.
Осы орайда қазақ әдебиетшілерінің өздерінің түрік әрептестерімен еліміз
тәуелсіздік алмай ... ... ... ... ... ... ... жылы М.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер ... ... ... ... ... А.Сейдімбеков) халық-
аралық "Ахмет Ясауи әлемі" дөнгелек ... ... ... ... ... ... 1991 жылы ... Түркияда өткен Ахмет Ясауи
халықаралық симпозиумы осы ... ... ... ... Оның ... ... "А.Ясауидін "Насаб-наме" және ... ... ... ... ... ... ... сапары
нәтижесінде осы елдің Мәдениет министрлігі баспасының директоры А.Коркмаз-
бен "Насаб-намены" Туркияда жеке ... ... ... ... қол ... атап айтқан жөн.
Сонымен қатар, Қожа Ахмет Ясауи мұрасы жөніндегі ... ... ... ... және Өнер ... ... 1993
Ф-ОБ-001/033
жылы Алматы қаласында өткізу жөнінде екі жақты шешім ... ... ... бұл 1993 жылы Кайсери қаласында өткен).
Қазақ-түрік әдеби байланыстары жалпы өркениет, мәдениет проблемаларын
талқылауға ұласқанын айту ... ... 1991 жылы ... ... ... қаласында Кенестік және түрік коллоквиумы үшін "Түркі
поэтикасы дамуының соңындағы қазақ ... ... ... ... ... ұсынылды. Бұл ғылыми жиында ойдағыдай өткені белгілі.
1993 жылы 1-7 ... ... ... ... "Ұлы ... жолы"
фестивалінің шеңберінде "Ұлы Жібек жолының ... ... ... ... атты тақырыпта халықаралық әдеби симпозиум өтті. Оның
жұмысына ... ... ақын ... мен ҚР ҰҒА ... атындағы
Әдебиет және өнер институтының аға ғылыми ... ... ... ... "Қазақ әдебиетіндегі ақын-жыраулар дәстүрі" деген
тақырыпта баяндама жасады. Сөйтіп, ол ... ... ... ... өзге ... ... ... айрықша өзгешеліктерін
жеткізді. М.Жармұхамедов өзінің Түркияға сапары ... ... ... ... ... (12.09.1993).
Қазақ-түрік әдеби байланыстары жалпы мәдениет саласындағы ... ... ... ... басқа да оқиғаларға байланысты дамығанын
байқауға болады. Мысалы, Шыңғыс Айтматов тек қырғыз халқының жазушысы ғана
емес, бүкіл ... ... ... ... ... айту ... ... байланысты ғылыми ... ... да ... ... өкілдері де міндетті түрде
қатысатыны осының айғағы. Мысалы, 1998 жылы 8-10 ... ... ... 70 ... ... ... өтті, оның
жұмысына Қазақстан жағынан қатысқан Ш.Ыбыраев "Ш.Айтматов және ... және ... ... және қазақ әдебиеті" атты баяндама-
Ф-ОБ-001/033
лар жасап, Ш.Айтматов ... ... ... ... тигізіп
отырған үлкен ықпалын атап өтті.
2000 жылы 26-28 мамырда Ичель (Түркия) қаласында "Түркі әлемі
халық әдебиетінің халықаралық ... ... ... Қазақстан жағынан профессор Ш.Ыбыраев мен Әл-Фараби
атындағы Қазақ Ұлттық уииверситетінің доценті, қазақстандық түрік
ғалымы Ф.Алиоғлы қатысты.
2001 жылы 23-25 ... ... ... ... ... жазушылар мен ақындар Стамбұл қаласында бас қосты. Онда Қазақстаннан
Олжас ... пен ... ... ... ... ... 24-25 наурызда
"Әдебиет: бүгін және ертең, оның күнделікті міндеттері мен проблемалары"
деген ... ... ... ғылыми форумдар Түркиядағы жоғары оқу орындары мен ... жиі ... ... 2000 жылы 22-24 ... ... ... өткен халықаралық симпозиумда Ш.Ыбыраев "Түркістанға - ... ... ... атты ... баяндама жасады.
2000, жылы маусымда Қараман қаласында өткен "Юнус Эмрені еске алу
жиналысы мен түркі тілі ... ... Юнус ... ... қазақ
тіліне аударған Әбубәкір Дастанұлы қатысты.
Біз жоғарыда атап өткеніміздей, ... ... ... ... шығармаларды аудару баға жеткізгісіз маңызға ие. 1998 жылдан бастап
Анкара қаласында қазақ-түрік ынтымақтығын ... мен ... үлес ... келе ... ... атты ... және аударма
орталығы жұмыс істей бастады. Бұл орталық түрік тіліне ... ... ... ... ... ... М.Тұяқбаев пен Е.Смағұловтың "Түркістан тарихын", Н.К.Зейбектің
"Яссауи жолын", ... ... ... ... ... ... М.Айдынның "Сельджүк империясының тарихын", "Дін философиясын"
қазақ тіліне аударды. ... ... ... ... ... әзірлейді, мүмкіндігіне қарай түркі әлемінің барлық шаралары
мен конферен-цияларына қатысады. Орталыкта аударылған еңбектерді іргелі деп
есептеуте ... ... ... ... мен ... ... үлкен
пайда береді. Мысалы, мұның айқын дәлелі ретінде Қазақстан Республикасы
Президенті Н.Назарбаевтың ... ... атты ... ... ... келтіруге болады. Н.Назарбаев - тек Орта Азия ғана емес, ... ... ... саяси қайраткерлердің бірі, оның "Ғасырлар
тоғысында" атты деген ... ... ... ... Қазақстанның
жағдайы, қазақ тәуелсіздігінің қалыптасуы мен мемлекетіміздің болашақтағы
перспективалары мен ... ... ашып ... ... ... ... аудару арқылы түрік қоғамын Орта Азиядағы саяси басшылардың
бірімен, Қазакстанның ... ... ... ... ... экономикалық жағдайымен терең таныстыруға мүмкіндік туды.
Түріктерге Қазакстанның өткен тарихы мен ... ... ... 1999 жылы ... ... ... "Қазақстан; кеше, бүгін, ертең"
атты кітабы үлкен рөл атқарады, Автор ... ... ... шығу ... ... ... ... болуын, қазақ
хандығының құрылуын, Кеңес кезеңіндегі орыс отаршылдығын сөз ... ... ... қазіргі жағдайына: экономикасы мен өндірісіне,
демографиялық ... ... беру ... ... ... ... ... қайта құруларға кеңінен
тоқталады. ... ... ... ... ... болатын
проблемаларды тілге тиек етеді. Бұл кітапты қазақ тіліне аудару ... ... және ... ... ... ұғынуға
мүмкіндік берді.
Ф-ОБ-001/033
Осы орайда сәл ертеректе, яғни 1996 жылы, Ф.Будактың "Орта ... ... Азия ... атты кітабынын шыққанын да атап өте кеткен
жөн. Мұнда ол түркі тілдес мемлекеттердің, онын ... ... ... ... ... тоқталады.
Түрік тілінен қазақ тіліне көрнекті саяси қайраткер Н.К.Зейбектің
"Яссауи жолы" атты кітабы аударылды, Ол 1998 жылы ... ... ... (113 б.). ... бұл ... ұлы сопы Қожа ... Ясауидің өмір жолы
мен шығармашылығын көрсетеді, онын түркі әлеміңдегі маңызын ашады, ... ... ... және біздін тіліміз, дін мен саясат, діни ... ... ... қарастырады.
Белгілі казақ жазушысы Р.Бердібайдың "Байқалдан Балқанға дейін" атты
Кітабы түрік тіліне аударылды. Онда ... ... ... Балқанға дейін
мекен етіп келе жатқан түркілердің ежелгі ... тіл, өнер ... ... ... өткенге ой жүтірте отырып, қазіргі жай-күйге
талдау жасайды, жорамалдайды және болашақ міндеттерді алға ... жылы ... ... ... әрі философы Зия Гөкалптый 1924 ... ... ... бірі ... ... атты ... қазақ
тіліне аударылды. Бұл кітабында ... ... ... ... мен ... ... Бұл ... қазақ тіліне Әл-Фараби
атындағы Қазақ Ұлттық ... ... ... ... ... ... шығарды. Бұрын бұл атақты еңбек әзірбайжан (1991), өзбек
(1993) тілдеріне ... ... ... ... мен менталитетімен таныстыру
мақсатында "Ататүрік", "Түрікшілдік негіздері" ... ... ... жылы ... Мехмет Фуат Көпрулүнің Ахмет Ясауидің қызметіне
арналған "Яссауи ... мен ... және ... ... ... ... кітаптары аударылып, басылды. Бір жағынан бұл ... ... ... ... ... ... көзқарастары мен
бағасын көрсетеді.
Осы тұрғыда екі ел ғалымдарының түркі халықтарының тілдері туралы
енбектерінің де ... ... атап ... жөн. ... ... Тілі
Куруму қызметкерлері 5-томдық "Түрік тілдерінің салыстырмалы грамматика-
сының сөздігін" жасауда. ... ... ... ... ... салыстырмалы талдау жасалып, ұқсастық деңгейлері көрсетіледі.
ТИКА ұйымынын материалдық көмегімен шыққалы жатқан осы "Түрік тілдерінің
салыстырмалы ... ... ... ... сөздік қорын қамту
көзделіп отыр. Ал ... ... ... ... ... ... ... Әдебиет және өнер институты Ататүрік орталығымен
бірлесе отырып, түркі ... ... ... үшін ... әдебиеті
туралы тарауды жазуға және 25 томдық "Түркі халықтарының эпосы" басылымы
үшін ұлттық эпос ... ... ... жылы М.Әуезов атындағы Әдебиет және енер институты Конья
университетімен ... ... ... ... қол ... Онда ... және орта ... түркі әдеби ескерткіштері"
деген тақырыпта зерттеу жүргізу қарастырылған. Бұл істі жүзеге асыру ... ... ... ... сөзсіз. Сондықтан М.Әуезов атындағы әдебиет және
өнер институтының қолжазбалар ғылыми ... ... ... ... ... Ергин 4 айлық стажировкадан өтті. Оған институт ғалымдары
зерттеу ... ... ... толықтырып, методикалық кеңес берді. Өз
кезегінде 1992 жылы М.Әуезов атындағы әдебиет және өнер институты қолжазба
ғылыми орталығының кіші ... ... ... ... 3 ... тәжірибеден өтті.
Ф-ОБ-001/033
1994 жылы қолжазба орталығының жетекшісі ... ... ... ... тәжірибеден өтті. Ол Түркияда болған кезінде халық-
аралық конференцияда "Түркі мәдениеті мен фольклорындағы тұлпар" ... ... ... ... ... ... ... даярлау саяасындағы алмасулар зерттеу
тәжірибесін молайтып, ортақ мүдде үшін қызмет етуге жол ашатыны даусыз. Бұл
жұмыстар ... ... ... ... ... қазір де жалғасып, жыл
сайын жетіле беруі сөзсіз.
1992 жылдан бері қарай Түркияда ... ... және ... ... ... ... мен ... күшімен түркі
әлемі жазушыларының құрылтайы өткізіліп келеді, 1-ші мен 2-ші ... ... ... қаласында өтті, 3-ші құрылтай Бакуде болды.
2000 жылғы қазанда Түркістанда ... ... ... ... ... оны ... жазушылар одағы мен ИЛЕСАМ (Түркия)
ұйымдастырды. Осы құрылтайлар түркі халықтары жазушыларының нтымақтас-ығын
нығайтып, шығармашылық салада әр ... өз ... ... ... ортақ мәдениеті негізінде қарым-қатынасын ... ... аян. ... маңызы да осында. Жазушылардың әртүрлі
тақырыпта бас қосулары бұрын да болғаны мәлім.
1993 жылы 7-11 ... ... ... ... ... ... рет түркі мемлекеттері жазушыларының біріккен конференциясы
болып өтті, онда бірінші рет ... ... ... ... ... ... жиналып, өзара ынтымақтастыққа негіз қаланды.
Конферендия жұмысына ... ... ... мүшесі, ҚР ҰҒА-нын
академигі, М.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының ... пен ... ... одағының мүшесі, ақын Ф.Оңғарсынова
қатысты.
Ф-ОБ-001/033
1995 жылы ҚР ... ... ... ... ... тарихы" атты конференцияға қатысып, "Түркі ... ... ... ... ... сайланды. Түркі әлемі халықтары
жазушыларының, ... ... ... ... дәуірде, ал одан
бұрын Ресей империясының отаршылдық қыспағымен үзіліп қалған тарихи
тамырластықтың, ... ... ... әрі қарай дамытудан
туындайды.
Мысалы, 1996 жылы ақпанда Түркияда туркі ... ... ... онын жұмысына барлық түркі жазушылар бірлес-тіктерінің
өкілдері, Қазақстаннан Жазушылар одағының төрағасы Қ.Найманбаев қатысты. Өз
кезегінде осындай жиындар ... да ... жылы 2-3 ... ... ... 5-ші ... Түркістанда, Қ.А.Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік уни-
верситетінде өтті. Онын жүмысына барлық ... ... ... ... ... мен ... ғалымдары қатысты.
Түркі мемлекеттерінің тәуелсіздік алуы кезеңінен бері түркі мәдениеті
қайта жаңғыруда. Бұған 1988 ... бері ... ... мәдениетінің
айрықша белгісі ретінде Наурыз мерекесінің тойлануын айтуға болады. ТҮРКСОЙ-
дың ықпал етуімен бұл мереке мәдени ... өз ... ... Ол ... ... 1994 ... бері бұл халықаралық шараларға Қазақстан да
белсене қатысуда.
Садық ... ... ... ... ... "Билгелерин йюолунда" атты
кітабында қазіргі замандағы ... ... ... ... және ... байланыстары, сондай-ақ түркілердің білім деңгейі мен ... ... ... ... орны ... ... сөз қозғайды.
Қазақ-түрік қарым-қатынастарының дамуы мен нығаюына Ш.Ыбыраевтың зор
үлес ... атап өту ... ... ... мен мәдениет
Ф-ОБ-001/033
қайраткерлерінің айтуынша Ш.Ыбыраевтың шығармашылық таланты, білім қоры ... ... ... мекемелер әрі жеке ғылыми ... да ... ... атмосферасының қалыптасуына ықпалын тигізді.
Ол көп томдық "Түрік әдебиеттерінің тарихы" энциклопе-диясының дайындалуына
белсенді түрде қатысуда. Ол "Түрік мәдениеті халықаралық ... ... ... ... ... ... ... халықтарынын тілі
және әдебиеті" және осы сияқты көптеген халықаралық конференция, симпозиум
және конгрестерге қатысқан. Ш. Ыбыраев түркі әлемінің ... ... ... ... және ... ... жолында елеулі еңбегі
үшін «Түркі дүниесіне қызмет» сыйлығының иегері атанды. ... қоса ... ... атты ... мен көптеген мақалалары ... ... ... мәдени байланыстарын, оны ғылыми-танымдық негіздерін
нығайтуда кезінде академиктер Ә.Марғұлан, С.Кеңесбаев сияқты ғұлама ғалым-
дардың дәстүрін бүгінде ... ... ... ... ҰҒА ... ... ... О.Айтбай,
С.Қасқабасов, Ә.Нысанбаев, Р.Сыздықова, Ш.Сырабаев, көрнекті қазақ ғалым-
дары ... ... және ... ... ... ... ... сөзсіз. Қазақстан ақын-жазушылары да екі ел арасындағы
достық дәнекері ретінде қызмет етеді.
Сөйтіп соңғы он ... ... ... ... ... пен тіл білімі,
дүниетаным, жалпы қоғамдық және гуманитарлық ғылымдар саласында Туркия мен
Қазақстан арасында тығыз ... ... ... ол ... ... денгейдегі саясаты мен мәдени байланыстарының
ауқымды тармағына айналды.
Ф-ОБ-001/033
1.3. Театр, музыка және бейнелеу өнері саласындағы ... мен ... ... ... ... мәдени байланыс-тардың
бір тармағы театр және музыка өнері саласындағы қарым-қатынас-тардың дамуы
болып табылады. Бұл ... ... ... заңды
құбылысы. Себебі әрбір халықтың кім екенін, мәдениеті қандай екенін
таныстыруда ең ... оның ... ... бейнелік жақтары маңызды
рөл атқаратыны сөзсіз. Сондықтан халықтың тарихымен, ... ... ... ... ... ... қойылымдар, этнографиялық
концерттермен қатар оның бүгінгі әлемдік өркениет деңгейімен бағаланатын
кәсіби өнерімен мәдениетін де білдіретін, таныстыратын ... ... ... сол ... ... дүниежүзілік қауымдастықтағы алатын орнын
білдірсе керек. Өйткені мәдени ... ... әр ... ... ... оның ... ... бастап әлемдік мәдениеттің
классикалық озық үлгілеріне дейінгі өткен жолымен, яғни ... ... ... ... дау ... ... ... қазақ халқының мәдениеті де өзіндік ерекше даму сатысынан
өтті. Бір кездегі көшпелі және отырықшыл қоғамда қазақ "сахарасында" ... ... ... оның ... ән-күй дәстүрі, басқа да өнері
ғасырлар бойы өкшеліп, ... ... ... ... ... кемелденумен
қатар өзінің ерекшелігін сақтап қалды. Жалпы қазіргі өркениеттік қоғам
жағдайын-дағы ахуал ... ... ... ... ... ... оның әлемдік, әсіресе еуропалық үлгідегі классикалық мәдениет
ықпалымен дамып, өзіне тән кәсіби ... ... ... ... казақ ұлттық драма театрының, кәсіби опера және балет театрының
дамуы, классикалық симфониялық оркестрлердің, сонымен ... ... ... оркестрлерінің құрылып, ұзақ даму жолында үлкен шеберлік биігіне
Ф-ОБ-001/033
көтерілуі ... Есік ... ... "Алтын адам" ескерткіші шетелде Қазақстан-
ның терең тарихы бар іргелі ел екендігінің жаршысы болса, ... ... мен ... да өзін ... ... ... ... ретінде
"Қыз Жібек", "Абай", "Ер Тарғын" операларымен және басқа да ... ... ... ... ... ... бола алатындығы
даусыз. Сондықтан Қазақстанды шетелде ... ... мен ... ... рөлі ерекше екені аян. Бауырлас екі мемлекет Қазақстан мен ... ... да өнер ... ... ... орны ... мен ... арасында тұрақты мәдени байланыстар ... ... 1990 ... ... ... және музыка
қайраткерлері бұл іске ерекше еңбек сіңірді. Кеңес өкіметі жылдары ... ... ... ... байланыстар тәуелсіздік жылдары туысқан халықтар
үшін шын мәнінде достық дәнекері жағдайына ие болды.
Бұл ... ... ... ... екі ел ... ... және өнер ұжымдарының өзара гастродьдерін ұйымдастыру ... ... ... Осы шара өз ... ... театр және музыка өнері саласында өзара гастрольдерді ... ... ... ... ұйымдастыру, өнер онкүндіктерін
өткізу, шығармашылық топтар арасында тығыз байланыс жасау сияқты салалар-да
қазақ-түрік ынтымақтастығы қарқындап дамуда.
Қазақстан мен ... ... ... ... ... ... ... өнер ұжымдарымен қатар халық театрлары, шығармашылық және
басқа да ... ... ... рөл атқарады.
Әрине, театр нәзік болмысына қарамастан едәуір еңбек пен уақыт қажет
ететін өнер саласы болып ... ... да ... саласындағы қазақ-
Ф-ОБ-001/033
түрік қатынастарын әзірге екпінді деп айту ... ... да ... ... бар. ... ... Қазақстан мәдениетін
кәсіби опера, балет, симфониялық ... ... ... қиын ... ... қою ... қателік болар еді. Сондыктан театр саласындағы
байланыс-тар опера, балет сиякты аса күрделі әрі кәсіби әзірлікті, ... ... ... ... ... ... ... салыстырғанда
әлдеқайда жұтаң болып көрінуі мүмкін. Бірақ шын мәнінде бұл олай емес. Оны
мына мысалдардан-ақ айкын ... ... ... байланыстары 1993 жылдың қаңтарында Измир балет және ... ... ... ... ... ... әртісі
Болат Аюхановтың Равельдің "Болер" атты балетін ... ... ... ... ... өте жылы ... жылдын желтоқсан айында Б.Аюханов Измир театрының дәл ... ... ... ... атты ... ... Әйгілі қазақ
балетмейстерінің бұл шығармашылық еңбегі қазақ-түрік мәдени байланыстары
тарихынан ... орын ... ... ... ... ... ... мақсатымен хореограф, Измир опера
және балет театрының балет әртісі Исмет Өзер Алматыдағы Абай атындағы опера
және балет театрында бір жылдық ... ... ... ... ... жақсы да қуанышты оқиғалар тек опера және ... ... ғана ... ... жок. 1993 жылы ... ... Анкарада
ҚР халық әртісі, республикалық жастар театрының бас режиссері Р. Сейтметов
тәжірибе алмасу және қазақ спектаклін қою мақсатымен Түркияда болып ... ... ... ... ... ... 1993 жылы ... қазақ сахна-
сында түрік спектаклін қойды. Ол республикалық балалар жөне ... ... ... жақты қатынастардың дамуында Қ.А.Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-
түрік университеті ... ... орны ... 1998 жылы ... айында
Қ.А.Ясауи атындағы ХҚТУ әртістері 2-3 аптаға Түркияға гастрольге шақырылды.
Жоғары дәрежелі жемісті жұмыс нәтижесінде олар гастрольге кейін тағы шақыру
алды.
1999 ... ... мен 2000 ... 2-қаңтары аралығында 27 кісі-
сіден тұратын Қ.А.Ясауи атындағы ХҚТУ-дың өнер факультетінің шығар-машылық
тобы Түркияда гастролъде болып, Түркияның Анкара, ... ... ... ... ... ... ірі ... және Солтустік Кипрде
концерттер қойды. Бұл ... және ... ... ... ... ен ... және шығармашылық топ болғанын айта кеткен жөн. ... ... ғана ... ... Катар түрік тілінде де өнер көрсету ... ... ... екі ... ... жа-қындастыруға
себеп болғаны аян.
Сондықтан түрік көрермендері қазақстандық әртістерді құшақ жая қарсы
алды. Осы ... ... ... ... ... ... олар ... жақсы пікірлер айтылды.
Өз кезегінде түрік өнерпаздары да қазақ сахналарынан көріне бастады.
Сонымен бірге түрік өнерін ... ... де ... ... ... жылы Түркия алғаш рет Қазақстандағы Еуропа одақтастығы өкілеттігінің
ұйымдастыруымен ... ... ... күндеріне" қатысу үшін
шақырылды. Бұл рәсімде Түркия "Озүнү өлдүрен кылыч ... ... ... ... ... өнер ... ... ұсынды. Айта кетерлік жайт, бұл қойылым аталған рәсімде ... ... және ... ... ... спектакль болып қалың көрерменнің
қызығушылығын тудырды, жылы ықыласпен қабылданды.
2000 жылы ... ... ... ... ... фестивалі
Ф-ОБ-001/033
болып өтті.Мұнда Қазақстан М.Әуезов атындағы Қазақ Мемлекеттік Акаде-миялық
драма театры әртістерінің ... ... ұлы ... ... ... ең ... режиссура үшін жүлде иегері атанды.
Қазак-түрік театр байланысындағы алғашқы қадамдар осындай. ... ... ... да ... ... ... ... кедергі болып, қолды
байлайтынын айтқан жөн. Ең алдымен театрдың өз жұмысын ... ... ... сахнаға қоюында, үлкен ұжым (коллектив) қажет ететіндігін
ескерсек, ... ... ... ... қосқанда осындай үлкен
мекемені гастрольге апару, оның шығындарын ... ... ... ... ... бір ... сол ... тілінде игеру, режиссуралық
жұмыстарын іске асыру да оңай емес. Сондықтан қазақ-түрік театр өнері
саласындағы бұл ... ... ... ісі деп ... ... ... ... әбден игерілген, жаттыққан кіші-гірім музыкалық
топтар арасындағы байланыстар жедел дамыды. Біздінше музыкалық шығармашылық
топтар ... ... ... ... өтіп ... байланыстар еліміз тәуелсіздік алғанға дейін-ақ жолға қойыла
бастаған. Мысалы, "Жазира" ансамблі 1990 жылы ... ... ... бағдарламамен болып қайтты. Ал сол-жылы 30 қазанда ТРТ ИНД
телеарнасында осы ... мен ... ... телебағдарлама әзірленді.
Музыкалық қойылымдар әр рәсімнің ажырамас бөлігі болғандықтан музыкалық
топтар іс ... ... ... мен екі ... ... ... 1995 ... бері Түркияның Байбұрт қаласында жыл сайын Қорқыт Атаға
арналған "Деде Коркут" халықаралық фестивалі өтіп ... ... ... ... ... ... ... ұжымдар да
шақырылады.
Түркия мен Қазақстанның қай-қайсысында болмасын ... және ... ... ... ... ... топтар басты рөл атқарады.
Өйткені ұлттық мәдениетті ұғу солардың өнері арқылы іске асса керек.
Мысал ... ... ... ... ... ... баспасөзі
мен теледидарында кеңінен орын алатын Наурыз ... ... ... ... ... ... ... күні кешеге дейін Түркияда
күрдтердің ұлттық ... ... ... ... ... ... ... (1993) Орталық Азиядағы тәуелсіз түркі мемлекеттері арасындағы
тығыз байланыстар ... ... ... ... ... ... ТҮРКСОЙ-
дын ат салысуымен Наурыз Түркияда кеңінен тойланып, Қазақстан әртістерінің
белсенді түрде араласуымен онда ... ... ... ... ... ұйымдастырылып келеді.
1995 жылы 18-23 сәуір аралығында Анкарада түрік мемлекеттік ... 47 ... ... XVII ... балалар фестивалін өткізді.
Фестивальде Қазақстан Республикасынан республикалық "Әнші ... ... ... қатысты.
1995 жылы 20-27 сәуірде ұлы қазақ ақыны, ойшыл Абай ... 150 жыл ... ... ЮНЕСКО көлемінде аталып өтілгең мереке
ТҮРКСОЙ тарапынан қолдау тауып, Рсспублика басшылығы және қоғамдық ұйымдар
өкілдері мен ... ... тобы ... ... ... ... ... болып қайтты. Аталмыш қалаларда акын мерейтойын тойлау
мақсатында конференциялар мен ... ... ... ... ... ... Әртістердің ішінде Қазақ-станнан
А.Қоразбаев, И.Үсенбаева, М.Ильясова мен ... ... ... (20 адам), "Гүлдер" мемлекеттік ансамблі (8 ... ... ... {15 ... ... жылы ... аралығында Құрманғазы Сағырбаевтың 1,75 жылдық
мерейтойы қарсаңында Түркияға Құрманғазы атындағы Академиялық ... ... 6 ... ... 4 ... ... бишілер тобы
шақырылды. Олар Түркияның бірқатар қалаларында концерт қойды.
1998 жылы қазан ... ... ... ... және ... ... ... Құрманғазыны еске түсіруге арналған
апталық өтті. Ал 13 ... сол ... ... ... Республикасының
Елшісі Б.Тұрсынбаев қатысқан конференция және Құрманғазы оркестрінің екі
концерті өткізілді.
1998 жылы 16 казанда Анкара ... да ... еске алу ... 6 мың ... ... екі концерт қойылды. Концертте ТҮРКСОЙ
төрағасы П.Бұлбұлоғлу алғы сөз ... ... ... ... ... 18 ... Құрманғазыға арналған еске алу кеші мен тағы бір
концерт Стамбұл қаласында өткізілді.
1996 жылы 19-22 ... ... ... ... ... болып өтті. Ансамбль 17-23 наурызда Түркияда ... ... ... ... ... концерт түрік теледидары тарапынан
таспаға түсірілді.
1992-1993 жылдары Түркияда кезінде Алматыдағы ... ... ... ... ... ... ансамблі мен "Салтанат"
би тобы, Онтүстік Қазакстан облысының "Қазына" фольклорлық-этнографиялық
ансамблі, "Қаламқас" би ... ... ... ... ... оркестрі, Л.Жұбанов атындағы музыкалық мектептің ... ... ... ... ... ... ... Түркия мәдениет министрлігінің ұсынысымен
Анкарада "Жібек жолы және түркі суырып салма ... дсн ... ... ... ... ... Бүл сайысқа Шымкенттен А.Манапов қатысты.
Қазақ ауыз ... және ... ... бұл үлгісі түрік халқына ерекше
өнер ретінде айтылғанына назар аударған жөн.
Ф-ОБ-001/033
1994 жылдан бастап ТҮРКСОЙ Кипрде мерзімді түрде ... ... ... күндерін" өткізіп тұрады. Сөйтіп, 1994 жылы 27-28 мамырда "1 ... ... "II ... ... 1995 ж. 18-20 мамырда, "III
опера күндері" 1996 ж. 23г26 мамырда, төртіншісі 1997 ж. 29 ... мен ... ... ... 1998 жылы 8-21 ... ... ... қатысуымен 1999 жылы 25-27 маусымда өткізілді.
1994 жылы 20-23 қазанда ... ... ... ... ... ... ... халықаралық достық және мәдениет кештері" өтті.
Қазақстаннан алты өнерпаздан тұратын халық фольклоры тобы қатысты.
Жоғағыда айтылғандай, драмалық және ... ... ... ... сияқты үлкен өнер ұжымдарын гастрольге апаруға мүмкіншілік ... бұл ... жеке ... ... ... әртістерінін
шағын топпен өнер көрсетуі өте ұтымды болатынына баса назар аудару қажет.
Нұржамал Үсенбаева, Әлібек Дінішев және басқа да ... ... ... ... қазақ кәсіби музыкасы мен театр өнерінің жоғары деңгейін
айқын танытқаны сөзсіз.
1994 жылы Түркияның Анталия ... ... ... ... ... жетекшілігіндегі ұлт аспаптық оркестрі бас жүлдені
жеңіп алғаны да оркестрдегі өнер иелерінің орындаушылық мәнерінің ... ... ... ... Қазақстая да түрік халхының өнер ... ... ... ел ... ... ... ... Мысалы,
1996 жылы 15-26-сәуірде түріктің "Анадолу" шекті аспаптар квартеті турне
көлемінде Алматыда концерт қойды.
Түрік ... ... ... дауысы" музыкалық сайысына үнемі қатысып
отырады. Көрермендер түрік әртістерінің ... жылы ... ... жылы 29 ... мен 3 ... ... ... VIII сайыста Алматыда
Ф-ОБ-001/033
түрік орындаушысы Шебнем Өзсаран екінші орыннын иегері атанды.
Өз тарапында қазақстандык көрермен үшін түрік өнер ... ... ... ... айтқан жөн. Сондықтан 1998 ж. 6 ... ... ... ... беру ... 23 ... тұратын халық би және
музыка ансамблі Алматыда концерттер қойды.
Халықаралық музыка фестивальдері әр елдің шебер орындаушыларын ... ... ... Бұл орайда қазақ өнерпаздарының да шетелде
танылуы қуантарлық іс ... аян. ... 1999 жылы 20-24 ... ... ... ... өткізілген "Түркі музыкасының фестивалінде"
Қазақстаннан Жамбыл атындағы Қазақ мемлекеттік филармониясының Н. Тілендиев
атындағы "Отырар сазы" ... ... ... ... 16 адам өнер көрсетті.
Сол сияқты 2000 жылы 19 ақпанда Стамбұл әкімінін ұйымдастыруымен өткен
"Түркі әлемінің симфониялық музыкасы" атты ... де ... ... ... ... қатысты.
Түркия мемлекеті түркі тілдес халықтар мәдениетін насихаттауда, дамытуда
жас орындаушыларға да ерекше назар аударады. Мысалы, 2000 жылы ... ... ... және ... ... ... ... әкімінің демеушілігімен Анкарада өткізілген балалар музы-
касының фестивалінде Қазақстаннан 11 қазақ, 13 қазақстандық ... ... 20 ... ... ... ... ... жылы 25-30 маусымда Анталиядағы Аспендос театрында ұйымдас-тырылған
халықаралық Жерорта теңізі музыка және фольклор фестивалінде Қазақстаннан
атақты әртіс ... ... пен 6 ... ... ... топ ... ел арасындағы мәдени ... ... ... ... да маңызы зор. Бұл халықтарды жақындастыратын, төл
Ф-ОБ-001/033
мәдениетінде әрқайсында қандай ерекшелік пен ұқсастық бар екенін танытатын
үлгі.
Өз ... 2000 жылы ... ... ... ... VI
Түркістан және ұлы дала музыкасы фестивалінде түрік әртістері Армаған Эльчи
мен Муджаһит Ышық осындай өнер көрсетті.
Сонымен бірге ... ... ... ... ... да екі
жаққа танылды. Мысалы, 2000 жылы 19-21 ... Абай ... ... ... опера және балет Театрында өткен III халықаралық
опера өнері фестиваліне Түркиядан әншілер Голге ... мен ... ... ... ... ... ... музыка, опера өнері
саласында Түркия әртістерінің қандай шеберлік деңгейіне ... ... ... ... ... ... ... министрлігінің ұйымдастыруымен
Қазақстаннан 17 өнерпаздан құралған фольклорлық музыкалық топ ... ... ... ... ... мен биі ... ... өтгі.
Түркістан қаласының 1500 жылдық мерейтойына 2000 жылдың Қазан айында
Түркиядан Анкара мемлекеттік "Түрік ... ... тобы ... ... Түркістан мен Алматыда концерт қойып, ... ... ... ... ... ... ықыласына бөленді.
Сөйтіп, 1990-2000 жылдары Қазақстан мен Түркияның музыка және опер
шеберлері екі елді бір ... ... ... ... ... іс атқарды. Бұл тұрғыда басты назар аударатын нәрсе мүзыка және
театр өнері ... ... ... ... қол жеткізген табыстары мен
әлемдік классикалық музыка үлгілерін ... ... ... ... ... ... танылды.
Ф-ОБ-001/033
Тарау ІІ. Қазақстан –Түркия елдері арасындағы киноматография саласындағы
байланыстар, рухани байланыстар.
2.1. Кинематография және бұқаралық ақпарат құралдары саласындағы қазақ-
түрік ынтымақтастығы
Қазақ-түрік ... ... ең ... түрі ... жұмыстардан айқын көрінеді. Кинематография XX ғасыр туындысы
екені мәлім. Қазіргі бұл саладағы техникалық мүмкіндіктер ... ... ... ... ... озык үлгілерін көрсетуде, жеке
тұлғалар шығармашылығын жеткізуде ... жоқ ... ... рас. ... ... ... елге ... киноленталар арқылы бүтін-дей бір
елдің тарихын, тұрмыс-тіршілігін, ... ... ... ішкі әлемін
бейнелі түрде жеткізуге болады. Сондықтан қазақ-түрік қарым-қатынас-тарында
осы мүмкіндіктер де кеңінен пайдаланылып келе ... атап ... ... ен ... ... да ... тиіп ... Кинотеатрларға бармай-
ақ, үйде көгілдір экран арқылы әртүрлі қызықты көріністерді, ... қана ... екі ... тарихына, күнделікті өмірше байланысты
көркем, деректі және публицистикалық бейне шығармалар-ды да тікелей көруге
болады.
Сөйтіп, кинематография саласында да ... ... ... ... ... Екі ел арасында хроникалық-деректі және көркем
фильмдер алмасу жемісті жүргізілуде.
Мұның бір көрінісі ретінде түрік көркем фильмі "Чалыкушу" ... ... жылы ... ... 2 рет, "Тан" ... 2 рет, ... 1 рет ... атауға болады. Бұдан басқа КТК ... ... ... "Хабар" каналында "Бисиклет" ("Велосипед")
және "Түрік ... ... ... ... ... атты фильмдер өз
көрермендерімен қауышты. Бұл көрсетулер Қазақстандағы қалың ... ... ... ... танысуына мүмкіндік туғызуда.
Қазақстан мен Түркияның кино өнері саласындағы байланыстары 1993 жылы
басталды. Дәлірек айтсақ, бұл ... ... ... ... ... жылы ... құрылтайға және сол кезде түсіріліп жатқан "Қожа
Ахмет Ясауи" фильмін "Арман" киностудиясымен бірігіп ... ... ... ... Ал 1994 жылы ... ... қазақ кинодокумен-
талистері оператор А.Сүлеев пен режиссер Ә.Сүлеева Түркияға сонда ... ... ... ... ... жылдың 25 ақпаны мен 6 наурыз аралығында ТР Мәдениет министрлігі
ТИКА-мен бірлесе отырып, "Еуразия кино ... ... Бұл ... Серік Жұбандықов, Сламбек Тәуекелов, ... ... сұлу ... ... ... және ... ... фильмдерін ұсынды.
1996 жылы 15-24 наурыз аралығында өткен Анкара халықаралық кинофести-
валіне Қазақстаннан режиссер Д.Манабаев пен ... ... ... ... ... ... ... періштесі" фильмі
көрсетілді.
Қазақ фильмдерінің мүндай ... ... ... ... бірінші
рет емес. Бірақ Азия халықтарының кино өнеріңе арналған мұндай халықаралық
дәрежедегі жиындар әр елдің осы ... қол ... ... ... ... ... шешімдерін, өр фильмнің белгілі бір адами-
гуманистік мәселені дәріптеудегі ... ... ... Бұл
тұрғыда қазақ кинематографистері де өз шығармаларын ұсынуы ... ... ... ... ... киносынын қазіргі экономикалық жағдайға
бейімделе өмір сүруінің қиындықтарына қарамастан осы ... ... ... ... бұл ... түрік қоғамының қолдауына ие болды. Бұл
қазақ-түрік кинематографистерінің ... ... ... көешіруге
себеп болды.
Ф-ОБ-001/033
Осының нәтижесінде 1996 ж. 19-26 мамыр аралығында ... ... ... ... ... ... қазіргі Түркия
фильмдері ұсынылды.
1998 жылы 21-28 қарашада Стамбұлда I Түркі киносынын күндері болып өтті.
Бұған ... ... ... ... ... ... ... С.
Абдулбақиев, А.Сүлеев, А.Қашағанова, А.Әмреқұлов, Т. ... ... ... "Жамбылдың жастық шағы", "Абай", "Тауқы-
мет", "Атамекен", "Пленер" фильмдерін алып барды. Бұл ... ... ... Олжас Сүлейменов шақырылды.
2000 жылы 26 ақпан мен 5 наурыз ... ... ... ... ... халықаралық фестивалі өткізіліп, Қазақстан жағынан "ҚР
Президентінің телерадиокешен" ... ... ... ... ... ... Олар: "Республикамен құрдас" (50 мин.),
режиссері С.Әзімов; "Жанасу" (45 мин), ... ... ... ... (41 мин.), режиссері Б.Қайырбеков; "Жыл мезгілдері" роликтері (8
мин.), режиссері А.Банышев; "Жол бойындағы үй" (26 ... ... ... ... ... фильмдері фестиваль шенберінде өткен еді. Конфе-
ренцияда ҚР Президенттік телерадиокешенінің директоры ... ... ... сияқты режиссерлер баяндама жасады. ТР сыртқы істер
министрлігінің өкімімен және қазакстандықк көрермендерді түрік ... ... ... ... ... ... ... түрде
"Қазақстандағы түрік киносынын күндерін" өткізіп тұрады. Сөйтіп 2000 жылы
28-30 сәуір аралығында Кино ... ... ... күндері" рәсімі
көлемінде 5 көркем фильм туындылары көрсетілді.
2000 жылы 8-17 мамырда Қазақстандағы Еуропа одағы өкілінің ұйымдастырған
Еуропа киносының апталығында да 2 ... ... ... ... ... ... ... көрсетілген болатын.
Ф-ОБ-001/033
2000 жылы желтоқсанда "Хабар" және "Хабар-2" телеарналарында "Әлем
қазақтары" бағдарламасы жарияланған болатын. ... ... ... ... мақсатында Түркияның қазақтар шоғырланған Измир және
Стамбұл ... 2 ... ... еді. Олар өз ... ... ... түсірді.
2000 жылы Қазакстандағы ТР Елшілігінін жәрдемімен ТР Президенті
туралы 50 ... ... ... ... үшін ... 5 кісіден тұратын
түсіруші топ жіберілді. Бұл фильм-бағдарлама да 2000 жылы ... ... ... ... жылы 26-30 ... ... кинематографтар кездесуі- "Түркі
әлемінін кино күндері" өтіп, онда ... ... ... Орта Азия ... ... фильмдері көрсетілді. Бұл кездесулердің
негізгі мақсаты өзара қарым-қатынасты жолға қойып нығайту, ынтымактастық-ты
дамыту және бірлескен жобаларды жүзеге асыру ... ... ... ... ... бай ... ескере отырып, қатынастарды
түрлендіру, киноапталыктармен алмасу тематикалық көрсетулермен ... ... кино ... ... ... ... қатар соңғы он жыл ішінде кино саласындағы ... ... екі ... да өнер ... ... ... ... пікір алмасу түрлерімен де байыды. Бұл кәсіби саладағы
заңды нәрсе. Қазақ режиссерлерінің "Ине" ... ... ... ... да ... ... өткір проблемаларына арналған фильмдері ... ... ... ... ... Себебі қазақстандык кино
жасаушыларға тән (мұны қазақ киносының кеңестік ... ... ... ... ... шығармаларына тек бірынғай, ұлттық рен немесе шектен
тыс батысшылдық сарын беруі, ... ... ... қара бояумен
көрсетіп, өмірдің тек келеңсіз жәйттерін ғана онды-
Ф-ОБ-001/033
тәптіштей беруі көрерменге кері ... ... де ... Ал ... ... ... дәріптеуде әлде бір оқыстыққа жол бермейтін түрік киносы
үшін бұл, әрине, тиімсіз болуы да ... ... ... творчестволық
байланыстар, қалай болғанда да, екі жаққа да ... ... ... күні түрік кинематографиясының бай тәжірибесін, оны ұйымдастыру-
дың ұтымды экономикалық әдістерін игеру қазақстандық кино шеберлері ... ... ... қазақ-түрік мәдени байланыстарының осы ... ... ... де ... түседі деуге болады.
Қоғамда болып жатқан оқиғалар, күнделікті өмір проблемалары, мемлекет-
аралық қатынастар барысы, ... ... - әр ... ішкі және ... ... ... ... арқылы халыққа жеткізіледі. Бүгінгі мерзімді
баспасөзбен қатар электрондық ақпарат құралдарының ... де, ... ... ... әр ... қоғамда, елде, әлемде болып жатқан
оқиғалардан тыс қалдырмайды. ... ... ... ... ... бастап-ақ қазақ-түрік акпарат байланыстары мен осы ... ... ... жалпы сыртқы саясаттағы, сонымен бірге
мәдениет саласындағы байланыстардың тірегіне айналды.
1992 жылы мамырда Алматыда Қазакстан Республикасы мемлекеттік ... мен ... ... ... және ... ... ара-сында
халықаралық байланыстар мен өзара ... ... ... ... ... хаттамаға қол қойылған болатын. Мұның негізінде
Қазақстан ... ... ... ... ... ... жүйесіндегі сателлиттік (қосалқы) бағдар-
ламаларына қатысуы туралы келісімге қол жеткізген еді. Бұл құжат ... ... ... ... ... жылы 26-27 қарашада Анкарада ТИКА-ның жетекшілігімен ЮНЕСКО ұлттық
комиссиясының, ... ... ... ... агенттігінің Ф-ОБ-
001/033
баспасөз және ақпарат басқармасының қатысуымен түркі ... ... ... ... болып өтті. Аталмыш. конференцияға
Қазақстан өкілдері де катысып, ... ... ... ... ... ... ... қабылданды. Бұл Одақтын мақсаты - түркі
мемлекеттері арасында үұайы ... ... ... ... кәсіпқой байланысты күшейту және авторлық құқықты қорғау ... ... ... ... өкіл ... ... 1-жиыны 1993
ж. сәуірде Анкара-да, екіншісі 1994 ж. ... ... ... жиын ... 11-12 ... ... ... өтті.
1992 жылы түркі тілдес ... ... ... ... ... құру
мақсатында түрік теледидарында "ТРТ Евразия" арнасы құрылды. Бұл арнаның
құрылуы түркі тілдес ... ... ... ... ... түркі халықтары мен мәдениетін өзара танытуға, сондай-ақ түркі
мәдениеті мен түркі тілдерінің ерекшеліктерін ашуға негізделді. ... ... ... және техникалық киындықтарға байланысты ... ... ... ... ... ... бір-бірінен
ұзақтығы, бұл каналдың көпке ұзамай жабылуына әкеліп соқты.
Өтпелі дәуірдің экономикалық қиындықтары Қазақстан үшін оңай болмағаны
белгілі. Оған қоса ... ... ... дамыған Түркия мемлекетінің
шалғай орналасуы, теле-радио саласындағы Қазақстан ... ... және ... ... бұл келелі істі ... ... ... КСРО ... ... тәуелсіз жас мемлекеттердің де бұл
саладағы мүмкіншілігі осындай болатын. Сондықтан түркі халықтары үшін ортақ
телеарнаның көп ұзамай ... ... ... да еді. ... оның ... мен ... ... байланыстар осы елдердін ақпарат жүйесі
негізінде одан әрі дамытылып, тоқырауға жол берілген жоқ. Мысалы, осы ... теле ... ... ... өз ... ... ... бейне-
Ф-ОБ-001/033
фильмдер, радиохабарлар ұйымдастырып, бұл іс келе-келе дәстүрге айналды.
Түрік мемлекеттік телерадио компаниялары да бұл іске ... мән ... ... ... ... ... арнайы кибарларында Қазақстан
туралы, қазақ мәдениеті жөнінде жүйелі хабарлар ұйымдастырды. Бұл іс қазір
де өз ... ... Ал, ... ... ... ... ... теледидарының
төмендегі бағдарламаларын алып қарастырайық. Бұл бағдарла-малардың негізгі
түрік көрермендерін Қазақстан және қазақ мәдениетімен айыстыруға арналған:
"Асиядан мүзикли эсинтилер" ... ... леп). Бұл ... 1992-
1998 жылдар арасында аптасына бір рет эфирге шығып, түрік жұртшылығын Орта
Азия музыканттары мен ... ... ... ... ... тән ... шығармалардың кеңінен етек алған ... ... қоса ... ... ... санаты" (Еуразия өнері) бағдарламасы
да 2 аптада бір рет ... ... ... Тұранның фольклорымен,
музыка өнерімен таныстырды.
Ал "Селям олсун" (Армысыздар!) бағдарламасы 1993 жылдан (бері эфирге шығып
келеді. Аптасына бір рет эфирге ... бұл ... ... ... автономиясынан келіп, Түркияда білім бұлағынан сусындап жүрген студент
жастарға арналған.
Сонымен қатар "Аврасия гүнлүгү" ... ... атты ... ... ... кездегі түркі әлемінде болып жатқан саяси-экономи-калық
жаңалықтармен және оқиғалармен таныстыру мақсатында аптасына бір рет эфирге
шығады.
Ал, түркі мәдениетінің ерекшеліктері мен құндылықтарын ... ... ... ... ... ... 15 ... бір рет эфирге
шығады.
Ф-ОБ-001/033
Саяси-экономикалық бағыттағы бағдарламалардын біреуі-"Мерхаба, Асия"
(Сәлем, ... ... 1994 ... бері күн ... шығады. Ол Орта
Азиядағы күнделікті саяси-экономикадық өзгерістер мен өрел ... ... ... ... "Түркиеден" (Түркиядан) бағдарламасы 1993-2000 жылдар
арасында аптасына бір рет ... ... ... сан мыңдаған
халыктын, мұның ішінде қазақтар да бар, сан қырлы да ... ... ... ... болатын. Осы жолда көптеген еңбек сіңірген
бағдарлама 2000 жылы "Көпру" (Көпір) ретінде аталып, ... ... ... ... ... ... ... (Кешке қарай) бағдарламасы болса түркі әлеміндегі болып
жатқан барлық жаңалықтар және оқиғалармен таныстырып, ағымдағы ... ... ... мен ... ... мен танытуда Түркияға ресми
сапармен барған қазақ саясаткерлері, мәдени шаралар жобасында гастролые,
ғылыми жиындарға ... өнер және ... ... ... ... мен бағдарламалардың орны бір белек. Түрік теледидары мен радиосы
мүндай мүмкіндіктерді қалт жібермей, қазақ ... мен ... ... ... ... әртүрлі бағдардамалар дайындап отырды. Мысалы,
Қазақстан үкіметінін басшылары мен ... ... ... ... теледидары (ТРТ) өз мүмкіндіктері ... ... ... ... әзірлейді. Бұл екі жақты байланыс үшін өте қажет. Ал
мәдениет ... ... ... да солай. Мысалы, "Асиядан музикли эсинтилер"
бағдарламасы бойынша 1994 жылы 28 ақпанда түрік көрермендері үшін Нұрғиса
Тілендиевтің концерті көрсетілсе, 1995 жылы 17 ... ... би ... бағдарлама эфирге шықты. Сол сияқты 1995 жылы 24 қаңтарда "Жазира"
би тобының ... ... биі" өз ... сол ... 7 ... ... Мұхаммедяровтың концерті берілді.
Мұндай мысалдарды көптеп келтіруге болады. Қазақ-түрік мәдени ... ... ... ... қазақтың ұлттық өнерін көпшілік ... ... ... ... ... танытты. Қазақстаннан өнер
көр-сетуге әртістерді шақыру үлкен топтарды шақыруға қарағанда концерттік-
шығармашылық топтардың жұмысын түрік еліне таныстырудың бірден-бір ... ... рас. Ал ... өнер ... ... онда ... тұратыны айтылды. Мысалы, 1995 ж. 6 тамызда түрік ... би ... ... ... ... сол жылғы қазан-
қарашада "Жазира" би тобының ... 2 ... ... ... қазақ мәдениетімен таныстыруда қазақстандық студенттердің
ұйымдастырған концерттері де айрықша орын алады. ... ... ... 1 тамызда, одан кейін 1995 жылы 17 желтоқсанда көрсетілді. Бұл концерт
сайысына, сондай-ақ, барлық түркі тілдес ... ... ... ... де ... ... ... Мысалы, 1998 жылы 25
қаңтарда Гази университетінде оқитын ... ... ... ... ... ... ... ұсынды.
Түрік теледидарынан студент жастардың концертін беру оларды өз елінің
өкілі ... ... ... насихаттауға мүмкіндік берсе, екіншіден,
жастардың түрік әлеміндегі қауымдастығын нығайтуға қосар үлесі де аз ... ... ... ... әрине, елімізге танымал, атақты
өнер шеберлерінің үлесі ерекше екенін атаған жөн. Екі жақты осындай ... олар ... ... ... өз ... ... сұхбат беріп,
тікелей концерттік өнерлері көрермен жүрегіне жол тауып отырды. Бұл орайда,
әсіресе, Түркиядағы қазақ диаспорасының қуанышы шексіз ... ... 1993 жылы 1 ... ... ... Роза ... ... Танымал әншінің өнері бүкіл түрік қоғамынын көңілінен ... ... ... ... ... ... хабарлары кеңінен
мағлұмат берді.
Сол сияқты түркі әлемі халықтарының ежелгі ән-күй, жыршылық дәстүрін
жаңғыртуға көп еңбек сіңірген ... ... ... де ... еліне
кеңінен танылды. Қазақ мемлекеттік консерваториясының ... ... ол 1994 жылы 1 ... түрік теледидарына сұхбат берді. Оған делега-
ция құрамында барған консерватория ... да ... ой ... ... кездесулер теледидар арқылы үнемі жалғасып келеді. 1992 жылғы 15
желтоксан, 1993 жылғы 13 қыркүйекте түрік ... ... ... ... ... ... оны ... биі мен музыкасы фестивалінің
материалдарының көмегімен ... 1994 жылы 25 ... ... ... ән-би топтарының орындауында осындай концерт көр-
сетілді.
Түркия радиокомпаниялары Абай мен Жамбылдың 150 жылдық ... ... ... 100 ... ... кезінде зор Ықылас танытып, түрік
халқына оларды жете ... ... ... ... ... ... ... Абай, Жамбыл және Мұхтарлар туралы хабарлар
қазақтың дара да дана ұлдары ретінде мерейтой кезінде ... ... жеке ... ... ... ел ... мәдени байланыстарды нығайтуда ғалымдар мен қоғам
қайраткерлерінің рөлі ... ... айту ... ... ... ... сапары кезінде үнемі сұхбат беріп, дәнекерлік жаршысы ретін-
де өз миссияларын орындап жүргенін мына ... ... ... деп ... жарты сағаттық ресми бағдарлама көлемінде
әртүрлі конференциялар мен симпозиумдарға, концерттер мен басқа да ... ... үшін ... ... ... әртістер, суретшілермен сұхбат-
Ф-ОБ-001/033
тар көгілдір экраннан арнайы беріліп тұрады. Онын кестесінің мазмұны қазақ-
түрік мәдени байланыстарының әр ... ... ... ... ... "Аврасия санатының" 1993 жылдан бергі бағдарламасында
көрсетілген ... ... ... ... бір 1993 ... ... ғана -
"Үміт" фестиваліне Қазақстаннан қатасқан С.Муслимовпен, С.Жанболатпен,
Н.Сапарбайұлымен, ҚР ... ... ... ... ... ... әдебиеті" газетінін редакторы, көрнекті қазақ
жазушысы О.Бөкеевпен, Қазақ жастар театрының бас режиссері ... ... ... ... ... назарына өз шығармаларын ұсынған
суретші Ахметжан Ахатбахимен, жазушы Сұлтанәлі ... және тері ... ... ... мен ... Үмбетовпен сұхбат, жазушы, сценарист
Исмағұл Елубаймен кездесу репортажы берілді; ... ... ... ... мемлекеттік өнер музейі туралы фильмі мен Б.Тілеухановтың,
Қ.Байбосыновтың концерті берілді.
Міне, осы бір ғана "Аврасия санаты" бағдарламасы ... ... ... ... бағыты осындай. Бұл хабарлардың қазақ-
түрік мәдени байланыстарындағы рөлі шексіз екенінде күмән жоқ. ... ... мен ... ... ... ... жиі берілетінін еске алсақ,
электрондық ақпарат ... бүл іске ... ... үшан-теңіз дер
едік.
Теледидарда, сондай-ақ фестивальдер мен той-концерттерден де бағдар-
дамалар даярланып, көрсетіледі. Мысалы, 1996 ж. ... ... ... фестиваліне Қазақстаннан Қанатбек Рабижанов пен Бағдат Тілеген-
ұлы қатысты. Олардың сахнадағы өнері туралы ... ... ... ... ... ... де өз ... Түркиямен мәдени байланыстар
мәселесіне ерекше назар аударып келеді. Түркиядан келген ірі ... және ... ... ... да ... ... Көпшілік қауыммен
қездеседі. Олар туралы репортаждар, хабарлар ақпарат кездерінде үнемі
көрсетіліп тұрады. Әсіресе ... ... ... бұл іс ... ... Мысалы, жыл сайын ететін Алматыдағы халықаралық "Азия дауысы"
конкурсынан жүйелі түрде трансляция жүргізіледі. 1993 ... бері ... ... ... ... ... ТҮРКСОЙ жыл сайын ұйымдастыратын
"Наурыз мерекесінен" трансляция тобы арнайы хабар жүргі-зеді. Онда "Қорқыт
Ата", ... ... ... ... маршы" т.б. кептеген ән-
күйлер орындалады.
1995 ж. 18-23 сәуірде Анкарада ... ... ... және ... 47 ... ... ... 17-ші халықаралық балалар фестивалін
өткізді. Фестивальде Қазақстан Республикасынан ... ... ... ... ... тобы өнер ... ... құралдары
саласында қазақ-түрік байланыстарын ұлғайту мәселесі де күн тәртібінде тұр.
Алайда, нарықтық жағдайда ... ... ... пайдалану ақысы
сияқты экономикалық мәселелер бұған әзірге кедергі болып келеді. Мысалы,
ТГРТ түрік жекеменшік телекомпаниясы 1995 жылы ... ... ... ... ... ... ... жоғары болғандықтан ТГРТ қазақстандық
арналарға бағдарлама жасаумен ғана ... ... ... ... ... ... ағымға лайықты,
шет тілдерін білетін әрі кәсіби мамандығы ... ... ... ... ... ... Бұл тек қазақ-түрік қарым-қатынастарына ғана
байланысты ... ... ... ... оның ... ... ... құралдарының дамуындағы күрделі мәселе. Көп жағдайда ұлттық
журналистика томаға-тұйық, өз ... ғана ... ... құпия
емес. Ал бұл өз кезегінде әлемдік үрдістерден, әрі-беріден соң ... ... ... ... қою ... ... ... мамандарын даярлауда Түркияның тәжірибесіне де
сүйену ... ... ... ... ... екі елдің мәдениет және білім
министрліктерінің келісімі бойынша 1998 ж. 3-22 ... ... ... ... ... 6 студент Түркияға машықтануға жолдама алды. Бұл
жұмыс кең көлемде жүргізілмесе де, ... ... ... жинақтау әлі
де жалғасуда.
Қазақ-түрік мәдени байланыстарын кеңейтуде, насихаттауда радио жүйесінің
де қызметі айтарлықтай.
1998 ж. 31 тамыз бен 8 ... ... ... радиосына әрқайсысы 15
минутқа созылған 12 бөлімнен тұратын "Қазіргі Түркия" атты серияяы ... ... Бұл ... ... Түркияның саяси, әлеуметтік-
экономикалық жағдайы жайында ... ... оның ... ... негізгі мәселелері тарихи тұрғыдан көрсетіледі.
Сондай-ақ 1999 ж. Солтүстік Кипрде Түркі ақпараттық агенттіктер одағы
құрылды. Содан бері Қазақстан өкілдері ... ... ат ... ... ж. онда 2 кісі, 2000 ж.-Исрафил Смаил, Мұрат Аренов жұмыс істеп,
тәжірибе жинақтады.
2000 жылдың қараша ... ... ... ... ... ... 32 өкіл келді. Екі жақ бірлесе отырып "Біз
бір ... ... атты ... ... ... ... бағдар-
лама ұсынылып, көрерменнің ыстық ықыласына бөленді.
Қазақстан мен Түркия ... ... және ... ... ... ... етіп, осы қатынастарды нығайтуда баспасөз
орындарының да ... ... ... ... барлық баспасөз
органдары, қай тілде болмасын, бұл мәселеге ерекше назар ... ... ... ... ... "Түркі елі", "Түркия мен жалпы
түрік халықтарының ортақ ежелгі тарихы" деген ... ... ... сондай-ақ бүгінгі ахуалы мен жаңалықтары оқырман назарынан түскен
емес. Қазақстандық баспасөз органдарының ішінде бұл жағынан ұлттық газет-
журналдар ... ... етіп ... Атап өтер ... 1996 жылдан бері
шығый келе жатқан әуелі "Чаман-Қазақстан", одан соң ... ... екі ... қолдауымен шығарылуда. Сондай-ақ, "Түркістан",
"Қазақ елі" газеттері де арнайы ... ... үшін ... ... айналып, қазақ оқырмандарына түркі әлемінің жаңалықтарын жеткізу
жаршылары рөліне ие болды. Бұл баспасөз беттерінде ... ... ... ... ... ... "Егемен Қазақстан", "Қазақ әдебиеті" газет-
тері, "Жұлдыз", "Ақиқат", "Парасат" журналдары және басқа да мерзімді
басылымдар мен ... ... ... ... ... ... мәселесін жан-жақты шолып, арнайы материалдар беріп келеді.
Ал Түркияда да ... ... ... ... мен жаналықтарынан мәлі-мет
беретін газет-журналдар көп-ақ. Әрине, бұл басылымдарда Қазақстанға да орын
берілген. Солардың бірі ... ... 2000 ... ... ... ... Бұл журналда ТҮРКСОЙ қоғамының жұмыстарын көшпілікке таныстырумен
бірге түркі мемлекеттерінің өзара байланысын күшейту мақсатында аталмыш
ұйымның өткізген ... ... мен ... ... көрініс табуда.
Сонымен қатар ТМД елдері үшін маңызы зор, Қазақстанда ... ... ... 1993 жылдың қазан айынан бастап шығып тұрады. Журнал өз
оқырмандарын түркі әлеміндегі ғылыми жаңалықтармен, ... ... және ... ... ... ... ... баспасөз органдарын да айтуға болады.
"Түрік Юрду" (Түрік жұрты) - түріктер ... ... ... ... ... алып ... Орта Азия ... жайындағы мерзімді
Ф-ОБ-001/033
мақалалар жинағы.
"Ени Аврасия" (Жаңа Еуразия)- халық туралы қауымға арналған ... ... ... ата ... ... елден атамекенге) журналы. Мұнда негізінен
түрік халықтары туралы тарихи материалдар басылады.
Бұлардан басқа ... ... ... ... ... оның ... мәдениеті жөнінде материалдар үзбей жарияланып тұрады.
Қазақ-түрік мәдени байланыстарын ... ... ... Халық-
аралық қазақ-түрік университетінің баспасөз органдары да ерекше қызмет етіп
келеді, ... ... ... ХҚТУ-де оның қайырымдылық қоры ... ... ... 1996 ... бері ... Журналдың әр саны ғылым
мен мәдениеттің бір саласына арналады. 7-санынан бастап журнал халықаралық
стандарттарға сай түркі тілдес ... ... ... ... ... ие ... қатар, Қ.А.Ясауи атындағы университетінде "Хабар бюллетені"
(Қ.А.Ясауи ... ... ... жинағы) атты журнал да түрік
тілінде жарық көруде. Бұл ... ... мен ... ... ... ... атындағы Халықаралық қазақ-түрік универси-
тетінің жұмыстарына талдау жасап, түсініктеме ... ... 1998 ... бастап "Ходжа Ахмет Есеви ... ... атты ... ... ... ... Журнал да
оқырмандарын қуантуда. Мұнда негізінен философиялық, ... ... ... ... ... бәрі ... ғылымдарының қолдауымен іске
асырылған жұмыстар.
1995 жылдан бастап ... ... ... ... Вакфы"
қоғамының "Тарих" журналы шығады. Бұл ... ... ... ... ... ... ... саяси-мәдени жаңалықтар және аталмыш
Ф-ОБ-001/033
қоғамның түркі әлеміндегі белсенді қызметі туралы мағлұмат береді.
1998 жылдың қазанынан 2001 жылға дейін ... ... ... басылып
жүрді. Бұл журналдын негізгі мақсаты - Түркияда білім Латын студенттердің
басын қосу, ... ... ... ... ... ... жұмыстарын жүргізіп, оларды көпшілік ... ... ... ... ... ... да ... көріп, екі елді бір-бірімен
жақындастыруда өзіне түскен ... ... ... ... ... ... атап өтпесек те болады. Өйткені әр бір ... оның ... ... ... дияи ... (Түрік тілі журналы), "Түрік дүнияси тарих доргиси"
(Түрік әлемінің тарих ... ... ... ... ... Мәдениеті
журналы), "Түрік лехнелери ве әдебияты дергиси", "Түрік дүниясы араштырма-
лары Нфргиси" (Түрік әлемі ... ... ... ... ... хабарлары) сияқты журналдар өз атына сәйкес ... ... ... ... мен ... ... ... шараларды баспа
бетінде көрсетуде "Түрік дүниесі" газетінің үлесі орасан зор. Бұл алғашқы
нөмірі Алматыда 2000 жылы ... ... ... ... ... ... ... газет-журналдар шығарудың кеміс
қалып жатқан тұстары да бар, Айта ... ... ... ... шығару саласында Түркия белсенділік танытып
келеді. Жоғарыда атап көрсеткендей, Түркияда ... ... ... ... саяси-экономикалық, әлеуметтік-мәдени қырла-рына
арналған. Демек, Түркия Қазақстандағы жағдайды кеңінен қамтиды. ... ... ... ... ... ... ... Бір кездері ортақ түрік арнасы "Аврасияның" өмір
Ф-ОБ-001/033
сүруінің тоқтатуына қаржылай қиындық негізгі ... ... ... ... жете ... те ... ... бірге, Туркия Республи-
касымен тығыз ынтымақтасуды қажетсінбеу де негізгі себептердің бірі ... ... ... бұл арна тәулікте 24 сағаттық бағдарламасымен
эфирге шыққанына қарамастан, Қазақстанда тек ... ... ... ... қана ... шығуын жалғастыра алған. Мұны Қазакстанда орыс тілді
ақпарат құралдарының ... ... де ... ... Себебі,
мемлекеттік тілді көпшілік көрермен қарай алатын уақытта ақпарат немесе
басқа да ... ... бас ... орыс ... ... ... ... түн ортасы ауғанда ғана беретіні ... ... ... ... оның ... саны күрт ... ... нәрсе. Бұл
біріншіден. Ал екіншіден, телеарнаның ... ... ... ... ... ықпал еткен. Жоғарыда айтылған "Аврасия" ... ... ... ... ... ... ... әр
мәдениеттің ерекшеліктері мен айырмашылықтарына тоқталу арқылы түркі
халықтарының тығыз мәдени ... ... оны әрі ... ... ... еді. Ол көрерменнің түркі әлемі ... ... ... ... және ... ... жолымен іске асыруға
ұмтылды. Қазақ-түрік мәдени байланыста-рына ... ... ... ... да әлі де ... ... талап етеді. Мысалы, қазіргі
"Қазақстан-Заман" апталығын шығару барысында 2001 ж. ... ... ... да ... ... ... ... журналист-публинист Жұмабай
Шаштайұлы газеттін түрік құрылтайшылары ... ... ... бас ... ... ауысып кетті. Оның орнына ... ... ... ... ... бас ... ... Демирджи
екеуі ортақ түсінікпен газетті дер кезінде шығару-да. Алайда Туркия
жағының ... ... ... творчестволық адамдар арасыңда кездесіп ... ... ... қазақ-түрік мәдени қатынастарындағы бұл кемшіліктерден
арылу келешектің ісі деп топшылауға болады.
2.2. Қазақ-түрік рухани байланыстары
Қазақ-түрік мәдени байланыстары жүйесінде ... ... ... ... ... калпына келтіру де ерекше орын алады.
Кеңестік дәуірде Қазақстанның діни ... да ... КСРО ... ... ... атеистік саясаттың қыспағында болғаны аян. Осы-
ның салдарынан халықтың рухаңи жан-дүниесше, діни салаға байланысты мәде-ни
құндылықтарын бағалауда, пайдалануда ... ... ... берілді. Бұл, әрине, бірыңғай діни көзқарас, кері тартпалық ұғымында
айтылып отырған жоқ. Керісінше, діни наным-сенімді ұстану ... ... ... ... тигізед;. Белгілі бір мөлшерде ... ... ... сол ... әр адамға имандылық қасиетін дарыту
жанында тәрбие берілсе онан ешқандай мемлекет ұтылмайды.
Елбасы Н.Ә.Назарбаевтың атап өткеніндей: "Елдігімізді ... ... ... заңдылықтар мені құндылықтар негізінде барлық халықтар ... ... әрі ... бірлігін сақтай білу болып табылады".
Мәдениетте идеология мен руханияттың белгілі бір элементі әрдайым орын
алатындықтан, руханият мәдениеттің құрамдас ... ... ... олай ... ... ... ... "Өзге жол жоқ, өйткені
жалпы адамзаттық, әлеуметтік қағидалардың жеңілісі, ақыр ... ... ... ... ... Осы ... уақыт талабы - ұлтымыз
бен рухани мәдениетімізді қайта жандандыру.
Қазақ халқының көшпенді түрік мәдениетінің ... ... ... мұсылман мәдениетінің тізгінін ұстанған ұрпаққа айналғанды-
ғына тақырып барысында тоқтала кетеміз. Осы орайда, түрік халыктарының
Ф-ОБ-001/033
басым көпшілігінің ислам ... ... ... да, ... ... өздерін мұсылман ретінде санайтындықтарын айта кетейік. Мысалға,
Қазақстан халқының 65%-ын ... ... ... ... діні ... ... діні ... бойы қазақ халқының ділі (менталитеті) мен
мәдениетінің дамуына маңызды үлес қосып ... ... ... ... бас мүфтиі Ә. Дербісалиевтің айтуынша: "... Ислам - ... ... мен ... ... ... сай ... жалпы
адамзаттық демократиялық құндылықтарды уағыздайтын дін болғандықтан, оның
жарқын болашағына еш ... ... ... ... бір ... бола ... ... халқы,
негізінен, діни руханият жағынан басқалардаң кейінірек тұрғанын мойындау
керек. Бұл ... ... ... үшін қазіргі жағдайда жағымды сипат ала
ма, жоқ па, оны келешек көрсетеді. ... ... ... ... өкілі
екендігін ұмытқан жоқ. Қазіргі ... ... ... және ... ... XXI ... түрік мәдениеті мен өркениетінің
ғасыры болатындығын тілге дәйек етіп жүр.
Егер тарихи тұрғыдан келсек, ұлттық ... ... ... және
түрік мәдениеттерінің ерекшеліктері үйлесімді түрде біріккендігін байқауға
бо-лады. Сол себептен, ортақ мәдениет, тарих, тіл және дін ... ... ... ... ... ... дін ... жандану және ағарту жұмыстарының іске асуына белсене ат салысып
жүрген серіктес елдердің бірі ... ... ... ... ... мойындай отырып, көптеген салаларда, онын ішінде дін алаңында
да достық пен ыптымақтастық жасасуға ниет біддірді. ... ... ... бас ... ресми мемлекеттік қатынастармен қатар екі елдің ... де ... ... ... қаланды.
Ф-ОБ-001/033
Дін мен мәдениетті тарату жолында ағарту ісінің маңызды орын ... ... ... да, діни ... беру, діндерді ғылыми тұрғыдан
үйрену, ... және ... ... кіші қалған Қазақстан жағдайында бұл
мәселекі қолға алу қажет болды. ... елге ... ... деген халық
мақалы тегін айтылмаса керек. 1980 жылдардын соңы - 1990 жылдардың ... ... ... ... ... ... бола ... қаншама шенеу-
ніктерді, ел арасынан шыққан арамза молдаларды халық жақсы біледі.
Қазіргі таңдағы мәдени, ғылыми және ... ... ... ... отырып, осы байланыстарды нығайту және дамытуда қасиетті
Түркістан мен артында өшпес із ... Қожа ... ... ... ... орын ... баса айта кеткен жөн.
Түркі әлемінін ұлы ойшылы әрі ислам ... ... ... негізін
қалаушы - Қожа Ахмет Ясауи Түркістан қаласында жерленген. Түркі халықтары
арасында ислам діні Қожа ... ... ... ... ... ... "екінші Мекке" деп те атайды.
1993 жылы Түркияда ... ... ... ... ... өтті. Түркияның Эржиес
университетінде өткізілген Қожа Ахмет Ясауидің 900 ... ... ... ... ... ... және ... де
қатысты. 1991 жылы ашылған Түркістан мемлекеттік университеті 1993 жылы ... ... ... Қ.А.Ясауи атындағы Халықаралык қазақ-түрік
университеті болып қайта құрылды. Оның құрамында дінтану саласы бойынша да
мамандар даярланады. Бұл да ... ... ... ... ... ... ... шара.
Түріктердің рухани астанасы болып табылатын Түркістан қаласы бүгінде
Қ.А.Ясауи атындағы ХҚТУ ... ... ... ... ... және діни ... өткізілетін бас орталыққа айналып келе жатыр. Онда Қожа Ахмет
кесенесінен 500 метр жерде жана мешіт салу ... ... іс ... мен ... ... ... ... жасалады.
Оның жобасы қазір даяр. Құрылысы 2002 жылы күзде басталады деп күтілуде.
Құрылыс шығынын түрік жағы өзіне алған.
Діни ... ... ... келтіру және жөндеу-құрылыс жұмыс-
тарымен айналысатын түрік мемлекеттік "Вакыф Иншаат" компаниясы тарапы-нан
толық жөндеуден ... 2000 жылы ... ... Түркістанның 1500 жылдық
мерейтойы қарсаңында қайта жанданған Қожа ... ... ... - ... ел арасындағы мызғымас достық пен ынтымақтастықтын жарқын ... елі ... ... ... ... мамандарды дайындауда да өз
еңбегін, қаражатын аянбауда. Мысалға, жоғарыда айтылғандай, Қ.А.Ясауи
атындағы ХҚТУ ... бері осы оқу ... ... ... онда ... және ... ... дәріс беріп,
әртүрлі тақырыптарда зерпеулер жүргізіліп, семинарлар мен конферен-диялар
ұйымдастырылуда.
ЮНЕСКО басшылығымен 2000 жылы Түркістанның 1500 жылдық мерейто-йы ... осы ... ТР ... Ахмет Неждет Сезер ресми сапармен арнайы
келіп, қатысты. Осы мерекенің бағдарламасы төңірегінде "Қазақстанның және
түркі әлемінің ... мен ... ... және ... ... халықаралық ғылыми-практикалық конференция өткізілді. ... ... ... мен ... және дін ... қатысты.
Сонымен, Қазақстан және Түркия Республикалары ... дін ... ... күрделілігіне қарамастан, бұл жұмыс жемісті, әрі
үздіксіз жүргізіліп, үнемі ... күй ... ... кең ауқымды қамтып бара
жатқандығын айқын көріп отырмыз. Шынында да - адам еркіндігін қамтамасыз
ету және әлем ... ... ... құрал екендігі сөзсіз.
Ф-ОБ-001/033
Дін саласындағы ынтымақтастық-екі жақты қарым-қатынастың тұрақты
злементте-рінің пірі деп қарастырған жөн. ... ... шек те, ұлт ... Ол - халықтар арасында өзара түсіністік пен сенімді ... ... Осы ... айта кетейік, Қазақстан Түркия Республикасынан
басқа түрік тілдес елдерімен дін ... ... ... байланыстарды
байқатқан жоқ.
Қазақстанның Түркиямен дін саласындағы ... ... ... ... ... жанындағы дін істері Басқармасы, Қазақстан
мұсылмандары қауымдастығының басқармасы ... ... ... ... ... ресми байланыстар мазмұны реттеліп, іске асырылады. Сонымен
қатар Қазақстан мұсылман әйелдерінің лигасы" да бұл ... ... ... ... ... ондағы діни ... ... ... Республикасының осындағы Елшілігі жанындағы сыртқы
істер бойынша кеңестігі арқылы іске асырады.
Екі ... дін және ... ... ... дәнекерлер арқылы
байланысқандығын айта кеткен жөн. ... ... ... ... ... Қожа Ахмет Ясауи қазақтың да, түріктін де
рухани әрі ... ... ... болып саналады. Түркістан -көптеген
елдерден, оның ішінде Түркиядан да келетін мінәжатшылардың ... ... ... ... ... ... Мұнымен қоса, Анкара
қаласында бас мекемесі орналасқан, халықты Ясауидің шығармашылығы, өмірі
және ... ... ... мен мен ... ... ... орасан зор
еңбегімен таныстыру мақсатында құрылған Ахмет Ясауи ... ... ... ... ... қаласында салынған мешіт жұмыстарына жәрдем берді.
Қазақстанның көптеген қалаларындағы әдемі мешіт ғимараттарын ... ... ... ... ... Павлодар мешіттерінің іске
қосылуында түріктердің де үлесі бар.
Ф-ОБ-001/033
Қазақ-түрік рухани байланыстары екі ел дінбасыларының ... ... сырт ... ... да ... 2000 ... күзінде Сараево
қаласында 4-ші халықаралық еуразиялық ислам конференциясы ... ... ... ... бойынша ТР Дін істері басқармасының
төрағасы Мехмет Нұри ... ... ... ... төрағасы, ал ҚР Дін
істері басқармасының төрағасы профессор А.Дербісалиев оның ... ... ... ... ... "Біз — ... ұлан-байтақ мәдени құрлығының ажырамас бөлігіміз" дейді.
Қазіргі кезде Қазақстан ... ... ... ... ... жоғалтып
алған құндылықтарын қалпына кешіруде. Сонын құрамдас бөлігі - халықтың дін
бостандығы. Бұл жағынан Түркия ... ... ... ... ... мәдениетін, ділін жаңғыртуға жәрдем беруі құптарлық іс.
Осы орайда мына жағдайды да ескерген жөн. ... өз Ата ... ... ... ... ... Дін мемлекеттен
ажыратылған. Қай дінді мінәжат ету - ... жеке ... ... ... ... ... дінге бас ию нышаны байқалып, мұны
кейбір ... ... ... келгенін де жасыра алмаймыз.
Сонымен бірге діни оқу ... бір ... ғана ... ... ... кері тартуға төндіретін қауіптен де сактануға тиіспіз. Қазіргі
кезде шетелдермен діни ... іске ... ... ... ... арылып келеді. Түркия мемлекетінің имандылықты
қалпына келтіруде қазақ еліне жасап жатқан көмегі ... әрі ... ... ... ... табуда. Сонымен қатар діни білім берудің
зайырлы біліммен ұштастырынуы да бүгінгі қоғам дамуының талаптарына ... ... мен ... бұл ... ... келешекте де
терең дами беретіні даусыз.
Ф-ОБ-001/033
2.3. ... ... ... ... универсятетінің қызметі
Қазақстан мен Түркия арасындағы білім саласындағы байланыстарды ... ... ... жоғары оқу орнын ашу мәселесі өте маңызды еді. Алғашқы
кезде ... ... ... ... ... жоғары оқу орны
түркі халықтары үшін Қасиетті орынға ... ... ... ... ... тілдес халықтардың мәдениеті мен рухани дүниесін жаңғыртуды
көздейтін болса, сәті түскенде оны халықаралық ... ... ... ... ... реті ... Ең ... бұл осы университеттің тұңғыш
ректоры, көрнекті қазақ ғалымы академик М.Жұрыновтың ұйымдасты-рушылық
қабілетінің жемісі еді. ... 1990 ... бас ... ... ... ... университеттің қаз тұрып, дамып кетуіне
кедергі болғаны ... ... ... оған ең алдымен мықты экономикалық
тірек қажет еді.
1992 жылы ... ... ... ... ... Қазақстанға
кезекті сапарында халықаралық қазақ-түрік университетін ашу туралы мәселе
бойынша келісімге келудің сәті түсті.
Қазақстан және Түркия Республикалары ... 1992 ... 31 ... ... қаласында Қ.А.Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік
университетін ашу туралы" келісімі бойынша бұл оұу орны жаңаша статусқа ие
болды. ... ... ... ... университетін құру
жөніндегі ынтымақтастық келісім-шарты негізінде құрылған, түркі әлемінің
алдыңғы қатарлы жоғары оқу орнына ... ... ... ... ... ... ... жемісі бола білген бұл оқу орны сонан
бері қыруар жұмыстарды ... келе ... атап ... жөн. ... 9-шы ... ... ... айтқанындай,
"Халықаралық қазақ-түрік университеті - ғылым, мәдениет және
Ф-ОБ-001/033
білім беру саласындағы ынтымақтастықтың жарқын ... ... ... ... ... университеті туралы айтар болсақ, ол өз
тәуелсіздігін баянды етіп, егеменді ел ретінде даму ... ... ... ... ... - ... ... күн талабына сай білім
беріп, әртүрлі-мамандықтарға даярлау және патриоттық сезім негізінде
дұрыс тәрбиелеу мақсатында ҚР Президентінің 1991 жылғы 6 маусымдағы
N 329-ші ... ... ... ... 1592 ... 1 ... ... спорт және білім беру салалары бойынша қарым-
қатынасты дамыту туралы ... мен ... ... ... келісім, ҚР
Білім министрлігі мен ТР Ұлттық Білім министрлігі арасындағы 1992 ... ... ... ... және ... мен ... Респуб-
ликалары Үкіметтері арасында 1992 жылы 31 қазанда қабылданып, қол қойылған
"Түркістан қаласында Қожа Ахмет ... ... ... ... құру туралы" келісім шарт негізінде 1993 жылы Түркістан
мемлекеттік университеті базасында Қ.А. Ясауи ... ... ... ... ... жылдан астам уақыт ішінде әзірленген жоба бойынша екі елдін
Үкіметтері арасында 1993 жылы 30 ... ... ... ... ... құру жөніндегі ыитымақтастық келісіміне қол
қойылып, университетке ерекше статус берілді. Сондай-ақ ... ... ... ... ... ҚР мен ТР ... ... 10 адамнан құрылған Өкілетті Қеңес басқарады деп
ұйғарылды. Өкілетті Кенес ... ҚР мен ТР ... ҚР ... ... Істер министрліктерінің. ҚР м/н ТР Білім министрліктерінін, ҚР-
ның ... және ... ... ... және ТР Жоғары
білім жөніңдегі Кеңестің өкілдері мен Қ.А.Ясауи атындағы Халықаралық ... ... және ... универси-
Ф-ОБ-001/033
тетінің ректорлары кірді. Өкілетті Кенестің шешімі бойынша жыл сайын
Қазақстанда ... ... ... ... ... ... өткізіледі.
Қазіргі таңда Қазақстан Республикасы жағынан бұл Өкілетті Кеңеске ... ... және ... мүше. Ал Түркия Республикасы
жағынан -Н.Зейбек, О.Кабасакал, М.Исен, Р.Айхан және ... ... ... ... ... ... Кеңес Басқармасы Анкара қаласында
орналасқан және оның қызметін Түркияның ... ... және ... ... ... Зейбек мырза атқарып келеді.
Түркістан университетінің жаңа халықаралық статус алуы, оған Түркия
мемлекетінің тікелей ... ... бұл оқу ... ... ... күрт ... жана оқу ... салуға мүмкіндік
берді. 1993-2000 жылдар аралығында Түркия тарапы университетке 90 млн. АҚШ
доллары ... ... ... ... ... оқу процесі 4 тілде - қазақ, түрік, орыс
және ағылшын тілдерінде жүргізіліп, студенттер университеттің ... ... ... ... ... ... өтеді. Университет
түлектері міндетті түрде қазақ және түрік тілдерін меңгеріп шығады. Сондай-
ақ, оқу процесіне Қазақстан ... ... ... Ясауитану және Дінтану
секілді дәріс берілуі міндетті пәндер енгізілген.
Қазір университетте түркі ... 29 ... мен ... респуб-
ликаларынан келген 23 мыңнан астам студент (қазақстандықтарды да ... ... ... ... ... университетте 8 елден келген 100-
ден астам ғылым докторы, профессор, 300-дей ғылым кандидаты, доцент, жалпы
саны 1000-нан аса оқытушы жұмыс ... ... 18 ... ... ... ... білім беріледі.
Талантты жастардың жоғары білім алуына мүмкіндік жасау мақсатында
университет бюджетінен 2001-2002 оқу ... 1000 ... ... ... ... ... 2002-2003 оқу жылында 1328 студент тегін оқуға ... ... ... ... ... ... үшін тегін оқуға
мүмкіндік берген бірден-бір жоғары оқу орны.
Дарынды жастарды ... ... ... ... ... ... ... ашылды. Екі лицейде оқитындар ақысыз математика
және ағылшын ... ... ... ... ... бітірген оқушылар
университетте әрі қарай білімін жалғастыра алады.
Университет түлектеріне Қазақстанда да, Түркияда, да ... ... ... ... ... мәнді білім берудің тұтқасы білікті де білімді
оқытушы-профессорлар құрамы болғандықтан ғылыми зерттеулер мен ізденістерді
жүйелі ... ... ... ... ... құрылды. Оның құрамындағы екі ғылыми-зерттеу институты: Түркология
ғылыми-зерттеу институты, Экология ғылыми-зерттеу институты мен екі ... ... ... ... ... ... түрде жұмыс
жасап, алғашқы нәтижелерін халыққа ұсынуда. Түркология ғылыми-зерттеу
институты 2002 ж. 9-12 ... ... ... ... ... ... өзекті мәселелері және алдағы міндеттері"
атты I Халыкаралық Түркология конгресін ұйымдастыр-ды. Конгресс жұмысына
Алтай, ... ... ... ... Қытай, Татарстан,
Тува, Түркия, Ресей, Чуваш секілді әлемнің 12 мемлекетінен келген 130-ға
жуық түркология саласының ... оның ... 70 ... докторы
қатысты. 2004 ж.күзінде Түркістанда II Түркология конгресі өтті. Түркология
ғылымының жана ... ... ... мен ... міндеттері
анықталды. Нәтижесінде Түркістан қаласында дүниежүзілік Түркология
орталығының құрылуы, электронды кітапхана ... ... көне ... тіл тарихы бойынша білгір мамандардың Түркістанға
Ф-ОБ-001/033
шақырылып, ғылыми-теориялык, практикалық семинар, кеңестер ... ... ... Экология ғылыми-зерттеу институты 2002 ж. 6-9 қараша
аралығында "Түркістан аймағының экологиялық проблемалары" атты ... ... ... ... 1996 ... ... хабаршысы" атты ғылыми журнал шығарыла бастады.
Түркология ғылыми-зерттеу институты 2002 ж. қыркүйек айынан бастап
халықаралық "Түркология" журналын шығара бастады. Бұл ... ... ... ... ізденістерін, еңбектерін, мақалаларын, жаңалық-
тарды жариялауда. Университетте студенттер мен оқытушыларға ақысыз интернет
қызметін пайдалану мүмкіншілігі жасалған.
Осы орайда ... ... ХҚТУ ... ... ... оқу
ғимараттары мен университеті қалашығының құрылысын жүргізіп жатқан санаулы
оқу ордаларынын бірі екендігін айта кеткеніміз жөн. ... ... ... жоқ, ... ... ... сай ... мәдениет
орталығы, студенттер асханасы мен жатақханалары бар. Сондай-ақ, кездесулер,
ғылыми конференциялар мен семинарлар өткізуге мүмкіншілік беретін сәулетті
кең мәжіліс залдары, жер ... ... ... ... ... телекөпір
де студенттер мен оқытушыларға тиісті қызмет көрсетеді. Мысалға 1999 жылдың
көктемінде осы телекөпір ... ... ... ҚР ... пен ТР Президенті С.Демирел арасында кездесу өткізілді.
Түркиядағы қазақстандық студенттер секілді түркиялық студенттер де
университет ... өз ... ... білім ала жүріп, тіл
үйренуге, тарихымызды, менталитетіміз бен ... ... ... ... ... ... ... халықтар арасындағы
ынтымақтастық пен достықтын белгісі ... ... ... ... ... ... Қазақ-Түрік университетінің түлектері келешекте
Ф-ОБ-001/033
білім шыңына көтеріліп, екі ... ... ... ... ... ... Оған ... жылдары университетті үздік бітіріп, аспирайтурада окып
жүрген жас ғалымдардың жемісті еңбегі куә. Соңғы ... бір ... ... математика, химия, экономика, тарих, тіл білімі және ... ... ... ... ... ... ... қазақ
ұлтының өкілдері.
Ф-ОБ-001/033
ҚОРЫТЫНДЫ
Қазақ-түрік мәдени, білім және ғылым саласында қарым-қатынастар екі ел
арасындағы ресми ... ... ... ... ... ... ... сипатқа ие болып, ... ... ... өз ... ... ... ... елдері ішіндегі Қазақстан мен Түркия арасындағы мейлінше ... ... ... аса ... және ... ... ... айтылғандардың бәрі де екі елдің арасындағы жемісті де нәтижелі
ынтымақтастықтың қомақты көріністері болып табылатындығын, ... ... ... ... ... ... үздіксіз дамытытын,
жетілдіріліп, кеңейіп әрі тереңдеп келе жатқандығын атап ... ... ... ... мен ... ... ... және
халықаралық ахуалдысауықтыруда мәдени байланыстардың маңызды орын алатыны
анық. Бұл өзара қарым-қатынастар динамикалық және ... ... ... ... ... ... арасындағы ынтымақтастық аяқалысының
ойдағыдай дамуының маңызды факторы болып саналады. Бұған 2002 ж. ... ... ... ... ... II құрылтайы да назар
аударды. Делегаттар құрамында болған ... ... ... де ... ... ... ... ел арасындағы қарым-қатынастар бір-бірінің ішкі істеріне араласуды,
үстемдігін жүргізуді қуаттамайды. Бұл ... ... ... ... ... ... және ... байланыстар
ынтымақтастықтың жалпы принциптері негізінде өз еркімен, егемендік ... ... ... ... тең құқықты, өзара тиімділік пен өзара
жауапкершілік жағдайында ... ... ... қарым-қатынастары
динамикалы түрде дамуда, және қай ... ... ... жүзеге
асырылмасын, қазір экономика, мәдениет, білім беру
Ф-ОБ-001/033
салаларын атау ... ... ... жәй тең ... ... ... ... жағынан да, этникалық түбірі жағынан да етене жақындай түсуде.
Олардың арқасында ... ... және ... ... ... ... ... Қазакстан мен Түркия Респубдикасының мәдени және
ғылыми ... ... ... оның ... ... мен ... оның ... мен сапасын арттыру, мәдени
және ғылыми ынтымақтастықты ... ... екі ел ... ... жаңа ... ... және қол қою, ортақ ғылыми-мәдени
потенциал мен қор кұру, бүгінгі күн талабына сай ... ... ... ... Бұл ... ... ... қалыптастыру және шынайы
тәуелсіздігімізді нығайту кезеңіңде тұрған жас мемлекетіміздің міндеттеріне
сай келеді. Екі ел арасындағы байланыстардың көкейкестілігі, сонымен ... және ... ... да ... ... ғылыми-мәдени байланыс жүйесін жасау мен оны жүзеге асыру
Үкімет тарапынан және ... ... ... келісімдермен
шарттастырылған.
Жыл өткен сайын толлыққанды сипатка иеленіп келе жатқан шығармашы-лық
қарым-қатынас мәдениетіміздегі өзара әсер ету, ... ... ... үлес ... бауырлас халықтар арасындағы достықты нығайта түсуде.
Қазіргі кезде кең өpic алған қазақ-түрік мәдени ... одан ... ... ... және ... де міндеті. Бұл тәуелсіз еліміздің
халықаралық және сонымен бірге түркі әлемі қауымдастығындағы орнын, ... ... еді. ... бұл ... одан әрі ... екі
жақты мәдени-рухани байланыстарды нығайту үшін төмендегі ... ... ... ... ... бастап түркілік ғылым мен
мәдениеттің аса көрнекті қайраткерлерімен, ұлы қолбасшыларымен, жетекші-
лерімен таныстыру;
орта сыныптарда ... ... ... ... ел ... ... жеткізу және түркі елдердін тарихи, мәдени түп-
тамырларының ортақ екенін көрсету;
тиісті тақырыптар бойынша оқулықтар мен ... оқу ... ... жоғары оқу орындарында студенттермен, мамандармен, оқыту-
шылармен алмасуды жүйелі жолға қою;
тәжірибе, мерзімдік басылымдар материалдарымен, ғылыми ... ... ... ... ... ... ғылыми жобаларды бірлееіп
жүзеге асыру жұмыстарын тұрақты ету.
Келісімдерді жүзеге асыру ... ... ... Қазақстан мен Түркия
арасындағы мәдениет, ғылым мен білім саласындағы екі жақты ... әрі ... және ... ... қол ... ... жүзінде жүзеге асыру механизмдерін дайындау үшін Үкімет пен ... ... бір ... ... құру ... де бар ... Қазақстан
мен Түркияның мәдени ынтымақтастық саласындағы екі жақты қарым-қатынастар
ж:ағдайың ... ... ... ... ... ... ... кең ауқымда алмастырылғанына
қарамастан, мәдени байланыстар күтілген нәтижелерді бере алмағанын және ... бар ... ... ... ... ... Сондықтан
жүзеге асырылу мерзімінің келіп жеткенді-гіне байланысты ... жаңа ... ... және ... қол ... қажеттілігі
де бар.
Ф-ОБ-001/033
Бұл шаралар осыған дейін қалыптасқан қарым-қатынастардың заңды жалғасы
болып табылады. Әрине, сапалық және сандық ... ... ... ... мүмкіндіктерін кеңейту жеткіліксіз ... ... ... бұл кемшіліктерге жол бермеу жағын қарайыру
қажет.
Бұл ... ең ... ... мен ... келісімшарттарды
жүзеге асыру барысында бюрократиялық кедергілер мен ... ... ... ... салғырттығын жеңуге
тура келеді. Екі елдің министрліктері мен ... ... ... ... екі ... ... ... дамуына да
тосқауыл қоятынын басқару органдары ескеруі қажет. Осы мәселелер тиімді
шешімін ... ... ... ... ауқымы көлемінде екі ел
арасындағы қарым-қатынастар әлеуметтік-экономикалық ... ... ... ... да ... оң ... ... даусыз.
Ф-ОБ-001/033
СІЛТЕМЕЛЕР
1. Бартольд В.В. Тюрки: двенадцать лекций по истории турецких ... ... - ... ... 1993. - 192 ... ... С.П. По древним дельтам Окса и Яксарта. - Москва: Политиздат,
1962.- 234 ... ... Л.Н, ... ... - ... TOO ... и К., ... с.
4. История Казахстана с древнейших времен до ... ... Т.І. ... 1996. - 538 с. және ... ... ... Путь новой Турции. 1919-1924. - Москва: гос. изд-во ООЦ.-
экон. литературы, 1932. - 416 с. - ... ... Г. ... судьбы казахской диаспоры: Вроисхождение и
развитие. - Алматы: Ғылым, 1998. - 264 с. - ... ... в ... народы: время и судьбы. -Алматы: Арыс-
Қазақстан, 1998. - 428 с. - ... ... 5 лет ... и ... - ... Билиг 1996.
-446 с.-С. 21,296-300:
9. Саудабаев К. Казахстан-Турция: возрожденные отношения // Казахстан-
Турция: 5 лет ... и ... - ... ... 1996. - 446 ... Назарбаев Н. Наш выбор - единство и интеграция //Казахстанская Правда.
2000, 15 ... № 321. - С. ... ... Н. Пять лет независимости. - Алматы: Казахстан, 1996; ҚР
12. Соглашение о ... ... ... Советской Согдиалисти-
ческой Республикой и Турецкой Республикой //Казахстан-Турция: 5 ... - ... 1996. - 446 с. - С. ... ... 5 лет дружбы и сотрудничества. - Анкара, 1996. -446
с. - С. 36-38.
Ф-ОБ-001/033
14. Токаев К. ... - ... ... ... ... 5 лет ... и ... - Анкара: Билиг, 1996. - 446 с.
15. Токаев К. О ходе ... ... ... ... и Турцйей в
области культурного сотрудничества. Информация Посольства РК в Анкаре от
20.08.1993 г. N ... ... К. ... - стратегический партнер Казахстана //Казахстан-
Турция: 5 лет дружбы и ... - ... ... 1996. - 446 ... ... К. Казахстан-Турция: возрожденные отношения //Казахстан-
Турция: 5 лет дружбы и сотрудничества. - ... ... 1996. - 446 ... ҚР ... ... N585 ... ж. хаты // ҚР ... ағымдағы архиві. - Анкара.
19. Түрік әлемі. 2001, қаңтар-ақпан. N1. - 9 б.
20. Живы традиции великого Абая //Казахстанская ... 1993, 17 ... 200. - ... ... ... к ... Абая //Казахстанская правда. 1995, 31 наурыз.
N 62. - ... ... ұран ... ұлы ақын ... Қазақстан. 2001, 11 қыркүйек. N
202. - 9 б.
23. Түрік ... 2001, ... ... ... и ... со ... тюркского мира соберутся в Стамбуле //Түркі
әлемі. 2001, қаңтар-ақпан. N1.-86.
25. ... Ф. ... ... ... мен ... - ... ... 2000.
-358 б.
26. 3ия Гокальптың әйгілі еңбегі ... ... ... ... ... N2,-5 ... Копрулү М.Ф. Қожа Ахмет Яссауи танымы мен тағылымы; Ахмет Яссауидің
тарихи өмірі //Түрік әлемі. 2001, ... ... ... ... ... - Анкара. N 3, 1999. - 28-29 б.;
Ф-ОБ-001/033
29. Хусейн Нихал Атсыз (1905-1975). Түрікшілдік жаршысы //Түрік ... ... N 2. - 5 ... ... жеткен сазды сәлем //Егемен Қазақстан. 2001, 28-наурыз N66. -
4 б.
31. О сотрудничестве ... ... и ... в ... культуры и
туризма. Информация Посольства РК в Анкаре //Текущие архивы
Посольства РК в Турции. - ... ... ... ... ... ... ... 2001, қаңтар-
ақпан. N1.-16.
33. Ертысбаев Е. Демократизация в Казахстане: 1990-2000 годы. - ... 2001. - 352 с. - С.293. 15 ' ... Б. ... - это ... ... цравда. 2000, 28 ноября. - С.6.
34. Кузнецов В.Г., ... И.Д., ... В.В., ... ... - М., 1999. - С.462.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Бартольд В.В. ... ... ... по ... ... ... ... - Алматы: Жалын, 1993. - 192 с;
2. Толстов С.П. По ... ... Окса и ... - ... ... 234 ... Гумилев Л.Н, Древние тюрки. - Москва: TOO Калашников-Комаров и ... 501 ... ... ... с древнейших времен до наших дней. Т.І. -Алматы:
Атамұра, 1996. - 538 с. және ... ... ... Путь ... ... ... - ... гос. изд-во
ООЦ.-экон. литературы, 1932. - 416 с. - C.321.
6. Мендикулова Г. Исторические судьбы казахской ... и ... - ... ... 1998. - 264 с. - ... ... в ... народы: время и судьбы. -Алматы: Арыс-
Қазақстан, 1998. - 428 с. - С.301-302.
8. Казахстан-Турция: 5 лет дружбы и ... - ... ... ... с.-С. ... Саудабаев К. Казахстан-Турция: возрожденные отношения // Казахстан-
Турция: 5 лет дружбы и сотрудничества. - ... ... 1996. - 446 ... ... Н. Наш ... - ... и ... //Казахстанская
Правда. 2000, 15 декабря. № 321. - С. 2.
11. Назарбаев Н. Пять лет независимости. - ... ... 1996; ... ... о ... между Казахской Советской Согдиалисти-
ческой Республикой и ... ... ... 5 лет
сотрудничества. - Анкара, 1996. - 446 с. - С. ... ... 5 лет ... и сотрудничества. - Анкара, 1996. -446
с. - С. 36-38.
14. Токаев К. ... - ... ... Казахстана //Казахстан-
Турция: 5 лет дружбы и сотрудничества. - Анкара: Билиг, 1996. - 446 ... ... К. О ходе ... ... ... ... и ... в
области культурного сотрудничества. Информация Посольства РК в Анкаре
от 20.08.1993 г. N 585.
16. Токаев К. Турция - ... ... ... ... 5 лет дружбы и сотрудничества. - Анкара: Билиг, 1996. - 446 с.
17. Саудабаев К. Казахстан-Турция: ... ... ... 5 лет дружбы и сотрудничества. - Анкара: Билиг, 1996. - 446 с.
18. ҚР Түркиядағы Елшілігінің N585 ... ж. хаты // ҚР ... ... ... - ... ... әлемі. 2001, қаңтар-ақпан. N1. - 9 б.
20. Живы традиции великого Абая ... ... 1993, ... N 200. - C.1;
21. Турция готовится к юбилею Абая ... ... 1995, ... N 62. - ... Ұлтына ұран болған ұлы ақын //Егемен Қазақстан. 2001, 11 қыркүйек. N
202. - 9 б.
23. ... ... 2001, ... ... ... и ... со всего тюркского мира соберутся в Стамбуле //Түркі
әлемі. 2001, қаңтар-ақпан. N1.-86.
25. Будак Ф. ... ... ... мен ... - Анкара: Билиг, 2000.
-358 б.
26. 3ия Гокальптың әйгілі ... ... ... ... дүниесі. 2000,
қазан. N2,-5 6.
27. Копрулү М.Ф. Қожа Ахмет Яссауи танымы мен ... ... ... ... //Түрік әлемі. 2001, қаңтар-ақпан. N1.-46.
28. Б.Шойбеков, А.Дүйсенбиев //Желмая. - Анкара. N 3, 1999. - 28-29 б.;
29. ... ... ... ... ... жаршысы //Түрік дүниесі.
2000, қазан. N 2. - 5 ... ... ... ... ... //Егемен Қазақстан. 2001, 28-наурыз N66. -
4 б.
31. О ... ... ... и ... в ... ... ... Информация Посольства РК в Анкаре //Текущие архивы
Посольства РК в Турции. - Анкара.
32. Түркі ... ... ... //Түркі әлемі. 2001, қаңтар-
ақпан. N1.-16.
33. Ертысбаев Е. Демократизация в Казахстане: 1990-2000 годы. - Алматы:
Ф-ОБ-001/033
Атамұра, 2001. - 352 с. - С.293. 15 ' ... Б. ... - это ... ... ... 2000, 28 ноября. - С.6.
34. Кузнецов В.Г., ... И.Д., ... В.В., ... ... - М., 1999. - С.462.

Пән: Халықаралық қатынастар
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 79 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Мәдени ескерткіштер және сәулет өнері, туризм17 бет
Түркілер дәуіріндегі түрлі мәдени байланыстар31 бет
Түркілер дәуіріндегі түрлі мәдени байланыстар тарихы зерттеулерде168 бет
Қадырғали би Жалайыри және Қасым хандығы20 бет
Қазақ халқының ортағсырлық мәдениеті49 бет
Антрацен10 бет
Стратегиялық даму9 бет
Халықаралық экономикалық қатынастар туралы5 бет
Қазақстанның ең ірі жазушыларының шығармасы (шет тілінде)6 бет
1925-1933 жылдар арасындағы халықаралық қатынас3 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь