Құқықтық норманың жалпы түсінігі, құрылымы мен түрлері

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..5
1 Құқықтық норманың жалпы түсінігі, құрылымы мен түрлері ... ... ... ... ...7
1.1 Құқықтық норманың жалпы түсінігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...7
1.2 Құқықтық норманың құрылым жүйелері мен түрлері ... ... ... ... ... ... ... ... .10 1.3 Құқықтық нормалар және діни, корпоративтік нормалар ... ... ... ... ... ... ..17

2 Құқық нормаларын қолдану актілерімен логикалық құрылымы ... ... .36
2.1 Құқық нормаларын қолдану актілері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...39
2.2 Құқықтық норманың логикалық құрылымы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..41

3 Құқық нормаларын талқылаудың түсінігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..44
3.1 Құқықтық нормаларды талқылаудың ресми актілері ... ... ... ... ... ... ... ... ...48
3.2 Құқықтық нормалардағы заңды айғақтар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...49

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..56

Қолданылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...58
Тақырыптың өзектілігі. Алайда құқықтық норма – қоғамдағы қатынас субъектілерінің құқықтыры мен міндеттерін реттеп, басқарып отыратын жалпыға бірдей мемлекет пен қамтамасыз етілетін ереже – қағида. Құқықтық норма заңда ресмилендірілген нормативтік нұсқау. Ол – жалпыға міндетті, мемлекеттің атынан баянды етілген, қоғамдық қатынастарды реттейтін билік. Оған мына белгілер тән. Құқықтық норма ең маңызды қоғам, тұлға үшін өте қажет қоғамдық қатынастарды реттейді, онсыз мемлекеттің, қоғамның болуы мүмкін емес.
Ғылыми жаңалығы. Заң нормасы –құқық жүйесінен пайда болатын алғашқы құқықтың клеткасы. Соған байланысты ерекше әлеуметтік құбылыс ретінде өзіне тән белгілері бар. Құқық және құқық нормалары бір –біріне сай келмейді. Олар жалпы және жеке түрде қатынаста болады. Құқық –бұл құқықтық нормалардың жиынтығы, ал құқықтық норма ең маңызды қоғамға және тұлғаға қатысты өте қажет қоғамдық қатынастарды реттеуші. Құқықтық нормада қоғам және тұлға үшін зиянды қатынастар да бейнеленеді. Құқық нормаларын өз органдары атынан мемлекет бекітеді және ол орындалуға міндетті, оны бөзғандар заң алдында жауапкершілікке тартылады.
Тақырыптың зеттеу деңгейі. Осы күрделі ғылыми тақырыптағы мәселені қоғамдағы орны мен оны одан әрі дамыту, қолдану көптеген ғалымдардың ат салысуын қажет етеді. Құқық ғылымдарының ролі орасан зор, соның ішінде құқық нормасы –бұл саладағы туындаған қатынастарды реттеп, олардың дамуын қамтамасыз етеді. Диплом жұмысына отандық және алыс-жақын шетел заңгер ғалымдарының ғылыми еңбектері қолданылды.
Жұмыстың методологиялық негіздері. Дипломдық жұмыс диалектикалық танымдық арнайы нақты, тарихи салыстырмалы, әлеуметтік, ғылыми әдістерді құрайды. Жұмыстың теориялық негізін заңгер ғалымдардың құқық нормасы мен элементтері және құқық нормасы арқылы құқықтық қатынастарды реттеу мәселелесі бойынша ғылыми тұжырымдамаларды талқылап, ұсыну.
1.Қазақстан Республикасының Конституциясы, 1993 28 қаңтар.
2. Қазақстан Республикасының Конституциясы, 1995 30 тамыз
3. Қазақ ССР-нің "Мемлекеттік тәуелсіздігі туралы Декларациясы". 25 қазан, 1990 ж.
4.Зиманов С.З. Конституция и Парламент Республики Қазахстан - Алматы: "Жеті Жарғы", 1996.
5.Қазақ КСР-ның мемлекеттік егеменділік туралы Декларациясы Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Жаршысы. 1990.№44.
6. Қазақстан Республикасы конституциялық заңы «Қазақстан Республикасы Парламенті және оның депутаттарының мәртебесі туралы» 16 қазан 1995, 1999 жылғы 6 мамырдағы өзгерістері мен толықтыруларымен қоса Парламент Жаршысы, 1995. №10; 1999. №5; 2008№8.
7.Қазақстан Республикасы конституциялық заңы «Қазақстан Республикасы Президенті туралы» 26 желтоқсан 1995, 1999 жылғы 6 мамырдағы өзгерістері мен толықтыруларымен қоса Парламент Жаршысы,1995. №12; 1999. №5.
8.Қазақстан Республикасы конституциялық заңы «Қазақстан Республикасы Үкіметі туралы» 18 желтоқсан 1995, 1999 жылғы 6 мамырдағы өзгерістері мен толықтыруларымен қоса Парламент Жаршысы,1995.№12; 1999.№5.
9.Ашитов З.О. Права суверенного Казахстана. Алматы; 1995.
10.Ағдарбеков Т. Мемлекет жєне құқық теориясы. Қарағанды, 2001.
11. Байжанова Г.Т., Әділбекова Қ.Қ. Мемлекет және құқық теориясы пәні бойынша мемлекет біліміне арналған дәрістер жинағы. Қарағанды, 2003.
12.Баянов Е. Мемлекет және құқық негіздері. Алматы 2001
13.Булгакова Д.А. Мемлекет және құқық теориясы. Алматы 2005.
14. Венгеров А.Б. Теория государства и права. Москва, 1996
15.Есімқұлов С.Т. Мемлекет және құқық теориясы. Шымкент 2006.
16.Жоламан Қ.Д., Мұқтарова А.К., Тәуекелов А.Н. Мемлекет және құқық теориясы. Алматы, 1999.
17.Ибраева А.С., Сапарғалиев Ғ.С. Мемлекет және құқық теориясы. Алматы, 1998.
18.Коваленко А.И. Теория государства и права. Вопросы и ответы. Москва,1997.
19.Комаров С.А. Общая теория государства и права. Москва,1998.
20.Лазарев В.В. Общая теория права и государства. Москва, 1996.
21.Лазарев В.В., Липень С.В. Теория государства и права. Москва, 1998.
22.Малько А.В. Теория государства и права в вопросах и ответах. Москва, 1997.
23.Марченко М.Н. Теория государства и права. Москва,1996 , 1998.
24.Сапаралиев Ғ Қазақстан Республикасының Конституциялық құқығы. Алматы 1998.
25. Сапаргалиев Г., Мухамеджанов Э., Жанузакова Л., Сакиева Р. Проблемы унитаризма в Республике Казахстан. Алматы: 2000.
26. Шайкенова С. Реализаңия принципа незаңисимости судей в условиях переходного периода //Право и государство. - 2001.
27. Шайкенов Н.А. Правовое обеспечение интересов личности. Свердловск 1991.
        
        Мазмұны
Кіріспе.....................................................................
.....................................................5
1 Құқықтық норманың ... ... ... ... ... норманың ... ... ... ... ... жүйелері ... 1.3 ... ... және
діни, корпоративтік нормалар..........................17
2 Құқық нормаларын қолдану ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... Құқықтық нормалардағы заңды
айғақтар.......................................................49
Қорытынды...................................................................
...........................................56
Қолданылған
әдебиеттер..................................................................
.....................58
Кіріспе
Тақырыптың өзектілігі. Алайда құқықтық норма – ... ... ... мен міндеттерін реттеп, басқарып отыратын жалпыға
бірдей мемлекет пен ... ... ...... ... норма
заңда ресмилендірілген нормативтік нұсқау. Ол – ... ... ... баянды етілген, қоғамдық қатынастарды реттейтін ... мына ... тән. ... ... ең ... қоғам, тұлға үшін өте
қажет қоғамдық қатынастарды реттейді, онсыз мемлекеттің, ... ... ... ... Заң ... ... жүйесінен пайда болатын
алғашқы құқықтың клеткасы. Соған ... ... ... ... ... тән ... бар. Құқық және құқық нормалары бір
–біріне сай ... Олар ... және жеке ... қатынаста болады.
Құқық ... ... ... ... ал құқықтық норма ең
маңызды қоғамға және ... ... өте ... ... қатынастарды
реттеуші. Құқықтық нормада қоғам және ... үшін ... ... ... Құқық нормаларын өз органдары атынан мемлекет
бекітеді және ол ... ... оны ... заң ... тартылады.
Тақырыптың зеттеу деңгейі. Осы ... ... ... ... орны мен оны одан әрі ... ... ... ат салысуын қажет етеді. Құқық ғылымдарының ролі ... ... ... құқық нормасы –бұл саладағы туындаған қатынастарды
реттеп, олардың дамуын ... ... ... ... ... ... шетел заңгер ғалымдарының ғылыми еңбектері қолданылды.
Жұмыстың методологиялық ... ... ... ... ... нақты, тарихи ... ... ... ... ... ... ... заңгер
ғалымдардың құқық нормасы мен элементтері және ... ... ... ... ... мәселелесі бойынша ... ... ... ... ... қоғамға, адамдарға ең ... ...... ... ... ... Ол ... басым
көпшілігі бостандықты, әділеттікті, теңдікті, адамгершілікті және қоғамның
эканомикалық, саяси, әлеуметтік, рухани, мәдени және тағы ... ... ... реттеп, басқарады. Бұл басқарудың негізгі бағыттары,
қағидалары Констетуцияда және заңдарда көрсетілген. Норма көп ... ... ... әдіс – ... ... ала ... отырады, болашақ қатынастың, оны реттеудің, орындалуының «үлгісін»
жасайды. Міне осы «үлгілерді» зерттеу арқылы ... ... ... ... ... ... ... көпшілігі өзгермей
қатынастарды көп жылдар дұрыс, жақсы реттеп, ... ... ... Бұл екі ... ... ... процессті типизация деп атайды.
Мұның маңызы өте зор. ... ... ... тәртіпті сақтауға зор
үлес қосады. Нормативтік актілер жалпы мемлекеттік норма, оның ... ... ... оны ... ... біледі. Сондықтан олар ол
нормалардың дұрыс орындалуына үлес қосады.
Зерттеу жұмысының ... мен ... ... ... ... бекіткен актісі, оның заңды күші бар. Мұндай нормалар
қоғамдағы ... ... ... ... ол ... халықтық басым
көпшілігі дұрыс орындайды. Нормада ... ... мен ... ... толық көрсетіледі. Егер де көрсетілмесе субъектілердің
еркінде, тек ... ... ... ... Норма ерікті түрде
орындалмаса, еріксіз ... ... ... ... асырылуын,
орындалуын мемлекет қамтамасыз етеді.
Теориялық және практикалық маңыздылығы. Құқықтық ... ... ... ... ... ... нормасыз қоғамда ешқандай
дәрежелі заңдылық, ... ... ... сапалы, қарым – қатынас болуға
тиіс емес. Құқықтық ... ... ... ... керек. Сонда ғана оны
дұрыс орындауға болады. Өмірде мазмұны толық емес нормалар ... ... ... ... көрсетіледі, екіншісінде – оны қашан, қандай
жағдайда қолдануды көрсетеді, үшіншіде – ... ... ... біріктірсе толық норма болып шығады. Мұндай норманың құрылысы өте
сирек ... ... ... көпшілігі толық түрде болады. Егер де
толық болмаса, жетіспейтін ... ... ... ... ... болады.
Жұмыстың құрылымы мен көлемі. ... ... ... үш ... жеті параграфтан, қорытындымен қолданылған
әдебиеттерден тұрады. Көлемі елу тоғыз бет.
1 ... ... ... ... ... мен ... ... норманың жалпы түсінігі
Қоғам мүшелерінің арасындағы ... ... ... ... ... ғылымда нормативті жүйе деп атайды. Бұл
жүйе ... өмір ... ... ... ретке келтіретін
нормалардың жиынтығы.
Нормативті реттеу жүйесінің өзі, аз дегенде екі ... ... ... ... б) ... нормалар жүйесі ;
Техникалық нормаларға кең көлемде, «адам - машина» , «адам мен ... ... және ... ... табиғат» (субъекті мен объект)
қатынастарын реттейтін нормалар жатады.
Техникалық нормалардың негізгі айырмашылығы сонда, олар ... ... ... ... пен техниканың) қатынастарын реттейді, ... ... тек ... ғана қатысты емес.
Өзгешеліктеріне қарамастан, техникалық және әлеуметтік нормалар ... ... ... болады.
Мысалы, кейбір топтағы техникалық нормалар, өздерінің маңыздылығына
байланысты ... ... ... ... техникалық –
заңдылық сипаттағы нормалар атауына ие болады. Ол ...... ... ... стандарттар (ГОСТ ылар), әсіресе суды,
темір жолды және әуе жолдарын ... ... ... Ол тәртіптерді бұзғаны үшін, заңды жауапкершілік тағайындалады:
мүліктік, әкімшілік – құқықтық және қылмыстық –құқықтық.
Тұрмыста пайдаланылатын ... ... ... ... ... ... жауапкершілік тумайды (мысалы,әртүрлі тұрмыстық
заттарды пайдалану – телевизорды, тоңазытқыштарды, ... ... оның ... дұрыс пайдаланбағандықтан бұзылса, оны
жөндеу соның иесіне жүктеледі).
Құқықтық норма – қоғамдық ... ... ... ... бір ... Ол ... ... мүддесін қорғаудың,
мемлекеттің билігін, саясатын іс жүзінде асырудың құралы. Құқықтық ... ... ...... іс ... арнайы ережелермен реттейді.
Жеке дара норма немесе нормалардың бір ... ... ... ... деп ... ... саясатын, мүддесін іс жүзіне асыруды
толық қамтыған нормативтік актілердің жиынтығын айтамыз. Сонда да жеке дара
құқықтық норманың ... зор. Оның ... өте ... ... ... ... мемлекеттік билікті, бостандықты, теңдікті,
әділеттікті, адамгершілікті, заңдылықты, тәртіпті, білімді, ғылымды, рухани
сананы, ... ... ... ... және тағы ... іс - әрекеттерді біріктіреді.
Заң нормаларында анықтамалар ... ... ... құқыққа мынадай анықтама берілген: Республикада
қолданылатын құқық ... ... сай ... ... ...... ... ... ... ... ... ... Норма принциптері де ... ... ... принциптері – делінген Констетуцияда, ол –
қоғамдық татулық пен саяси тұрақтылық, бүкіл халықтың ... ... ... Қазақстандық патриотизм, мемлекет өмірінің аса маңызды
мәселелерін ... ... оның ... Республикалық
референдумда немесе парламентте дауыс беру арқылы шешіледі.
Құқықтық норма ... ... ... ... Ол ... ... ... атынан баянды етілген, қоғамдық қатынастарды
реттейтін билік. Оған мына белгілер тән. ... ... ең ... ... үшін өте қажет қоғамдық қатынастарды ... ... ... ... үшін ... қажетті қатынастармен қатар, зиянды қатынастар
да бейнеленеді. Заң бұзушылық қоғамға, тұлғаға ... зиян ... ... ... ... іс - әрекеттерді де ... ... ... ... – ол ... ... ... үлгісі (моделі) болып
саналады. Үлгі – оң және ... ...... бейнесі болуы мүмкін. Тұлға
өзіне жүктелген міндетті қалқысыз ... ол оң ... ... Егер ... бұзса, онда ол теріс үлгіге жатады. Құқықтың норманың жалпыға бірдей
сипаты бар. Құқықтық нормада нақтылы, жеке ... ... ... ... ... қатысатындардың барлығы құқықтық норманың
талабына бағынуы қажет. Мемлекет, қоғамдық ... жеке адам ... ... мүлтіксіз сақтауға, орындауға міндетті. Заң нормасының
талабын өз еркімен ... оны ... ... ... ... ... қолданылады. Демек, заң нормасын мемлекет қорғайды.
- құқықтың нормалар қоғамды реттеп ... ... сол ... заңды тұлғалардың қарым – қатынастарына дұрыс ... ... ... ... қоғамдық құрылыс жүйені қорғаудағы ең сапалы құрал,
нормативтік актілер ... ... іс - ... ... ... құқықтың нормалар қоғамның дамуына пайдалы қатынастарды ... ... ... әлеуметтік жағдайдың жақсаруына
мүмкіншілік жасап отырады;
- құқықтық нормалар қоғамда әділеттікті, ... ... ... басқа демократиялық қағидаларды қалыптастырады;
- құқық нормалар халықаралық, мемлекетаралық ... ... ...... ... ... ... қамтамасыз етілетін,
қоғамдық қатынастарды реттейтін нормалардың жиынтығы. Құқықтық норма –
құқықтың бір ... ... ... жақсы дамуының үлгісі
деуге болады. Ол адам істерінің, жұмысының, ... ... ... ... және ... – қатынасын реттеп, басқарып отырады.
Адамдардың бостандығын реттейтін норма екі тұрғыдан қарастырады:
Біріншісі – адамдардың өздерінің, өз істерін, өз ... ... ... ... бостандық);
Екіншісі - өз мүдде – мақсаттарын өздері анықтап, оны өздерінің ... ... ... ... ... ... ... – қатынастар құқықтық
нормалар арқылы реттеліп, басқарылып жатады. Нормативтік актілер әлеуметтік
жеке мемлекеттік ықпал ету қасиеттерін ... ... ... ... жалпы халықтық тәртіптің нығаюына мүмкіншілік жасап отырады.
1. Норма қоғамға, адамдарға ең қажетті, керекті қарым – ... ... ... Ол ... ... ... ... теңдікті, адамгершілікті және қоғамның эканомикалық, саяси,
әлеуметтік, рухани, мәдени және тағы басқа даму ... ... ... Бұл ... ... бағыттары, қағидалары Констетуцияда және
заңдарда көрсетілген.
2. ... көп ... ... ... ... әдіс –
тәсілдерін алдын ала анықтап, ... ... ... ... ... ... «үлгісінә»жасайды. Міне осы «үлгілерді» зерттеу
арқылы ғалымдар мемлекеттердің өткен тарихымен танысып жатады.
3. нормативтік актілердің көпшілігі ... ... көп ... ... реттеп, басқарып тұрақты нормаға айналады. Бұл екі жақты
әлеуметтік тұрақты ... ... деп ... ... маңызы өте зор.
Заңдылықты нығайтуға, құқықтық тәртіпті сақтауға зор үлес қосады.
4. ... ... ... ... ... оның ... жалпы
қоғамдық міндет, оны халық түсінеді, біледі. Сондықтан олар ол нормалардың
дұрыс орындалуына үлес ... ... ... ... көрсетілген
сипаттары, оның мазмұнын, маңызын, қоғамдағы қарым – қатынастарды ... ... ... ... ... ... норма мемлекеттік органның қабылдаған бекіткен ... оның ... бар. ... ... ... ... ... айналады. Өйткені ол
нормаларды халықтық басым көпшілігі дұрыс орындайды.
2. Нормада субъектілердің құқығы мен міндеттері, орындалу жолдары ... Егер де ... ... ... тек заңға нышан
келтірмеулері керек.
3. Норма ерікті түрде орындалмаса, еріксіз орындатылуы.
4. ... ... ... ... ... ... ... Құқықтық норма адамдардың, қоғамның тәртібінің кепілдігі болуы.
Құқықтық нормасыз қоғамда ешқандай дәрежелі ... ... ... сапалы, қарым – қатынас болуға тиіс емес. ... ... ... ... ... ... ғана оны ... орындауға болады. Өмірде
мазмұны толық емес ... ... Бір ... ... мазмұны
көрсетіледі, екіншісінде – оны қашан, қандай жағдайда ... ...... нәтижесін көрсетеді. Үшеуін біріктірсе толық норма болып
шығады. Мұндай норманың құрылысы өте ... ... ... ... ... түрде болады. Егер де ... ... ... ... ... ... ... болады.
Сонымен, құқықтық норма – қоғамдағы қатынас субъектілерінің құқықтыры
мен міндеттерін реттеп, ... ... ... ... ... пен
қамтамасыз етілетін ереже – қағида. ... ... ... ... нұсқау. Ол – жалпыға міндетті, мемлекеттің
атынан баянды етілген, қоғамдық қатынастарды ... ... Оған ... тән. ... ... ең ... ... тұлға үшін өте қажет
қоғамдық қатынастарды бейнелейді.
1.2 ... ... ... ... және ... ... ... бірігіп, оның құрылымын
қалаптастырады. Бірақ ол элементтердің ... ... ... ... ... ... ... байланысты. Құрылымы жөнінде құқықтық
нормалар екі ... ... ... ... ... және ... ... заңды нормаларда элементтердің мазмұны норманың
кіріспесінде немесе бірінші ... ... ... ... ... ... туралы) заңында норманың элементтері 1 – бабында
көрсетілген.
Тәртіп ... ... ... ... ... ... ... Құқықтық нормалардың
элементтері: диспозиция, гипотеза, санкция.
Диспозиция – қатынастың мазмұны мен ... ... ... көрсетеді. Диспозиция норманың ... ... ... – моделі. Мысалы, Қазақстан Республикасы Азаматтық ... ... екі ... көп ... ... мен шарттардағы тұлғалардың
міндеттері мен ... ... ... ... үш ... айқын түрі – диспозицияның мазмұны нормада анық көрсетіледі. ... ... ... ... ... толық көрсетіледі;
- сілтеу түрі – диспозицияның мазмұны ... ... ... ... Мысалы, азаматтық кодекстің бірнеше баптарына сілтеме
қолданады.
Гипотеза – диспозиция ... ... ... ... нормативтік
акті қалай орындалуы керек, осы ... ... ... бұзақылық
үшін жауапқа тартылатын адам қоғамдық тәртіпті бұзуы ... ... ... ... 7 – ші бабы). Гипотезаның үш түрі
болады:
- ... ... іс - ... бір ... ... немесе болмауымен
байланысты болса, мұндай гипотезаны жалпылама деп ... ... ... ... ... ... болуы немесе болмауымен
байланысты болса, ондай гипотезаны – күрделі гипотеза деп атайды;
- егер де ... іс - ... ... ... ... ... арқылы
басталса, мұндай гипотезаны алтернативтік гипотеза деп атайды.
Санкция – диспозиция мен гипотеза дұрыс орындалмаса, оның ... және ... ... мен ... ... үш ... абсалютті айқын санкция; жұмыстан шығару, қызметін төмендету, ... және тағы ... ... ... ... ... мен максимумның арасындағы
жауапкершілік (қылмыстық кодекстік баптар);
- альтернативтік санкция. ... ... ... ... ... ... еркін құзырында.
Осы үш элементтер толық болса ғана нормативтік акті өз ... ... ... ... ... ... ... Егер де нормада бір екі
элементтері жоқ ... ... ... ... тауып алу керек.
Нормативтік актілердің жеке баптарында норманың элементтері толық
болмайды. Констетуцияның баптарында тек гипотеза мен ... ... ... ... тек ... мен ... ғана ... Іс
жүзінде норманың элементтері нормативтік актінің әр баптарында ... ... ... ... ... ... болуы мүмкін. Оны тауып
алуға болады.
Құқықтық нормалардың элементтерінің құрылу тәсілдері.
1. Тікелей норманың үш элементін (гипотез, ... ... ... ... ... ... ... көбінде қолданылады. Бұл
құқықтық нормалардың іске ... ... ... ... ... норманың жетіспейтін элементі туралы осы заңның басқа
бөліміне, тарауына, бабына сілтеме жасалады.
3. Бланкеттік тәсіл – ... ... ... ... ... ... ... жасау.
Сонымен құқықтық норма, заңның немесе нормативтік актілердің
баптарында элементтердің толық болмауы мүмкін.
Оларды ... ... ... табу ... ... ... ... бөлінеді:
1. Қоғамның әр саласына қарай өндірістік, ауыл – шаруашылық құрылыс,
мәдениет, эканомика, әлеуметтік, ... ... тағы ... ... Құқықтың саласына қарай мемлекеттік, әкімшілік, қаржы, еңбек, жанұя,
азаматтық, қылмыстық, азаматтық – ... ...... ... ... ... ... жұмысына қарай нормалар екіге бөлінеді: реттеуші нормалар;
қорғаушы нормалар.
4. Мазмұнына қарай нормалар үшке бөлінеді: ... ... ... ... ерік ... нормалар.
5. Норма элементтерінің құрылымына қарай нормативтік актілер үшке
бөлінеді: ... ... ...... толық анық жазылған элементтері
түгел; салыстырмалы нормалар – мазмұны, ... ... ... ... ... ... ... шешу; балама (альтернативтік) нормалар – істің
орындалуының, ... ... ... ... ... ... ... Субъектілеріне қарай нормалар екіге бөлінеді: жалпылама нормалар,
арнаулы нормалар.
7. Мамандандырылған құқықтық нормалар – ... ... ...... реттеп, басқратын нормалар. Мысалы, азаматтық, қылмыстық,
заңгерлер, дәрігерлер, мұғалімдер инженерлер бағыттағы нормалар.
Міне осы көрсетілген ... ... ... ... ... ... реттеп, басқарып отырады. Мазмұны жағынан құқық нормалары
заңдылық пен құқық тәртібі, азаматтардың құқығы мен ... ... ... толықтыру жөніндегі пікеірлер мен көз ... ... ... ... ... ... дамытып,
жақсартып отырады. Құқықтық нормалардың мүлтіксіз орындалуы азаматтарды
тәрбиелеу, бақылау ... мен ... ... ... соттық жауапқа тарту
арқылы қамтамасыз етіледі.
Құқықтық норма – қоғамдық қатынастарды реттеуге қолданылатын
әлеуметтік ережелердің ең ... ... ... ... ... ... тәртібін,
әлеуметтік топтардың, ұжымдардың, қоғамдық ұйымдардың әрекеттерін реттейтін
белгілі нормалардың жиынтығы.
Әлеуметтік ...... ... ... ... жолы. Әлеуметтік нормалар динамикалық жүйенің тұтастығы, қоғам
өмірінің қажетті жағдайы, қоғамдық басқару, ... ... ... адамдардың бір – бірімен келісуін және адам ... ... ... Бұл ... экономикалық, әлеуметтік – саяси және
қоғамның рухани дамуын, адамдардың ... ... ... ел өмірінің
ұлттық ерекшелігін және мемлекеттік биліктің ... ... ... реттейтін нормалар қоғамдық даму тенденциясының объективтік
заңдарының әрекетін көрсетеді және ... Бұл ... ... ... ... ... мен ... бағытталған
әлеуметтік қимылды пайдаланудағы органикалық байланыстылық
. Әлеуметтік нормалар бір-бірімен белгілі, өзара байланыста әрекет
жасайды. Әлеуметтік ... ... ... ... ... ... белгілерімен қолданылуы мүмкін. Нормалардың түрлерін бөлгенде
нормалардың ... аясы ... ... ... ... ... ... асырудағы ынталандыру мен кепілдік, сонымен қатар, ... жолы ... ... ... ... үшін ... ... көрсетілгендердің бәрі әлеуметтік нормалар жүйесінен
оның мынандай түрлерін шығаруға мүмкіндік ... ... ... моральдық, діни эстетикалық және басқа нормаларды.
Қоғамның шаруашылық аясында ... ... ... ... ... ... мөлшерде, өндірісті қамтамасыз ету мақсатымен
мемлекеттік басқару іске асырылады, онда ... рөл ... мен ... ... Бұл ... ... дамуын, бөлу мен
тұтыну қатынастарын, өндіріс ... өз ... ... сауданы реттейді. Экономикалық нормалар және нормативтер
ақша-финанс жүйесін, банктердің әрекетін, биржаларды, салық ... ... ... ең ... ... ... ... сүйенеді, дегенмен барлық дамыған: АҚШ, ФРГ, Франция, Англия
сияқты елдерде ... ... ... ... ... қоғамның
әлеуметтік –саяси тұрақтылығын сақтауға ұмтылады. Сондықтан ... ... ... ... ...... ... өндірістің төмендеуін болдырмайтын ... ... ... ... ... кредит, инвестиция, басқа құралдар
пайдаланылады.
Әлеуметтік нормалардың маңызды тобын саяси нормалар құрайды. ... ... ... ... ... ... ... мен халықтар арасындағы қатынастарды, мемлекеттің
қоғамдағы саяси ... ... ... ... ... Саяси
нормалар өздерінің көлемі мен мазмұнына ... ... ... және ... ... ... ... саяси декларацияларда,
мемлекеттің манифестерінде, саяси партиялардың, ... ... ... ... ... ... құжаттарында. Мемлекеттің заңды актілеріндегі көрсетілген
саяси нормалар, құқық нормаларының маңыздылығын қабылдайды.
Саяси нормалар азаматтардың мемлекетпен және оның ... ... ... ... ... ... және ... өкілдерінің
мемлекеттік билік органдарына және басқа қызмет адамдарының сайлануы саяси
нормалармен реттеледі, олар заңды актілерде көрсетілген. ... ... ... ... реттейтін нормалар жатады және
заң шығаратын, орындайтын және сот биліктеріне бақылау жасайтын қатынастар
жатады. Әрбір заң ... ... ... ол ... қатынастарды көрсетпесе де, экономикалық, әлеуметтік, саяси
негіздеуден өтеді және қоғамның ... сай ... және ... ... ие ... нормалардың көпшілік бөлігін корпоративті нормаларды
қоғамдық ұйымдарда, еңбек ұжымдарында, оқу ... ... ... ... ... Бұл нормалар бірлестіктердің,
мекемелердің уставтарында, ережелерінде, ... ... ... ... ... ... ... өз ережелері болады.
Корпоративті нормалардың көпшілік бөлігі – ұйымдастыру ... Олар ... ... ... ... қызмет ету тәртібін
бекітеді, сонымен ... сол ... ... ... ... белгілейді.
Әлеуметтік әрекет, қоғамдағы адамдардың ... ... ... Әдет - ... ... көптеген қайталануының нәтижесінде
бекіген, белгілі қатынастар үлгісі, адамның, ... ... ... Әдет дегеніміз қоғам мүшелеріне, адамдар ... ... ... ... ... ... әдеттері барлар, мінез деп
аталады. Мінезде белгілі әлеуметтік топтардың психологиясын ... ... ... ... шараларды пайдалану арқылы мәдениеттілік
қоғамға сай келмейтін мінездермен күрес жүргізуде.
Адамдардың өміріне ықпал жасау үшін, ... ... ... ... - ұрпақтан-ұрпаққа берілетін, әлеуметтік топтардың, адамдардың
қалыптасқан тәртіп ... Әдет пен ... ... белгілері бар.
Дәстүр, әдетке қарағанда кең құрылым. Дәстүр сапасында белгілі идеялар,
бағалылықтар, әлеуметтік тұрақтылықтар ... ... ... ... ... негізделеді.
Әлеуметтік өмірде, ең алдымен тұрмыстық, жанұялық ... ... ... оның ... ... – белгілі сипаттағы адамның, бір топ ... ... ... ... ... ... жорасы). Той кезіндегі
шерулерді салт – жоралық деп ... яғни ... ... ... көп және ... ... діни ... көрсетеді –
адамның рухани қажеттілігіне сай қалыптасқан тәртіп жолы, діни ... діни ... ... ... Олар Құдайға, шіркеуге, ... ... ... қатынасын және діни ұйымдардың қызметін
реттейді. Моральдық – этикалық белгілеу ... – діни ... ... ... Қоғамда адам баласының ерте кездегі даму кезеңдерінен бері әрекет
жасаған діни канондар (ұйғарым, тәртіп ... олар ... ... атқарған.
Дүниежүзілік діндерге: иудаизм, буддизм, ислам жатады, олар ... ... ғана өз ... ... жоқ, оған ... ... дамуына да әсерін тигізді.
Библияда, Құранда, Талмудта, басқа қайнар ... ... мен ... ... нормалар өз көріністерін тапты. Мысалы,
«Моисеевтер
заңдарында» алты күн жұмыс істеу міндеттілігі мен жетінші күні демалыс ... ата ... ... ... көзделген, кісі өлтіру, ұрлау,
өтірік куә болуға тыйым ... ... ... өз ... ... мен ... ... тапты. Бұл нормалар шіркеудің ішкі ұйымын,
шіркеудің органдарының арасындағы қарым – қатынастарды ... 1917 ... ... ... ... ... ... жариялады. Өмір үлгісі,
материалдық игілік жағдайының жетілген деңгейі және ... мен ... ... ... ... тәртіпте, әдептілік нормаларында,
этикетте көрінеді. Этикет дегеніміз адам баласының ... ... ... ... ... ... ... нысаны, қоғамдық
орындардағы тәртіп, манералары мен ... ... ... ... ... ... мен ішкі теріс ниеттерді кінәлайды.
Мораль нормаларына - жалпыға бірдей ... ... ... сай ішкі сенімнің күшімен орындалатын қоғамда қалыптасқан
тәртіп жолы жатады.
Жоғарыдағы көрсетілгеннен басқа, әлеуметтік ... ... ... ... яғни ... ... не санкцияланған және
оның күшімен қамтамасыз етілетін тәртіп ... ... ... топтарға, барлық халықаралық қауымдастыққа
қатысты мүдделер мен ... ... ... ... нормалар деп атауға болады.
Құқық қоғамдық қатынастарды нормативтік ... ... ... ... жүйесінде ерекше орынды алады, Біріншіден, бұл
нормалар әруақытта формальды белгілілікте, яғни ...... ... мәтінінде көрсетілгендей. Екіншіден – белгіленетін,
санкция берілетін және мемлекетпен оның ... ... ... ... ... нормалар, үшіншіден, құқық нормаларын бұзғандығы үшін жеке
адамның еркіндігін тежемейді және қоғамнан бөлмейді.
Заң ғылымдарының ... үшін ... ... нормаларының діннен,
саясаттан, экономикадан, дәстүрден бөлетін негізгі белгілерін, сипатын
білу.
Құқық пен ... ... ... моральдың нормативтік реттеу
жүйесіндегі рөлімен қамтамасыз етілген. Басқа әлеуметтік ... ... ... аясы кең ... ... шындықтың тек аз
ғана бөлігі моральдік бағалаудан еркін, сондықтан құқық пен моральдің аясы
көп жағдайда ... ... бір ... әрекет жасаса да, мораль мен
құқық бір – бірінен тәуелсіз нормативті – реттеуші ... ... ... ... ... кейпі, нормалар мен принциптердің
жиынтығы, өз ықпалын барлығына және ... ... егер олар ... ... сіңірсе. Дұрыс айтқандай, моральдың жалпыадамдық
мазмұны жалпылама түрде «алтын жолда» ... ... ... к ... так, как ты ... бы, ... они ... по отношению
к тебе») «Басқа адамдар, саған қалай жасасын десең
солай жаса, себебі олар да ... ... ... ... Мораль өзінің
нормаларына абсолютті бағаларды сіңіреді, соған сай ... ... және ... ... ... жоғарғы белгісі болып табылады.
Мемлекет пен құқық теориясында құқық пен моральдің ... ... ... ... мен ...... ... пен моральдің бірлігі былай сипатталады:
құқық пен ... ... ... ... адам ... ... мен эталон болатын, белгілі нормалардың жиынтығы;
құқық пен моральдің универсальдығы, ол ... ... ... яғни ... ... ... нағыз универсальді реттеуші
ретінде;
- құқық пен моральдің ... ол ... ... және
идеологияны, сонымен бірге саясатты және адам баласы
өмірінің басқа аясын бағалағандығынан көрінеді;
Құқық нормалары мен ... ... ... ... ... - құқық нормалары мемлекетпен белгіленеді
және санкция беріледі, ... ... ... ... ... ... пен жамандық, адалдық және ар, абырой т.б.
Сонымен қатар, мораль нормалары құқық нормаларынан ... ... ... ол ... ... ... тікелей байланысты.
Әрекет аясына байланысты - құқық нормалары ... ... ... ... оның ... ... оны ... етіледі, мораль нормалары құқықтық қатынастарға ғана ықпал
жасамай, құқықпен реттелмеген ... ... ... ықпал етеді.
Бекітілу нысанына байланысты - құқық нормалары арнайы нормативтік
актілерде (заңдарда, қарарларда, қаулыларда) ... ал ... ... ... болады.
Құрлысына байланысты - құқық нормалары үш ... ... ... ... ... ... нәтижесінде нақтылы түрде кімнің не
істеу керектігі болжанады және ... ... ... ... ... ... ... жолдардың және принциптердің түрлері ретінде
ғана көріне алады.
Қамтамасыз ету тәсіліне ... - ... ... іс ... мемлекеттің мәжбүрлеу күшімен қолдауға ие болса, мораль жеке адамның
ұятына ... ... ... ... ... ... ... ( заңмен
белгіленген) жазалау түрлері қолданылады, ... ... ... тек
қоғамдық наразылық қолданылады.
Құқық пен моральдің әрекеттестігін (келісушілігін) олардың бір ... ... мен ... – бірінің ықпалынан көруге болады:
бір-біріне ықпал етушілігінен көрінетіні сонда, мораль құқықтық санаға
белсенді әсер ... ... ... ... ... іске ... Өз ... құқық моральдің талаптарын заңды санкциялармен
қолдап қажетті адамгершілік минимумын қорғайды.
Құқық пен әдеттің арақатынасын әртүрлі ... ... ... осы
әлеуметтік нормалардың ұқсастығынан, олардың өзгешеліктері мен олардың бір
... ... ... мен ... ... ұқсастығы сонда, құқық ... ... ... ... қоғамдық қатынастарды реттеуге
бағытталған, яғни қатынастардың бір жағы ... ...... ... ... ... тәртіп жолын ұстайды.
Құқық нормаларының әдеттен айырмашылығы сонда, құқықтың реттеу аясына
қоғамдық қатынастардың көп ... ... ол әдет ... ... ... айырмашылыққа жатады. Құқық пен әдеттің бір-біріне ықпалын
айта отырып мынандай қорытынды жасауға мүмкіндік бар:
1) Құқықтың әдетке ықпалының ... ... ... прогрессивті
әдеттер құқықпен қолданылады, ал заңға ... ... ... ... ... ... заңдарда
сондай заңдар көрсетілген және ескінің қалдығы ретінде қаралады.
2) Әдет ... ... ... ықпалын сынай отырып, өз жағынан,
құқыққа да әсер ... ... ... әдет құқықтың қайнар көзі
ретінде мойындалады. Соның ішінде, азаматтық құқық әдетті ... ... ... ... нормалар және діни, корпоративтік нормалар
Құқық нормалары мен діни нормалардың ұқсастығы іс жүзінде құқық нормасы
мен мораль нормалары ... ... ... нормалардың жиынтығы,
олар адам тәртібін бағалайтын белгілер, эталондар); универсальдігінде
(нормалары барлық қоғамдық ... ... яғни ... ... ... жүйесіндегі универсальды реттеуші); құқық пен діннің
жалпылығы (адамдар арасындағы қатынастарды реттеуге ... ... ... пен діннің арасында принципиальды өзгешелік бар.
Қоғамдық өмірді ... ... ... ... ... ... иудаизмді қолдаушыларға ғана таратылады, «Құран» соған сай
ислам дінін ... ... Дін мен ... ... ... әртүрлі. Соның ішінде, діндер ( ... ... ... ... абсолютті мызғымас алдын - ала ... ... ... ... яғни философтар ... « ... ... ... ... мөлшерде, діннің жеткілікті арнайылығына қарамай, құқық өз
ықпалын ... ... РФ ... « ... ... федеральдық заңда және сол ... ... ... да дінге берілген бостандықтар кепілденген.
Құқық нормаларының және қоғамдық ұйымдар нормаларының ... ... олар ... ... ... ... ... актілерде
бекітілген және олар арнайы нормалар жүйесі.
Құқықтық пен корпоративтік нормалардың арасындағы айырмашылық ... ... ... ... және оның ... ... етілсе, қоғамдық ұйымдардың нормалары өздерімен қабылданады,
яғни қоғамдық пікірмен сол ұйым ... ... ... ... нормаларға қарағанда артықшылық маңызы бар. Бұл ... ... ... нормаларға ықпалы, олардың қоғамдық ұйымдардың
әрекетін реттеудегі шегі мен сипатына қарай белгіленеді. Бұл ... ... және ... да ... ... көрсетілген.
Заң ғылымындағы құқық туралы ілімді сипаттамастан бұрын ең
алдымен, бұл мәселе бойынша ең маңызды ... ... ... ... ... категориясын.
Құқықты түсіну заң ғылымында ғылыми категория деп аталады, ол адамның
мақсатты бағытталған ойлау процессін көрсетеді, өзіне құқықты ... ... ... және оған ... тұтас әлеуметтік құбылысты
қосып алады.
Құқықты түсінудің субъектісіне әр уақытта нақтылы адам жатады: ... ... ... ... ... ... түсінігі болуы қажет.
Құқықты тану әруақытта ... ... ... құқық туралы ойлар
бір топ адамдарда және тұтас қатпарларда, ... бір – ... ... ... ... ... болып әр уақытта қоғам өмірінің
құбылыстары, адам баласы ойларының даму ... және ... ... ... құқығы, салалары, құқық институты, жекелеген ... ... ... ... ... ... туралы білім
құқыққа тұтасымен ауыстырылады.
Құқықты ... ... ... білу, оның құқығы мен міндетін
білу, нақтылы және жалпы ... ... ... ... және бағалау, оларға
адалдық не адал емес ... ... ... деңгейіне,
әдістемелік дайындығына және зерттеуге таңдап алған пәніне байланысты
құқықтық түсінік ... не ... ... ... не ... ... ... болып бөлінеді.
Заң ғылымындағы құқық туралы ілімдер өз негізінде белгілі құқықты
түсіну ... ... ... ... көп ... ... ... демей , құқықты түсінудің түрі деп атайды. Құқықты түсінудің ... бар, ол ең ... ... ... - ... ... көпжақты,
кең көлемдегі қоғам өмірінің бір жақты емес категориялары, сондықтан оның
бір ғана ... ... ... (не ... ... ... қазіргі кездегі даму деңгейі және әлеуметтік
құбылыстарды зерттеу әдістемелері, белгілі жағдайлардың негізінде ... ... ... ... ... береді.
Мысалы, құқыққа оның дамуына деген қатынастарға байланысты жағымды,
оның қоғам үшін үлкен маңызы бар не ... ол ... ... ... ... не басқа реттеу жүйесінің бөлігі ... ... ... ... бір ... ... (Шопенгауэр) болады, не төменгі
саты ( Л.Толстой, В. Соловьев).
Құқыққа негативтік көзқарасты анархистер айтқан, ... ... ... ... маркстік теория негізінде талқыға түсті.
Философиялық негіз, сезім мен тұрмыстың арақатынасының шешілуіне
байланысты ... және ... ... ... ... ... ... қалыптасуындағы қайнар көзіне байланысты, мемлекет не адам
табиғаты, табиғи – құқықтық және ... ... ... ... ... бөлігі) негізіне байланысты – ... ... ... ... қатынас - нормативистік, психологиялық және
социологиялық құқықты түсіну теориялары қалыптасты .
Құқық ... ... ... бөлу үшін ... белгілер бар,
дегенмен сол не басқа ілімдерді қарай отырып, оның мәнін дұрыс түсіну үшін,
әртүрлі жағдайларды есепке алған жөн. Бұл ... ... ... тарихи жағдайлар және онда өмір сүріп жұмыс істеген «зерттеушінің»
мәдени қалпы; екіншіден, құқықты түсіну нәтижесі ... ... ... діни, идеологиялық жағдайларға ... ... ... ойы; ... ... концепциялардың негізі ретінде
қойылады (құқықтың қалыптасу ... көзі не сол ... ... ... көзі ретінде нені білеміз ( адам, Құдай, космос) және оның ... ... ... ... ... не жеке ... табиғи эгоизмі);
төртіншіден, бір жағдайдағы концепциялардың тұрақтылығы және ... ... келе ... қоғамдық қатынастарға сіңісу қабілеттілігі -
басқа жағдайдағы.
Құқық туралы бар теориялардың кейбіреуін зерттеу, құқық түсінігіне
деген өз ... ... ... ... оның ... ... ... жағдайлар туады, ал соның негізінде – ... ... ... ... мен ... мәнін түсінуге болады.
Заң ғылымында көбірек белгілі және жайылған, ... ... ... атап ... ... психологиялық,социологиялық ,
солидарлық, ... ... ... табиғи теориясы, неотомизм,
заңды позитивизм, нормативизм, маркстік ... ... ... ... ... ... концепция қалпында, құқық адам баласының субъективтік
психикасының элементтерінің жиынтығы ретінде қаралады. ... ... мен ... әрекет арқылы шығарылмайды, мынандай психологиялық
заңдылықтармен шығады – адамдардың құқықтық эмоциясы, олар ... ... ... ... яғни әсерленушілік сезімінің бірдемеге құқықтық
өкілеттік (атрибутивтік норма) және бірдеңе істегенге ... ... ... ... ... ... ... позитивті (мемлекетпен
белгіленген) құқық және әсерленушілік интуитивтік (жекелеген) құқық.
Интуитивтік құқық шын ... ... ... ... ... құқық ретінде есептелуі қажет. Мысалы, әсерленушіліктің бір түрі
интуитивтік құқық, карта ... ... ... балалардың
әсерленушілігі өздерінің ойындарындағы міндеттілік, олар соған сай ... ... ... ... ... ... құқықты түсінуді екіге бөледі – арнайы және арнайы
емес. Арнайы - бұл ... ... және ... ... етіледі.
Арнайы емес - ... ... ... ... бірақ құқық
ретінде қызмет етеді.
Сонымен, психологиялық теорияда жазылған заңдармен қатар (мемлекетпен
белгіленген), құқықпен адамдардың ... ... Бұл ... сөз, ... нормаларының мемлекетсіз де құрылуын
көрсетеді, яғни ... ... мен ... ... ... ретінде қаралады, ... ... ... ... ... бар ... ретінде қаралады, яғни
мемлекетпен байланысты қоғамдық құбылыс ... ... ... ... ... ... бір ... ретінде қаралмайды, яғни
бірінші орынға жеке адамның жекеше – психологиялық ... ... ... ... ... нанымның құқықтық реттеудегі және
қоғамның құқық жүйесіндегі рөлі көтеріледі. Адам ... ... ... ... ... ... ... психикасынан шығады.
Бұл теорияның жағымсыз жақтарына жататындарға ... ... және ... ... ... қалғандығы, себебі
солардан да құқықтың табиғаты тәуелді, құқыққа сайлық пен құқыққа сай
еместіктің, ... пен ... ... ... ... ... жеке ... психикасына араластырып жібереді, оны
құқықтық санамен теңестіреді, соған байланысты әлеуметтік өмірдің ... ... ... шын мәніндегі объективті табиғатын есептемейді,
жоққа шығарады. Құқықтың объективті қалыптасқан нормалар жүйесі ... ... ... ... және ... ... дұрыс
түсінуге болмайды.
Құқықты түсінудің социологиялық концепциясы құқықтық институттар мен
олардың дамуына, қызметіне қатысы бар эмпирикалық зерттеулерге негізделеді.
Мұнда ... ... ... ... ... ... ... тәртіп ретінде түсінеді. ... ... ... - жеке ... ... тұлғалар ретінде көрсетеді . Бұл
бағыттың маңыздысы - шын ... ... яғни ... ... ... ... құқықтық қатынастардағы қатынасушылардың
нақтылы әрекеттерін зерттеу.
Бұл теорияның қалпында «тірі» құқық қалыптасады, ең ... ... ... Мұнда сот заңды нормалармен байланысы жоқ және өзінің
шешімі бойныша, тек ... ... ... ... ... іске
шешім шығарады. Соттар заңдарды құқықпен «толтырады» , яғни іске сай ... бұл ... ... шығармашылықтың субъектісіне айналады.
Таласуға жатпайтын бұл теорияның артықшылығы мынада:
мұндай құқықты түсіну, құқықты іс ... ... ... яғни оның
тәжірибеде қолданылатын жағына бағытталады;
құқық нормаларының мазмұны ретінде және ... ... ... ... ... теорияның қалпында іс жүзіндегі экономикаға мемлекеттік тежеуді,
басқаруды орталықтандырмауды жасауға болады.
Сонымен бірге, құқыққа сайлық пен сайлық еместің арасындағы ... ... өз ... ... іске ... құқыққа сай және сай емес болуы
мүмкін). Қызметтегі адамдардың ... ... ... ... ... ), кей кездерде олардың ішіндегі таза емес өкілдері жағынан
жұмысқа қабілетсіздік ... туып ашық ... ... , ... ... жөніндегі солидаристік ілім, ... ... ... – билікті іске асыру кезіндегі саяси өмірге қатысушылардың, яғни
әр түрлі әлеуметтік қатпарлар мен топтардың қарым – ... Бұл ... ... ... мүшесі өзінің әлеуметтік функциясын ... ... ... ... белгіленген идеяларды қабылдап, барлық қоғам
мүшелерінің жұмыстарындағы бірлікті қамтамасыз ... ... ... ... құқық мұнда бірлікті көрсетуші тұрғындардың көпшілігінің
жалпы мүдделерін қорғаушы ретінде байқаймыз ... ... - ... ... гормонияға жетудің
құралы ретінде көрінеді, ол мүмкін ... ... ... ... құралды іздеуге, қоғамдағы құқықтық тәртіпті қамтамасыз ... ... ... ... пен ... ... Бұл құқықты жеке қарамай, басқа әлеуметтік шындықтың
бөліктерімен қатар қарауды ...... ... ... ... қызметтес, бірін-бірі қамтамасыз ... ... ...... ... ... ... акцент: Мысалы, мүмкін болатын әлеуметтік келіспеушілікті жою
құралы, басқа да әлеуметтік проблемаларды шешу, экономикалық процестердегі
бөлу ... ... ... ... ... ... ... бағалылыққа деген бағыты
байқалады.
Құқықтың әлеуметтік концепциясында құқықты ... ... ... да әлеуметтік элементтерімен бірге ... ... ... бұл ... құқықтың рөлін тым жоғарлатуы болды,
себебі ол экономикалық қатынастардың ... ... ... ... ... ... бекітіп, мемлекетпен
белгіленген құқық ... мен ... ... ... ... ... да қосып
алды - өзінің тууына байланысты барлық адамдардың табиғаттан қабылдаған
құқықтардың жиынтығы: өмір ... ... ... жеке ... ... ... осындай табиғи құқықтарына тисе ... олар ... ... ... туы ... буржуазиялық революциялар болып, уақыты
өткен феодалдық құрылысқа жаңа, ... ... ... әкелді.
Ондағы атап айтылатыны – заңдар құқықтық болмауы ... ... ... сай ... ... яғни ... бағалылыққа, адалдыққа, еркіндікке
және теңдікке сай болуы ... ... ... ... ... ... ... бағалылық ретінде) оның формальді – заңдылық ... ... ... ... пен ... қарсылықтың нақты белгісі
жоғалады, бұны адалдық тұрғысынан анықтау өте ... ... ... адамдардың
олар туралы ойлары әртүрлі болуы мүмкін. Бұлай түсіну ... ... ... құқықтық санамен байланысты, мұнда тағы да , әртүрлі
адамдарда, әртүрлі болуы мүмкін.
Құқықтың ... ... ... ... даму процессінде
көптеген өзгерістерге ұшырап өмірге қайта туған ... ... ... Осы ілімнің қалпында, кең мәнінде құқық ... ... ... ... дегенмен мемлекетпен құрылған (өндірілген) жағымды
құқық түсінігін кіргізді.
Жағымды құқық нормалары (мемлекетпен ... ... тек ... ғана ... ... ... егер олар табиғи құқыққа қарсы
болмаса, яғни жалпыадамдық принциптерге: ... , ... ... ... ... ... ... теориясы басқа да құқық туралы пайда болған
ілімдердің негізі (базисі) болды, яғни ... және ... ...... орта ... Фома Аквинскийдің жаңа
түсініктемесі. Табиғат туралы, құқықтың негізі туралы қарап, неотомистік
теория ... ... ... ... ... ... діни
догмалармен келіседі, мәңгілік заңдармен жоғарғы құдайлық ... заң ... ... ... ... және жағымды заңдарды
да жоюға шақырады, егер ол ... ... ... ... ... табиғи
заңдардың, мемлекет шығарған құқықтан артықшылығын атап көрсетеді. Осыған
байланысты жекеменшік құқығы, мемлекеттен шықса да ... ... ... ... ... ... ... этикалық алғашқы
негізінен шығады, құқықты ... ... ... ... сай болу ... ... тәртіптің стандартына
негізделгендіктен.
Заңды позитивизм. Бұл тәсілді жақтаушылар құқық нормаларын талдау ... ... ... ... олардың сыртқы нысандарының
көзқарастарынан, яғни ... ...... концепция, құқықты оның мәтіндік нысаны арқылы
қабылдап, шындығында құқықты оның мәтіндік нысанымен салыстырып, ... ... шын ... ... не болмаса нормативті –
құқықтық мәтіндердің нәтижесі ... ... ... ... ... – оның ... ... дегенмен құқықты қыйын әлеуметтік
феномен ретінде мәтіндікпен толық салыстыру ... ... ... ол ... бір ғана ... ... тарихи мектебі, құқықты тарихи құбылыс ретінде қарайды,
яғни пайда болады және ... ... ... ... ... ... қалыптасқан тәртіп жолының рөлінде көрінеді және өз артынан заңды
нәтижелер қалдырады. Заңдар әдет ... ... ... рухтың»
тереңінен, «халық санасының» қойнауынан өсіп шығады.
Тарихи ... ... адам ... ... ... ... ... кезінде (осы теория пайда болған кезде) адам құқығы оның
ішінде «табиғи құқық» ешқандай көрсетілмеген. Ол ... ... рет ... ... мәдени – тарихи және құқықтың ұлттық ерекшеліктеріне көңіл
аударылып, оларды құқықтық шығармашылық процессіне есепке алу ... ... ... атап ... яғни заң ... ... заңды жасай алмайды; құқықтық әдеттердің уақытпен сыналған
тұрақты тәртіп жолы екендігінің артықшылығы атап ... ... ... бұл ... ... уақыты өтіп бара жатқан
феодализмнің идеологиясы ретінде ғана көрінді, онда негізсіз адамның табиғи
құқығы еленбеді және ... ... ... ... рөлі көтермеленді.
Қазіргі кездегі құқықты түсіну жүйесінде ... ... ... ... алады. Бұл ілімнің қалпында, мемлекет құқық
нормаларының ... тек ... ... ... ... өзі ... ... тәртіпті ұстаушы қоғамдық жалпыға ... ... ... ... ... жалпыға міндеттілігі өнегеліктен, ... емес ... ... теориясы ретінде), мемлекеттік беделден.
Құқық нормалары, нормативтік ілімдер тұрғысынан, белгілі иерархиялық
пирамидада, оның ... ... ... басты норма (не мемлекеттің формальды
белгілері). Жоғарыдағы көрсетілген пирамиданың ... ... ...... ... ... әкімшіліктің ұйғарымы,
яғни олар да құқық түсінігіне қосылады және негізгі нормаларға сай ... ... ... ... ... ... ... нормадағы, өзімен
салыстырғандағы пирамидадағы жоғарғы орынды алатындардан алады.
Бұл теорияда құқықтың ... ... ... атап ... және ... ... ... деңгейлеріне байланысты құқық
нормаларының қатар бағынулары дәлелденуде. ... ... ... органикалық байланыста (құқық ... ... ... ... ... ... заң мәтінінің көмегімен не ...... акты ... құқықпен танысуға мүмкіндік береді.
Мемлекет қоғамдық дамуға ықпал етуге жеткілікті, кең көлемдегі ... ... ... ол ... және негізгі нормаларды іс жүзіне асыруды
қамтамасыз етеді. Сонымен бірге, құқықты заңды норма ретінде түсініп, ... ... ... ... ... саясаттан, қоғамның
әлеуметтік құрылысынан. Бұл ... ... шын ... ... ... ... көрініп тұр, себебі бұл ілімнің кейбір өкілдері ... ... ... ... сіңірілген ұйым ретінде түсінген, ал
құқықты – міндетті тәртіп дұрыстығы ретінде.
Құқықты түсінудің маркстік теориясы ... ... ... ... еркі ... түсіндірді.
Құқық мемлекет сияқты қоғамның экономикалық құрылысындағы қондырғы
құрылым ретінде. Өмірдің матеральдық жағдайларымен ... ... ... оларға кері ықпал етеді. Құқықтағы маңыздылық оның ... ... ... ... ... ... түсінігімен
байланысты қарауының себебі, мемлекет тек оны ... ... оның ... ... ... қатар құқыққа сай және ... ... ... ... шығуын қолдайды. Дегенмен, мұнда жалпыадамдық бастауға
зиянды құқықтағы ... рөл ... ... ... ... ... ... өмірі тежелген және қатаң түрде материалдық ... ... ... көп ... құқықты кең көлемде (философиялық) және
(қысқанормативтік) мәнінде түсіну.
Қысқаша – нормативтік құқықты түсіну қалпында, ... ... ... ... ... мемлекетпен белгіленген (не ... және оның ... ... ... ... ... ... түсінігіне оның негізгі сипаттамасы қосылады, олардың
көмегімен күнделікті өмірде іс жүзіне асырылады.
Осындай тәсілді жақтаушылардың ешқашанда жоққа ... - ... ... екендігі және саясатпен әртүрлі байланыста болғандығы, ... ... ... да ... өмірінің құбылыстарымен.
Дегенмен, олардың пікірлері бойынша, шын мәніндегі құқықты түсінудегі
бағалылық, оның қоғамдық ... ... ... ... «кең» түсінудің жақтастары бойынша, құқық заңдармен бірдей
емес, яғни қалай болмасын ... ... ... нормалардың
жиынтығы.
Кең (философиялық) жағынан ... ... да ... ... бар, ... оның ... жету, құқықтың белгіленген орнына,
мәніне, оған сіңген принциптер мен бастауына көбірек бағытталған.
В.С. Нерсесянцтің пікірі бойныша (Право и ... . М.,1983 г. С ... ... по ... ... – это ... ... и объективно
обусловленная форма свободы в реальных отношениях , мера этой ... ... ... ... ... ... құқықтың жиынтығынан басқа мынандай элементтер
жатады: – құқықтық қатынастар, құқықтық ... ... ... ... ... ... ... бөліктеріне, құқықтық идеялар, нормалар қоғамдық
қатынастар кіреді.
Норма бұл ... ... ... бір парақ қағаз ретінде көрінеді.
Құқықтың қайнар көзімен ... ... ... қатынастар көрінеді,
қағазға жазылған идеяларды ала ма , жоқ алмай ма.
Мұндай тәсілдің жақтастарының пікірлері ... ... ... ... ... ең дұрыс және адам баласының тарихындығы ең жемісті
идеялар.
Құқық – жалпыға міндетті, ... ... заң ... ... және ... етілген, қоғамдық қатынастарды реттеуге
бағытталған жүйе.
Бұл анықтамада ... ... ... ... ... белгілерінің
жиынтығы арқылы ашылады, оларға мыналар жатады:
1)Құқықтың нормативтігі. Құқықтың нормативті сипаты бар (белгілі
нормалар жиынтығынан ... сол ... ... ... қатынастарды
реттейтін түрлерімен жақындастырады – моральмен, ... ... ... ... дін ... ... ... мораль нормалары
сияқты, қандай болмасын өмірлік жағдайларда адам баласы тәртібінің белгілі
жолын өзінде ... ... және ... ... ... ... ... нормаларының жалпы маңыздылығы мен олардың
мемлекетпен мемлекттік мәжбүрлеумен ... ... ... ... ... ... беру) процедурасында болуы.
2) Құқықтың жүйелілігі. Құқық – бұл ең алдымен, заң ... ... ... ... ... ... элементтердің
жиынтығы, сол қосылған тұтастықта жаңа пәннің пайда болуы мүмкін және ... жеке ... ... емес ... ... ... ... саны, бірге жиналып белгілі қатарға бірінен соң бірін тәртіппен
орналастырса жүйе ... - ... ... ... ... ... жүйе құрылады – жүзімнің сабақтары т.б.
Бірнеше заңды нормалар бір тұтастыққа ... ... ... ... деп аталатын), қоғамдық қатынастардың белгілі бөлігін реттейді.
Сонымен бірге жекеленіп ... заң ... ... ... ... жоқ ... кей ... іс жүзінде қолдануға мүмкіндік
жоқ, себебі ол жағдайлар озбырлық пен құқықсыздықты туғызуы мүмкін.
3) Құқықтың формальды белгілілігі. Тек ... ... ... ... ... ... ... (заңдарда, жарлықтарда,
қаулыларда т.б.).
Бұл белгі құқық нормаларын басқа әлеуметтік ... ... ... ... нормалар жазбаша құжаттарда болуы мүмкін.
4) Құқықтың интеллектуалды –ерікті сипаты. Құқық мемлекеттің жекелеген
азаматтарының жалпылама еркін ... ... ... ... Барлық басқа әлеуметтік нормалар ... ... ... не сол ... ... адамдардың бірлігін
көрсетеді.
5) Мемлекеттік мәжбүрлеу мүмкіндігі. ... ... ... ... ... шаралары (әкімшілік, тәртіптік, қылмыстық)
қолданылуы мүмкін. Соған байланысты мемлекет құқық ... ... ... ... ... Мемлекет тек сол әлеуметтік
нормаларды қолдайды, егер ол ... ... сай ... ... ... мемлекеттік аппараттың күшімен жүргізілмейді.
Мемлекеттің мәні дегеніміз, әдеттегідей оның алдын ала ... ... не ... еркі ... ... не ... топтағы
адамдардың (таптың) еркі.
Бұл еріктің қайнар көзі кім болса да, одан ... ... ... ... тап, ... топ) ... бекіген ерік арнайы тексеріліп
мемлекеттік ... ... ... Осы ... ерік мемлекеттік
көрініске ие болады және келісімнің нәтижесі ... не ... ... тұрған топтағы адамдардың, не реттелуші қатынастардың
қатынасушыларының еркі (осыған байланысты жалпы ерік ... ол сол ... ... олар үшін ... құқықтың прогрессивтік идеяларына ... ... ол ... ... қорғайтынына байланысты (кім
белгілейді, қандай қатынастар құқықпен реттеледі, ал қайсысы ... ... да ... ... ... ... қалпында үстем таптың
заңға айналдырылған еркін көрсетеді және жалпыәлеуметтік тәсіл, ... ... ... топтардың , ... ... ... ... ... ... мазмұнындағы нақтылы – тарихи және логикалық мазмұндарды
ажырата білу қажет. Құқықтағы ...... ... ... ... және ... ... олардың мың жылдық дамуымен қамтамсыз
етеді.
Құқықтың логикалық мазмұнының ... ... бы по ... ... правила поведения (нормы), в каких бы ... они ... речь идет об ... – о применении равного масштаба (меры) к
неравным людям».
Заң ғылымында ... ... ... бастау жатады, олар
құқықтың мазмұнын, оның ... және ... ... ... идеялары ретінде құқықтың принциптері бағдарлаушы рөл атқарады,
құқық нормаларының жетілдіруінің жолын ... және ... ... ... ... даму ... мен қоғамның
қызметінің арасындағы байланыстырушы, тетік ретінде көрінеді. ... ... ... адам мен ... маңызды мүдделеріне және
талаптарына бейімделіп олармен бірдей жағдайда болады.
Құқықтық принциптердің түрлері . Жалпы ... - бұл ... олар ... ... алып, көбірек мәнді белгілерін оның
мазмұнын қоғамдық қатынастардың реттеушісі ретінде анықтайды.2
Принциптердің бұл ... ... ... ... құқықтық нормаларға
және осы кезеңдегі бар қоғамдық дамуға тарлады және ... ... ... ... ... қоғамдық қатынастардың
арнайылығынан тәуелсіз, бір ғана күшпен әрекет етеді.
Құқықтың жалпы принциптері өз ... ...... ... ... ... бекітілген принциптерге, нормадан
шығарылатындар бөлінеді.
Мысалы ҚР әрекеттегі ... ... ... ... ... ... ... 2 тармағында былай анық ... ... ... принциптері: қоғамдық татулық пен саяси
тұрақтылық; ... ... ... көздейтін экономикалық даму;
қазақстандық патриотизм; мемлекет өмірінің аса ... ... ... оның ... ... ... ... дауыс беру арқылы шешу».
Демократизм принципі – барлық биліктің халықтікі екендігі. ... 3 – бабы ... ... биліктің бірден –бір
бастауы – халық». «2.Халық билікті тікелей ... ... ... ... ... жүзеге асырылады, сондай-ақ өз билігін жүзеге асыруды
мемлекеттік органдарға береді».
Демократиялық принцип бойынша ... және ... ... ... сай ... ... яғни қандай да жеке таптың не ... ... ... сай емес.
Адам мен азаматтың құқығы мен бостандығын сыйлау принципі - адам ... ... ... ... ... мен ... ... ол мемлекеттің құқықтық жүйесінің негізін ... ... ... – тең ... ... және ... ... субъективтікті бекітеді.
Заңдылық принципі дегеніміз , заңдар және басқа құқықтық актілер
Қазақстан Республикасының Конституциясына ... ... ... сот ...... ... сот арқылы қорғаудың
кепілдігін көрсетеді.
Адалдық принципі ... ... ... ... рөлі мен ... ... оның ... мен міндеттілігінің, еңбек ... ... пен ... ... сәйкестікті қамтамасыз етеді.
Гуманизм принципі әрбір адамның табиғи бұзылмайтын құқығын және
бостандығын бекітеді және шын ... өмір ... ... ... және ... ары мен адамгершілігін қорғауға, ... қол ... ... ... ... бостандық принципі - жеке адамның әлеуметтік бостандығын
қамтамасыз етеді, ... және ... өмір ... мүмкіндік жасайды.
Заңды құқықтар мен міндеттіліктің бірлігі принципі, заңды құқықтар мен
қоғамдық қатынастардағы қатнасушылардың органикалық ... мен ... ... ... ... ... – кінә үшін заңды жауапкершілікті белгілеу, яғни
адамның ... ... ... үшін ... ...... принциптер – бірнеше таяу құқық салаларының ерекшелігін
көрсететін ... ... ... ... –процессуалдық және
азаматтық процессуалдық салалар үшін салааралық принциптерге мыналар
жатады:
а) ... және ... ... қарағандағы коллегияльдық
(ұжымдық);
б) Соттық сараптаудың ашықтығы;
в) азаматтық процессуальдық және қылмыстық процессуальдық құқықтағы
пікірталас;
Құқықтың ... ... ... ... ... ... мәнді
белгісін сипаттайтын негізгі басқарушы бастама.
Сондай –ақ, азаматтық құқық үшін ... ... ... ... ... онда ... ... тұлғалардың
келісімі негізінде және заңға қайшы емес, кез ... ... ... іске ... ... кірісуін жібермеу принципі; азаматтар мен заңды
тұлғалардың азаматтық құқықты іс ... ... ... болдырмау
қажеттілігі принципі.
Қылмыстық құқықтың салалық принципіне жатқызуға болатын кінә принципі
, қылмыстық жауапкершілікті жекешелендіру.
Құқықты ... – оны ... ... ол ... ... ... ... формациондық қалыптағының басты белгісіне ... ... ... бұл ... ... кейпі ретінде бірлікте
алынған көбірек маңызы бар (кейіптегі) оның ... және сол ... ... ... жататын белгісі алынады.
Қоғамдық – экономикалық формацияға қоғамның тарихи кейпі ретінде, сол
не басқа өндіріс жолына ... ... ...... ... ... өту, ... өткен
өндірістік қатынастар нысанын ... мен ... жаңа ... ... ... ... ... базисті саналы
ауыстыру, түпкілікті өзгерістерге әкеліп ... оның ... ... ... да ... ... Бұл ... маркстік –лениндік кейіптеудің
негізіне жатады.
Тарихи кейіп, құқықтың мәні ... ... ... ... ... ... ол ... дамуының белгілі
кезеңінде үстемдік етеді. Құқықтың тарихи кейпі барлық ... ... ... ... қондырғыны көрсетеді және олардың сол
кейіптегі ... ... ... жалпы экономикалық негіздегі
өндіріс құралдарына меншігін көрсетеді.
Құқықтық кейіп, тек ... ғана ... егер ... ... бұл ... ... қандай үстем тапқа қызмет ететіні белгілі
болса. Мұндай тәсілде ... ... ... ... яғни ... үстемдіктегі таптың диктатурасының құралы ретінде көрінеді.
Формациялық белгі, құқықтың маркстік кейіптеуінде, оның негізі ... үш ... ... кейпін бөліп көрсетеді: құлиеленушілік,
феодалдық, буржуазиялық және ... ... ...... ... ... ... таяу арадағы тарихи дамудағы жетістіктерге сай қоғамдық
коммунистік өзін-өзі басқаруға жалғасуы көзделген.
Құқықтың кейіптелуі ... ... ... нақтылы –географиялық,
ұлттық – тарихи, діни, арнайы – заңдылық және басқа белгілердің негізінде
жүргізіледі. Айтылған белгілерге сай ... ... ... жүйе – ...... ... ... және жекелеп алынған мемлекеттердің құқықтық идеологиясының
үстемдігінің жиынтығы.
Құқықтық отбасылар – қайнар көздерінің, құқықтың құрылымының ... ... ... ... негізінде бөлінетін белгілі
құқықтар жүйесінің жиынтығы.
Мынандай құқықтық отбасыларын айтуға болады: жалпылама құқық, ... , ... ... ... және басқалар.
Құқықтық реттеу әлеуметтік реттеудің бір бөлігін құрады (адамдардың
тәртібіне мақсатты бағытталған ықпал, ... ... ... ... жеке адам мен ... бірлестігінің қажеттіліктері мен
мүдделерін келістіруге жету) және ... ... және ... іске ... ... ... ... нормалар жатады: құқықтық
(заңды), ... ... ... ... экономикалық т.с.с.;
жекелеген
ұйғарымдар, билік ... ... ... ... ... ... ... беруді, тыйым салуды жатқызу көзделген.
Құқықтық реттеу ... ... ... ... құрайды,
адамдардың тәртібіне және қоғамдық қатынастарға мақсатты ықпал жасау түрі,
құқықтық ... ... ... ... ... ... ең ... сол мемлекеттің
аумағында тұратын барлық адамдар үшін, құқықтық ұйғарымдардың ... ... және ... нормалардың ережелерінің
нормаларын орындамағанда мемлекеттік мәжбүрлеуді қолдану ... ... ... ... жайылады, онда қоғам мүшелерінің
жекелеген және жалпыәлеуметтік мүдделері ... ... ... ... қатынасушыларының бір-біріне деген мүдделері іске асырылады.
Қоғамдық қатынастар белгілі ... ... ... ... бұл ... ... ... мойындағанда құралады, ол
мемлекеттік мәжбүрлеу шараларымен бекітілген.
Осы белгілерге ... үш ... ... ... сай ... ... реттеу аясына кез болады.
Бірінші топты құратындарға ... және ... емес ... ... ... ... жатады. Екіншісін – қоғамды
билікпен басқаратын ... ... ... ... ... ... заттарды айырбастау процессінің жөнді ... ... ... ... ... ... ... кіреді.
Бұл топқа кіретін қоғамдық қатынастар құқықтық реттеу пәнін құрайды.1
Қоғамдық қатынастардың әртүрлілігі, әсіресе ... ... ... ... ықпал жасаудың әдістері мен жолдарында ... ... ... – бұл ... реттеу жолдарының заңды жиынтығы
«... совокупность юридических способов правового
регулирования»2
Орталықтанбаған реттеу жолы ... ... ... ... мен ... ретке келтіру
үшін құрылған және жеке құқықтық сипаттағы ... ең ... ... мүддесін қанағаттандыратын азаматтық қоғам ... ... ... ... ... ... әдісі - қоғамдық қатынастарға
қатынасушылардың арасындағы ... ... ... Оның көмегімен артықшылық болып есептелетін, жалпыәлеуметтік
(жалпымемлекеттік) мүдделер қатынастары реттеледі.
Орталықтанған, императивтік әдістер ...... ... - конституциялық, әкімшілік және қылмыстық ... жолы - ... ... ... ... Құқықтық реттеудің
мынандай жолдары бар:
Позитивті міндеттеу- жеке ... ( ... ... ... ... беру (дозволение) - жеке адамдарға және өзінің белсенді
әрекетіне құқық беру;
Тыйым салу – ... ... ... ... әрекетті жасамауға
міндеттілік енгізу.
Көтермелеу және ұсыныс беру – құқықтық реттеудің толықтырылған
жолы, ол құқықтық тәртіпке қызығушылықты ... салу және ... ... ... ... ... ... екі негізгі реттеу кейпі бөлініп шығады:
1. Жалпы ... ... ...... ... ... ... жалпы рұқсат беру, принципімен жүргізіледі.
2. Тыйым салу арқылы ... - ... ... ... негізінде
жалпы тыйым салу мына принцип бойынша жүргізіледі: ... что ... не ... ... яғни ... ... етілмегендердің бәріне тыйым салынады.
Қоғамдық қатынастарды реттеу, құқық нормаларының ұйғарымдарын ... ... ... ... ... және ... сипаттағылар, құқықтық нормалардың шын мәніндегі
әрекеттілікті алуға, заңдағы жәй жиылған ... шын ... ... ... ... кедергі келтіреді.
Мысалы кедергі жасайтын фактордың ... ... ... ... ... ... а) ... берілетін кедергілер
(құқықты қолдану жетімсіздігі, заңдардағы ақтаңдақтар, коллизиялық т.б. ,
оларды басқару процессінде жөндеуге ... және ... ... келеді); б) басқаруға берілмейтін кедергілер. ... ... ... ... ауа ... ... және басқа
басқаруға мүмкіндік бермейтін факторлар жатады.
Тек бір ғана әдіске ... ... ... ... қоғамдық
қатынастардағы қажетті нәтижеге жетуі мүмкін емес. Сондықтан мемлекет ... ... және ... заң ... ... ... (механизімі)
тетігі түсінігі бар. Ол дегеніміз, құқықтық құралдардың жүйесі, яғни құқық
субъектісінің мүддесін ... ... ... ... ... ... ... принциптеріне мыналар жатады:
Құқықтық реттеу тетігіне кіретін құқықтық құралдардың ... ... ... бір ғана ... құралдан емес бірнешеуден тұрады
және өзінің жиынтығымен (жүйеде) құқық ... ... ... ... жеңуге мүмкіндік береді және өз қажеттілігі мен мүдделерін
қанағаттандырады.
Құқықтық реттеу тетігінің ... ... ... мазмұнды белгі, бұл категорияның маңыздылығы сонда, ол
құқықтық ... ... ... ... және ... яғни ... мүддесін іске асырудағы кездесетін ... ... ... ... реттеу тетігіне кіретін құқықтық құралдардың ұйымдасқандығы.
Құқықтық реттеу тетігін құратын құқықтық құралдар жүйесі, ... аз ... ең ... және ... ... қоғамдық
қатынастарды реттеуге жету, оған құқық субъектілері кіреді:
Сонымен бірге, құқықтық реттеу тетігінің белгілі ішкі ... оның ... ... ... көрінеді:
1) Құқық нормалары. Құқықтық реттеу ... бұл ... ... реттеу аясындағы қоғамдық қатынасқа қатынасушылардың жалпы
және заңды міндеттегі тәртіп жолдарын белгілейді.
Құқық нормаларының ... ... ... ... ... ... - өзінің ықпал ететін субъектілердің ортасын белгілейді; берілген
субъектілердің, оның ... ... ... ... ... ... ... үшін заңды жауапкершілік шарасын
белгілейді.
Құқық нормасы - құқықтық реттеу ... ... ... оның ... және ... тәртіптің нақтылы қоғамдық қатынастарда
бағдарланған ... ... ... ... қатынас - құқықтық реттеу тетігінің элементі, оның көмегімен
құқықтың субъектілерінің арасындағы байланыстар, субъективтік құқық ... ... іс ... ... ... ... нормаларында бекітілген жалпы, өзгешелігі жоқ
құқықтарды, ... және бір – ... ... ... ... ... ... мен ұйымдардың) құқықтарына
айналдырады, соған байланысты олар өз тәртібін жөндеуге міндетті.
3) ... ... мен ... іске асыру актілері – бұл құқықтық
қатынастар субъектілерінің, олардың ... мен ... іске ... ... ... Осы актілердің көмегімен ... ... ... өкілетті және міндетті адамдардың нақтылы заңдылық
мүдделері ... ... және ... ... ... заң ... тұтасымен гуманитарлық пәндерде, қызық және даулы
мәселелерге жатады.
Көптен бері ғылыми ортада құқықтың экономикаға кірісуі ... ме ... ... ... ... ... ... қатаң түрдегі таластар орын алып
отыр.
Кейбір көзқарастар бойынша, құқық экономикаға араласпауы керек, ... ... ішкі ... ... ... керек. Бұл теория өзінің
таралуын XVIII ... аяғы мен – XIX ... ... ... ... ... А. де ... айтқан: «Самой большой заботой
правительства должна стать забота о том, чтобы приучить ... ... ... яғни ... ең ... ... ... онсыз болуға үйрету
деген. ... ... XIX ... бойы ... етті.
Басқа тәсілдегі жақтаушылардың өкілдері, керісінше құқықтың экономикаға
араласып оны реттеуді ... Осы ... ... мемлекетіндегі
әрекеттерге бастаушы болды, «мыңдаған ұсақ түйектерді» бағдарлау саясаты
іс жүзіне асырылды. ... ... ... ... ... ... ... төменге дейін, яғни нақтылы заводтар мен
совхоздармен ... ... ... ... ... істері азаматтардың
қажеттілігін толық қамтамасыз етуге бағытталмады, жарияланған ... ... ... өсуі ... ... ... айналымды және тұтынуды қамтыды. ... ... тек ... емес ... ... қосымша актілермен
басқарылды. Нормативті актілер адамды – адам ... ... ...... ... ... ... жол берді.
Жоғарыдағы көрсетілген тәсілдер құқықпен ... ... ... ... бірінші көзқарасты ұстасақ (ол бойынша құқықтың ... ... ... онда ... ... ... ... адамдардың әлеуметтік қорғалуын төмендетеді.
Егер екіншіні қолдасақ (онда құқық ... ... ... ... ... жөнді қызмет жасап тұрған экономикамен ... ... ... ... ... екеуаралық «промежуточные»
экономика мен құқық туралы арақатынастар үстемдікке ие болуда.
XX ғасырдың басында либеральдық мектеп кең ... ... ... бірі Ф. ... ... ... экономика мен құқықтың
әрекеттесуіндегі артық ...... ... ... ... ... ету. ... тиімді болу үшін түпкілікті
ойластырылған заңды қалып қажет, ал кей ... ... ... қажет. Сонымен қатар, қандай болмасын бағаны тексеру не
сол ... ... ... ... ... бәсекелестіктен тиімді
келісімділіктегі жекешелік күш жұмсауын алып қояды. ... ... ... ... ... белгілеу тежеліп, жекелеген
адамдарға барлық жағынан еркіндік берілуі керек, ол ... әр ... ... күні ... ғалымдары, сондай-ақ В.В. Лазаревпен құқықтық
нысандарды пайдалануға, базарға жылжуды ... ... және ... ... ... кейбір бағыттарды жасады және қалыптастырды:
1) Экономикалық дамудың мақсатын белгілеу. Мұны әртүрлі ... Оның ... ... ... ... ... барлық мақсатты
жазбай, азаматтарға және олардың бірлестіктеріне ... ... ... ... етілген» (А.Т.) принципі негізінде өз
дегендерін істеуге ... беру ... ... салу сондай
мақсаттарға ... егер өз ... ... ... ... Базарлық қатынастардың субъектілерінің ортасын белгілеу. Мұнда
әңгіме ... ... ... категориядағы адамдарды, толығымен
белгіленген ұйымдарды және мекемелерді ештеңемен ақтауға болмайтын ... алып шығу ... ... ... ... ететін мәселе, кәсіпкерлікке және
коммерциялық ... ... ... ... ... және ... ... туралы.
3) Юстициямен шаруашылық және коммерция жүргізудегі кесірлі құралды
алып тастап оған ... ... ... ... барлығына белгілі болған,
қылмыстық нысандар мен әрекет түрлері ғана шығарылмай, құқыққа сайлары ... ... ... ... ... ... ... белгілі,
монополияға қарсы заңдар, жарнамамен, товарлардың белгісімен, фирмалардың
атымен ... ... ... ... ... ... істерді және құқық туралы дауларды ... ... ... ... ... ... адал ... қажет болса,
онда ол мақсатқа жетудің жолы, дауды процессуальдық ... ... ... ... ... жақтар дауды шешуге мемлекеттік органдарды
елемей, өз сотына – ... ... ... ... олар ... кейбір түрлерінен айрылады.
5) Заңды жауапкершілікті белгілеу. Адалдық бұзылған жағдайларды орнына
келтіріп, ... ... ... ... ... ... ... жауапкершілікті талап етеді.
Құқық пен саясаттың арақатынасын қарай отырып, атап айтатынымыз,
олардың өзі қоғамдық ... ... ... пайда болуымен байланысты
көрінді. Мемлекет тарихи жағынан қоғамға ... ... ... жасаған
дәстүрлік құрал .
Дәстүрлік (Аристотльдің рухымен) саясат мемлекеттің қоғаммен басқарылуы
ретінде түсіндіріледі. Саясатқа мынандай көзқарас тараған, яғни ... ... ... қатынастарды реттеуші ретінде
түсіндіріледі және ... ... ... бір ... сай ... ... не ... себептерге байланысты сай келмейді.
Көптеген заң ғылымдарының өкілдері мынандай пікірде, яғни ... ... ... ... ... үшін күресі.
Саясаттың негізгі объектісі ретінде көрінетін ... ... ... ... және ... ... мемлекеттік
–құқықтық аяға өзгеріс кіргізетін тек реформалар арқылы болуында.
Құқық пен саясаттың арақатынасы адам ... ... ... ... ... ... Көне ... (Египет, Шумер, Вавилон)
деспоттық мемлекеттер пайда болды, онда ... ... еркі ... ... және ... ... ... болған.
Басқарушының саясаты мынандай маңызды институттарға ... ... ... ... отбасы, олар құқық нормаларының мазмұнына белгілі
ықпалын тигізді.
Ертедегі Көне Греция және Рим ... ... ... нысандары
дамыды (демократия не аристократия, ... ... Сол ... саясаттың түсінігі пайда болып, қоғамдық (зайырлы) институт
ретінде, жалпы істердің полистердің, қала – ... ... ... биліктің алдындағы заңдардың біріншілігін ғылыми
мойындау (Платон айтқан ... ... ... ... ... ... ... аударатын жағдайға айналды.
Орта ғасырда саяси институттар жоғарғы ... мен ... ... ... ... ондағы патша сарайы, әртүрлі оның
«партиялары» атқарды. Олар монархтың ықпалына, күш жұмсау не неше ... ... ... арасындағы келісімдер арқылы қол жеткізген
және билік үшін күресіп жүрген сарай ... ... ... ... ... ... жекелеген герцогтардың,
княздіктердің ... ... ...... ... нәтижесінде партикуляризм (бөлінушілік) феодалдық құқықта
болды.
Европадағы ... ... ... өте ... ... азия мен ... Африкада құрылған
жағдайларында, құқық және заң осы мемлекеттердің саясатына бағына бастады,
яғни олардың бюрократиялық және әскери ... ... олар ... ... ...... мен дін адамдарының.
Императорлық билік құқыққа ғана сүйенбей, адалдық мөлшері ретінде,
көбірек ... ... және ... заңдарында бағынбағандарға қатаң
жаза ... сот ... ... ... ... ... ... құдайға қарсылық үшін, бал ашып алдағаны үшін және ... ... ... үшін ... тартқан.
Саясат пен құқықтың арақатынасындағы түпкілікті өзгеріс Европадағы және
Солтүстік Америкадағы буржуазиялық революциялар кезінде болды, ол кезде ... ... ... ... органдары – парламенттерге көшті.
Парламент заң шығару рөліне кірісе ... ... ... ... ... және ... ... міндетті бола бастады.
Дегенмен үлкен капиталдың ықпалы заңдарға және оны орындауға, бюрократизм
және басқадай «өзгермейтін» мемлекеттіктің ... ... да, ... мен сотта қорғаушылық заңмен тұрғындардың мүддесін қорғауға
мүмкіндік берді. Бұл ... ... ... ... бұзылып
тұрса да буржуазиялық дүниеде, дегенмен де беки түсті.
Құқықтың ... ... ... ... ... екінші
дүниежүзілік соғыстан кейін болды. Ол прогресс ұлттардың фашизмге қарсы
күресте бірігуімен қамтамасыз ... және ... ... ... ... бекітілген адамның еркіндігі мен лайықтығы, БҰҰ-
ның мүшелері мен ... ... ... ... ... ... ... Республикасының және басқа ТМД ... ... ... Декларацияның принциптерін мойындауы, қарусыздандыруға көшу,
басқа да жалпы бейбітшілікті бекіту, сенімділік, барлық жаңа мемлекеттерге
қазіргі құқықтың ... ... ... ... ... ... жол ашты және ... құруды, ондағы
құқықтың халықаралық нормалары және адам құқығы басты ... және ... ... ... , саяси партиялардың , қоғамдық ... ... ... ... тиіс ... дәуірде саясат пен мемлекеттің бір-бірімен байланыстылығы және
әрекеттестігі маңызды мәселелер, себебі заңдылық құқық, тек ... ... ... ... егер олар барлық азаматтарға міндетті түрде тең
болса.
Сонымен, құқықтық мемлекеттің саясаты, тіпті ҚР осы ... ... ... да, ... және ... заңдардың, сонымен қатар,
халықаралық – ... ... және ... ... ...... талабынан ерікті бола алмайды.
Мемлекет өзінің саяси шешімдерін міндетті түрде сақтауға тиісті.
Саясат пен құқықтың арақатынасы ... ... ... ... арақатынастар.
2 Құқық нормаларын қолдану актілермен логикалық құрылымы.
Қазақстан тәуелсіздікке қолы жетіп, егеменді мемлекет құру
кезінде ... даму ... ... аяқталмаған жағдайда нормативтік
актілердің дамуын жан – жақты зерттеп жақсы түсінуге толық мүмкіншілік бар.
Көрсетілген құқық пен мемлекет қоғамның ... ... ... жеке және ... тұлғалардың қарым – қатынастарын реттеп,
басқару үшін өмірге келді. Бұл ... ... ... ... ... үш ... дамиды. Қазақстан Республикасының құқығы да
осы үш бағытта дамуды:
- қоғамда өмірге келіп, ... ... ... ... ... нормалар қабылданып, қызмет жасауды;
- қоғамның объективтік даму процесінің болашағын болжап, оларды басқару
үшін алдын – ала нормативтік актілерді ... ... ... ... ... тұрғыдан зерттеп заңды тәжірибелік
қорытындылар жасап, құқықтық нормалардың сапасын жақсарту.
Құқықтық ... ... ... - ... ... ... ... құқықты қалыптастырады. Құқықтық кек қоғамның әлеуметтік –
эканомикалық даму ... ... мен ... ... ... және заңды тұлғалардың қарым – қатынастарын да ... ... ... халықтың ұйымдардың қоғамның даму ... ... ... түсінуін объективтік құқық дейдіАл сол объективтік
процесті нормативтікактілер арқылы басқаруды – субъективтік құқық дейді.
Бұл екі ... ... ... байланыс, бір – біріне
тәуелділік, іс - әрекетінде ... ... ... ... және
субъективтік процесс дұрыс, жақсы дамымайды. Сондықтан мемлекет бұл
процестің бір ... ... жол ... ... ... ... – нышандары:
- Субъектілердің құқықтарының заңды түрде болуы;
- Ол құқықтарды іске асыруға, пайдалануға мүмкіншіліктің болуы;
- Субъектілердің бостандығы, ... ... ... ... ... ... мемлекетінің құқығының объективтік және субъективтік
қалыптасу жолдары осындай. Бұл жолмен әлемдегі барлық мемлекеттер де ... даму ... де, ... да ұқсас деуге болады.Тек ... бар. ... ... ... ... ... даму
процесінде діни нормалардың тәжірибесін және процеденттік нормаларды өте аз
пайдаланады.Дамыған елдердің демократияны дамыту тәжірибелерін өте ... ... ... құқық нысанының түрлері:
- құқықтық әдет – ғұрып, салт – дәстүр;
- ... ... ... ... ... құқықтық актілер.
Қазақстан мемлекетінің нормативтік актілерінің түрлері, жүйелері
Констетуцияда толығымен көрсетілген. Мемлекеттік органдар, қоғамдық ұйымдар
мен ... ... ... ... ... ... ... сәйкес нормативтік актілер шығарады. Олар ... ... ... ... ... дұрыс орындалуын
Президенттің аппараты мен Констетуциялық Кеңес бақылап отырады.
Республика Констетуциясында ... ... ... заң
күші бар және жай жарлықтар шығарады. Республика Президентінің жарлықтары
Констетуция мен Республика заңдараның ... және ... ... ... ... ... ... Республика Президентінің актісін шығаруды талап ететін Президенттің
Констетуциялық өкілеттігі жүзеге асырылады.
2. Констетуцияда және өкімет органдарының халық алдындағы ... ... ... ... ... ... үйлесімді
жұмыс істеуін қамтамасыз ету мәселелері шешіледі:
3. Парламенттің заңды міндетіне кірмейтін, сондай – ақ ... пен ... ... органдардың заңда көрсетілген міндеттеріне ... ... ... ... ... ... эканомикалық және саяси - әлеуметтік дамуы жөніндегі
стратегиялық мәселелер бойынша шешімдер қабылданады.
Республика ... ... ... Республиканың бүкіл
аумағында міндетті күші бар Республиканың заңдары, оның ішінде Парламенттің
Констетуциялық және заңдарды қолдануды ... ... ... ... ... ... заң актілерін қабылдайды,
Парламент, өз ... ... ... ... – ақ дара ... ... пен Палаталар өз құзыретіндегі мәселелер бойынша
үндеулер, декларациялар, мәлімдемелер және заңдық сипаты болмайтын ... ... ... Парламент заң актілерін және басқадай акетілерді
палаталар бірлескен отырыстарында қабылдаған кезде дауыс беру ... ... ... ...... және ... Президенті
актілерінің негізінде және соларды орындау үшін шығарылатын Үкіметінің
нормативтік актілері және жеке ... ... ... ... ... беру ... қабылданады, оған Премер – ... ... ...... өз ... бойынша жеке өкімдер шығарады. Үкімет
қаулыларының және Премьер – Министрдің өкімдерінің ... ... ... күші ... Үкімет қаулыларының күшін ... ... өзі , ал ...... ... күшін
Республика Президенті немесе Премьер – Министр жоя алады.
Жоғарғы сот ...... сот ... ... ... нысанда еркін білдіруі. Бұл ... ... ... мен Төралқасының қаулылары мен ... ... ... ... бойынша соттарға түсінік беретін нормативтік
актілерді ... ... Сот ... ... хақысы бар.
Министрлік – ведомстволар өз құзыреті бойынша бұйрық, нұсқау
береді. Өздерінің жүйесінде бұл ... заң күші ... ... ... ... ... ... басқару органдарының актілері – Кеңестер,
Мәслихаттар өз құзыретіндегі мәселелер бойынша ... ал ...... әкімшілік – аумақтық бөліністің аумағында орындалуға
міндетті шешімдер мен ... ... ... ... ... бюджет кірісін қысқартуды немесе ... ... ... ... ... оң ... ... ғана қарауға енгізілуі мүмкін.
Парламенттік Республика. Заң жүзінде жоғарғы ... ... ... ... шыққан саяси партия өкілдерінен Үкімет құрылады.
Үкімет өз жұмысы жөнінен парламентке бағынышты және оның ... ... ... ... ... тағы басқа заңдарды қабылдайды,
бекітеді, қаулылар қабылдайды, шығарады.
Мемлекеттің басқа органдарының (президенттің, өкіметтің, премьер
– министрдің, сот ... ... ... ... тағы басқа)
нормативтік актілер шығару, қабылдау, бекіту құзыреттері Президенттік
Республикадан көп айырмашылығы жоқ. Қазақстан 1993 жылы ... ... ... 1995 жылы ... ... ...
Президенттік Республика болды.
Құқықтық норма заңда ресмилендірілген нормативтік нұсқау. Ол –
жалпыға міндетті, мемлекеттің атынан ... ... ... ... ... Оған мына ... тән. Құқықтық норма ең маңызды ... үшін өте ... ... ... ... ... ... тұлға үшін пайдалы, қажетті қатынастармен қатар, зиянды қатынастар
да ... Заң ... ... ... ... зиян ... мүмкін.
Құқықтық норма осындай іс - әрекеттерді де, қамтиды. Құқықтық ... ... – ол ... ... қатынастардың үлгісі (моделі) болып
саналады. Үлгі – оң және теріс мінез – құлықтың бейнесі ... ... ... ... міндетті қалтқысыз орындаса, ол оң үлгіге жатады. Егер адам
заң бұзса, ол теріс ... ... ... ... ... бірдей сипаты
бар. Құқықтық нормада нақтылы, жеке субъектілер көрсетілмейді. Ол ... ... ... ... құқықтық норманың талабына
бағыну қажет. Мемлекет, қоғамдық бірлестіктер, жеке адам заң нормасының
талабын ... ... ... міндетті. Заң нормасының талабын өз
еркімен орындамаса, оны бұзған тұлғаға мемлекет ... ... ... ... заң ... ... ... нормаларды қоғамдық қатынастарды реттеу, жолға салу ... үшін ... ... өзі түрлі әдістермен жүзеге асырылады.
Кейде ... ... ... үшін оған ... ерік ... өзі
– ақ жеткілікті. Мысалы, кәсіпкерлікпен шұғылдану үшін сондай әрекетке
қабілеті бар ... ... ... ... ... ... ... қорғаса, соның өзі жеткілікті. Кейде қоғамдық қатынастарды
реттеу үшін, оларды зиянды іс - әрекеттерден қорғау ... ... ... ... қол сұғудан қорғамаса, жеке адамға да, қоғамға да ... Ал ... ... ... ... ... үшін
тұлғаларға міндеттер жүктеуге тура келеді. ... ішкі ... ...... тәртіпті сақтау, қорғау. Заң нормалары көтермелеу
мақсатында көздейді. Мысалы, ... үшін адал ... ... ... беріледі. Құқықтық норма заңда ресмилендірілген нормативтік нұсқау.
Ол – жалпыға міндетті, ... ... ... етілген, қоғамдық
қатынастарды реттейтін билік.
Оған мына белгілер тән. Құқықтық норма ең маңызды қоғам, ... үшін ... ... ... ... Құқық нормаларын қолдану актілері:
Құзіретті органдардың қызметі құқық нормаларын ... ... ... ... ... және билік сипатын береді.
Құқық нормаларын қолдану актілері – бұл ресми құқықтық құжат, ... ... ... ...... ұйғарымы болады, ол
нақты заңды істі шешу нәтижесінде шығарылады.
Құқық нормаларын ... ... ... ... белгілермен
сипатталады.
Біріншіден, құқық нормаларын қолдану актілері билік сипавтта болады
және мемлекеттің мәжбүрлеу ... ... Оның ... ... ... бірдей міндеттілік маңызы бар, кімге қатысы ... және ... ... ... ... іске ... мүмкін. Мысалы,
азаматтардың уақытша пайдалануға лаған заттары соттың шешімімен ... ... ... ... Ол ... құқық нормасын азамат
бұзса, жауапқа тартылады, ... ... ...... ... акт. Ол ... түрде,
белгілі адамдарға жатады. Құқық ... ... тек сол ... және оған ... ... қатынасы жоқ. Сонымен, ол құқық
нормалары бар жалпы сипаттағы ...... ... ... нормалары, көптеген бір түрдегі оқиғаларды ... өз ... ... ... қатынасы бар. Олар бірнеше рет қолдануға
есептелген. Жекелеген құқықтық актілерде құқық нормалары жоқ. Олар ... ... жеке ... ... бейімдейді, бір реттік ... бар. ... ... ... ... ... ... құқық
деректеріне жатпайды. Заңдар жинағына олар кіргізілмейді.
Үшіншіден, құқық қолдану актілері заңды ... ... ... түрде
заңға сай шығарылады, белгілі құқық нормаларына сүйенеді. Мысалы, соттың
үкімі (адамды жазалау ... ... ... негізінде шығарылады. Егер
қолдану актісі заңға қайшы болса, ол міндетті түрде жойылады.
Төртіншіден, құқық нормаларын ... ... ... ... ... және анықталған аты болады. Заң алдын –ала, жекелеген
актілерді дайындаудың және шығарудың ... ... ... ... ... ... (сот, ... органдары) қабылдайтын
актілерінің міндетті түрде мынандай (элементтері) бөліктері ... ... ... ... онда ... оны шығарған органның аты, шыққан
уақыты, мекен – жайы;
2. Түсіндірме бөлімі, онда істің деректі мән – жайы көрсетіледі;
3. ... ... ... ... ... беру;
4. Қорытынды бөлім, онда шешімнің мазмұны баяндалады;
Әрбір құқық қолдану актілерінің қатаң түрде белгіленген ... ... ... ... ... ... ... актілерін бөлу, әр түрлі негіздерге
байланысты жүргізіледі. ... ... ... ... ... Жекелеген құқықтық актілер мынадай түрлерге бөлінеді:
• Мемлекеттік биліктің өкілеттік органдарының актілері;
• Мемлекеттік биліктің атқарушы – ... ... ... ... ... ... қорғау органдарының актілері (сот, прокуратура,
арбитраж және тағы сол сиқтылар)
• Мемлекеттік бақылау органдарының актілері ... ... ... және тағы сол сияқтылар).
Қоғамдық қатынастардың мазмұнына, және оларға ... ... ... ... ... ... ... бөлінеді:
• Реттеуші актілер, адамдардың құқықтық тәртіптеріне сай, нақты ... ... ... ... ... ... оқу орнының
ректорының сол оқу ... ... ... бұйрығы, әлеуметтік
қамсыздандыру органдарының ... ... ... ... ... ... актілер, жеке адамдардың құқық бұзуына байланысты шығарылады
(соттың үкімі, ... ... ... кінәлі ретінде жауапқа тарту
туралы қаулысы, прокурордың наразылығы).
Сонымен, құқық нормаларын ... ... ... ... іске ... маңызды құрал болып табылады.
Нормативтік – құқықтық актілердің уақыттағы,
Кеңістіктегі және адамдар арасындағы әрекеттер.
Нормативтік – құқықтық ... ... ... белгілеу,
құқық нормаларын дұрыс іске асыруға қажет. Себебі, ... ... ... ... уақытта белгілі кеңістікте, белгілі адамдардың
тәртібін реттеуге шығарылады. Жоғарыда айтылғандай, бұл мәселенің ... ... ... ... ... ... органдарының қызметіне
байланысты.
Уақыттағы әрекет. Нормативтік – құқықтық ... өз ... ... ... ... Көптеген елдерде, нормативтік актілердің
күшіне кіруіне арналған тәртіптері ... ... өз ... кіруі, құқықтық – шығанрмашылық органның
қабылдаған уақыттан басталады.
2. Акт өзінің күшіне жарияланғаннан кейін, белгілі уақыт ... ... ... ... ... ... ... өз кеңістігімізде,
оларды баспада жарияланғаннан кейін 10 күн өткеннен кейін ғана ... ...... ... өз ... ... сол қабылданған
актінің өзінде қоса көрсетіледі, не ... оны ... ... ... акт ...... актілердің күшіне кіруінің маңыздылығын
сонда, сол кезден бастап олардың ұйғарымдары ... ... ...... ... ... ... тек, өзінің күшіне кіргеннен
кейінгі қатынастарға таратады. Оның кері күші жоқ. Бұл ... ... ... ... оны ... ... дейінгі
пайда болған қатынастарға таралмайды деген ұйғарым қабылдаған.
Құқық нормаларын таңдағанда және талдағанда, бір оқиға бірнеше
нормаларымен реттелетінін және ... дәл ... ... ... бір – ... қарама – қайшы екендігін анықтаймыз. Мұндай жағдайда,
құқық нормаларының ... емес ... ... Құқық нормаларының
арасындағы жетімсіздікті (коллизияны) қалай шешуге болады? Бұл мән – жайға
құзыретті ... ... ... қолданады?
Құқық қорғау органдарының қызметтерінде ... ... ... ... ... бар:
1. Егер феодалдық заңдар нормаларымен, ... ... ... қарама – қайшылық болса, федеративтік заңдар нормасын
пайдалану қажет;
2. Егер қарама – қайшылықтар әр ... ... ... ... ... органдардың нормалары пайдаланылады;
3. Қарама – қайшылық, бір орган қабылдаған нормалардың арасында
болса, кейінгі қабылданған нормалар пайдаланылады;
4. ...... ... және ... ... ... болса,
арнайысы пайдаланылады;
Құзыретті органдардың мақсатына, осы кезеңдегі пайдаланылатын
нормаларға түсінік (талдау) беру ... және ... ... үшін құқықтағы ұқсастықты пайдалануы қажет. ... ... ... ... ... ... іс - әрекеттерден қорғау ... ... ... ... қол сұғудан қорғамаса, жеке адамға да,
қоғамға да зиян ... Ал ... ... ... ... үшін ... ... жүктеуге тура келеді. Мысалы, ішкі ... ...... тәртіпті сақтау, қорғау. Заң нормалары
көтермелеу ... ... ... қоғам үшін адал қызмет еткендерге
құрметті атақтар беріледі. Құқықтық ... ... ... ... Ол – ... міндетті, мемлекеттің атынан баянды
етілген, қоғамдық қатынастарды реттейтін билік. Оған мына ... ... ... ең ... ... ... үшін өте ... қоғамдық
қатынастардыф бейнелейді. Гипотезаның көмегімен мінез – құлықтың
қиялдағы вариянты нақтылы өмірдегі жағдаймен, белгілі ... ... ... ... ... ... логикалық құрылымы;
Әрбір құқықтық норманың ішкі құрылысы бар. Оның ... ... ... тұрады:
Гипотеза (болжам);
Диспозиция (мінез – құлық ережесі);
Санкция (жаза, шара);
Құқықтық норманың мұндай құрылысын логикалық құрылым деп ... ... ...... норманы қолдану (немесе
қолданбау) үшін қажетті өмірдегі мән – жайлардың бар ... ... ... ... ... ... гипотеза құқықтық норманы
тірілтеді. Мысалы, бұзақылық үшін жауапқа тартылатын адам қоғамдық тәртіпті
бұзуы керек. Егер осындай іс - ... ... ... ... ... ... Егер ... бір ғана мән – жай көрсетіліп, сол ... ... ... ... онда оны жай гипотеза деп атайды.
Мысалы, егер бала туғанда ата – ... ... ... ... бала да ... ... ... болып саналады. Егер
құқықтық норманы қолдану үшін екі, одан да көп мән – жай ... ... ... ... ... гипотеза деп атайды.
Егер құқықтық норманың қолданылуы бірнеше мән – жайдың біреуіне
байланысты ... онда ... ... балама гипотеза деп атайды.
Құқықтық норманың ...... ... ...... ... болуы керек екенін анықтайтын құқықтық
норманың бөлшегі. ...... ... ... ... өзегі.
Бірақ құқықтық норма тек қана диспозициядан ғана тұрмайды. Гипотеза және
санкциямен бір ... ... ғана ... ... ... ... ... Диспозиция – міез – құлықтың үлгісі. ... ... ... жай ... егер ... – құлықтың мазмұны ашылмаса;
ә) бейнеленген ... егер ...... ... ... ... ... диспозициясы – егер ... ... ... ... құықтық нормаға сілтесе.
Құқықтық норманың санкциясы – ... ... ... ... қолданылатын жағымсыз шараны көрсететін құқықтық норманың
бөлшегі. Санкцияда мемлекет қандай іс - ... ...... ... Санкцияның түрлері:
а) абсалютті – анық;
ә) баламалы;
б) ...... мен ... дұрыс орындалмаса, оның
жағымсыз салдары және жауапкершіліктің басталуы мен ... ... түрі ... ... ... ... ... шығару, қызметін төмендету, айып
төлеу және тағы басқалар:
- салыстырмалы айқын ... ... мен ... ... (қылмыстық кодекстік баптар);
- альтернативтік санкция. Санкцияның көрсетілген түрлерінің ... ... ... ... құзырында.
Құқықтық норма – қоғамдық қатынастарды реттеуге қолданылатын
әлеуметтік ... ең ... ... ... мен заң ... ... ... да нормативтік – құқықтық актілер) нормативтік акт болып
саналады. Оның құрылымы ерекше. Заң баптардан тұрады. Бір ... ... ... ... ... Ал ... бабы бір ... бірнеше құқықтық
нормалардан тұруы мүмкін. Егер заңның ... бір ... ... бап ... сәйкес келеді, бапта екі норма болуы мүмкін, онда, әрине, баптың
мазмұны норманың мазмұнынан кең ... ... ... ... 34 – бабы екі құқықтық нормадан тұрады:
1. Әркім Қазақстан Республикасының Констетуциясын және ... ... ... ... ... ... мен ар –
намысын құрметтеуге міндетті.
2. ... ... ... ... ... міндетті.
Кейде бір құқықтық норма бірнеше баптан тұруы мүмкін.
III.Құқық нормаларын талқылаудың түсінігі;
Талқылау – құқық нормаларына түсінік ... ... ...... ... органдарының
қызмет және қоғамдық ұйымдардың, жекелеген азаматтардың шын мәнісіндегі
құқық нормаларының ... ... ... ... ... ... ... құқықтық қатынастың мүшелерінің заңды құқықтары және
міндеттері белгіленеді, сонымен бірге құқық нормаларының ... ... ... ... мөлшері көрсетіледі.
Талқылау құқық нормаларының іске асырылуын толық және жан – ... ... ... ... сот және прокуратура органдарында,
азаматтарының және ұйымдарының өздерінің, заңды құқықтары мен міндеттерін
орындау кезінде қамтамасыз ... ... ... ... ... ... ... барлық әрекет ететін аумағында бір жақты түсінуге және
қолдануға ықпал жасайды, әр түрлі қоғамдық өмір ... ... ... ... ... ... ... нормаларын талқылаудың екі бағыты бар: анықтау (өз түсінігі)
және түсіндіру ... ... ... ... ... оның талабын дұрыс түсінуге
қажетті алғы шарт. Құқық нормаларын түсіндіру тек сол ... ... ... оның ... ... ... Ондай жағдайда, құқық
нормаларының мәнін шын ... ... ... ... болады. Барлық
құқық нормалары анықталады, ал ... ... ... ... не ... ... ... істе пайдалану туралы келіспеушіліктер болса,
қосымша түсіндіру ... ... ... құқық нормаларын анықтау,
барлық жағдайда оның мазмұнын түсіндіру ... ... ... қызметке жатады, ол процес кезінде ғылыми тұрғыдан
құқықтың тереңірек қасиеті білінеді, ... және ... ... ... ... ... ... талқылаушының құқықтық санасының деңгейіне
байланысты болады. Құқықтық сана деңгейі жоғары ... ... ... мазмұнын түсіндірсе, соған сай құқық бұзушылар аз ... ... ... мен ... толығырақ қанағаттандырылады.
Талқылауда ерекше ролді арнайы заңгерлік ... бар, ... ... ... меңгерген жоғары заңдылық мәдениеті бар
адамдарға беріледі. Заңгерлердің ... ... ... көп
жағдайда құқықты түсіндіру жұмысының сапасы көрінеді, ... ... ... ... ... олардың ұйғарымдарының дәл іске
асырылуының қажет екендігін түсінеді.
Талқылаудың негізгі ...... ... ... ... ... талқылау – құқық нормаларының мәнін грамматикалық
тәсілде қолданып, оның мәнін (түпнұсқасын) ... ... ... ... қандай сөздерде, сөйлемдерде құқық ... ... ... және ... ... ... Ол үшін, жекелеген сөздердің маңызы ... ... ... ... бір – ... арсындағы байланыстар
белгіленеді. Содан кейін, норманы құрайтын сөйлемнің грамматикалық және
мәнді құрамы түсіндіріледі. ... ... ... ... атаулардың маңызын білуге арнайы тоқтау қажет. Дегенмен, заңда
кейбіреулеріне ерекше мән ... ... ... ... ... дәлелдемелер және тағы басқа). Ондай атауларды түсіндіру, көп
жағдайда, заңдардың ... және ... ...... актілерде
түсіндіріледі. Құқық нормаларын қолдану кезде, әр түрлі маңыздағы ... ... ... ... – шығармашылық органының өзімен
белгіленген шын мәнін білуі қажет. Онсыз заңды істерді теріс шешуге ... ... ...... ... аранайы атаулар кең
пайдаланылады, олар әр түрлі техника, ғылым, өнер ... ... ... түсіну үшін, сөздіктерге және мамандардың көмегіне сүйену
қажет.
2. Жүйелі талқылау дегеніміз құқық нормаларының ... ... ... ... ... және оның солармен байланысын
анықтау. Әрбір құқық нормалары, құқық жүйесінің бір ... және ... ... ... етеді.
Сондықтан, белгілі құқық нормаларының мазмұнын түсіну ... ... ... логикалық байланысын түсіну қажет. Ең алдымен, мазмұны
жағынан талқылайтын нормалармен байланысты талдау белгіленеді. Ойға ... ... ...... актіде (заңда, қаулыда, жарлықта және
тағы басқа), ол қандай орын алады. ... ол ... ... заң ... оның ... не болмаса басқа, үлкен заңдылық күші бар актіге ... көз ... ... Әр түрлі құқық салаларының нормаларымен
салыстырылуы мүмкін.
Құқық нормаларын қолданылатын органдар үшін, жүйелі ... ... бар. Ол ... ... ... ... қажетті жағдай жасайды.
Мысалы, арнайы әскери ... ... ... ... ... ... ... қолдану үшін, қандай тәртіп бұзылғанын белгілеу
қажет. Ол үшін, басқа ... ... ... ... оның ... көрсетілген. Жалпы алғанда, жүйелік талқылау қарым – қатынаспен бір –
біріне тәуелді, құқық нормаларымен ... ... ... ... Тарихи – саяси талдау – құқық нормаларының мақсатын ... ... ... ... тарихи жағдайларды ... ... ...... ... қажетті нәрсе, оның тереңге кететін
әлеуметтік ... және ... ... ... ... ... оның нақты
қабылданған жағдайын білу қажет. Мұндай жағдай, нормалардың әлеуметтік –
саяси мәнін ашып ... ... ... оның негізін адамгершілік
мазмұнын көрсетеді.
Тарихи – ... ... ... ... дәл және ... ... ... қолдану кезіндегі заңдылықтың бұзылуына тежеу болады.
Құқық нормаларын түсінуде ... ... ... ... ... ... ... талқылайтын құқық нормаларының мәнін дәл
және дұрыс түсінуге жағдай жасайды.
4. Құқық нормаларын талқылаудың нәтижелері. Құқық ... ... және ... талқылаулар.
Құқық нормаларының мазмұнын түсіну, олардың толық және дәл іске
асырылуына әкелуі міндетті. Талқылаудың нәтижесінде құқық нормалары ... ... және мәні ... ... ... ... – норманың мазмұнын терең түсіну, талқылаудың
нәтижесіндегі әр түрлі сенімсіздіктің жоқтығы.
Мағынаның белгілігі – ... ... ... бір, ... ... ... жол ... құқық нормаларының мазмұндарының
нақтылығы.
Талқылаудың нәтижелері, мәтіндегі нормалардың көрінісімен (заңның
сөзі) және оның шын мәнісіндегі мазмұндарының ... ... ... байланысты түрлерге бөлінеді.
Көбінесе, шын мәніндегі құқық нормаларының мәнін сөз арқылы
түсінуге болады, норманың анық ... ... сай ... ... ... ... – сөз ... – деп атайды. Сөзбе – сөз талқылауда, құқық
нормалары толығымен оның мәтінінің ... сай ... ... сөзі ... бір – ... дәл келеді).
Егер түсіну нәтижесінде, шын мәнісіндегі мазмұны оның мәтіндегі
көрінісінен кемдеу ... ... шек ... ... деп ... заңның рухы және заңның сөзі. Шектеуші тлқылауды, ... ... ... ... ... ... ... нормалардың шын мазмұны оның мәтінінде
кеңдеу болса, онда оны ... ... деп ... ... ... ... сөзіне кең. Бұған мысал ретінде Констетуцияның бабын айтуға болады,
онда соттар ... тек ... ...... ... ... шын мәніндегі заң атауының ... оның ... ... кең.
Сонымен, шектеу және тарату талқылаулары шын мәніндегі ... ... ... ... және нормативтік – құқықтық
баптың мәтінінде дәл жазылады.
Құқық нормаларын ресми және ресми емес, нормативті және ... ... ... ... ... ... ... көрсетілгендей, олардың
мазмұнының анықтығы, белгілігі толық еместігін байқаймыз. Ол әр ... ... ... ... заңмен таныстығының
жетімсіздігі, көп жағдайда құқық нормаларын түсіндіруге ... ... ... кездегі кездесетін іс жүзіндегі құқық ... ... ... ... ... ... ... құқық
нормаларын талқылау – түсіндіру және оларды дәл іске ... ... іс ... ... ... қолдану процесіндегі қателікті
жібермейді.
Құқық нормаларын түсіндіру – шын ... ... ... ... ... нұсқаулар не ұсыныстар.
Құқық нормаларын түсіндіретін субъектілерге байланысты, ... ... ... ... Ресми емес;
Ресми талқылау – құқық ... тек ... ... Ол норманы қабылдаған органдардың барлығының міндеті болып
табылады. ... ... ... актілерде жарияланады, яғни құзыретті
органдардың ... ... ... ... ... және тағы ... ... өздерінің көлемдеріне байланысты нормативті
және казуальді (жекелеген) болып екіге ... ...... ... не құқық нормаларын қолданатын
жеке адаммен органдардың ... ... ... ... ... ... ... нормаларымен барлық жағдайларға таратылады.
Соған сәйкес, оның талабын өмірде дұрыс, ... ... ... ... талқылауды, соны шығарған органның өзі беруі мүмкін. Ондай
талқылау аудентивтік мысалға, Президенттің өзі шығарған ... ... ... Сонымен қатар, нормаларды ресми талқылау, соны шығарған
органдардың ... ... ... ... жағдайда, оларға көрсетілген
нормаларды түсіндіруге арнайы өкілеттілік беріледі. Мысалы, заң ... ... сай ... ... ... өзі ... заңдарды
түсіндіру жөнінде тапсырма бере алады. Арнайы өкілеттіктерінің негізінде
министрліктер және ведомствалардың ... ... ... – құқықтық
нормаларды түсіндіруге құқықтары бар. Мысалы, Қаржы министірі өзі шығарған
мемлекеттік бюджетті ... ... ... ... қорын пайдалану
туралы түсінік береді.
Казуальді талқылау – нақты заңды істі ... ... ... ... ... беру. Ондай талқылаудың казуальді деп
айтылуы, ол тек сол ... ... ... ... ... ... тек сол уақытта керек, егер төменгі құқық қолданушы
органдардың ... ... ... іс ... дұрыс болмаса, заңға қайшы болса.
Сонымен бірге, олар сол ... ... ... ... үлгі ... және ... ... өзінің мазмұндары бойынша
соттық және әкімшілік талқылауға ... ...... ... ... ... ... нормаларын сот қызметінде дұрыс түсіну – оны біркелкі пайдалануды
қамтамасыз ... ... ... Сот ... ... сот
органдарына, сот процесінде туатын азаматтық және қылмыстық ... ... ... ... маңызы бар. Жоғарғы Сот ... ... ... ... және түсіндірілген құқық нормаларын қолданатын
органдармен, ... ... да ... ... ... талқылау – құқық нормаларының мәнін атқарушы және ... ... ... ... талқылау басқару, еңбек,
әлеуметтік қауіпсіздендіру және басқа мәселелерге арналады.
Өзіне берілген құзыреттеріне байланысты, жергілікті өзін - ... ... ... ... құқық нормаларына түсінік беруге
құқықтары бар, ... ... ... ... тек сол ... ... ... талқылауларды актілер нысанында, соған сай ... ... ... ... заңды күші, соны шығарған органдардың
өкілеттігіне байланысты. Ол актілерде, түсіндірулермен қатар, ... не ... ... болуы мүмкін. Осыларға байланысты
нормативтік актілерді дәлсіздік және ... ... ... іс ... ... жетілдіре түседі.
3.1 Құқықтық нормаларды талқылаудың ресми ... ... ... ... актілері (талғап – талғап
түсіндіру) – ... ... ... ... ... ... ... және дәлелдеу. Талдау және талғау ... олар ... заң ... кіретін нормативтік – құқықтық
актілермен бірігіп әрекет етеді.
Талдау талғаудың нәтижесін біріктіретін құрал – ... ... ... ... ... құқық нормаларын ресми түсіндірудің функцисын
орындайды, себебі, олар құзыретті органдардың құқықтық – ... ... ... емес ...... ... ... түсіндіру, міндетті
сиптта болмайды. Ол әрбір азаматтардан, не қоғамдық ұйғарымдардан шығады.
Ондай талқылаулар, ... ... ... ... не лауазым
иелеріне міндетті емес. Дегенмен, ресми емес талқылаулар, оларға өте үлкен
көмекті, ... ... іс ... ... ... Құқық
нормаларын дәл және дұрыс іске ... ... ... және ... ... ... ... өмірдегі негізі, олардың іс
жүзіндегі бағыты жөніндегі айтқандарының үлкен ... бар. ... ... ... жан – ... ... ... ықпал жасайды,
азаматтардың құқықтық танымның деңгейін көрсетеді заң талаптарының ... ... ... етіледі.
Құқық нормаларын ресми емес талқылаудың бір түрі – доктриналдық
(ғылыми) талқылау. Ол ... ...... ... ... ... берілетін түсініктемелерде, ғылыми жұмыстарда,
мақалаларда, лекцияларда беріледі.
Доктриналдық түсіндіру, құқық нормаларының мазмұнын және оларды ... ... олар ... және ... ... ... білгендікке, қоғамдық өмірді ұйымдастырудағы құқықтың роліне, ... ... ... ... ... ... ... құқықтық шығармашылығын жетілдіруге және құқықты қолдану
қызметіне, оларды ... ... ... ... сәйкес келтіруге
көмектеседі.
3.2 Құқықтық нормалардағы заңды айғақтар.
Құқық тоқтататын (үй-жайды сату нәтижесіңде ... ... ... сатып алушының меншік құкығы пайда болады, сатушы ол құқықтан
айырылады).
Құқық ... (үй ... ... ... қатынастардың
объектісі өзгереді, соған сәйкес құқықтары мен міндеттері де өзгереді).
Занды айғақтар ерік белгісіне ... да ... Оған ... (шарт, заңды бұзу, мұра қалдыру; т.с.с). Әрекеттер өздері ... ... ... ... бөлінеді. Мысалы, адамдардың әскери қызметте болуы,
некеде тұруы, т.с.с. заңда ... ... ... ... табылады. Заңды
айғақтарға оқиғалар да жатуы мумкін. Олар — жер ... өрт, ... ... ... әрине, мұндай мән-жайлар тек ... ... ... ... жатады.
Жалпы алғанда әрекеттер дегеніміз адамдардың ерік ықтиярларын білдіретін
жүріс-тұрыстық, ... ... ... ... күнделікті
болмысында қаншалықты мөлшер өлшеусіз, ... ... ... ... ... бола тұрса да заң сол актілердің белгілі
бөлігімен ғана заңдық ... ... ... ... тек қана осы ... ... ... ғана заң
мағынасындағы әрекеттер болады яғни құқықтық әрекеттер болады.
Мұндай әрекеттер занды яғни кұқықтық ... сай ... ... және ... ... ... Олар құқықтык талаптарға сай
келмейді, оларды бұзады.
Заңды әрекеттер өз ... ... акт және ... ... деп бөлінеді.
Заңдық актілер нақты кұкықтык нәтижелерге қол жеткізу мақсатында
атқарылған ... ... ... ... ... шартына
отыру, некелесу жөне т.б).
Заңды қылық — өздерінің алдына кұкықтық ... ... ... ... болатын, субъектісінің ерік ықтияры мен ниетінен
тысқары болып келетін ... ... ... ... занды іс-
әрекеттер. Мысалы, әдеби шығарманы немесе өнер табудағы шығарма, туынды
шығармашылық актісі болып ... ... ... ... жазушының,
ақынның, ғалымның авторлық құқығы пайда болады.
Заңды актілер де және занды қылықтар да ... ... ... ... салдардың туыңдысына сол әрекеттер жеткілікті болатын болса).
Сонымен қатар нәтижелі болуы мүмкін (егер де ... ... сол ... өзі ... тек ... нәтижелері болатын
болса). Мысалы, ақшаны қарызға беру фактісінің өзі қарыз алушының алған
қарызын ... ... ету ... ... Сот шешімінің заңдық
салдары оны дайындау мен жазып шығудағы әрекеттерден туындамайды. ... ... ... акт ... күшінен туындайды. Сондай-ақ авторлық
құқық әдеби, живописьтік және т.б. ой ... ... ... ... ғана ... пайда болады, алдыңғы және соңғы жағдайда да іс-әрекеттің
нәтижесінде туындап отыр.
Заңдық салдар заңсыз іс-әрекеттердің де ... ... ... тергеу органдарының қылмысты ашуы, оны табу, білу туралы
міндеттерін ... ... және ... да ... ... корғау органдарына беру құқығы және т.б. туындайды.
Заңсыз іс-әрекеттер құқық бұзушылық (қылмыс жөне теріс ... ... және ... ... құқыққа қарсы іс-әрекеттер ... Осы ... ... айырмашылыкқа келер болсақ: құқық
бұзушылық басқа да ... ... ... бірге заң алдыңда жауапты
болу қатынастарында (қылмыстык, әкімшілік және т.б.), ал объективті түрдегі
кұқыққа карсы ... заң ... ... ... ... ... ... ойнап жүріп көршілерінің кора-қопсысын от қойып
өртеп алғаны үшін қылмыстык ... ... ... ... ... ... қатынастар туындамайды. Бірақ оның әрекеті азаматтык-
құқықтық қатынастардың пайда болуына негіз ... зиян ... ... ... ... ету ... туындайды.
Құқықтық оқиғалар яғни белгілі бір ... ... ... ... көпшілігі табиғатта кездесетін, адамның ... ... ... ... ... ... жер ... су тасқыны және басқада табиғат апаттары,
мерзімінің өтіп ... заң ... ... ... адамның қартайып барып
өмірден озуы және тағы сондай ... ... ... ... деп ... ... оқиғалар салыстырмалы да болуы мүмкін, яғни ... ... ... адамдардың теріс қылықтары ... ... ... ... ... қаза ... ... оның
мүлкін жойып жіберу тек табиғат апатының салдарынан ғана болуы мүмкін ... ... ... мінезі жүріс-тұрыс актісінің салдары да болуы мүмкін
ғой (өлтіру, ... Егер де ... ... ... ... ... туындатса, яғни кінәлілердің ерік-ықтиярлы
әрекеттерімен ... ... ... ... онда
кауіпсіздендіру шарты жағдайының туындауы жаңағы ... ... ... тек ... ... ғана (өлуінің, мүліктің жойылуының)
салдары болады, яғни дәл ... ... ... ... туындатқан
себептеріне қарамастан-ақ пайда болады.
Занды фактілердің ... ... ... ... кұқықтық жай-күй,
ахуал яғни созылмалы жағдай, ... ... ... орнын,
басқалармен анық қатынастарын білдіретін және т.т. (азаматтылық, некелік,
ауру-сырқаулылығы, еңбек ...... ... ... ... және заңсыз
әрекеттердің нәтижесі де болуы мүмкін (некеде тұруы немесе іздеуде болуы).
Сондай-ақ ... да ... ... ... ... катынастардың туындауы, өзгеруі немесе тоқтатылуына жиі реттерде
бір ғана ... ... ... ... ... ... ... да кездеседі. Оның үстіне олар әр алуан ... ... да ... ... ... ... құрам деп атайды. Мысалы,
кәрілігі бойынша зейнетақы алуға құқылы болу үшін: белгілі ... ... ... ... ... ... стажы болуы (құкықтық
ахуалы, жай-күйі) және құқық ... бар ... ... шешімі
(зандық акт) болулары қажет. Тұлғаны депутаттыққа кандидат ретіңде тіркеу
үшін заң ... ... оны ... ... етіп ... осыны
дәлелдейтін және тиісті түрде жазылып толтырылған құжат, кандидаттыққа
ұсынылуын білдіретін ... ... ... қойылған парақтардың
болуы, сол тұлғаның жазбаша түрдегі келісімі, құқыққа ... бар ... ... ... ... ... оқу орнының студенті болу үшін
орта мектепті тәмамдағаны ... ... ... ... мекемесінің анықтамасы, жеке басын куәландыратын төлқұжаты немесе
куәлігі, арызы, оқу орнына түсудегі емтихандарды тапсыру парақшасы және ... ... ... ... бұйрық болуы қажет.
Құқықтық қатынастар ... ... ... не болмаса белгілі
өмір
жағдайларына байланысты жойылады. Мысалы, шын мәнінде ... ... ... шақырылушының әскери қызметтегі құқықтық қатынастарға
түсуге негіз болады, одан ... ... ... қатынастарды
тоқтатады. Кәмелеттік жасқа келу құқықтық қатынастарды ... ... ... ... ... органдарын сайлауға қатынасады.
Баланың тууына байланысты, ерлі- зайыптылардың оны ... ... ... айғақтар құқық нормаларымен байланысты құқықтық ... ... ... не ... жойылуы жөніндегі айқын өмір жағдайлары.
Заңды айғақтар, құқық нормаларының болжамымен құрылады. Заңды ... ... ... ... ... алдын ала көрсетілген негізіне
байланысты, ... ... ... ... ... болады.
Заңды айғақтардың, қоғамдық қатынастарды реттеуге іс ... ... бар. ... айғақтардың барлығы не болмаса жоқтығына байланысты,
белгілі ... ... мен ... белгіленеді. Соған байланысты,
заңгердің жұмысындағы жан-жақты тексеру және ... ... ... ... ... бар. Ол ... ... қатынас бар екенін
белгілейді, оның ... ... ... мен ... ... Мысалы, қылмыс жасау қылмыс жасаған адаммен жауапты ... ... сот) ... ... ... ... туғызған
заңды айғақтарды дәлелдейді. Тергеуші, сот, белгілі адаммен ... дәл ... ... ... ... ол ... ... болуына негіз болады.
Заңды айғақтар, олардың жекелеген субьектілернінің еріктеріне
байланысты екі ... ... ... және қимыл (әрекет).
Оқиға- адамның еркінен тәуелсіз өтетін заңды фактілер (деректер туу не
адамның өлімі, кәмелеттік жасқа толу, сұрапыл құбылыс).
Қимыл ... ... ... ... байланысты заңды
фактілер. Заңдылық жағынан көзқарас ... ... ... ... сай және ... сай еместік (құқық бұзушы) болып екіге бөлінеді.
Құқыққа сай әрекеттерге-құқық ... ... ала ... ... ... мен ... міндеттерінің пайда болуы жөніндегі
өзіне тартатын, ... ... ... құқыққа сай әректтер заңды
актілерге және заңды қылықтарға бөлінеді.
Заңды актілер-белгілі құқықтық ... ... ... ... ... сай әрекеттер. Мысалы, ... алу сату ... ... іс ... ... ... Әлеуметтік қамтамасыз ету
органдарының зейнетақы тағайындау туралы шешімін айтуға болады. Бірінші
жағдайда, мүліктік ... ... ... ... ... ... ... зейнетақылық қатынастар пайда болады.
Заңды қылықтар құқықтық қатынастардың пайда болуына, өзгеруіне не
болмаса жойылуына арнайы бағытталмаған, ... ... ... ... ... ... әрекеттер. Мысалы, азамат газетке бір көкейтесті мәселе
жөнінде хат жазады. Газетке мақала шыққаннан ... хат ... ... ... ... ... ол ... ондай мақсат қоймаған болатын.
Құқықтық емес әрекеттер (құқық бұзушылар) құқықтық нормалардың талабына
қарсы келетін заңды айғақтар. ... емес ... ... құқықтық тәртіпті бұзады. Барлық құқық бұзушылық қылмыс және
қылық ... ... ... Қылмысқа қылмыстық құқық бұзушылық ... ... ... және ... ... бөлінеді
Құқықтық мәртөбе (статус) белгілі адамдардың және ұйымдардың құқықтары
мен ... ... ... ... ... шет ... ... лауазымды адамдар, заңды тұлғалар).
Заңды тұлға өз алдына мүлік болады, құқықтық қабілеттілік берілген, өз
атына мүліктік құқығы бар және міндеттер атқарады, ... ... ... ... ... ... бола ... банкте есеп ашады, өзінің мөрі
болады.
Мүліктік және азаматтық құқықтық қатынастардың субьекетісі бола алады.
Заңды айғақтар және ... ... ... ... және күнделікті
өмірде адам көптеген әртүрлі анық айғақтармен қоршалған, олар әртүрлі
бағамен ... ие. ... ... ... ... ... - ... нормалар тұрғысынан болады.
Заңды айғақтар оқып білудегі ғылыми бағалылықтың іс жүзіндегі мәні
сонда, олар ... ... ... оған “күш” береді, содан
кейін, ... ... ... ... ... ... ... Құқықтық
қатынастардың болуы үшін, әдеттегідей тек құқықтық қатынастарды ... ... ... ... ... ортақ-заңмен
белгіленген заңды айғақтар жатыр. ... ... оны ... не ... ... ... және ... нормаларының болжамымен
қамтылады.
Заңды айғақтар ... ... ... ... ... ... ... бағасы өзгеріп отырады. Мысалы, біраз уақыт бұрын мекемелерді
басқарушылардың ... ... ... ... ... кейбір кездерде қылмыстық жауапқа да тартуға болатын.
Бір кездерде, құқықтық қатынастар бір ғана, заңды айғаққа ... ... ... ... ... ... ... Ондай жиынтық,
не заңды айғақтар жүйесі, заңды құрам деп ... ... ... ... айғақтардың арасындағы қарым-қатынастар, тұтас заңды
құрамның құқықтық қатынастарының ... ... ... ретінде қажеттігін
белгілейді. Бірен-саран айғақтар белгілі адамға субьективтік құқықпен заңды
міндеттер туғызбайды., тек ондай ... ... ... , ... ... ... ... болса ғана, шындыққа айналады. Олар өздерінің
жиынтығы мен белгілі құқықтық ... ... ... қажетті негіз
бола алады. Мысалы, жоғарғы оқу орнының студенті болу ... ... ... ... ... орта ... ... туралы құжат тапсыру,
ректордың бұйрығымен конкурсқа байланысты оқуға ... ... ... заңды айғақтар бір-бірімен қисынға сәйкестілікте
және қарым-қатынаста болады. Тек, сондай байланыстылық түрде ғана, құқықтық
қатынастардың ... ... ... негізі болады. Олардың бірінің жоқ
болуы, барлық заңды құрамды бұзады және сондықтан оның ... ... ... ... ... ... яғни заңда көрсетілген
заңды айғақтарға дейін болады. Заңды ... ... ... заң ... істердің айғақтарға сай толық ... ... ... ... сүйенуін талапетеді. Субьектілерге
игілік жасау және ... ... әр ... ... ... ... ... заңды айғақтар, ресми құжаттармен расталады:
куәліктермен, паспортпен (төлқұжатпен), ... ... ... ... сол не басқа құжаттардың дұрыстығы ... ... ... ... ... тексеріс жүргізуге құқығы бар.
Заңды айғақтарды толық зерттеуге және ... ... ... іс
жүзінде, көмек беру үшін, оларды ғылыми түрде жіктеу қажет, оның негізіне
ерікті ... ... Сол ... сай екі ... бөлінеді: әрекет және
оқиға.
Құқықтық қатынас әр түрлі ... ... ... ... байланысты мемлекет құқық , әкімшілік құқық , азаматтық құқық,
отбасы-құқығы, қылмыстық құқық және басқа да салалық ... ... ... ... ретінде, адамның еркімен байланысты болады.
Жекелеген құқық салалары қандай ... ... ... ... тән ... ... көрсетеді. Әрине, қоғам тек қоғамға
пайдалыәрекеттерді ... ... ... олар ... ... тек ... сай тәртіптерін реттейді. Қоғамға зиян келтіретін
әрекеттердіқоғамға, қауіпті деп жариялап тыйым салынады.
Заңды айғақтар туғызатын оқиғалар, адамның ... ... ... ... Олар табиғаттың құбылысы ретінде болады, табиғи
күштің нәтижесі ретінде көрінеді: жай түсу, жер сілкінісі, судың ... ... ... бәрі ... ... ... ... тек қоғамдық
қатынастарға ықпалын тигізетін құқықтан алдын ала көрсетілгендері ғана
жатады. ... ... ... және ... ... ... ... дәл келеді және бірдей болып көрінуі мүмкін. ... ... ... ма, не ... ... ме, білу ... ... қажет. Мысалы, кенеттен ... ... ... өрт ... (от қою), ... күштің әсері (жай түсуі) болуы мүмкін, сонда
ғана оқиға болып есептеледі.
Оқиға мен әрекет ... ... ... ... ... ... бөлініп
шығады (хал-жәй). Олардың ерекшелігі сонда, олар ... ... ... ... де ... мүмкін. Мысалы, адамдардың бір-бірімен ... ... ... шын мәнісіндегі, некелік қатынаста болуы, сот
арқылы әке болуды мойындаудың негізі бола алады.
Заңды айғақтардың бірінші түрі ... өз ... ... сай ... сай еместік болып екіге бөлінеді. Құқыққа сай ... ... ... көп ... ... және ... қатынастардың пайда
болуына, өзгеруіне, не болмауына ықпал етеді. Олар ... ... ... ... Ондай әрекеттерді адамдардың заңды нәтиже
туғызу үшін мақсатпен, не болмаса мақсатсыз ... ... ... әрекеттерекіге бөлінеді: заңды актілер және қылықтар.
Заңды актілер құқық нормаларында ... ... жету ... адамдардың заңды әрекеттері. Заңды актілер арнайы мақсатпен,
заңды нәтиже шығару үшін, ... ... бөлу ... не ... ... жүктеу үшін жасалады. ... ... ... ... үшін ... мен ... сыйлық беру туралы бұйрығын
айтуға болады.
Заңды қылықтарды жасаған кезде, ешкімде белгілі ... ... ... ... ... ... ... қабілетімен іс
жүзіндегі нәтижеге ие болу.
Құқықтық қатынастардың теориясын ... ... ... оның ... ... ... ... еске түсіруіміз қажет. Ол үшін
бұрынғы, талданған ... ... ... пайда болуына және
іске асырылуы тұрғысынан ... ... ... жөн, ... ... қатынастардың мазмұнын оның әлеуметтік құқықтық бағытын дәл және
тереңірек білуге мүмкіндік болады.
Құқықтық қатынастардың алғы ... ... ... ... ... құқыққа иелік (правосубьектность) жатады. Тек қана, үш алғы шарттар
болғанда ғана құқықтық ... ... ... және қызмет жасайды.
Құқықтық қатынастардың пайда болуын және қозғалу ... ... ... ... болады. Мысалы, белгілі адам ауылды жерден үй
сатып алуды шешті. Ол адам өзінің шешімін құқықтық ... ... тыс ... ала ма, яғни ... азаматтық құқық нормаларынсыз сатып алуға
мүмкіндігі бар ма, сондай ... ... ма, не ... ба ... ... ... ... үйдің иесі болу үшін үш шартты орындауы
қажет:
1) сатып алушы және ... ... ... және ... ... ;
2) белгілі адамның үйді сатып алуы құқық нормаларына сай ... ... ... алушы сатып алу-сату келісімі бойынша сатушыға ақша төлеп, келісім
өз мәнінде ... ... Тек, ... талаптар орындалса ғана,
құқықтық қатынастар пайда болып, өзінің мақсатын орындайды сатып ... өз ... ... ал ... үй үшін ... ... ақшасын алады.
Қорытынды.
Сонымен, шектеу және тарату талқылаулары шын ... ... ... ... сәкестендіреді және нормативтік – ... ... дәл ... ... ... және ... ... нормативті және казуальді
талқылау. Заңға қосымша актілер.
Құқық нормаларын түсінуде, жоғарыда көрсетілгендей, олардың
мазмұнының анықтығы, ... ... ... ... Ол әр түрлі
себептермен түсіндіріледі. Мысалы, азаматтардың ... ... көп ... ... ... ... қиындық туғызады,
мысалға кейбір кездегі кездесетін іс жүзіндегі ... ... ... ... ... ... ... жататындар құқық
нормаларын талқылау – түсіндіру және оларды дәл іске асыруды ... іс ... ... ... ... ... ... талқылау құқық нормаларын дұрыс және біркелкі түсінуді және
қолдануды қамтамасыз етеді. ... ... ... ... құрылымын қалаптастырады. Бірақ ол элементтердің болуы, тізілу қатары,
бағыты, ... ... ... түріне байланысты. Құрылымы жөнінде
құқықтық нормалар екі ... ... ... ... ... және ... ... заңды нормаларда элементтердің мазмұны норманың
кіріспесінде немесе бірінші ... ... ... ... ... ... ... заңында норманың элементтері 1 – бабында
көрсетілген.
Қазақстан тәуелсіздікке қолы ... ... ... құру
кезінде құқықтың даму процесі басталып, аяқталмаған жағдайда нормативтік
актілердің дамуын жан – жақты зерттеп жақсы ... ... ... бар.
Көрсетілген құқық пен мемлекет қоғамның эканомикалық, әлеуметтік
даму процесін, жеке және заңды тұлғалардың қарым – ... ... үшін ... ... Бұл ... ... Сондықтан құқықтың
қоғамда қалыптасуы үш бағытта ... ... ... ... да
осы үш бағытта дамуды:
- қоғамда өмірге ... ... ... реттеп, басқару үшін
құқықтық нормалар қабылданып, қызмет жасауды;
- қоғамның объективтік даму ... ... ... ... басқару
үшін алдын – ала нормативтік актілерді дайындау;
- қоғамның өткен дәуірін ғылыми тұрғыдан ... ... ... жасап, құқықтық нормалардың сапасын жақсарту.
Құқықтық нормалар ... ... - ... қажеттіліктері
арқылы өмірге келіп құқықты қалыптастырады. Құқықтық кек ...... даму ... ... мен ... ... адамдардың және заңды тұлғалардың қарым – қатынастарын да реттеп,
басқарып ... ... ... ... ... даму ... жақсы дұрыс түсінуін – объективтік құқық дейді. Ал ... ... ... ... ... – субъективтік
құқық дейді.
Бұл екі процестің ... ... ... бір – біріне
тәуелділік, іс - әрекетінде бірлестік болады. Бұларсыз объективтік және
субъективтік ... ... ... ... Сондықтан мемлекет бұл
процестің бір жақты дамуына жол бермеуіне ... ... ... ... ... нұсқау. Ол – жалпыға міндетті, мемлекеттің
атынан баянды етілген, қоғамдық ... ... ... Оған ... тән. Құқықтық норма ең маңызды қоғам, тұлға үшін өте қажет қоғамдық
қатынастарды бейнелейді. Құқықтық нормада қоғам, ... үшін ... ... ... ... ... да ... Заң
бұзушылық қоғамға, тұлғаға шексіз зиян келтіруі мүмкін. Құқықтық норма
осындай іс - ... де, ... ... ... ... ...... қоғамдық қатынастардың үлгісі (моделі) болып саналады. Үлгі – ... ... ... – құлықтың бейнесі болуы мүмкін. Тұлға өзіне жүктелген
міндетті қалтқысыз орындаса, ол оң ... ... Егер адам заң ... ... ... ... ... норманың жалпыға бірдей сипаты бар. Құқықтық
нормада нақтылы, жеке субъектілер ... Ол ... ... ... ... құқықтық норманың талабына бағыну
қажет. Мемлекет, қоғамдық бірлестіктер, жеке адам заң нормасының талабын
мүлтіксіз ... ... ... Заң нормасының талабын өз еркімен
орындамаса, оны бұзған ... ... ... ... шаралары
қолданылады. Демек, заң нормасын мемлекет қорғайды.
Заң нормаларды қоғамдық қатынастарды реттеу, жолға салу ... үшін ... ... өзі ... ... ... ... қоғамдық қатынастарды реттеу үшін оған қатысушыларға ерік берудің өзі
– ақ жеткілікті деп айта ... ... ... ... 1993 28 қаңтар.
2. Қазақстан Республикасының Конституциясы, 1995 30 ... ... ... ... ... ... Декларациясы". 25 қазан,
1990 ж.
4.Зиманов С.З. Конституция и Парламент Республики Қазахстан - Алматы: ... ... ... ... ... ... ... Қазақ КСР
Жоғарғы Кеңесінің Жаршысы. 1990.№44.
6. Қазақстан Республикасы конституциялық заңы «Қазақстан ... және оның ... ... ... 16 ... 1995, ... 6 мамырдағы өзгерістері мен толықтыруларымен қоса Парламент Жаршысы,
1995. №10; 1999. №5; 2008№8.
7.Қазақстан Республикасы конституциялық заңы ... ... ... 26 ... 1995, 1999 жылғы 6 мамырдағы өзгерістері
мен толықтыруларымен қоса Парламент Жаршысы,1995. №12; 1999. №5.
8.Қазақстан ... ... заңы ... ... ... 18 ... 1995, 1999 ... 6 мамырдағы өзгерістері мен
толықтыруларымен қоса Парламент Жаршысы,1995.№12; 1999.№5.
9.Ашитов З.О. Права суверенного Казахстана. ... ... Т. ... жєне ... ... ... 2001.
11. Байжанова Г.Т., Әділбекова Қ.Қ. Мемлекет және ... ... ... ... біліміне арналған дәрістер жинағы. Қарағанды, 2003.
12.Баянов Е. Мемлекет және құқық ... ... ... Д.А. ... және ... ... Алматы 2005.
14. Венгеров А.Б. Теория государства и права. Москва, 1996
15.Есімқұлов С.Т. Мемлекет және құқық теориясы. Шымкент 2006.
16.Жоламан Қ.Д., ... А.К., ... А.Н. ... және ... ... ... А.С., Сапарғалиев Ғ.С. Мемлекет және ... ... ... А.И. ... государства и права. Вопросы и ... С.А. ... ... ... и ... ... В.В. Общая теория права и государства. Москва, 1996.
21.Лазарев В.В., Липень С.В. Теория государства и права. Москва, 1998.
22.Малько А.В. ... ... и ... в ... и ... ... М.Н. Теория государства и права. Москва,1996 , 1998.
24.Сапаралиев Ғ Қазақстан ... ... ... Алматы
1998.
25. Сапаргалиев Г., Мухамеджанов Э., Жанузакова Л., ... Р. ... в ... ... Алматы: 2000.
26. Шайкенова С. Реализаңия принципа незаңисимости судей в ... ... ... и ... - 2001.
27. Шайкенов Н.А. Правовое обеспечение ... ... ...

Пән: Құқық, Криминалистика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 71 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Құқықтық норманың түсінігі, түрлері, құрылымы41 бет
"Экологиялық нормалау түрлері."6 бет
«Мұнай өңдеу және мұнай химия өнеркәсібіндегі зауытының санитарлық нормасы ».13 бет
Іс қағаздарын жүргізудің нормативтік базасы8 бет
Айналым қаржысын нормалау әдістері. Айналым қаржыны тиімді қолдану жолдары10 бет
Алаш орданың саяси-құқықтық нормалары14 бет
Аудит стандарттары және аудиторлардың этикалық нормалары10 бет
Аудиттің постулаттары, стандарттары және нормалары. ХАС сәйкес аудитті жоспарлау32 бет
Ауыз судың нормалық стандарты4 бет
Ауылшаруашылық тұрғындарының құқықтық нормаларының түсінігі20 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь