Нарықтың әлеуметтік – экономикалық мазмұны

Жоспар:

Кіріспе

1. Нарықтың әлеуметтік . экономикалық мазмұны ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..4
1. 1. Нарықтың мәні мен негізгі қызметтері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .4
1. 2. Нарық тауарлы . ақша қатынасы түрі ретінде ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .8
1. 3. Нарықтың инфрақұрылымының рөлі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..15

2. Қазақстандағы нарықтың даму тарихы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .16
2. 1. Нарықтық механизмдегі сұраным мен ұсыным ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .16
2. 2. Бәсеке . нарықтық механизмнің басты элементі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...19
2. 3. Нарықтық экономикадағы мемлекеттің экономикалық қызметі ... ... ... ... ... ..21

3. Қазақстан Республикасындағы экономиканың негізгі проблемалары мен оларды шешу жолдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...25

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..28

Пайдаланған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..29
Кіріспе

Нарық — тауар өндірісі мен айналым заңдары бойынша ұйымдастырылатын, айырбасты сипаттайтын тауар қатынастарының жиынтығын білдіреді. Басқаша айтқанда, нарық — нақты тауар сатушылар мен оны сатып алушылардың басын қосатын кез келген институт немесе механизм.
Әкімшілдік - әміршілдік жүйенің ұзақ жылдарға созылған үстемдігінен кейін нарық механизмін түсіну оңай емес. Әлі күнге дейін халықтың санасында нарық экономикасындағы еркіншілдік, оған тән қанаудың қатал жүйесімен, жаппай жұмыссыздық пен еңбекшілердің әлеуметтік қорғансыздығымен сипатталатын ұғым ретінде орныққан. Алайда батыс елдердің тәжірибесі нарыққа өту халықтың әл-ауқатының көтерілуіне экономиканың тиімділігі мен бір қалыптылығын сақтауға ғылымның, білімнің және мәдениеттің көркеюіне жағдай жасайтынын дәлелдеп отыр. Нарықтық қатынастарға өту ынталық пен кәсіпкерліктің еркіндік алуына, тауар өндірушілердің экономикалық дербестігін қамтамасыз етуге, өндірісті тұтынушылардың сұранымына бағыттауға жағдай жасау. Нарық біздің елде терең зерттелмеген, сондықтан нарықтың маңызы мен орны туралы көзқарастар бірнеше. Ол көзқарастарға ортақ нәрсе – ол нарықты өндірістік емес, айырбастың категориясы, нарықтық қатынастардың субъектісі - өндірушілер мен тұтынушылар емес, сатушылар мен сатып алушылар деп көрсетілуі. Нарықсыз іс жүзінде қоғамдық өндірістің екі нақты қатысушыларының арасындағы қандай да болмасын технологиялық байланыстың қаншалықты өзара тиімді болатынын анықтау мүмкін емес. Нарықтың маңызды қызметтерінің бірі – оның ұдайы өндіріс процесінің үздіксіздігін және тиімділігін қамтамасыз етудегі реттеуші ролі. Нарықтың реттеуші ролінің тікелей әкімшілікпен алмастырылуы экономикалық жүйенің тоқырауына өндіріс құрылымдарының үйлеспеуіне тапшылықтың пайда болуына адамдардың экономикалық өсудің қозғаушы күші ретінде ролінің жоғалуына әкеп соқтырады. Қазіргі замандағы нарық теориясы еркін нарықты және экономикаға мемлекеттің араласпауын жақтайтындарды либерализм, ал оның қазіргі заманғы жақтастарын неолиберализм деп атайды, бұл бірінші бағыты болып келеді. Ал екінші бағытының өкілдері экономикаға мемлекеттің белсенді түрде араласуын жақтайды. Бұл идеяларды алғашқы рет жақтаушылардың бірі ағылшынның атақты экономисі, қоғам қайраткері Дж. М. Кейнс (1883-1946) болды. Оның пікірінің қалыптасуына 1929-1933 жылдары болған дүниежүзілік экономикалық дағдарыс түрткі болды.
Курстық жұмыстың мақсаты: Нарықтық экономиканың қызмет ету механизмі мен нарықтық қатынастар жайлы оқып білу.
Курстық жұмыстың құрылымы: Жоспар, кіріспе, үш тараудан, қорытындыдан және пайдаланған әдебиеттер тізімінен тұрады.
Пайдаланған әдебиеттер тізімі

1. «Нарықтық экономика негіздері» Жүнісов Б. А., Мәмбетов Ұ., Байжұманов Б., Алматы қаласы, 1994 жыл;
2. «Экономикалық теория», Мәуленов С., Бекмолдин С., Құдайбергенов Е., Алматы 2003 жыл;
3. «Экономикалық теория негіздері», Осипова Г. М., Алматы, 2002 жыл;
4. «Экономикалық теория», Я. Әубакіров, Б. Байжұманов, Алматы, 1999 жыл;
5. «Жалпы экономикалық теория» Шеденов Ө. Қ., Жүнісов Б. А., Байжомартов У. С., Ақтөбе, 2004 жыл;
6. «Экономикалық теория негіздері» Байжомартов У. С., Ақтөбе, 1995 жыл;
7. «Студенттерге арналған экономикалық теория» Борисов Е. Ф., 1997 жыл;
8. «Қазақстандағы экономиканың тарихи дамуы» Қабдиев, Алматы, 1997 жыл;
9. «Экономика» Мамыров Н. К., Алматы, 1997 жыл;
10. «Экономикалық теория негіздері» Крымова В. П., Алматы, 1996 жыл;
11. «Экономика негіздері» Құрманбаев С. К., Алматы, 2000 жыл;
12. «Экономикалық теория» курс кітабы Булатова А. С., 1997 жыл.
        
        Жоспар:
Кіріспе
1. ... ...... 1. ... мәні мен ... 2. ... тауарлы – ақша ... ... 3. ... ... ... ... ... 1. ... ... ... ... 2. Бәсеке – ... ... ... 3. ... ... мемлекеттің экономикалық
қызметі......................21
3. Қазақстан Республикасындағы ... ... ... мен оларды
шешу
жолдары.....................................................................
..........................25
Қорытынды...................................................................
...............................................28
Пайдаланған ...... ... мен ... ... ... ұйымдастырылатын,
айырбасты сипаттайтын тауар қатынастарының жиынтығын білдіреді. Басқаша
айтқанда, нарық — нақты тауар сатушылар мен оны ... ... ... кез ... ... ... ... - әміршілдік жүйенің ұзақ жылдарға созылған үстемдігінен
кейін нарық механизмін түсіну оңай емес. Әлі күнге дейін ... ... ... ... оған тән ... қатал жүйесімен,
жаппай жұмыссыздық пен ... ... ... ұғым ... ... ... батыс елдердің тәжірибесі
нарыққа өту халықтың әл-ауқатының көтерілуіне экономиканың тиімділігі ... ... ... ... ... және ... көркеюіне
жағдай жасайтынын дәлелдеп отыр. ... ... өту ... ... ... ... тауар өндірушілердің экономикалық
дербестігін қамтамасыз ... ... ... ... ... ... Нарық біздің елде терең зерттелмеген, сондықтан
нарықтың маңызы мен орны туралы көзқарастар бірнеше. Ол көзқарастарға ... – ол ... ... ... айырбастың категориясы, нарықтық
қатынастардың субъектісі - өндірушілер мен тұтынушылар емес, сатушылар мен
сатып алушылар деп ... ... іс ... ... ... ... ... арасындағы қандай да ... ... ... ... ... болатынын анықтау мүмкін емес. Нарықтың
маңызды қызметтерінің бірі – оның ұдайы ... ... ... тиімділігін қамтамасыз етудегі реттеуші ролі. Нарықтың реттеуші
ролінің тікелей әкімшілікпен ... ... ... ... ... ... ... пайда болуына адамдардың
экономикалық өсудің ... күші ... ... ... әкеп соқтырады.
Қазіргі замандағы нарық теориясы еркін нарықты және экономикаға мемлекеттің
араласпауын жақтайтындарды либерализм, ал оның ... ... ... деп ... бұл ... бағыты болып келеді. Ал екінші
бағытының өкілдері экономикаға мемлекеттің белсенді ... ... Бұл ... алғашқы рет жақтаушылардың бірі ағылшынның атақты
экономисі, ... ... Дж. М. ... (1883-1946) болды. Оның пікірінің
қалыптасуына 1929-1933 жылдары болған ... ... ... болды.
Курстық жұмыстың мақсаты: Нарықтық экономиканың қызмет ету механизмі
мен нарықтық қатынастар жайлы оқып ... ... ... ... ... үш ... ... пайдаланған әдебиеттер тізімінен тұрады.
1. Нарықтың әлеуметтік – экономикалық ... 1. ... мәні мен ... ... қоғамдық тұтынушылар мен өндірушілерді байланыстырудың тиімді
механизмі ретінде әлемдік ... ұлы ... бірі деп ... ... ... инженериямен, электроникамен және адамзаттың
басқа ұжымдық даналығының шыңымен теңеуге болады. Бірақ, ... ... пен ... ... өмір сүре ... Ал ... алуан түрлі формалары мен әр түрлі ... ... ... ... ... өндіріс экономикалық жағынан әлсіз, өмір сүруге қабілеті
жоқ шаруашылықтардан ... оның ... ... тиімді жұмыс жасайтын
болашағынан үміт күттіретін қолайлы жағдай жасайды. Бұдан біз ... ... ... бірліктерін іріктеуден демократиялық механизмі
және ең әділетті төрешісі екенін көріп отырмыз.
Сонымен қатар нарықтық механизм ... ... оның ... ... бар. Оның жағымсыз жақтарына әлеуметтік жіктелу, әлсіздерге, әсіресе
банкротқа ұшырағандарға деген мейірімсіздік, ... ... ... бірыңғай сұранымға ғана бағдарлап, нарық орны толмайтын табиғат
ресурстарын және қоршаған ортаны ... ... ... ... қоғам атынан адамдардың дұрыс экологиялық жағдайда өмір ... ... ... ... ... ... ... таза нарықтық экономика адамның еңбек ету, білім алу,
табыс табу сияқты әлеуметтік-экономикалық құқықтарына кепілдік ... ... ... ... ... ... ... қажет етеді.
Мемлекет бағаны реттеу, ... ... ... ... ... ... ... есебінен жұмысшыларды қайта мамандандыру, оларға жәрдем
ақша бөлу және халықты әлеуметтік қамту жүйесі арқылы нарықтық экономиканың
қысымын жұмсартады. ... ... ... ... қоғамда тұрақты
саяси-әлеуметтік ахуалда ұстап тұру мүмкін емес.
Нарықтық механизм ғылым мен техника жетістіктерін, еңбек ресурстарын,
еңбекті ұйымдастырудың жаңа ... ... ... ... Бірақ
көп қаржы мен уақытты қажет ететін оның жаңа ... ... ... асыруды, өндірісте терең құрылымдық өзгерістер жасауды
қамтамасыз ете алмайды. Бұл ... ... ... ғылыми-
техникалық саясаты мен экономикалық көмегінсіз, ірі кәсіпорындар мен
бірлестіктердің қаржы қуатынсыз ... ... жету ... ... ... ... не? Ең алдымен осыны анықтап алайық. Нарық бұрын-
соңды біздің елде терең зерттелмеген, сондықтан оны қате түсіну ... жиі ... ... ... ... ... ... жағдайында нарық проблемалары тиісті ғылыми зерттеу пәні
бола алмады. Ұзақ ... бойы ... ... ... ... ... ... ғылымдарда нарықтың маңызы мен орны
туралы ... ... ... мәселелерінің, қоғамды қайта құру теориясы мен ... зор ... ... ТМД-ға кіретін мемлекеттердің және Қазақстан
ғалым-экономистерінің ... ... ... ... пікір жоқ. Осыған
байланысты нарықтың бірнеше анықтамасын келтірейік.
Нарық – бұл ... мен ... ... арасындағы экономикалық
қатынастардың белгілі бір жүйесімен сипатталатын тауар айырбасының саласы
(Чалбаев К. К. ... ... және ... қатынастар. М,,
1990 ж. 204 б.).
Нарық – бұл өндіріс факторларын немесе оның нәтижелері мен ... ... ... ... ... ... бір ... жүйесі (Кулагин П. Социалистік экономикадағы ... 1990 ж №1, 143 ... – бұл ... мен ... алушылар арасындағы тауар және қызмет
көрсету процесіне байланысты қалыптасатын экономикалық қатынастардың
жиынтығы ... Г. ... ... ... ... ... 1990 ж №7, 32 б.).
Нарық – тауарды алып-сатуына байланысты орын алатын ... ... ... ... 1991 ж, 169 ...... өткізуге байланысты сатушылар мен сатып алушылар
арасындағы қатынастар жүйесі ... ... ... ... ... мен ... / Э. П. Дунаев, И. Е. Рудакова редакциясымен, М., ... ж, 81 ... ... ... да жеткілікті түрде дәлелді,
бірақ проблеманың бір жағын ғана қамтиды. Бұл анықтамаларға ортақ ... ... ... өндірістің емес, айырбастың категориясы, нарықтық ... - ... мен ... ... сатушылар мен сатып алушылар
деп көрсетілуі. Шын ... ... ... ... ... алу
шектелмейді. Бұл жерде, басымдылық айырбас пен ... ... ... ... ... қатынастарға тиісті болуы керек,
себебі тек осы жерде ғана өнім ... және оның ... ... ... ... ... ... болатынын көрсететін
экономикалық байланыстар пайда болады.
Нарық қызметін тек айрбаспен ғана шектеу – оны бәсеке, ең аз ... ... ... ... жасау сияқты маңызды қасиеттерінен
айырады. ... ... ... жай ғана ... ... ғана ... ... мен тұтынушылардың қарым-қатынастарына тән ... ... ... ... ... өткізілуі
ретінде қарау керек. Осы тұрғыдан алғанда, ... әр ... ... мен ... ... болатын экономикалық байланыстар
мен қатынастар жүйесі деп сипаттауға болады.
Берілген анықтама әңгіме, біріншіден, тек ... ... ... жеке байланыс пен қатынас қана емес, сонымен
қатар өндірушілердің, өндірушілер мен ... ... ... ... мен қатынастар туралы болып отыр. Екіншіден, бұл
қатынастар мен байланыстар қайтарымдылықты, тепе-теңдікті, объективті түрде
алдын-ала ... яғни ... ... қатынас субъектісі
ретіндегі тең құқылығын бейнелейді. Бұдан серіктестердің ... ... және ... ... ... ... иемденудегі дербестігі мен тәуелсіздігі туындайды. Үшіншіден,
алғашқы екі жағдайдың шүбәсіз салдары бәсеке-өндіріс процесінде де, ... де ... ... ... ... ... ... Себебі, нарық бәсекесіз өмір сүре алмайды. Ал бұл, сан алуан меншік
формалары нәтижесінде, ... ... ... әлсіз, өмір сүруге
қабілетсіз шаруашылық бірліктерінен тазарады, ал басқа жағынан, тиімділігі
жоғары және болашағы зор ... ... жол ... тұрғыдан алғанда нарықтың мәні оның атқаратын қызметтері
арқылы ашылады. Ең алдымен ... ... ... ... ... және қызметтерді өндірушілер мен тұтынушыларды
байланыстыратын буын ... ... ... іс жүзінде қоғамдық
өндірістің екі ... ... ... ... да болмасын
технологиялық байланыстың қаншалықты өзара тиімді ... ... ... ... ... бірі – оның ... ... процесінің
үздіксіздігін және тиімділігін қамтамасыз етудегі реттеуші ролі. Нарықтың
реттеуші ролінің тікелей ... ... ... жүйенің
тоқырауына өндіріс құрылымдарының үйлеспеуіне тапшылықтың пайда болуына
адамдардың экономикалық өсудің қозғаушы күші ... ... ... әкеп
соқтырады.
Нарықтың басқа бір атқаратын қызметі – ақпараттық. Нарық тауар ... ... ... ... және банк ... ... ... т.
б. үздіксіз өзгеріп отыруы арқылы өндіріске қатысушыларға олар сататын
немесе ... ... ... мен ... ... ... қажетті
өндіріс шығындары туралы объективті ақпарат беріп отырады.
Сонымен қатар нарық механизмі мынандай қызметтер атқарады – ... ... ... ... тиімсіз шаруашылық бірліктерінен
тазартады және керісінше оларды даму болашағы барына тиімді ... ... ... ... ... ... нарықты ортаны қалыпты
жағдайда ұстап тұру үшін ... ... ... әлемін құру міндеті
тұр. Бұл ... ... ... ... ... ... тауар
өндірушілер өнім өндіру мен сатуға байланысты кәсіпкерлікпен белсенді түрде
айналысуға мүдделі болады. Осылармен қатар, ... ... ... ... ... атқаратын қызметіне мыналар жатады: тауардың
қоғамдық мағыналылығын мойындау; ... ... ... ... еңбекке деген материалдық стимулдарды
экономикалық ... ... ету. ... ... ... ... өз ... емес, әр түрлі факторларға байланысты белгілі
бір нақты әлеуметтік-экономикалық ... өмір ... ... ... ... ... ... мен шарттар орындалғанда
ғана тиімді қалыптасқанын және өмір сүруін дәлелдеп береді:
- шаруашылық субъектілердің дербестігі мен ... ... ... алуан түрлі нысандары;
- өндіріс қуатының белгілі бір резерві мен бос ... ... ... ... сан алуан түрлерінің болуы;
- нарық инфрақұрылымының жасауы;
- контрагенттер өздерінің өнімдеріне баға белгілеу құқығы.
Біріншіден, экономикалық субъектілердің дербестігі мен ... ... ... және ... тапқан табыстарына иелік
етуге толық құқылығы. Екіншіден, меншіктік қатынастардың сан ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттік меншіктің
үлесі 30-40%-дан асқанда ... ... ... өндірістегі тең
құқылығы. Меншіктің әр түрлі нысандарын пайдалану туралы ... ... ... ... ... агенттерінің пайда болуына, олардың
еркіндігіне, бәсеке күресіне, былайша айтқанда ... ... ... ... ... Дегенмен, бұл процесс әкімшілдік-әміршілдік
басқару жүйесін қайта құруда ... ... ... ... ... өте баяу жүзеге асуда. Бірсыпыра ғалымдар,
саясаткерлер, журналшы-публицистер осы ... ... ... ... ... ... алу және ... жекеше өндірумен
байланыстырды.
Нарық ... ... ... бірнеше түрлері бар: таза бәсеке,
монополиялық ... ... ... таза ... ... ... ... жетілген бәсеке және жетілмеген ... ... ... заңдылықтарға сәйкес нарықты көлеңкелі және ресми
нарық деп атайды. Нарықтың даму сәйкестігіне байланысты теңдестірілген және
теңдестірілмеген нарық деп бөлу ... ... мен ... ... ... ... нарықты теңдестірілген нарық деп ... ... ... мен ... арасында толық сәйкестік
болмайды, ол сәйкестіктің бір ... ... ... ... ерекшеліктеріне қарай нарықсалалық және сала ішіндегі нарық
болып бөлінуі ... ... ... ... ... бір ... өнім ... табылатын нарықты салалық нарық дейді. Қоғамдық
өндірістің бір саласының өз ішіндегі өнім ... ... сала ... деп ... ... тауар топтары (азық-түлік және өндіріс тауарлары),
бөлек тауарлар (көкөніс, ... ... ... ... ... ... деп те ... Тауар топтары нарығына нан-бөлке, макарон
өнімдері т. б. нарығы жатады. Киім ... ... ... тоқыма
тауарлары болып көрінеді. Дегенмен, қандай жағдайда да болмасын ішкі нарық,
оның барлық тармақтарының қызмет жасауы мен ... ... ... және ... ... Сонымен бірге ішкі нарық тұйық та емес, ол ... ... ... ... 2. ... ... – ақша қатынасы түрі ретінде
Өндіріс құрал-жабдықтар нарығы.
Өндіріс құрал-жабдықтар нарығы – бұл ... ... ... түрде
сатып алуды, қажетті ... ... ... ... ... ... айырбас саласы. Сатып алу-сату объектісіне
негізгі және айналым қорлары, жер ... Бұл ... ... алу-сату
операциялары өндіріс құрал-жабдықтарын өндіретін және ... ... ... ... ... ... ... қозғалысы мемлекеттік
материалдық-техникалық жабдықтау нысанында, яғни өндірушілер ... ... ... ... ... ... бекітілген жоспар бойынша бөлу орын алып келді. Бұндай ... ... ... бөлу мақсатына жауап бермек түгіл, керісінше,
белгілі бір шамада оған ... ... ... ... нарықтың маңызды
белгілерінің бірі - өндірушілер мен тұтынушылардың арасында объективті
түрде қалыптасатын шаруашылық ... ... ... құрал-жабдықтары нарығы көтерме сауда түрінде болуы мүмкін.
Жалпы алғанда көтерме сауда көп ... ... ... оған ... ... коммерциялық байланыстар және еркін сайланған делдал
арқылы болатын байланыс кіреді. Ресурстарды тікелей қор ... ... ... ... ... ... нарығына қаржы механизмі
арқылы жүзеге асатын байланыстарды енгізуді ... ... ... ... болуы және оларды бөлу құрылымы – ... ... ... ... жағдайда көтерме сауда табыстың
өсуіне, қаржы ресурстарының ... ... ... ... құрал-жабдықтар нарығының маңызды компоненттерінің бірі тауар
биржасы. Ол экономикалық «ойынға», баланың еркін қалыптасуына және ... ... ... ... ... шарт ... орны ... Тауар биржасының негізгі атқаратын нақты (номинальды) құнымен
және дауыс ... ... ... ... иелері ационерлік қоғамның
пайщиктері, ал облигация иелері – оның ... ... ... ... ... пайдасы акционерлердің арасында дивиденд деген
табыс түрінде бөлінеді. Акция иелерінің акционерлік қоғамнан өздері ... ... ... ... ... ... Қоғам жойылған жағдайда
олар акцияларды номиналды бағамен салған қаржыларын қайтарып ала алады.
Акционерлік қоғамдардың екі түрі ... ... - ... ... ... ғана тиісті болады және ... ... ... - ... ... ... сатылады және сатып алынады.
Валюта нарығы.
Валюта нарықтық экономиканың ажыратылмайтын бөлігі болып ... ... – бұл ... ... ... ... үшін
пайдаланылатын ақша бірлігі. «Валюта» деген түсінік үш ... бір ... ақша ... және оның алтын, күміс, қағаз ақша
түріндегі типі;
б) шет ... ақша ... ... ... ... ... көрінетін және халықаралық есеп айырысуда қолданылатын несиелік
және төлем құралы; в) халықаралық (аймақтық) ақша-есеп айырысу бірлігі ... ... (ЭКЮ, СДР). Бұл ... ... ... қазыналық
билеттер және монеталар, теңге түріндегі ақша белгілері: сатып алу-сату
операциялары бойынша болатын ... ... ... ... Банктер,
компаниялар және олардың клиенттері валюталық операцияның ... ... ... ... операциялар делдалдық (брокерлік)
фирмалар арқылы жүргізіледі. ... ... ... ... ... жеке ... ақша ... капиталдардың, жұмыс күшінің
миграциясы т. б. бойынша кең ... ... ... ... ... ... курстардың айырмасы есебінен пайда ... ... бір ... ... валютаға аударып отыратын
трансұлттық компаниялар маңызды рөл атқарады.
Әрбір ұлттық валютаның басқа елдің ақша бірлігіндегі ... ... ... ... ... ... деп атайды. Басқаша айтқанда, валюталық
курс – бұл шетел ... ... ... ... ... ... белгілі бір саны. Айырбасталу курсының мынадай түрлері бар:
1. Номиналды айырбас ... ... ... ... ... ... ... ете алатын ұлттық валюта бірлігімен ... ара ... ... ... ... ... ... – бұл екі елдің баға деңгейінің ара қатысын
есепке алатын айырбас курсы. Ол номиналды ... ... ... ... баға индекстерінің қатынасына бөлуден шығатын бөлінді
түрінде ... ... ... ... ... – ішкі нарықты теңгеру мақсатында ... ... ... ... ... ... есеп жүйесі. 70-
жылдардың ортасынан бастап индустриалды мемлекеттердің көбі өз валюталарын
құбылтудың белгілі бір ... ... ... ... ... – бұл ... ... шетел валютасына
қатынасын орнықтыру және өзгермейтін жағдайда қалыптасатын жүйе болып
табылады.
Валюталардың курсы ... ... мен ... ара ... ... мен ... ... валюталық курстардың құбылуы
күшті валюталарға да, сонымен қатар әлсіз валюталарға да тән ... ... ... ... мына ... ... болады:
а) елдің импортта тауарлар мен қызметтерге қажеттіліктерінен;
б) туристердің шығынынан;
в) елдің міндетті түрде орындайтын әр түрлі төлемдерінен және т. ... ... ... ... ... көлемімен, мемлекет алатын
займдармен және т. б. анықталады. Жалпы сұраным мен ... ... ... қалыптасуы, өздігінен валюталық ара қатысқа әсер ететін
нақты процестер туралы ештеңе айта алмайды. ... ... ... және
жанама түрде елдің ішкі және сыртқы экономикалық қатынастарының барлық
жиынтығы әсер етеді.
Валюта курсының ... әсер ... ... ... ... болады:
- ұлттық табыс және өндіріс шығындарының деңгейі;
- ақшаның нақты сатып алу қабілеті және ... ... ... ... ... мен ... әсер ететін төлем балансының
жағдайы;
- елдегі процент ... ... ... ... валютаға сенім және т. б.
Қолданылу саласы мен тәртібіне қарай валюталар а) ... ... ... яғни ... ... валютасына белгілі бір
эквивалент (балама) бойынша шектеусіз айырбасталатын; ә) ... ... ... ... ... бойынша айналымды бола алмайтын; б)
айналымды бола алмайтын тұйық (конверсияланбайтын), яғни тек қана бір ... ғана ... ... шетел валюталарына айырбастала алмайтын болып
бөлінеді. Еркін толық айналымды валюталарға АҚШ-тың ... ... ... фунт ... ... франкісі және жапондардың
иенасы жатады. Жыл ... ... ... ... ...... – 129, Токионікі – 115, Цюрихтікі – 57 миллиард долларға
жетеді. ... ... мен ... ... ... ... ... валютаға көптеген дамушы елдердің, кейбір Шығыс ... ... ... Ал ТМД ... ақшасы мен Қазақстанның
теңгесіне келетін болсақ, ол әзірше дүние жүзіндегі ең бір ... ... ... ... ... ... ... және тауарлық конверсиялануы
болады. Қаржылық – бұл шет ... ... ...... тауарды сатып алу қабілеті.
Конверсиялануына қарай валюталарды сыртқы және ішкі ... ... ... ... ... – бұл ... ... ел ішінде
де, одан тыс жерлерде де шетел азаматтарының пайдаланылуына және Азия ... ... ... ... дамыған елдерінің үкіметтерімен
келісімге қол жеткізілуі. ... ... ... ... ... ... ... алу қабілетін орнықтыру біздің еліміздің ішкі
потенциалымызды пайдалануымыздан, ... ... ... ... отырып, байыпты түрде жүзеге асырудан тәуелді болмақ.
Валютаны ... ... ... және ... ... де ... жарамсыз деп жариялауы.
Девальвация – ұлттық валюта курсын шетел валюталарына ... ... ақша ... ... ... түрде төмендету.
Ревальвация – бұл егер инфляция деңгейі басқа елдерге ... ... ... ... ... ... ал несие берушілер мен
импортерлердің мүддесі қарыздарлар мен ... ... ... ... ... ... ұлттық валюта курсын шетел валюталарына
қатысты ресми ... ... ... ... ... Бұл ақша ... өз ... және оларды жаңа ақша бірлігіне айырбастау. Осымен бір мезгілде
бағалардың, ... ... ара ... да ... есептеледі.
Қарыз нарығы.
Бағалы қағаздар нарығы, маңыздылығы жағынан кем ... ... бір ... қарыз нарығымен толықтырылады және онымен бірлесе
әрекет етеді. Қарыз нарығы – бұл ... ... бір ... оның өткізу
объектісі – ұдайы өндіріс ... ... ... ... уақытша бос ақша құралдары болып табылады. Ол бос ... ... ... және ... жасайды, оларды қайтарып беру,
төлеу және ... ... ... ... ... ... мынадай
негізгі қағидаларға (принциптерге) сүйенеді: а) қарыз дәл белгіленген
мерзімге беріледі, ол ... ... ... ... ... ... мен жеке адамдар қарызды қандай мақсатқа алған болса, ... ... ... б) олар ... алып ... үшін ... ... процент төлейді.
Банктер беретін несие қысқа мерзімді, орта мерзімді және ұзақ
мерзімді ... ... ... мерзімді несие, әдетте, бір жылға ... ... ... ... ... Орта мерзімді несие екі-үш
жылға – жаңа құрылысқа, өндірістік ... ... ... және ... ... үш ... ... мерзімде өтелетін
жаңа техника мен технологияны өндіріске енгізуге беріледі. Он және одан ... ... ... ұзақ ... ... ... негізгі қорларын
ұлғайтуға жұмсалады. Сонымен бірге ұзақ мерзімді несие тұрғындарға да жеке
үй, пәтер, бақ үйлерін салуға және ... ... ... да ... әр түрлі формалары бар: а) ... б) ... ... г) ... д) халықаралық. Банк несиесінде, банк клиенттің
векселін есепке ала ... ... оған осы ... ... есеп ... шотын ашады. Чектік несиеде, банк клиентке төлем
жасауға қажетті соманы қарызға ... ... ... чек жаздырып береді.
Белгіленген уақытта борыш өтелуі ... ... ...... ... ... кейінге қалдыру), ол банкпен кәсіпорынның ... ... ... ... – бұл ... тауарлар мен
қызметтерді кейінге қалдырып төлеу үшін пайдаланылатын ... ... ... – бұл шет ... ... ... ... қарызға
алынатын, сыртқы экономикалық байланыстарға қызмет жасайтын несие.
Несие өзінің қызметін банктер арқылы атқарады. Саяси – экономикалық
тұрғыдан ... ... ... ұйымдардың және тұрғындардың
бос ақша құралдарын тартатын және жинақтайтын несие – ... ... ... ... ... банк ... Орталық банк,
банктердің басқа да ұйымдық формаларымен мамандандырылған ... ... және ... ... ... тобы, ал бірқатар
елдерде ипотекалық банктер кіреді. Осы ... ... ... ... ... ... банк ақша ... (эмиссия), мемлекеттік
бағалы қағаздарды сатып алу және сатумен, коммерциялық және ... ... ... ... ... Коммерциялық банктер
компаниялар мен кәсіпорындардың ақша ... ... бір ... ... ... және орта ... ... береді. Жинақ банкілері ... ... ... ... ... ... мемлекеттік бағалы
қағаздарға салады. Инвестциялық банктер ... ... ... ... ... және өнеркәсіпте консультациялық қызмет
көрсетумен айналысады. Ипотекалық банктер жылжымайтын мүліктер кепілдігімен
(залог) несие береді.
Біздің ... банк ... ... кіреді: а) ұлттық мемлекеттік
банк, оның мекемелері ... ... ... ... және ... ... б) ... мекемелерге және ... ... ... және ... да банктік қызмет көрсетуді шартты
негізде жүргізетін коммерциялық банктер. Коммерциялық банктер меншіктің ... ... ... болуы мүмкін, оның ішінде акционерлік,
кооперативтік, шетел капиталының, шетел банктерінің ... ... ... және т. б. бар. ... ... ... ... оның бір бөлігі мемлекеттікі болуы мүмкін. Банктің одан ... ... ... ... ал ... банктің шаруасы үшін жауап беруге
міндетті емес.
Біздің елімізде коммерциялық банктер дамудың тек бастапқы ... тұр. ... ... ... ... ... ... 118 банк,
яғни 74 коммерциялық, 13 кооперативтік және 31 жеке банкілер әрекет етуде.
Бұл ... ... ... ... мен жеке ... қорлану
көздерінен құралған капиталдың базасында пайда болған, олар негізінен
тікелей банктік несиелеумен айналысады. 30 ... ТМД ... ... ... ... көрсету тұрғысындағы коммерциялық банктер
вексельдік айналыс негізінде жұмыс жасаған болатын. ... ... ... ... вексельдік айналыстың үлесі ... ... көп ... да, ол кәсіпорындардың жұмысын тауар айналымы арқылы
бақылауды ... ... ... ... ... көзі – ... қарыздар бойынша
алатын проценттері болып табылады. Сонымен қатар банктердің өздеріне
қажетті ғимараттарды, банк ... ... алу ... ... ... ... сондай-ақ басқа ақша капиталдарын және жинақтарды
жұмылдыруға, жинақ бойынша ... ... ... ... да
болады.
Банк ресурстарын құрайтын және оған ... ... ...... ал банк ... орналастыруға байланысты
операциялар – пассивтер деп аталады. Қазіргі несие-банк мекемелер ... ... ... тұрады, олардың арасындағы ерекшеліктер активті
және пассивті операциялармен анықталады.
Несие-банк мекемелері
|Түрлері ... ... ... ... ... ... банктерге және |Банкнот шығару, ... ... ... ... ... ... бағалы |
| ... ... ... ... ... |
| ... алу | ... |Қысқа және орта мерзімді ... мен ... ... мемлекеттік ... ... |
| ... ... алу, басқа |(жинақтары) |
| ... ... | ... ... мен облигацияларды |Банк несиелері |
|банктер ... ... | |
| ... ... | ... ... ... ... ... ... ақша ... |
|Сақтандыру |Ұзақ мерзімді қарыздар, жеке ... ... ... ... ... алу, ... мен |
| ... сатып алу ... |
| | ... ... ... облигациялар мен акцияларды|Халыққа өз акцияларын |
|компаниялар ... алу ... ... қоры ... ... мен ... жұмысшылары мен|
| ... ... алу ... |
| | ... |
Банк ... ... өз ... және ... ... ақша салынымдары немесе депозиттер кіреді. Депозиттер әдетте банк
ресурстарының басым ... ... оның ... ... және ... ... алатын депозиттер деген түрлері болады. Шұғыл депозиттер
алдын-ала белгіленген мерзімге жасалады, оны банктен тек сол ... ... ғана ... ... ... ... депозиттер ақша салушылармен кез-келген
уақытта талап етілуі мүмкін. Бұл депозиттердің басым бөлігі ағымдағы шотқа
салынған ақша түрінде болады. Оның ... ... ... кітапша алады және
салынған ақша мөлшерінің шамасында кез-келген сомаға чек ... ... ... операциялар вексельдік, тауар астындағы, қор және бланкілік
болып бөлінеді. Кәсіпкерлер қолдарында бар ... ... ... ... ... ... ... ақшаға айналдыруға мәжбүр, ал ол
банктермен вексельдік операциялар арқылы ... ... ... ... ...... есепке алу мен вексель
бойынша қарыз беру болып табылады. Бірінші жағдайда, банк вексельді ... ... ... ал оған есеп ... ... шегергеннен қалған,
бірақ вексельде белгіленген ақша сомасын береді. Екінші жағдайда, вексель
берілген қарызды ... ... ... ... ... ... ғана ... ол мерзім өткеннен соң борышқормен сатып алынуға тиісті.
Банктердің тауар астындағы операциялары деп тауарлардың немесе тауарға
байланысты құжаттардың кепілдігімен берілетін ... ... қор ... ... ... ... бағалы қағаздармен
жасалатын операциялар болып табылады. Оларға бағалы қағаздар және банктік
инвестиция ... ... ... жатады.
Вексельдермен, тауарлармен, бағалы қағаздармен қамтамасыз етілмеген
операцияларды бланкілік несиелер деп ... 10-15 ... ... ... лизинг, факторинг және қаржылы-
трансттық операциялар сияқты жаңа формалар ерекше мәнге ие ... ... ... ... (машина, жабдықтар және т.б.) уақытша
пайдалануды, арендаға беруді немесе ... ... ... уақытты (1
жылға дейін) прокаттан (немесе рентингтен) айырмашылығы – оның ... ... ... ... ... бірте-бірте өтейтін қылып,
әдетте 5-8 және одан да көп ... ... ... тұр. ... контракт
мерзімі біткеннен кейін мынандай жағдайлар болуы мүмкін: ... ... ... ... сатып алуы; мерзім прологнгациясы – жаңа
келісім жасау; лизингтік компанияға материалдық ... ... және ... ... лизингтің негізгі түрлеріне қаржы
лизингін және ... ... ... ... ... ... ... капиталының толық амортизациясына жеткілікті және оған
белгілі-бір пайданы қамтамасыз ... ... бар ... ... ... ... төлеуді ескеретін контрактілер кіреді. Ал оперативті лизингке
арендаға алынған ... ... ... ... ... ... арендалаудың барлық қалған жағдайлары
жатады.
Соңғы уақытта әр түрлі ... ... ... роль ... бастады.
Егер банктер машиналарды және жабдықтарды уақытша пайдалануға өзі ... онда ... ... ... ... ... саналады, ал егер
лизингтік компанияларға қарыз беру жолымен қатысатын болса ол ... ... ... осы облыста американдық банктер белсенді қызмет етуде.
Оны мына мәліметтерден көруге болады: ... ... ... ... ... ... әр бесінші американдық банк тікелей лизингке
қатысты, ал лизингтік операциялар ... ... ... саны ... ... ... ... арендаға беру нысандары жаңа ... ...... және ... да қаржы ұйымдарының,
кәсіпорындардың борышы (жеткізілген тауарлар және ... ... ... төлеу міндеттемелері), өз міндетіне алуды көрсететін ... ... ... ... ... сатылған тауарлар немесе
орындалған жұмыстар үшін төленген ... ... алу, ... ... беру, тауарлардың, материалдардың қоры ... ... ... ... ақшалай қаржыландыру, не болмаса маркетинг саласында,
сату және басқару саласында, қосымша қызмет атқару жұмыстары жатады.
Банктердің ... ... – бұл ... ... адам ... ... және мүддесіне сай, заңды мекемелердікімен қоса
жеке адамдардың да ... ... ... ... ... Оны ... асыру кезінде банк комиссиондық ретінде табыс ала
отырып, тек агент ретінде ғана ... ... ... банк ... ... ... және де бұл ... акциялар,
облигациялар және басқа да бағалы қағаздарға салады. Қазіргі ... ... ... ... ... ... ... кірісіп отыр.
Қазақстан Республикасының экономиканы тұрақтандыру және нарыққа ... ... ... есеп ... ... чектер,
вексельдер, электрондық төлемдер енгізілетін болады деп көрсетілген.
1. 3. Нарықтың инфрақұрылымының рөлі
Адамдардың әрекет ету ортасына ... ... ... ... ... алу-сату ортасына қарай жалпы ішкі ұлттық нарықты шартты түрде
бірнеше ... ... ... Олар ... ... табылатын ұлттық
нарықтың жеке элементтерін құрайды, ... ... және ... ... ... өндірістік және өндірістік емес (әлеуметтік)
салалар - өндірістік құрал-жабдықтары, тұтыну және жұмыс күші ... ... ... ... ... ... ... құрылым жасау
факторы нарық қатынастар объектілерінің экономикалық бағдары ... Осы ... ... олар ... ... ... ... көрсету, қаржы (бағалы қағаздар, қарыз, валюта, капитал), еңбек,
ғылыми-техникалық, ақпарат, астыртын экономика нарықтары ... ... ... ... элементтердің бірі оның инфрақұрылымы. Ол
нарықтың дамуын және оның қалыпты жұмысты жасау жағдайын қамтамасыз ететін
институттардың (ұйымдар, фирмалар, мекемелер) ... ... ... инфрақұрылымының элементтеріне – тауар, шикізат, қор, ... ... және ... ... ... ... ... көтерме сауда орталықтары, аукциондар, жәрмеңкелер
жатады.
Ұлттық нарықты құру, оның дүниежүзілік ... ... енуі ... ... ... жолдар жүйесінсіз, транспорт пен ... ... ... Бұл ... ... ... проблемалар мен
шешілмеген сұрақтар барынша жеткілікті. Біздің еліміздің ішінде көптеген
әдеттегі шаруашылық байланыстардың, ... ... және әр ... ... бұл байланыстарға қызмет көрсетуге ... ... ... ... ... құралдарынсыз қажетті ақпараттық
құрылымдарды да құру мүмкін емес. Нарықтық ... ... ... ... ... ... ... және байланыс
саласындағы басқа да ғылым мен техниканың жетістіктерін пайдалануды ... жаңа ... ... ... құрылған байланыс жүйесін талап
етеді.
Дамыған нарықтық инфрақұрылымда кәсіпкерліктің барынша ... мен ... ... ... ... ... ... әр
түрлі субъектілермен, мемлекеттік жүйенің қатысуымен банк несиесін,
сонымен қатар құрушылардың қаржыларын ... ... ... инфрақұрылым проблемасының өндіріс пен тұтынудың арасындағы
пропорция және осы саладағы бүкіл ұдайы өндіріс ... ... ... мен халық шаруашылығының ... ... ... ... ... үшін ... маңызы бар.
Қазақстанның «Дағдарысқа қарсы ... және ... ... ... ... ... ... және холдингілері, сақтандыру компаниялары мен
қорлары, аудиторлық фирмалар, консультация орталықтары мен фирмалар, сауда-
өнеркәсіп ... ... заң, ... ... ... ... қызмет салаларын ұлғайтуға ерекше көңіл бөлінген. Бұл
құрамалар бәсеке негізінде ... ... ... ... ... ... нарығын қалыптастырмақ.
2. Қазақстандағы нарықтың даму тарихы.
2. 1. Нарықтық механизмдегі сұраным мен ұсыным.
Сұраным мен ұсыным бүкіл экономикалық жүйенің ... ... ... баты ... ... ... Нарық өндірушілер мен тұтынушыларды
өзара байланыстыратын ерекше нысан ретінде өндіріс пен тұтыну ... ... бір ... ... ... ... ... бұл тепе-
теңдік сұраным мен ұсыным арасындағы сәйкестік түрінде көрінеді, ... мен ... ... мен ... арасындағы қатынасты
көрсететін ерекше нарықтық нысан.
Сұранымның мәні және оған әсер ететін факторлар.
Енді ... ... ... ... ... мен ұсыным дегеніміз
не, олар қалай анықталады және оларға қандай факторлар әсер етеді.
Сұраным – бұл ... ... ... ... етілетін
қажеттіліктердің көріну формасы. Басқаша айтқанда, сұраным – төлем қабілеті
бар қажеттілік. Құн тұрғысында сұраным – ... ... ... ... ... ... мен ... мөлшерінің арасында барлық
уақытта да белгілі бір арақатынас болады. Оны графиктік ... ... ... деп ... заңы ... егер баға төмендесе, әдетте, тұтынушылар тауарды
көп мөлшерде ... ... ал егер ... баға ... онда оларға деген
сұраным да азаяды. Сұраным қисығының сызығы бір қалыпта тұрмайды, ол мезгіл-
мезгіл ... ... ... графигінің оңға қарай ауысуы – ... ... ал ... ... ... – сұранымның азайғанын көрсетеді.
Нарықтық сұраным толып жатқан факторлардың әсері арқылы қалыптасады:
а) ... ... ә) ... алушылардың ақшалай табысынан; ... ... ... ... және ... ... в)
жиналған мүліктен; г) сатып алушылардың санынан және т. б. ... оны ... ... тәуелділігі сұранымның қызметі
(функциясы) деп аталады. Оны ... ... ... болады:
мұндағы - берілген тауарға сұраным мөлшері;
Б - ... және ... ... ... ... ... табысы;
- тұтынушылардың ұнатуы немесе артық бағалауы;
М - жиналған мүлік;
F - сұранымның оны ... ... ... нысаны.
Тауарға сұранымның мөлшері тұрғындардың ақшалай ... ... ... және баға ... кері пропорционалды. Баға неғұрлым
жоғары болса, соғұрлым тауарға сатып алушылар ... ... ... Егер ... ... бағаға байланыссыз детерминанттарын
(факторларын) өзгеріссіз деп есептесек, онда сұранымның бағаға ... мына ... ... ... ... ... жағдайына көптеген, оның ішінде экономикалық (барынша ... ... ... ... (табиғат, климаттық жағдайларға
байланысты әр түрлі аймақтардағы сұраным ... ... ... кездейсоқтығының шамасы); демографиялық (әр түрлі жастағы ... ... ... ... ... ... дәрежесі,
айналысатын кәсібі мен қызмет түрлеріне байланысты болатын тауарды ... ... ... ... ... діни ... және ... да
факторлар әсер етеді. Нарықты басқару дегеніміз – осы ... ... ... және ... ... әсер ету ... табылады.
Сұраным икемді және икемсіз болуы мүмкін. Сұранымның икемділігі деп –
сұраным жиынтығының тауарлар мен ... ... ... ... сандық өзгеру шамасын айиады. Икемділіктің сандық көрсеткіштері
жоқ, ... тек қана ... ... ... ... (сұраным
икемдігі 1-ден көп, яғни ). Бұл коэффицент сатып алатын тауар санының
салыстырмалы түрдегі өсуін, бағаның ... ... ... ... ... - сұраным икемділігінің коэффиценті;
- сұраным көлемінің өсу проценті;
Р(%) - ... ... ... ... тауарлар тобына сұранымның икемділігі бірдей емес. Бұл
коэффицент ... ... ... ... ... бар сол
сияқты тауарлардан тәуелді болуы мүмкін. Әдетте ... ... ... ... ... ... қисығы өте икемсіз болады.
Мысалы, нанның бағасы 40 теңгеден 60 теңгеге дейін өсуі оның тағам ... күрт ... ... жөн. ... бұл ... оңтайсыз, икемсіз болып
отыр. Керісінше, бағалардың өсуінің әсерімен хрусталь, зергерлік бұйымдар,
жеңіл машиналар және т. б. ... ... ... бар ... ... Ал бұл ... сұранымның икемділігін сипаттайды.
Ұсынымның мәні және оның факторлары.
Енді ұсынымды қарауға көшелік. ... – бұл ... ... ... ... ... бір бағасы бар тауарлар жиынтығы. Ұсыным,
өндірілген ... ... және ... ... ... ... өз ... сұраным, тауар ұсынымының көлемі мен құрылымын
белгілейді, себебі тек қана тұтынумен танылатын ... ғана ... ... ... баға мен ... ... ... тауарлар санының
арасында ұсыным қисығының сызығы деп ... ... бір ... қисығының сызығы, әдетте, оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа
қарай көтеріледі.
Ұсыным икемділігі 1-ден көп, яғни . Ұсыным икемділігінің сандық
коэффиценті – ... ... ... ... ... ... ... процентіне бөліндісі болып табылады:
мұндағы - ... ... ... - ... ... өсу ... - ... өсу проценті.
Ұсынымның икемділік коэффиценті нарықтық баға белгілі бір процентке
көтерілсе немесе төмендесе, ... ... ... ... ... Батыс елдерінің тәжірибесі ұсыным икемділігінің өсу тенденциясын
растайды, себебі бағаның өсуі өндіріс ... ... ... мен ... ... ... отырғанымыздай, сұраным мен ұсыным бір-бірімен өзара байланыста
және қайшылықта болады. Қандай нарықтық экономикада болмасын, сұраным ... ... ... және ... тұру ... ... Нарықтың тепе-
теңдігін сұраным мен ұсыным тең болғанда қалыптасатын нарық жағдайы мен
бағаның ... бір ... деп ... ... ... ... ... баға – тепе-теңдік баға деп
аталады. ... мен ... ... ... ... ... ... Нарықтық тепе-теңдіктің бұзылуы экономикада сәйкессіздіктің
тууына, қоғамдық қажеттіліктер мен өндірістің ... ... ... ... әр ... ... әлеуметтік-экономикалық
салдарға әкеліп соқтырады. Бәсекелі нарықта баға ... ... ... бұл ... ... ... мен ұсыным көлемі бірдей
болады, яғни Xe=Xs=Xd.
Нарықтық баға Р1 болсын делік. ... ... ... ... Х1,
жиынтық сұраным Х2-ден аз болады, бұның ... ... ... ... ... ... алу ... өтейтін
болады, ал нарықтық баға өседі. Егер нарықтық баға Р2 болатын болса, онда
керісінше ... Х4 ... ... ... ... ... өндірушілер
тауарды төмен бағамен сата бастайды, нарықтық баға төмендейді. Жоғарғы баға
жағдайында ұсынымның сұранымнан артықтығы пайда болады, яғни Xs >Xd , ... ... ... ... ... ... ұсынымнан артық болады,
яғни Xd >Xs .
Бұл процесс ... мен ... ... тепе-теңдік орныққанға
дейін созылады. Басқаша айтқанда, біз өндіруге ниеттеніп отырған нарықтық
механизм сұраным мен ұсыным ... ... ... ... етеді.
Өндіріс барлық уақытта тауарлар мен қызметтерге сұранымды теңестіруге
тырысады. Егер де ... ... ... ... ол өндірісті ұлғайтуды
ынталандырады, ал керісінше, егер ұсыным мөлшері сұранымнан ... ... ... ... ... ... ... тіркейтін барометр –
нарықтық баға болып табылады.
2. 2. Бәсеке – нарықтық механизмнің ... ... ... мән-мағынасын байқайтын ұғымдардың бірі –
бәсеке (латын сөзі concurro - түйістіру) ... ... ... алғанда,
бәсекені - өндірушілердің бір-бірімен нарықтағы тауар ұсынымы мен бағаны
белгілеу жайлы өзара қатынасы ретінде ... ... Бұл ... ... Ал ... арасындағы бәсекені – нарықтағы бағаны,
сұраным көлемін қалыптастыру жайлы өзара қатынастар ретінде анықтаймыз.
Бәсекенің болмауы монополизмге алып ... ... жеке ... ... ... ... ... өктем жүргізеді.
Нарық субъектілері көп болса, бәсеке тиімді жүреді. Себебі, бәсеке мен
монополия бір-біріне кері ұғымдар.
Батыс сарапшыларының бағалауынша, бір тауар түрін ... ... ... жөн, ал ... көп ... өте ... Егер төрт ... 80% сауда-
саттықты бақыласа, онда нарық монополияландырылған ... ... ... ... ... жетілген, бағалық деп атау баршаға
белгілі нәрсе. Мұнда баға ... ... ... ... өте ... ... ретінде бағаланады. Адам Смит бесекенің ... ... ... қалаған.
Бәсекенің классикалық түрі нарықтық экономикасы бар елдерде XVIII
ғасырдан XIX ғасырдың ... ... ... ... ... ... ... дамыған елдер экономикасында монополиялық ... ... ... тууына дейін болған.
Классикалық бәсекенің орнына еркін емес, жетілмеген, ... ... ... ... Бәсекелестік күрестің нақты өзгеруі монополиялық
бәсеке теориясында айқын көрінді. Оның негізін қалаушы американ экономисі
Чэмбрлин ... ... ... жж.) ... ... бәсекенің негізгі ережесін жасады және бәсеке
күресінің бір ... ... ... ол ... ... Ол ... жазған: «Жіктелумен бірге ... ... ... және ... қарай монополия элементтері көбірек бола бастайды. Барлық ... ... ... дәрежеде жіктелу кездеседі. Әрбір ... ... ... ... ... ие, ... оған ... кейбір
кезде жетілмеген ауыстырушылар тарапынан бәсекеге ұшырайды. Сондықтан өз-
өзімен бәсекелестік ... ... ... ... өнімді жіктеуге
ұмтылады».
Екінші дүниежүзілік соғыстан ... ... ... ... ... ірі компаниялар барын айта отырып, олардың тауарды өткізу
нарығына өзара бөлісуін көрсетті. «Көптеген ірі корпорациялар олигополиялық
нарық ... ... ... Олар ... ... және бір-бірімен
жарнама, өнім жіктеуді, қызмет жасауды ұсыну т. б. ... ... - деп 1975 жылы ... экономистері Роберт Хейлбронер (1919 ж.)
мен ... ... (1938 ж.) ... ... ... Пол Самуэльсон
былай деген: «Басты қауіп монополияда немесе ... ... ... ... ... ... іске ... бірде-бір фирманың
тауар бағасына әсер етуі болмауын қадағалайды».
Бәсекені оның тәсіліне қарай ... ... ... және ... ... ... сапалық негізіндегі бәсеке.
Біртекті өнімдер түрінің нарықтың өзінде әр түрлі бағаларды көрсетуі
бағалық бәсекелестің мән жайын түсіндіреді. ... ... ... ... ... ... барынша назар аудартады және түптеп келгенде
нарықта нәтижеге қол жеткізеді. Бағалық бәсекенің ... ... ... және ... ... ... төмендету болып табылады.
Бағалық емес бәсеке ең алдымен өнім ... ... ... емес ... ... қаруы – жарнама, маркетинг ... ... ... ... нарық өнім түрлерімен ғана ... ... және ... де бөлінеді: жетілген бәсеке нарығы, монополиялық бәсеке нарығы,
олигополиялық бәсеке нарығы, таза монополиялы ... Енді ... ... ... ... ... – кез-келген ұқсас (бір-бірін ауыстыратын)
тауарларды ... мен ... ... ... ... ... ... сатып алушы мен сатушы жеке дара сұранымды, нарыққа тауардың түсуін
немесе оның бағасын бақылай алмайды. Сатушы ... ... ... жоғары
қоюға дәрмені жетпейді, себебі сатып алушы өзіне қажетті мөлшерде тауарды
нарықтық ... ... ала ... ... ... бір ғана ... ... Бұл нарыққа тез келуге болады және одан тез кетуге болады. Осындай
рыноктың моделіне, мысалы, ауыл ... ... ... өте жақын –
бидай, көкөніс, жеміс-жидек және т. б.
2. Монополиялық бәсеке нарығы ... сөзі monos – бір, polio - ... ... сатушылардың ұқсас, бірақ әртекті өнімді сатуынан құралады.
Өнімдері бір-бірінен сапасы, қасиеті, сыртқы көрінісі ... ... ... ... ... ... ... да бөлуге болады.
Сатып алушылар осындай ерекшелігін көре тұра ... ... ... дайын тұрады. Осындай модельге, мысалы, киім, аяқ киім, тағам
өнімдері, жанармаймен және т. б. ... ... ... өте жақын.
3. Олигополия (грек сөзі oligos – аздау, polio - сатамын) – бірнеше
деген ... ... ... көрсетеді, байқалатыны, тіпті, осылардың
кейбіреулері нарықтың көп бөлігін бақылайды. Өнімнің бұл ... ... ... ... олигополиялық бәсекенің ... ... ... ... ... бір ... жасалған (мысалы,
аллюминий, болат, химия өнеркәсіп өнімі) немесе жіктелген.
4. Таза монополия нарықтың бір түрі, онда бір ғана ... ... 100% ... ... ... Таза ... мысал ретінде
жергілікті қоғамдық қолдану кәсіпорындары қызмет жасауы мүмкін: жергілікті
телефон байланысы және де басқа қоғамдық ... ... ... ... ... ... ... жағдайын жасау және қолдау,
мемлекеттік антимонополиялық органдардың ісі болып табылады. Бәсекелестік
ортаның қалыптасуына ... және орта ... ... еркіндігі
ерекше роль атқарады.
2. 3. Нарықтық экономикадағы мемлекеттің экономикалық қызметі
Мемлекет пен нарықтың ... ... ... ... ... ... ... бұл экономикалық жүйеде ... ... ... Шаруашылық байланыстарын интернационализациялау
мемлекеттік экономиканы реттеуіндегі рөлін күшейтуге объективті жағдайлар
жасайды. ... ... ... ... ... ... ... бұл істі жүзеге асыруда оны реттеудің экономикалық механизмдері
өзгеріп отырды. Мемлекеттің ... ... ... мен ... ... экономикалық дағдарыстар, әсіресе 1929-1933 жылғы «ұлы
депрессия» аталған әлемдік экономикалық дағдарыс ерекше роль ... ... ... ... ... қызметті алуға мәжбүр болды, сөйтіп
нарықтық ... ... ... ... ... ... ... жүйесіндегі мемлекеттің ролі оның
қызметтері арқылы байқалады. Экономикалық қызметтің ... өте ... оны ... ... ... қажет.
Біріншіден, нарық жағдайында мемлекет мына қызметтерді өз ... ... ... ... ... ... ... мен жоспарлауды. Экономиканы реттеудің тікелей және
жанама қызметін де атқарады. Осы ... ... ... тек ... ... мүмкін.
Екіншіден, мемлекет иығына мемлекеттік кәсіпкерлік қызметі жатады. Ол
қоғамға қажет ... ... ... пен ... ... ... ... инфрақұрылымды жасайды. Олар: темір жол мен ... ... ... ... ... газ бен ... құбырлары, аурухана,
мектеп т. б. объектілер.
Үшіншіден, нарықтық жүйенің қалыпты қызметін қамтамасыз ету. ... мен ... ... ... ... ... ... өнім сапасы
мен салмағын өлшеу, бәсекені қолдай отырып, ... ... ... барынша күрес жүргізу – осылар үшін белгілі құқықтық
база жасалады. Мемлекет бұл жағдайда өзіне қоғамның әрбір ... ... ... дағдарысқа қарсы саясатты жасау жасау мен өткеру
қызметін атқаруды бюджет саясатының көмегімен ұлттық ... ... ... ... ... ... қамтамасыз етілуін қолдап,
экономиканы тұрақтандыру ... ... ... ... ... ... қорғау жұмыстарын өзіне
алады. Оларға – оқушылар, студенттер, зейнеткерлер, мүгедектер мен ... ... ... Өсіп келе ... ұрпақты тәрбиелеуді де мемлекет
өз қызметіне жатқызады.
Нарықты реттеу тәсілдері – бұл мемлекет пен мекемелердің ұдайы өндіріс
процесіне бағыт беру ... ... Ол ... ... ... ... қамтамасыз етуге әсер етеді. Реттеудің мұндай ... рет ... ... ... кезінде пайда болды. Тек ... ... ... ... ... реттеуі өнеркәсібі
дамыған елдерде жалпы құбылысқа айналды.
Салғырттықтың методологиясы негізінен шаруашылық жүйесінен бұрынғы
Одақтың бас ... ... ... ... мағынасын түбегейлі
өзгертті. Себебі, нарықтың құрылуы жаңа ... ... ... ... шаруашылығын басқарудың вертикальді құрылымынан бас тарту,
оны горизантальды құрылыммен ауыстыру. Нарық мемлекетпен, кәсіпорын, тауар
өндірушілермен де реттелуі әбден мүмкін.
Реттеудің ... ... ... ... ... және оның
параметрлеріне өктемді әсер етумен ... ... олар ... ... ... адрестік сипатқа ие болады.
Нарықты тікелей реттеу тәсіліне жиынтық сұраным ... ... үшін және ... ... тұрақтылығын қамтамасыз ету үшін
орталықтан қолданылатын әдістер жатады. Бұл жерде әңгіме жалпы мемлекеттің
қызметі жайлы ... ... ... ... ... жасауды қолдану
тәсілі жайлы болып отыр. Ол нарық ... ... ... ... ықпал
жасайды. Бұл жағынан бәсекені дамыту үшін экономиканы тым ... ... ... екінші жағынан – төлем қабілеттілігі ... үшін ... ... ... ... жүргізеді.
Реттеудің жанама тәсілі негізінен адрессіз болғанмен, барлық
шаруашылық субъектілеріне ... ... Олар ... ... мен нәтижесіне әсер етумен байланыстырылады. Тікелей және ... ... ... шартты түрде ғана. Нақты өмірде олар ... және ... типі мен ... әсер ... ... ... әр түрлі тармақтарда қолданылады.
Әлемдік тәжірибе көрсеткендей, мемлекеттік реттеудің шаралар жүйесі
мен түрлері әрбір елде көп ... ... ... Бұл ... ... бар. ... ... ең маңызды инструменттеріне мыналар
жатады:
1. Фискалдық саясат. Ол мемлекеттік бюджетпен байланысты ... ... Ең ... оған ... сатып алуды ұлғайту мен
қысқарту, ... ... ... ... ... ... сала мен кәсіпорын үшін дотация мен субсидиялар, салық шаралары
жатады. Фискалдық саясаттың ең ... ... ... ... ... ... ... салыққа қатысты белгілі нәрсе – ... екі ... роль ... Бір ... ... ... екінші жағынан тұтынушы мен өндірушіге ындыталандырушылық
әсер етеді. Салықтың жоғары болуы жалпы ұлттық ... ... ал ... ... ... ... ... нақты жағдайды ескере отырып,
салық ставкасының дұрыс ... ... ... ... тартылады.
Салықты реттеудің ең кең тараған түрлері мыналар:
а) кейбір экономикалық процестерді ынталандыру мен шектеу ... ... ... ... ... ... ынталандыру үшін,
кейбір жекелеген сала мен территорияға (Арал өңірі), ... ... ... ... ... ... ... салудың жеңілдетілген
режимін белгілейді;
ә) ставканы өзгертпеуді сақтай отырып, салық төлемі ережеін ... ... ... қор амортизациясының мүмкін болатын мерзімін
өзгертуді ... ... ... ... ... ұлғайтуға мүмкіндік жасайды және сол салық ставкасы жағдайында
ресурстардың қорлануын ұлғайтады;
б) салық жеңілдіктерін алып тастау немесе өндіру. Сала ... ... ... ... ... ... тиімділігі қайшылықты тенденциямен шектеледі. Егер
конъюктура күрделі қаржы үшін ыңғайсыз ... онда ... ... ынталандыруға аса қауқарсыз болуы мүмкін.
2. Несие-ақша саясаты. Бұл ... ... ... ... ... роль атқарады. Мемлекет нақты салалық және аймақтық
мәселелерді шешу үшін арнайы мемлекеттік бағдарлама ... ... ... береді. Ол арнайы бюджеттен тыс даму қорын құруы ... ... ... ... жиі ... экономикалық банктің есептеу ... ... ... ...... ... ... алғандағы (есептегендегі)
банк алымының қарыз процентінің мөлшері немесе жеке тұлға мен мекемелердің
қысқа ... ... ... банк ... ... ғана ... ... (учетный) ставкасының төмендеуі мен
көтерілуі жеке коммерциялық банктердің әр ... ... ... қайта
қарау үшін сигнал болып табылады. Несиенің қымбаттауы (еспетеу ставкасының
көтерілуі) ... және ... ... ... ... ал ... ... іскерлік белсенділікті ынталандыру үшін
қажет;
ә) эмиссиялық банктегі міндетті минимальді ... ... ... ... ... ... (салымы) қолдануға
рұқсат етілмейтін ерікті салымдардан (еркін ... пен ... ... ... салымдарды ұлғайта отырып, ұлттық банк жеке ... ... ... Ал олардың мөлшерін кеміте отырып несие
экспансиясына мүмкіндік жасайды;
б) «ашық нарықтағы ... ... бар ... ... ... ... алады. Бірінші жағдайда, жеке несие жүйесінен қарыз
капиталының ресурстары алынып ұдайы өндірісті ... ... ... алу), ... ... ... құйылып ұдайы өндірісті
ынталандырады.
Сондай-ақ банк-несие мекемелері қызметтерін реттеудің әр ... ... ... ... ... ... бойынша пайызды реттеу, биржа пайызының
размері және т. б.) қолданылады.
3. Баға мен ... ... ... ... және несие саясаты
тәсілдері көбінесе баға мен табыстарды реттеуде тиімсіз құрал болып ... ... ... ... ... ... Әлеуметтік саясат. Ол өзіне табысты индексациялау, төменгі өмір
сүру деңгейін бекітуді қоса отыры, қоғамдағы ... ... ... көрсету
бағдарламасын жүзеге асыруға күш ... ... ... инфляция
салдарынан қорғауға көрсетеді. Әлеуметтік ... ... ... ... ... мәдениет, көп балалыларға көмектесу, тұрғындардың
жұмыспен қамтылуы және т. ... ... ... реттеу. Оларға мыналар енді: мемлекеттің сауда
саясаты, валюталық курсты басқару, ... ... ... жүйесі, квота,
лицензия және т. б. Осы ... ... баға мен ... өсуіне (жалақы,
зейнетақы, шәкіртақы, жұмыссыздық ақысы және т. б.) максимальді шектеуді
белгілеп, кейде оның уақытша ұлғаюын тоқтатады. ... ... баға ... ... үшін ... ... ... ала санкциясын алу
қажет. Табыс ... ... ... және т. б. ... тікелей шектеу
жүргізілмейді.
6. Әкімшілік реттеу. Ол әр түрлі бақылау шараларын жүзеге асырады.
Олар арнайы кейбір оқшауланған ... ... ... Мысалы,
қоғамдық қолдану салаларын реттеу (электроэнергетика, көлік, байланыс,
коммуналдық қызмет және т. б.), қор ... мен ... ... ... жеке ... ... ... бақылау. Мұнда
жұмыс күші нарығын реттеу қызметі кіреді, нақтыласақ, жұмыстылық мекемелері
(жұмыссыздарды есепке алу, ... ... ... ... ... ... ... реттеу. Бұл реттеу ұдайы өндіріске қатты мақсатпен
әсер етеді, себебі бірнеше ай ішінде ол ... алу ... ... ... - ... ... ағымдағы фазасының іс әрекетін өзгертуге
әрекет жасау. Мысалы, экономикалық дағдарыстың ауқымын ... ... ... ... ... ... ... өрлеу фазасын тоқтата
тұру немесе соза тұру және т. б. Осы себептерге байланысты қысқа ... ... ... ... ... саясат деп атайды.
Нарыққа өту кезінде қысқа мерзімді ... ... ... ... ... ... күресу, инфляцияны тоқтатуға күш салу болады. ... ... бұл ... ... ... деп аталады.
8. Ұзақ мерзімді реттеу. Бұл реттеу ұдайы өндіріске әсері сондай,
нәтижесін бірнеше жылдарда ... ... ... ... ... ... ... ұзақ өсу қарқынын (экономикалық өсу саясатын айтамыз)
қолдау, кейбір салалардың қарқынды дамуы арқылы қоғамдық өндіріс құрылымын
өзгерту. Ұзақ ... ... ... ... ... технологиялық
қайта құру мен халық ... жеке ... ... ... ... Өтпелі кезеңде Қазақстандағы негізгі қорлардың
амортизациялануының жеделдеуі ескі ... ... тез ... ... және ... ... ... Республикасындағы экономиканың негізгі проблемалары мен
оларды шешу жолдары.
Нарықтық қатынастар Қазақстан жерінде қашан пайда ... ... неде ... ... ... берейік. Бұл сұраққа жауап беру
оңай шаруа емес. Себебі, біз әлі күнге дейін өз ... ... ... ... Қазақстанда құл иеленушілік құрылыс болмастан-ақ патриархалдық-
феодалдық қатынастар қалыптасты деген пікір ... ... ... ... мал ... ... байланыстырады. Осы
пікірдің негізінде, Қазақстанда өндіргіш ... даму ... өте ... ... ... ... қалыптасуына жағдай болған жоқ
дейді. Біздің бұл пікірге үлкен ... бар, ... ... ... пікірлерін айта жатар.
Нарық қатынастарының пайда болуының ең басты шарты - ... ... жеке ... Ал ... ... ... негізі
– жерге феодалдық меншік болды. ... мал ... ... де аса ... ... мал шаруашылығы жағдайында жер, өндірістің шарты ғана емес,
сонымен бірге оның негізгі құралы да болды.
Жерге феодалдық меншіктің ... ... ... ... ... алу
ісімен тығыз байланысты. Оған Ресей империясының өте қатал ... ... ... ... әсер етті. Мысалы, 1914 жылға дейін
қазақтардан 43 миллион десятина аса құнарлы, мәйекті жерлер жер ауып ... ... ... ... ... ... ... тартып
алынған болатын. Осының нәтижесінде, қазақ ... жер үшін ... ... ... ... ... ... қауымдық (рулық)
қатынастар ыдырай бастады, ... ... ... ... ... ... ... тартып алуы барған сайын ауқымды бола түсті. Бұл процестер
қазақ халқында ... ... ... ... қатынастардың
қалыптасуына, оның қайшылықтарының шиеленісуіне қатты әсер ... ... ... ... Қазақстанда тауарлы-ақша
қатынастардың белгілі бір дәрежеде өріс алуына, өркендеуіне ... ... ... сауда қатынастары қазақ даласында ерте кезде пайда
болды. Айырбас ісінде ... ... – мал ... Академик С. Бөйішевтің
мәліметтері бойынша, Қазақстанда малмен сауда жасау, әсіресе, XVI ... ... өріс ... оның ... ... айырбас, шетке шығарып өткізу
үшін өндіріліп отырған.
Өздеріңіз білетіндей, қазақтардың күн көрісінің арқауы тек қана ... ... ... айналыспаған деген жалаң тұжырым ... ... ... ... бұл ... ... ... кәсіппен қазақтар өте ертеден айналысқан, олар ... ... ... ... ... ... өнімдері
шаруашылықтың өз ішінде тұтыну үшін ғана емес, басқа аудандарға шығарып
сату үшін де ... ... ... ... ... ... ... одан әрі дамып, қанат жаюына патша үкіметінің отарлау
саясаты мықты кедергі болды. ... ... ... ... ... кесірінен бұрыннан қалыптасқан отырықшылық ұялары бұзылды.
«Қазақ әдебиеті» ... ... ... ... ... ... ... «Қазақстан және қазақтар» деген үлкен
мақаласында мынадай деректер келтірілген: ХІХ ... орта ... ... ... өлкенің дамуына және өндіргіш күшіне айрықша кері
әсер етті. Қазақтар алған байтақ жер бөліктері көп ... ... ... жеке ... егін ... ... ... түрлі формада
қырғыздарды қанаумен айналысты. 1848 жылы жүз десятина бөлік ... ... ... жер ... ... ... қазақтары 1855 жылы, яғни
сегіз жыл өткеннен кейін тек 1826 десятина ... егін ... ... ... ... 7% ғана ... 10 том, ... 1913
жыл, 321 бет). Осындай процестердің нәтижесінде ... ... ... ... ... Осы бір ғана ... нені ... Ол патшалық
Ресейдің шаруалар арқылы отарлау ... ... егін ... жемісті ықпал етті деген пікірдің дәйексіз екендігін көрсетеді.
Оны Т. Әбдіразаков көрсеткен ... ... де ... ... ... аяғында Ақтөбе, Қостанай уездерінде егістің 80% қазақтардың
иелігінде болған. Орал уезінің ... ... 1913 жылы 5,4 ... ... ... оның 4 ... пұтын астық нарықтарында сатқан. Ал 1893 жылдың
өзінде ғана Ақтөбе уезінде ... ... ... ... ... мал ... өнімдерін сатудан түскен кірісінен жарты еседей
артық болған. Кезінде патша үкіметі дала өлкесінде өндірілген ... ... ... ... ... кемітеді деп қауіптеніп, тиісті
протекционистік (ұлттық нарықты ... ... ... ... саясатын
жүргізеді. Бұдан біз нарықтық экономиканың негізгі белгілерінің бірі –
бәсеке күресі Қазақстанда да ... ... ... ... ... ... ... бір дәрежеде
дамыған қолөнер кәсібі де, өнеркәсіп те әсер ... ... үй ... мата ... ... ... иледі, металдан ыдыс-аяқтар ... киім ... киіз ... кілем тоқыды. Бұл салалардың бұйымдары
айырбас үшін тауар ... де ... ... айтқанда, шаруашылық салаларының әр алуандылығы, сауданың дамуы
патриархалдық-феодалдық шаруашылықтың ыдырауына, капиталистік ... ... ... ... ... ... оны түгелдей іріте алмады.
Оның негізгі себептерінің бірі – ... ... ... арта
қалғандығы еді. Бұл да ... ... ... ... ... Өнеркәсіп ресейлік және шетел капиталының ... өріс ... ... ... бұл ... ... бөгет жасалды. Капитал,
негізінен, шикізат өндіретін салаларға пайдаланылады, кен ... ... ... тәсілдермен жүргізілді, олардың тек қана аса бай қол күшімен
ғана алынатын орындары пайдаланылды. Сөйтіп келгенде, ... бәрі ... ... ... ... ... қана ... жоқ, сонымен бірге
қазақ елінің экономикалық артта қалуын өте ұзақ уақытқа созды.
Осындай жағдайлардың салдарынан Қазақстан ... ... ... ... ... ... 70 жылдан аса уақыт бойына да) аграрлы-шикізатты
кіріптар ел күйінде қала берді. ... зор ... ... алу, ... талқандау, қоғамдық өмірдің барлық саласындағы ұлттық алалау,
қисапсыз алым-салық қазақ халқының ... ... ... ... ... ... ... Осының бәрі
Қазақстандағы қоғамдық прогресске бөгет ... оның ... ... ... ... Қазақстан Республикасының алдында жоғарыда көрсетілген
тарихи әділіетсіздіктерді жою міндеті тұр. ... ... ... ... дамыту, меншіктік қатынастарды реформалау, ... ... ... ... ... ... экономикаға көшу
шартты түрде 3 кезеңге ... тұр. ... ... ... ... Ол микроэкономикалық тұрақтандырудың екі негізгі процесімен
сипатталады, олар меншіктік мемлекет ... ... ... алу, ... және ... ... тауарлармен толтыру. 1992 жылғы наурыздың
5-ші жұлдызында Қазақстан Республикасы Президентінің Жарлығымен қабылданған
«Қазақстан Республикасында мемлекет иелігінен алу мен ... ... ... (ІІ ... ... ... ... былай деп
жазылған: жекешелендірудің негізгі мақсаты – мемлекетке қарасты өндірістік
объектілерді, басқа да ... және ... емес ... ... және ... түрде беру арқылы республика халқына ұлттық
мүлікті қайтару барысында ... ... ... ... ... экономикадан нарықтық экономикаға көшу үшін
қажетті жағдайлар жасау.
Екінші кезеңде (1996-2005 жылдар) ... ... ... жою ... ... оның ... мазмұны – көлік жүйесі ... ... ... сондай-ақ дамыған тауар және валюта,
капитал, жұмыс күші, бағалы қағаздар, ... ... ... ... кезең 5-7 жыл мерзімге созылып, ашық ... ... ... алып ... ... ... негізінде өтпелі кезеңнің
стратегиялық мақсатына ... ... ... ... ... және ... ... жаңа индустриалды елдер
қатарына кіруімен сипатталатын болады.
Қорытынды
Сонымен жазылғандарды қорытындылап, тағы да қысқаша ... ... ... алғанда, нарықтың мәні оның атқаратын қызметтері арқылы
ашылады. Нарықтық қатынастардың ... ... ... бірі ... ... табылады. Бәсекені өндірушілердің бір-бірімен ... ... ... ... өзара қатынас ретінде анықтауға болады. Ал
тұтынушылар арасындағы бәсекенің нарықтағы ... ... ... ... өзара қатынастар ретінде анықтаймыз.
Рынок — тауар шаруашылығының санаты. Ол тауар-ақша айырбасының
саласы болып табылады және ... ... мен ... ... арасындағы экономикалық қатынастар жүйесін білдіреді. ... ... ... — құн, ... ... ... мен ... жұмыс істеуі тауар өндірушілердің арасындағы байланыстарды
реттейтін, ... ... ... ... ... ... өнімін сатып алу мен сату арқылы ... ... ... ... ... ... бөлу мен ынталандыруды реттейтін
заңға бағындырылған. Нарыққа тауар өндірушілердің тәуелсіздігі, олардың
толық ... ... ... ... ... ... мен
жеткізушілерді еркін таңдауы, тауар өндірушілердің, сатушылардың өткізу
бәсекелестігі тән. ... ... ... ... келтіру,
шаруашылықты жіргізудің нарықтық ... ... ... ... ... ... топтарын әлеуметтік жағынан қорғау шараларының
кешенді жүйесін әзірлеп, жүзеге асырады.
Нарықтық ...... мен ... ... қозғалысын қамтамасыз ететін ұйымдар мен мекемелер жүйесі. Оның
құрамы: ұйымдық база — ... ... ... ... фирмалар, т.б.; несие-есеп айырысу базасы — банктер, басқа да
несие-қаржы мекемелері.
Нарықтық экономика — ... ... ... құрал-жабдығына
меншік нысандарының көптігі, нарықтық баға белгілеу, ... ... ... ... ... мемлекеттің шаруашылық қызметке
шектеулі түрде араласуы қағидаттарына негізделген экономика, яғни тауарлар
мен қызметтерді өндіру, бөлу және ... ... ... ... ... ... бірге әрекет етуші ... ... ... ... ... ... тарапынан араласу — реттеу арқылы
толықтырылып, шектеліп отырады.
Қазіргі заманғы нарықтық ... тән ... көп ... инфрақұрылым, мемлекеттің белсенді реттеушілік рөлі, ресурстар
қарқынды түрде үнемделетін экономика өсу шартары ретіндегі ... ... ... ... ... ... ... нарықтық экономикаға тең құқылы жағдайда кіруі өркениетті және
әлеуметтік тұрғыдан бағдарланған нарықтық құрылымды қалыптастыру ... та ... ... ... ... етеді.
Пайдаланған әдебиеттер тізімі
1. «Нарықтық экономика негіздері» Жүнісов Б. А., Мәмбетов Ұ., Байжұманов
Б., ... ... 1994 ... ... теория», Мәуленов С., Бекмолдин С., Құдайбергенов Е.,
Алматы 2003 жыл;
3. «Экономикалық ... ... ... Г. М., ... 2002 ... «Экономикалық теория», Я. Әубакіров, Б. Байжұманов, Алматы, 1999 жыл;
5. «Жалпы экономикалық теория» Шеденов Ө. Қ., Жүнісов Б. А., ... С., ... 2004 ... ... теория негіздері» Байжомартов У. С., Ақтөбе, 1995 жыл;
7. «Студенттерге арналған экономикалық теория» Борисов Е. Ф., 1997 ... ... ... ... дамуы» Қабдиев, Алматы, 1997 жыл;
9. «Экономика» Мамыров Н. К., Алматы, 1997 жыл;
10. «Экономикалық теория негіздері» Крымова В. П., Алматы, 1996 ... ... ... ... С. К., ... 2000 ... ... теория» курс кітабы Булатова А. С., 1997 жыл.

Пән: Экономика
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 26 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Нарықтың әлеуметтік-экономикалық мазмұны27 бет
Нарықтың әлеуметтік- экономикалық заңы18 бет
Жинақтық зейнетақы қорларының мазмұны, қалыптасуы және нарықтағы ролі8 бет
Нарық жағдайында өндірісті ғылыми-техникалық дайындаудың мазмұны мен міндеті27 бет
Нарықтық қатынастарға сай қызмет ететін несиелік жүйенің мазмұны мен құрылымдық элементтеріндегі өзгерістерді сараптай отырып, Қазақстан Республикасындағы екінші деңгейдегі банктердің несиелеу тәжірибелері мен даму ағымына талдау жасау69 бет
"Автомобильдердің электротехникалық және электрондық жабдықтары" -курсы мазмұны және әдістемесі51 бет
12 жылдық жалпы орта мектептің базалық білім мазмұнын анықтау әдістері55 бет
Delphi визуалды программасы30 бет
Delphi ортасында бағдарламалау ( әдістемелік құрал )112 бет
Web-қосымшаларды дайындау технологиялары. HTML тілі, оның негізгі компоненттері8 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь