Айтыс өнері

Кіріспе
Жұмыс тақырыбының өзектілігі ертеде жазу өнері болмағандықтан қазақ халқының әдебиетінің негізгі бір саласы ретінде айтыс өнері туды. Айтыс – қазақтың халық ауыз әдебиетінің әлеуметтік жүгі мол, кең өрісті үлкен бір саласы. Ол суырып салып айтатын тапқырлық, өткірлік мазмұныменде дараланады. Осындай әлеуметтік мәні зор бір алуан айтыстарды сол екздегі ел өмірінің көркем шежіресі деугеде болар еді.
«Айтыс» - қазақтың байырғы төл сөзі, ежелден айтысу, сөз жарысы, өнер бәсекесі ұғымында қолданып келген. Бізде екі адамның бетпе – бет келіп өнер жарыстырып бәсекеге түсуі сөз арқылы да, белгілі бір аспапта кезектесіп күй тартысу менде, қолма - қол шығарып айтылатын өлеңмен болуыда мүмкін. Мұның бәрі «қиыннан қиыстыратын» кәнігі шеберлік, алғырлық пен тапқырлықты керек етеді. Ерте заманнан ақ «өнер алды қызыл тіл» деп сөз қадірін қадір тұтып қазақ халқы жалпы әдеби мұраға, оның ішінде айшықты сөз өрнегі ақындар айтысына ерекше мән беріп, соны өзінін рухани өмірінін жарқын көрінісі ретінде ұрпақтан – ұрпаққа жалғастырып отырған. Ақындар айтысының бәрі дерлік жұрт бас қосқан ойын – сауық, үлкен жиын, ас – тойларда өтетін болған. Шаршы топта бәсеке сайысына түскен екі ақынның сөзін сарапқа салып, әділ төрелік айтушы да көпшілік, сөз мәнісін білетін көшелі би, абыройлы ақсақалдар. Сол себепті екі жақ тапқырлық пен тауып айтқан уәжді де аталы сөзін мойындамауға немесе билікті көрер көзге бұрып айтуға ешбір қақы жоқ. Екі жақта «сөз тапқанға қолқа жоқ», «аталы сөзге арсыз жауап қайтарады» деген ұлағатты птинципті ұстанады.
Айтыс – көшпелі өмір кешкен елдердің бәріне тән өнер, бірақ ол бірінде аз, енді бірінде мейлінше ол дамыған. Бұл кездегі жазу – сызудың жоқтығынан, ауызекі дәстүрінің мейлінше кең етек алуыннан туған қажеттілік еді. Айталық, өмір салты мен әдет – ғұрып, салт – санасы бізбен егіз кешегі көшпелі қырғыз, қарақалпақ алтай елдерінде де айтыс өнері болған, алайда бұл жаныр оларда дәл біздегідей жетіліп, кемелдене қоймаған.
«Айтыс жанрының XVIII ғасырда даму қалыптасу ерекшелгі деген тақырыпта таңдау себебім күні бүгінге дейінтөл әдибетіміздің төрінен орын алып келе жатқан ұлы өнерге деген басты қызығушылығым себеп болды. Бұл тақырыпқа қалам тартып өз көзқарасын айтып өтпеген жазушы немесе ақын кемде – кемшығар. Өз жұмысымды жазу барысымда Х. Сүйіншәлиев, С. Мұқанов, М. Әуезов, Е. Ысмайылов, Жармұқанмедов, М. Ғабдуллин, А. Байтұрсынов,М. Мағауин,Р. Бердібаев, Қ. Жұмалиев, Ғ.Мүсірепов, сынды т.б. көптеген ғалымдардың еңбектері мен танысып шықтым.
Жұмыстың мақсаты айтыс жанрының XVIII ғасырдағы дамуы қалыптасуы кейінгі дәуірдегі айтыстың кемелдене түсуіндегі алатын орны оның түрлеріне тоқталу. Жұмыстың басты міндеті айтыстың ешқашанда ұлт тарихынан өшпейтін өміршең өмір екендігін таныту. Бұл тақырыпты зерттей келе айтыс өнерінің сонау ерте заманнан бері етек алып келе жатқанына көзім жетті. Көне ислам дәуірі әдебиетінің кезінде –ақ ақындық өнер біртіндеп дамып қалыптаса бастаған. Сөзімді дәлелді болуы үшін сол кездегі өмір сүрген Әбу Насыр Әл –Фараби, Махмуд Қашқари, Жүсіп Баласағұн, Сүлеймен Бақырғани сияқты аты әлемге мәшһүр ойшылдардың шығармаларымен қалыптасып өзіндік даму жолына түсті. Әл - Фараби өзінің өлең кітабында
        
        Кіріспе
Жұмыс тақырыбының өзектілігі ертеде жазу ... ... ... ... негізгі бір саласы ретінде айтыс өнері туды.
Айтыс – қазақтың халық ауыз ... ... жүгі мол, кең ... бір ... Ол ... салып айтатын тапқырлық, өткірлік мазмұныменде
дараланады. Осындай әлеуметтік мәні зор бір ... ... сол ... ... ... ... деугеде болар еді.
«Айтыс» - қазақтың байырғы төл сөзі, ежелден айтысу, сөз жарысы, ... ... ... ... ... екі ... бетпе – бет келіп өнер
жарыстырып бәсекеге түсуі сөз арқылы да, белгілі бір аспапта кезектесіп ... ... ... - қол ... айтылатын өлеңмен болуыда мүмкін. Мұның
бәрі «қиыннан қиыстыратын» кәнігі шеберлік, алғырлық пен ... ... Ерте ... ақ ... алды ... тіл» деп сөз қадірін қадір тұтып
қазақ халқы жалпы әдеби ... оның ... ... сөз ... ақындар
айтысына ерекше мән беріп, соны өзінін рухани өмірінін ... ... ...... ... ... Ақындар айтысының бәрі
дерлік жұрт бас қосқан ойын – сауық, үлкен жиын, ас – ... ... ... ... ... ... ... екі ақынның сөзін сарапқа салып,
әділ төрелік айтушы да көпшілік, сөз мәнісін ... ... би, ... Сол ... екі жақ тапқырлық пен тауып айтқан уәжді де аталы
сөзін мойындамауға немесе ... ... ... ... ... ... қақы жоқ.
Екі жақта «сөз тапқанға қолқа жоқ», «аталы сөзге арсыз жауап қайтарады»
деген ... ... ...... өмір ... елдердің бәріне тән өнер, бірақ ол ... енді ... ... ол дамыған. Бұл кездегі жазу – ... ... ... ... кең етек ... ... қажеттілік
еді. Айталық, өмір салты мен әдет – ғұрып, салт – ... ... егіз ... ... ... алтай елдерінде де айтыс өнері ... ... ... оларда дәл біздегідей жетіліп, кемелдене қоймаған.
«Айтыс жанрының XVIII ғасырда даму қалыптасу ерекшелгі деген тақырыпта
таңдау себебім күні ... ... ... ... орын алып келе
жатқан ұлы өнерге деген басты ... ... ... Бұл тақырыпқа
қалам тартып өз ... ... ... ... ... ақын ... ... Өз жұмысымды жазу барысымда Х. Сүйіншәлиев, С. Мұқанов, М.
Әуезов, Е. ... ... М. ... А. ... ... Қ. ... Ғ.Мүсірепов, сынды т.б. көптеген
ғалымдардың еңбектері мен танысып шықтым.
Жұмыстың мақсаты айтыс жанрының XVIII ... ... ... ... ... ... түсуіндегі алатын орны оның түрлеріне
тоқталу. Жұмыстың ... ... ... ... ұлт ... ... өмір екендігін таныту. Бұл тақырыпты зерттей келе айтыс өнерінің
сонау ерте заманнан бері етек алып келе ... ... ... Көне ислам
дәуірі әдебиетінің кезінде –ақ ақындық өнер біртіндеп дамып ... ... ... ... үшін сол ... өмір ... Әбу Насыр Әл
–Фараби, Махмуд Қашқари, Жүсіп Баласағұн, Сүлеймен Бақырғани сияқты аты
әлемге ... ... ... қалыптасып өзіндік даму жолына
түсті. Әл - ... ... өлең ... ... ... ... ... композициялық құрлысына, шумағына, өлшеміне, ұйқасына
т.б. шолу жасай келіп өлеңнің барлық ... ақын ... деп ... ... ... ... болу ... деген түйін жасайды. Жақсы өлеңде
қашанда басы ... оғаш ... ... тармақ болмайтынын ескертеді.
«Өлең өнерінің қағидалары ... ... атты ... Фараби
ақындарды үш топқа бөліп қарастырады, әрі әрбір топқа өзінше ... ... ... ... дарыны мол тамаша теңеулер табуға мейлінше
бейім, бірақ өлең ... ... мен, яғни ... онша ... ... жатқызады. Ал , енді екінші топтағылары, өлең өнерімен толық
таныс ақындар, олар өлең жазу ... да, ... ... ... шебер болып келеді. Үшінші топтағылар ... ... екі ... ... ... ... Бұлардың әлі өзіндік жазу мәнері толық
қалыптасқан емес.
Сонымен, Фараби біз әңгіме етіп отырған ... ... ... ... грек ... ... ... композициялық құрылымы, өлшемі,
шумағы, ырғағы, тармағы, буыны, ... түр ... ... ... ... жан –жақты зерттейді.
Түркі тектес халықтарды айтыстың ертеде өзге жанрлардан басым сала ... ... ... ... бірі –М. Қашқаридің «Диуани
лұғат ат –түрік» атты еңбегі. Осында ... «Жаз бен ... ... ... ... мен ... ... мысал айтыстың бағзы бір
үлгілерін еске түсіреді.Тіпті, өзін ... ... ... қарсыласын
тұқырта сынап, аяусыз мінеп шенеуі жағынан бұл нұсқа өзіміздегі ақындар
айтысына да, ... ... от пен ... ... ... әдейі беттестіріп,екеуін қолма-қол айтыстыру арқылы ол табиғат
пен адам ... ... ... ... мақсат етіпті.
Айталық,айтысты алғаш бастаған Қыс өзін бірден көкке көтере дәріптеп:
Ауруды емдедім,
Қуаттанар ерлерім.
Тұлпарларды жемдедім,
Күш беремін ... ... ... ... бұғады, -
деп, келесі бір сәтте қарсыласа Жазға үлкен мін таға сөйлеп:
Сен келіп ең әлденіп,
Бәрі бірдей әлденіп,
Шыға ... ... уы ... жүрер тайраңдап,
Шыбын – шіркей жайраңдап...
Жауда қыста тынады,
Жазда ғана ... кеп ... ... ... Жаз ... ... Қыстың адамға, табиғатқа қатаң, ызғарлы
суығын, қыстағы бүрсең қаққан ... ... ... ... ... жер – ... қажетті шапағатты, жарқын нұрын мақтан тұта сөйлейді:
Айдың нұры төгілді,
Жұлдыздар да ... ... ... бұлақтар.
Қарашы кеп сайларды,
Жасыл көлге айналды.
Жер жасарып жайланды,
Лебі есті өмірдің
Халық бас ... ... ... ... ас пен той қай ... де ... ... өтепейтін
болған. Ат бәйгесі, балуандар күресі, жаяу жарыс, күй тартысу бәсекесі,
туды – бітті серігі, қызығы ... ... ... ... ... жоқ ... өнерінің ерекше ел ықыласына бөленіп келуі де осыдан. М. Әуезовтың
айтыста халықтық театр өнерінің мол белгілері бар деп ... де ... бар. ... ... ... осыған қарап, айтысты тікелей драмалық
жанрға келіп әңгімелеуді жөн көреді. Шын ... ... сөз ... ... ... оның ... жанрлық ұқсас белгілері жөнінде
ғана болып отыр. Сондықтан айтыстың осындай синкреттік ерекшеліктерімен
халықтық ... бір – ... бөле ... ... алып қарауға
болмайды дер едік. ( Айтыс, 8 – 9 б.б.)
Арбтардың жалаңаяқ, жалаңбас балаларына дейін өзін қойылған сауалға ... ... ... бере ... жайында Арабстанның шөлін кешіп, аптабына
күйіп, ... ... ... ... ... ... ... баяндайды, біздің қазақтардың да ақындығы осы дәрежеде
дейді Шоқан. Бұл – ... ... ғана ... ... сөз емес.
Қазақтардың ақындығы, сөз өнеріне ерекше ... ... ... ... ... құндылығы жайында орыс әдебиетшілерімен
этнографтары тіпті, өткен ... ... ақ ... ... күні бүгінге
дейін жоймаған көптеген салиқалы пікірлер айтты.
«Рухани жағынан алғанда қазақтар ... ... ... ... ... ... Олардың әдебиеті байлығымен де мазмұндылығымен
де ерекше көзге түседі»,- деп жазады. Д. Клеменц «Қазақтар нақысты сөйлеуді
бар өнердің алды деп ... ... ... ... дамудың жоғарғы
сатысына жеткен», - ... ... ... атап ... ... дамуының қайнар көзі – халықтың нақысты сөйлеуді бар өнердің
алды деп білетіндігінде. «Өлең, жыр – қазақтардың жан ... Жай ... өзі ... ... айтуға бейім тұрады», - дейді П. И. Пашино.
Айтыс – ... Ол ауыз ... ... ... ... ... ... көне көздерінің бір негізден, атап айтсақ, ертеден тұрмыс-салт
өлеңдерінен бастау алатынын М. Әуезов атап ... ... бұл ... талабына орай бірде бәсең тартып, бірде кең өріс алып дамып отырған.
Айталық, айтыс жанрының ХIV – XVIII ... ... ... Бұл ... ... ... ұмтылды ма, әлде заман талабына ... ... жол ... ме, осы ... ... ... Біздің ойымызша,
мұны халқымыздың сол кездегі өмір ... мен ...... тарихи
болмысынан іздеу керек сияқты. Тарихи ... ... XIV – ... ... ... жеке ел болып бірігу, сыртқы жауларға қарсы
сан алуан азаттық күрестері ... ... ... бұл тұста бұл
ерлік күрес жырлары бел алып, айтыс кең қанат жаяа ... ... ... сол ... ... де кең ... лиро – эпикалық жанрдың түрмен
мазмұны ... ... ... ... өз әсер - ықпалын тигізді. Бұл
орайда батырлық жырларымыздағы әр қилы ... мен ...... тіпті, сондағы сан алуан сөз тартысы мен ...... ... да ... тиек ете ... ... әсіресе, ерекше
дамыған ХІХ ғасырдың ІІ-ші жартысы бұған сол ... ... ... ... ... ... айтыстарының жиналуы жарық көруі ХІХ 2-ші жартысынан ... игі іске ... Б. ... ... бір топ орыс ... ... ... , Ш. Нұрмағамбетұлы, Т.А. Сейдалин, С. А. ... ... ... ал ... ... ... Ә. Диваев,
С.Сейфуллин, І. Жансүгіров секілді ақын, ... ... ... етті.
Кейінгі жылдары айтыстың ІІІ томдық жинағының жарық ... де ... ... мәдени өмірімізде елеулі оқиға болды.
Айтыстың тұрмыстағы орны мен табиғи ерекшеліктерін ... рет ... ... Уәлиханов үлесіне тисе, ал, кейінгі ... ... Е. ... Қ. ... М. ... Ә. Тәжібаев, М.
Ғабдуллин, Б.Кенжебаев, Р. ... М. ... Н. ... ... атап ... ... ... Курстық жұмыстың құрылымы І - тараудан ІІ –
ші ... ... ... ... Кіріспе бөлімде бұған ... ... ... ... ... ... І-ші ... жанрының ежелгі үлгілеріне тоқтау. ІІ-ші тарауда ... ... ... назар аударылды. ІІІ –ші тарауда ... XVIII ... ... ... ... ... ... дамуындағы орны ... ... ... ... ... ой елегінен өткізіліп, сұрыпталып, белгілі бір
түйіндеме жасалынды.
Жұмысты жазу барысында зерттеу әдістерінің жүйелеу, ... ... ... ... ... ... М.Мағауин. Қазақ
хандығы дәуіріндегі әдебиет, Мағауин М. ... ... ... ... ... VIII – XVIII ... ... әдебиеті, Ғабдуллин М.
Қазақ халқының ауыз әдебиеті, Жармұхаммедов Айтыс, Айтыстың даму ... Е. ... және ... ... т.б. ... ... бен ... айтысы
Бұл айтыс халықтың әдет – ғұрып салтына байланысты ойын – сауықтар
кезінде ... және ол ойын – ... ... жұртты көңілдендіру,
күлдіру, ән мен өлең ... ... ... ... ... ... белгілі ақын қыздар мен жігіттер шығарған. Олардың осы ... ... өлең ... икемі бар, бірақ өздерінің ақындық өнері жоқ
жастар жаттап алып ойын – сауық кезінде айтып жүретін ... Бұл ... ... мен ... ... солар айтатындықтан халық оны «Қыз бен
жігіт» айтысы деп ... бен ... ... ... екі ... ... мен басталып әзіл
–оспақ, әдемі қалжың ретінде айтыла береді. Онда ақындар айтысындағыдай
үлкен ... ... ойын – ... ... жеңіл – желпі күлдіргі
жайлар сөз болады. Айтыстың өлеңі ертеде ... және ... ... ... болғандықтан, оны ойын – сауық үстінде өлең айтуға
икемі бар жігіт пен қаздың қайсысы да ... ... Бұл ... мысалы
төмендегідей:
Жігіт:
Көгілдірік, ендеше, көгілдірік,
Көк дөненге жарасар өмілдірік.
Осындай бірме – ... кез ... гөр ... төгілдіріп.
Қыз:
Асыл қайрақ, замандас, асыл қайрақ,
Бау ағашта тұрады бұлбұл сайрап.
Құдай айдап ... кез ... айта гөр, ... ... ... айтысқа түскен қыз бен жігіт бір – бірін өлеңге шақырады.
Бұлардың айтысы осылай басталып, үдей ... ... ... үшін ... ... ... ... айналдырады. Бұл ретте айтысушылар бір –
бірінің бойындағы мін – ... де ... ... ... болады.
Мәселен:
Қызға барған ел білсің атағыңды,
Түзетіп ки мұнан соң шапаныңды.
Қыздан көңілі қалмаған қу көкірек,
Қырғызсаңшы бір қап жүн ... ... ... ... ... маңызды төрт – бес қадақ.
Аулындағы бақалға күзеп сатсаң.
Алты сабан береді, жеті ... ... ... қаужиған сақалын күлкіге айналдырады. Бірақ ... оған ...... ...... адамның көркі – сақал», - ... Және өз ... ... да ... ... әзіл ... түскен қыз бен жігі кейде көңіл сырын, бір бірін ұнататындығын да
білдіріп отырады. ... ... ... ... ... жүрелік» - дегендерді
де өлеңге қосады.Айтысып отырған бір қыз жігітке: «Кешке ... қозы ... ... ...... ... - дейді. Оған жігіт:
Қозы қарап, мезгілсіз бара берсем,
Итін қосар қу әкең ... ... ... ... бұл сөзіне қыз:
... Ит түгілі қасқырдан қорықпас ем,
Дәл өзіндей, дариға, болсам жігіт, -
деп жауап ... да, ... ... тие сөйлейді.
«Қыз бен жігіт айтысы» ойын – сауыққа ... ... ... ... ... туғандықтан, айтысқа қатысушылар, бір –
бірін жеңу, жүлде алу мақсатын көздемейтін секілді. Ойын – ... ... беру ... олар ... ... ... ... ел арасында айтылып
жүрген халық өлеңдерінің сөздерін де пайдалатындығы байқалады. Мұны «Айтыс»
атты жинаққа ... «Қыз бен ... ... ... ... Онда
«Қаратаудың басынан көш келеді», «Қаратау кейде ... ... ... ... ай ... ... сияқты халық өлеңдері де қыз бен ... ... ... ... өлеңдерінің ішінде ең көлемдісі, тақырыбы мен мазмұны ... ... ... ... – ақындар айтысы.
Қазақтың айтыс өлеңдерін зерттеген әдебиеші – ғалымдардың айтуына
қарағанда, шын ... ... ... яғни ... айтысы, мөлшермен
алғанда он тоғызыншы ғасырда туған. Бұлай ... ... ... ... Ең ... он ... ғасырға дейінгі айтыс ақындары жайында
өмірбаяндық деректер де, ... ... ... де ... Тіпті XVIII
ғасырда өмір сүрген кейбір ақындардың (Бұқар жырау, Көтеш, Жанкісі, ... т.б.) ... ... ... айтыс өлеңдерін толық білмейміз.
Олардың қай түрде, қандай көлемде ... ... ... ... Ал ... ғасырда ақындар айтысына қатысқан адамдардың аты –жөні белгілі,
кейбір ... ... де ... Оған ... Ғылым академиясында XIX
ғасырда ақындар ... ... бір жүз ... аса адам ... ... ... және олардың айтыс өлеңдері жиналуы дәлел.
Демек, айтыстың күрделі, көлемді түрі, яғни шын мәніндегі ақындар ... ... бас ... туып, біртін келе, молайып дамыған, халық
әдебиетіндегі басты ... ... ... ... ... ... өздерінің ақындық өнері қызметімен зор үлес қосқан.
Әрине, ақындар ... екі ауыз ... ... ұйқастырып өлең
шығарушылардың барлығы бірдей қатысқан емес. Ақындар айтысына ... ... ... ... жасап келен, ысылған адамдар ғана араласқан. Бұл
жөнінде Сәбит Мұқанов « ... және ... ... ... (1941, ... ( 1946 ж.), ... Әуезов «айтыс өлеңдері» және «Жамбылдың айтыстағы
өнері» туралы жазған зерттеуінде (1948 ж.), Есмағанбет ... ... ... (1956 ж.) ... үшін мәні бар бірнеше фактілер
келтіреді. Олар шын мәніндегі үлкен айтысқа ... ... ... да
аса көп даярлық жасағаның айтады. Мәселен, жас кезінде ақын болуды мақсат
еткен Жамбыл ауыл – үй арасында, кіші – ... ойын ... ... ... ... ... онысымен үлкен «ақын» танылмайды. Сондықтан ол
өзінің ақындық өнерін сынату және ақыл – кеңес алу, ... ... ... сол кездегі атақты ақын Сүйінбайға келеді. Жамбылдың ақындық
талантын таныған Сүйінбай жас ... көп ақыл ... ... ақын болу ... ... ... ... Көп уақыт Жамбыл аға ақынның қасында болып,
одан сөз өнерін үйренеді, үлгі алады және ... ... ... ... Кейіннен Жамбылдың ақындық қанаты қатқан ... ... оны ... ... ақын ... ... ... етеді. Жамбылдың:
Менің пірім – Сүйінбай,
Сөз сөйлемен сиынбай,
Сырлы сұлу сөздері
Маған тартқан ... деп ... ... ... дауыл құйындай, -
деуі тегін емес.
Көтеш ақын
Көтеш – қазіргі Павлодар облысының территориясында туып - өскен. ... ... ... ... тарайтын Сексен аулынан.
Болашақ ақын бала кезінен – ақ атағы шығып, ... ... ... ... ... ...... хан алдында.
Көтеш өлеңдерін жиыстырған Мәшһүр- Жүсіптің айтуынша, бірде Абылай
құныкер болып, ... ... ... дау ... Сонда ешкімге
белгісіз бала жігіт Көтеш сөзге көлденеңнең араласып, өз руы ... ... ... үшін құн ... ал ... отырған адамын босатуды талап
етеді:
«Абылай, Ботақанды сен өлтірдің,
Есіл ер жазығы жоқ неге ... ... ... ... ... ақ ... қол ... күйіп кетті салған қалаң,
Мейрамға не еді сенің жапқан жалаң?
Жанайды дәл бүгін күн босатпасаң,
Болады ертең жесір қатын – балаң!»
Арғыннан тараған бес ... ру ... ... үш ... адам ... ... Абылай ұрысуға шыдамайды екен, өлген кісінің құнын, оған ... айып ... өмір ... ... ... себі ... осы ... қай
жылдары болғанын дөп басып айта қою қиын. Сөз жоқ, айтылмыш дау ... ... үш ... ... деп ... билігі де әскери қуаты да
күшейген кезден көп ... ... ...... ... тағы ... дерек – бұл кезде қаз дауысты Қазыбектің жоқтығы ; ханға қарсы
аттанғандарды бастаушы оны ... би ... Ал ... 1763жылдары
шамасында 97 жасында дүниеден көшкені белгілі. Яғни аталмыш ... ... ... ... ... ... ... деректерге сүйеніп Көтеш ақын 1745 жылдар шамасында
туған деп айта ... Ел ... ... ... ... 73 ... ... Енді бір деректерде басқа сан айтылады, ... ... ... ... ... ... ... жадында Көтеш
жайында сақталған әңгімелердің бір алуаны – оның қазасы төңірегінде. Көтеш
өлең айтып, ел аралап жүрген кезінде ... ... төрт ... кез ... ... атын ... енді өзін өлтіргелі жатқанда қарт ақынның :
«Жолыңды айт, ей, төрт жігіт, ел болғайсың,
Төртеуің көк байталға тең болғайсың,
Кінәсі жоқ ... ... ... мен ... жем ... ... бір ауыз өлең ... ғана шамасы келіпті.
Кейін Сексен елі Көтешке іздеу салады. Іздеушілер бір ... ... ... ... ... ... сол ... айыпкерлерді табады. Көтештің
руы ақындарының өлімі үшін құн ... ...... әдеби мұралары жайында құнды еңбектер қалдырған А.Е.
Алекторов ... ... ... ... айта ... олардың
ақындық қуатына, өлең шығарғыштық қабілетіне таңырқайды. Қазақ ақындары кез
келген ... ... ... ала ... ... ... өлең
шығарып айта береді дейді ол.
Ал проф. Е. Исмаилов :
«Әр түрлі ... ... ... – қол өлең – жыр ... бір белгісі. Қазақ ақындарының ежелгі салтында жылдам, бөгетсіз,
тыңнан өлең ... айта ... ... ақын деп танымайтын», - ... ... ... ... – таза ... ... ақын және күшті
ақын. Көтештің бізге жеткен ... ... ... ... – кез ... ... өлеңге айналдыра алатын ақын және күй
талғамайтың ... жаңа ... ... аз ғана қойы ... ... ... өре
береді. Сонда Көтеш қойларына арнап былай жырлайды:
«Қойым – ау, кел, қойсаңшы өргеніңді,
Мен айтамын көзіммен көргенімді.
Құйрығыңды бір ит – құс алып ... онан ала ... ... ... келіні шайпау болып, Көтеш қартайған кезінде от ... көре ... ... ел ... жуас атты келін мініп, қартақынға
асау байтал қалады. Ол заманда көш жөнекей ... ... ... құрысып, өз алдына бір бөлек жүріп отырады екен. Бір ... ... жүр, көш ... ... ... ... - ... асаудан
именіп келе жатқан Көтеш қорланып былай дейді:
«Қартайғанда қатының дұшпан болды,
Баласымен бірігіп қысқан болды.
Келін деген бір пәле тағы шығып,
Біреуі ... ... ... ... ... ... ... менен балаға жазба дейді.
Ат болса, айғыр болса солар мініп,
Шолақ байтал қақбасқа аз ба дейді.
Бала – бала деуменен ... ... ... ... жалынсақ жан сақтар ек,
Келін деген даяр тұр тажалымыз».
Бұл сөздерді естіген шайпау келін атасын тағы ... ... ... оған да ... ... ... Жоғарыда
келтірілген өлеңнен Көтештің шаруасы шағын адам болғандығы ... ... ... ақын өмір бойы ... ... ... Алайда тұрмыс талқысының қатаңдығына қарамастан ол ешқашан мал үшін
жағын жалдап, тілін беземеген, тіленшіленбеген. Бұл – ... арлы ... ... ... соны мен ... қыздар, келіншектер қауымына да
әзілдеп өз ойын ... ... өтіп ... ... ... бар бойында қымсынған қыз.
Қазы менен қартаға тойғызғандай,
Тәуір сыйлап жездесін отырған қыз.
Қыздар айнала тұра қалып: ... ... ... ... ... - ... тағы
да айтқаны:
Түкіріңдер, бетіме түкір, қыздар,
Түкіргенің қыламын ... ... ... етіп құлай кетіп,
Соңыра түсер ішіңе пікір қыздар.
өлеңге бөгелмейтің тапқыр Көтеш өз заманында талай айтыстарға да ... Шал мен ... ... ... ... ақындарының ішіндегі ең көнелері.
Алайда Көтештің айтыстарының дені сақталмаған. Ал сақталғандары – ... ... ғана ... ... сөздер.
Көтештің біздің заманымызға жеткен айтыстарының ішіндегі ең көлемдісі ... ... ... ... ақындығы мен ғана емес, өлеңде ... ... де ... ... ... ақын қыз ... ... Сол қыз бір тойда бірінен ... ... ... тоғыз жігітті жеңеді. Содан соң ... ... жұрт ... ... ... алып ... есіктен аттамастан ақ қыз оны сақалының ағына қарамай:
«... Қызарған екі ... ... ... ... кезің келді»,-
деп бастайды сөзді. Көтеш ... ... ... Қыз да ... ... енді ... оданда асып түседі.Айтыс өстіп «дами» ... Екі ... ... ... ... одан әлдеқайда тұрпайы сөздерге
келіседі. Әйел мен еркектің дене мүшесінен, олардың қимыл, түр ... ... ... ... ... ... ... аяғына дейін жазуға ерініп «мылжыңдай беріп не қылайын, ... шал ... ғой» деп ... сөзін. ( 3.109 – 110 )
Көтештің арсыз қызбен қағысы – ескі айтыста ... ... ... ... ... ... ешқандайда маңызы жоқ екендігін айтып жатудың
өзі артық.
Көтеш - өлеңді кезі келген жерде айтып тастап жүре ... осы ... ... ... ақын ... ... да оның аузынан
шыққан жырлардың дені ... ... ... ... ... – ақ Көтештің XVIII ғасырдағы қазақ әдибетінде өзіндік орны
бар екендігі айқын көрінеді.
Қазақтың айтыс өлеңдері жайында ... ... ... жазған
С Мұқанов, М.Әуезов, Е Исмайылов, Қ.Жұмалиев,Т. Нұртазин тағы басқалардың
айтуына қарағанда, айтыс ... сөз ... ... ... ... сөз ... жүзінде тартысуы, дауласуы, жарысуы, сынасуы,
өнер салыстыруы деген ұғымды қамтыған. Айтыс қара сөз түрінде де, ... де ... ... ... және ... ... ... табылатыны да –осы өлең түрінде айтылатын айтыстар.
Белинскийдің жоғарыда ... ... ... және ... ... ... айтыс өлеңдері халықтың жазу өнері болмаған
кезінде туғандығын дәлелдей түседі. «Бір көшпелі тұрмыс құрған елдердің,-
дейді ... ... ... ... жазған еңбегінде,-сауаты аз болды,
оқуы,мектебі жоқтың қасы ... жоқ елде ... күші ... ... ... ... ... жанрын ауызша тудырды, ауызша айту
жолымен өркендетті».
Демек, қазақтың айтыс өлеңдері ... ... ... тұрмыс
тіршілігіне байланысты және жазу ... ... ... туып,
қалыптасқан.Оны тудырғандар да, дамытқанда ... ... ... ... ғана ... ол ... ... және бір кезде тұрмыс-тіршілігі,
шаруашылығы, қоғамдық өмірі ұқсас келетін қырғыз, түрікпен, қарақалпақ ... да ... ... үшін сөз ... сөз барымтасы, сөз майданы ғана емес. Ол-
ақындық өнер ... ... ... ... ... байқататын жер.
Сондықтан да айтысқа үсетін әрбір ақын бұл ... ... ... ... келетін болған. Бұл ретте айтысқа түсетін ақынды С.Мұқанов
бәйгіге қосылатын ... ... ... ... ... ... ... шапшаң айтқыш, суырып салма ақынды: «Қынаптан қылыш
суырғандай жалт еткіш, өткір өнер иесі»,-дейді.Және: «Шабыты келген ... ... ... ... ... ... алғыр қыран бар өңірді
сәтте көріп, шолып өтіп қимыл еткен шөп ... ... ... ... жүрісін,
қылт еткен түлкі түгін лезде шалып қалғандай, айтыс ағымындағы ақпа ақын ... ... ... ... білгіш болмақ шарт. Бұл қасиет орнамайды,
ол шын ақпа ақын өнеріне бейім болған күнде де ұзақ ... жол ... ... сілкісе жүріп, сан рет жаға жыртып тон тоздырып барып келеді»,-
дейді. «Айтысқа түсетін ... ... ... ... ... ... көп ізденудің нәтижесінде болмақ,- дейді Е. Исмайылов « ... ... ... көп ... ... екінші себебі бар. Айтыс
халықтың жиналған жерінде өткізіледі және айтыс не туралы, қандай ... ... ... ала ... ... Айтыстың тақырыбы сол
айтыс үстінде туады. Сондықтан әрбір ақын өзімен айтысатын ақындарды қай
ретпен ... ... ... ... ... ... ... ойлана
келеді.
Қазақтың айтыс өлеңдері жайындажазған еңбегінде Сәбит Мұқанов мынадайбір
пікір айтады; ... ... ... ... ол,-өлікке дауыс шығарып жылау,
әсіресе әйелге жылау «күнә» болған. Бірақбұл «күнәны» ... ... ... тыңдаған емес, одан тиылған да емес. Расында да, қазақ халқы нағыз
діншіл, дін сөзіне жан тәнімен берілген ... ... ... ... ... ... іс түскен жайдайда ғана есіне алған, солқиыншылықтан
құтқар деп жалбарынған. Кейде, олар бір қуанышқа ие ... соны ... ... ... ... үстінде құдайды есіне алып, шүкіршілік еткен. Ал басқа
уақыттарда қазақтың құдайға сиынуы датабынуы да ... ... Және де ... ісі оңға ... ... ауырпалық үстінеауырлық, азаптүсе берсе,
онда құдайға жалбарынудың орнына, сол құдайды ащы, ашулы ... ... ... ... ... ... ең ... тақырыбы мен
мазмұны жағынан күрделісі, көркемдік жағынан әдемілері-ақындар айтысы.
Қазақтың айтыс ... ... ... ... ... ... үлкен айтыс,яғни ақындар айтысы, мөлшермен алғанда он тоғызыншы
ғасырда ... ... ... ... ... бар ... Ең алдымен, XIX
ғасырға дейінгі айтыс ... ... ... ... де, ... де ... Тіпті XVIIIғасырда өмір сүрген кейбір
ақындарың (Бұқаржырау, Көтеш, Жанкісі, Шал ақын т.б.) ... ... ... ... ... ... ... қай түрде, қандай көлемде
айтысқанарын дәлелеп айту да қиын. Ал он тоғызыншы ғасырда ақындар айтысына
қатысқан адамдардың аты-жөні ... ... ... ... де сақталған.
Бұған Қазақтың Ғылым академиясында XIX ғасырда ақындар айтысына ... жүз ... аса адам ... өмірбаяндық материалдардың болуы ... ... ... ... ... Бұл ... өткен ғасырда ақындар
айтысының мол дамығандығын, оған көптеген адамдар қатысқаның ... ... ол ... ... ... ... мол ... екендігін
білдіреді. Айтысқанда, екі күрескен палуандар сияқты,бірін-біріаңдиды.
Бірін-бірі бағады. Күрескендегі бірін-бірі жығу үшін ... ... ... ... да ... Айтысқанда, жай сөзбен айтыспай,
өлеңмен айтысады. Сондықтан өлеңмен ғана айтысу айтыс деп ... ... ... егіс ... ... өлең ... та о басында әзілден,
ерегістен шыққан болар. Бұл күнде айтыс деп өлең түріндегі ғана ... ... сөз ... ... ... керек. Ақындықтың үстіне, әдіс
керек. Күрескенде күшке әдіс серік болу сияқты, айтысқанда ... ... ... ... ... жоқ ... ... әдісті анау-мынау ақын жеңіп
кетуі ... ... ... ... ... ... тосуға тырысады.
Көбінесе бірінің-бірі басындағы, міндерін айтып, тоспақшы болады. Айтыстың
бұл жағының әлеумет алдында пайдасы зор. ... ... ... ... айтып көрсету халықтың құлқын түзеуге зор пайдасы
тиетін дүние. Мұнысын байқағаннан кейін, айтыс ... ... түсе ... бастапқы кезде шын екі ақынның айтысқаны болса да, ... ... ... өз ... шығаратын болған. Яғни бір ақын екі ақынның
айтысқаны қылып, екі жағының да ... өзі ... ... ... ... ... емес, тек шығарманың түріолуға айналған. Адамның, елдің яки ... ... ... мінездерін, пиғылдарын айтқысы келсе, ақындар өз
атынан айтпай, айтысқан ақындардың сөзі ... ... ... Ондай
айтыстырып шығарған сөздерді соңғы кездерде екі ақынның өзіне екі адам
айтысқан сияқты болып, бара-бара ... ... ... ... істерді,
мінездерді алаң ауданда істетіп, көрсететіндей болған. Онан әрі бара-бара
осы күнгі ... ... алаң ... ... ... еді. ... істерге алаң айнасы деп ат қоюда мәніс бар;ондағы көретініміз
өмірдің өзі ... тек ... ... түскен сияқты,алаңға өмірдің өзі
түспей, сәулесі ғана түседі. Алаң айнасына ... ... ... ... адам ... ... ... талас-тартыс,алыс- жұлыс, қуаныш
-қайғы, сияқты түрлі халдер болған себепті, сөз өнерінің бұл түрі ... тек ... ... ... ... ... ұғылады.
Біздің қазақ Европаа үлгі алмай, әдебиетін өз ... ... ... ... ... алаңға түсе-түсе барып, алаң айнасына айналып,
айтыс-тартыс түрге ... ... еді. ... ... ... жанрына
тән асқақ күйден алғаш ... ... түсе ... ... ... ... ... ұқсас қарапайым түрлер арқылы көтере және
суреттей түскені, ... ... Шал мен ... т.б. ... ... ... тұста да жыраулар болды. Әңгіме бұл арада алғашқы ақындар
турасында болып отыр.
Жырау мен ... ... ... ойымызша, негізінен, мынадай белгілерге
байланысты. Жырау өмірді көбінесе тұспалдап, жанамалай, таппақтай ашық
дидактикалық ... ... ... рухта суреттесе, ақын өмір
мәселелерін негізінен нақты ... ... ... ... ақын
атаулының бәрі бірдей бұл дәрежеге бірден жете бермейді. Сөз бұл ... ... ... ... ... ... ... ерекшелігі жөнінде
ғана.
Шал ақынның бізге жеткен мұрасы негізінен шағын өлеңдер. Шоқаннын айтуына
қарағанда, Шал эпик ... ... ... «Шал ... ... болғанына
дейінгі аңыздарды көп жырлаушы еді дейді және Алаштан тараған хандар мен ру
басылардың, ... ... ... ... ... ... ... Біріқ менің қолымда бұл эпос жоқ» ,- деп жазды ... ... мен ... ... ... жылдарда біраз мақалалар
жазылды. Ақындық ... ... баға ... ... шыққан ортасы жайында
Ғ. Әбетовтың жақсы ... ... ... көрді. Біздің бұл ... – ақын ... ... ... ... XV-XVIII ғасырлар
поэзиясының арнасында сөз ету ғана.
Шал ақынның өлеңдері тақырыбы жағынан өте кең. Ескі ... ... ... ... ... ... жайлар, этика, мораль мәселері ақын
өлеңдерінің негізгі объектісі. Азаматтық ... ... ... ... т.б. ақын ... өзекті желісі, жүйесі боп табылады.
Өтірік пен өсек, еңбексіздік әйел үшінде, еркек ... ... ... басы ... ... ... жігіт, әйел, қыз ... осы ... ... ... ... ... ... сөз өрнектерін де нақты танытады. Шал өлеңдеріне тән жеңіл юмор,
зілсіз сықақ, ... оның ... ... туындыларынан сәтті
байқалады. Ақын бір жағынан жырауларша жақсылық пен жамандықты, не ... пен ... ... қатар алып салыстыра суреттей отырса да, ... ... ашық ... ... ... ... ... әділдік
жайындағы өлеңдері оның өмір сүрген кезі мен ... ... ... ... ... биге ... өлеңінде ақын «төреберіп,
біреуден пара жесең, қиметте жоқ дейдібиден азған»,-деп, биді о ... ... ... ... өзге бір ... ... ... жақсы
атанбағы малымен, байлығымен байланысты деген ұғымды қуаттайды «Қолыңнан
мал кеткен соң ... ... «Мал ... ... ... ... көп
жырлаған тақырыбы-кедейлік. Өзі кедей болған соң ба, ... ... ... ме, ... осы ... ... ... тұңғыш рет Шал
творчествосында жеке тақырып ... ... сөз ... Ақын ... ... көбірек назар аударып, шама келсе, одан алдын ала қашуды,
қайткенде оны болдырмауды насихаттайды. ... ... ... ... ақын одан ... ... бір жолы ретінде ... ... ... ... ... Арагідік ол кедейлерді жалдап ... ... ... ... ... осы өредегі сынның салмақты
жағы кедейдің үлесіне тиеді. Шал ақынның әр кезорала жырлаған ... ... ... ... ... поэзиясындағы осы дәстүрлі көркемдік
түрді пайдалануда ақын ... ... ... ... ... ... сөз кестесін, ой сонылығын таба, сөйтіп, көне көркемдік түрді өзі
жаңа ... ... ... ... Ақын әр ... қызығы мен
қиындығын өзінше тауып, оларды жанды суреттер арқылы тыңдаушының көз алдына
келтіре ... Шал ... ауыз ... ... ... тек ұйқас, ырғақ мөлшерінің ұқсастығымен шектелмейді. Ақын ... ... ... ... ... ... қана ... әрі қарай жалғастырды, дамытты. Адамның мінез құлқындағы, ... әр ... ... ... ... ... ол ... поэзияның тәжербиесін жақсы мағынасында орнықтыра, ... Оның ... ... ... ... ... жаманы тураы
өлеңдері жайында осыны айтуға ... Ақын ... ... ... ... жолдарын алып, кейінгі жолдарын жаңарту арқылы өлең
жасау тәсіліде жоқ ... т.б. ... ... ақын ... ... мен ... дейінгі ақын, жыраулар поэзиясы негізінде қанатанып,
кейін өзіндік көркемдік бояулары мен ... ... ... Шал ... ... ... ... импровизатор ақын. Ал
жыраулардан өзгешелігі – айтыс ақыны да. Онын ірі ... ... ... ... да, ... ... өзі Шалдың қазақ поэзиясы
үшін осы байырғы жанырда ұсталығын, тапқырлығын байқатады. Оның ... сөз ... ... ... ... ... Жалпы ақын
творчествасына тән жеңіл юмор, тапқыр сқақ, өтімді әзіл оның ... ... ... ... ақындығы көп ретте Шалдың ақындығына
ұқсайды. Көтештің экспронт түріндегі қысқа өлеңдері ... ... ... ... ... ... айтысына көп қатысқан. Алайда ақын
өлеңдерінің басым көпшілігі ел ... ... ... ... бейнелейді. Әсіресе, ескі ауыл өміріндегі кедей тұрмысын, оның
сұрғылт өмір салтын шындық түрінде суреттейді. Шал мен ... ... ... ... ... ... әуен ... нақты сезіледі. Мұны
жеке шығармалар турасында не белгілі тақырып төңірегіндегі өлеңдер ... ... ... осы ... ... тән ерекшелік ретінде атауға
тиіспіз. Өткендегі жыраулар творчествасында ... ... сөз ... ... ... ... серілік, т.б. мәселелері енді кемкемдеп күнделікті
тұрмыстың ірілі ... ... ... ... Шал мен ... осы бет бұрыстың басталу арнасында тұр. ... ... ... ... ұзақ өмір ... оның өмірге қоян-қолтық жақындау
барысындағы, жазба әдебиетке бет бұру бағытындағыбір қадам ілгерілеу еді.
Мұны жеке ... ... ... әрекеті (жазба әдебиеттң ауыз
әдебетіне қарағанда өмірде тереңірек суреттеу қабілетін айыра ... ... ) деп ... сөз жоқ, ... ... Ол ... өзіне ғана лайық даму жолынан туған не туатын табиғи ... ... ... ... өзінше, әрқайсысының бірінің орнын
баса алмайтындығы, қай-қайсысының да кезінде өмірді ... ... ... ... ... сол ... тиісті қызмет атқарғаны, басқаша
айтсақ, екеуінің де поэзиямыздың даму жолында заңды түрде туып, бір-біріне
ұнамды әсерін тигізіп отырғаны, бірі ... ... ... ... ... ... ... талассыз мәселе. Біз
жоғарыдашамамыздың келенінше, осы ... ... ... ... ... баа сәбилік, балаңдық болмысымен,
халқымыздың бай фольклорымен бірге әдебиетіміздің кейінгшікезеңдері ... ... ... қызметін атқарды. Мұнда халқымыздың бірнеше ғасырлық
көкемдік, ... ... ... ... сан ... ... ауызша өмір сүріп біздің дәуірімізге жетті.
Шал (Тілеуке) Құлекеұлы
(1748-18190)
Өткен дәуір әдебиетінің белді өкілінің бірі – Шал. Ол- ... ... ... ... өмір қайшылықтарын көре білген, еңбекші халық
ортасынан шыққан, ауыз ... ... ... ... ... ... баспа бетін кейінірек көргендіктен, ақын шығармашылығы ұзақ
жылдар бойы зерттеусіз ... тек ... ... ғана ... ... ақын ... тарихынан берік орын алды. Сөитсе де, Шал туралы үзік-
жұлық пікірлер өткен ... ... ... де ұшыраспайды емес.
Мысалы, Шал туралы алғаш Шоқанның хабарлары мәлім.
Шоқан Уалиханов өзінің еңбегінде Атығай руының Бейімбетінен Шал ... ... ... Шоқан оны өз елінің тарихи шындығын көтеріп, өз руының
өткенінен сөз қозғаған эпик ... ... ... ... ... 1929 жылы ... ... журналының 5-санында басылды.
Ол өз өмірі туралы айтылған «Он бес деген жасым-ай» деп басталатын 19 ... ... 1958 ... Ғалым Малдыбаев «Қазақ әдебиеті» газетінде ақынның
бір топ өлеңін және оның ... ... ... ... ... ... ... әдебиет және өнер институты қорына
ақынның тағы бір топ ... ... ... ... Осы ... ... біз 1962 ж. шыққан. ... ғас. ... ... ... тұңғыш жарияладық. Кейіе «Ертедегі әдебиет
нұсқалары» (1967) ... және ... «Үш ... «Бес ... ... ... келеді. Мұнын өзі ақын туралы мәліметті
молайтып, ол туалы кейбір ғылыми қорыттындылар ... ... ... ... ... Шал ... ... зерттеле түсті. Оның қазақ
әдебиетінің дамуына сүбелі үлес ... өз ... ... ... ... ... Солтүстік Қазақстан облысы, Октябрь ауданы, Қаратал ... ... ... ... ... Байжігіт (әрі батыр, әрі ... ... ... ... адамдар, Шалдың шын аты – ... ... ... ... ... ... ... айтқан мінезіне қарай жұрт
оны Шал деп атап кеткен. Оның сүйегі Есіл өзені бойындағы ... ... ... ... жас шағын еске алған сөздеріне кедейлік көріп өскенің:
Кедейлік жабыстың ғой бала ... ... ... ғой ... белімнен құшақтап айрылмадың,
Көз танысың жоқ па еді менен басқа,-
деп ашық айтады.
Шал өлең ... ... ерте ... Жасынан сөзге үйір, тілге
ділмар, ойлы жас болып көзге түскен. Ел арасы ақындарымен ... ... да ... ... жас кезінде айтқан суырып салма өлеңдерімен бірге «Өлеңге
тоқтамайды Шал дегенің» деп ... бір ... ... ... ... ертемен тұрып аралап жүрген ханды көріп, оның малжандылығын
бетіне басады. Батыл сөздер айтады.
Проессор Н. С. Смирнова ақынның осы ... өз ... ... Бұл өлеңді
Шалдың Абылый ханғаайтқан сөзі деп түйген. Ал Ғ. Малыбаев ... ... ақын ... ... Уалиханға айтыпты-мыс. Тарихи ... ... ... ... ... Шал ... қойға пана тал дегенің.
Таң ата жалаң аяқ тоқты арқалап,
Хан ата, ... па екен мал ... ... деп ... ... ... ... жақсы кісі.
Тақтағы хан, таптағы биді еңкейткен,-
Хан ата, қалай екен малдың күші!-
дейді.
Шалды білетін ел ... оны ... ... ... суырып салма ақын
деумен бірге, сауатты мәшһүр адам-еді дейді. Кезінде Шал бір ... ... ақын ... хат арқылы айтысыпты деген де сөз бар ел арасында. Бұл
пікірлердің анық-қанығына біздің ... ... ... ... ... ... ғана ... жетті.
Онда осы айтыстың шағын бір нұсқасы бар екен.
Шал мен қыз айтысынан да ... ... ... ... ... ... екенің айтысқа түскен қыздың өзі де мойындайды. ... қыз ... ... ... онша сый ... оны ... ... Осылайша айтыс
басталады:
Біз алыстан келеміз тас артқандай,
Ауыр тартып келеміз бас артқандай.
Жасым кіші болса да құла кәрі,
Кәрілікке дауа бар ма ... Шал сөз ... ... тас арқандай,
Ауыр тартып келемісіз бас артқандай.
Құлағың тыныш, ... ... ... ... дауа жоқ жасартқандай,-
деп, маңына жуытпай, жалпылама жауап қатады. Шал енді ... ... ... ... қара ... арық етке ... ілік таға сөз сөйледі:
Қысымын он екі айдың көргенбісің,
Не жауыр, не қотырдан өлгенбісің.
Байқасам ата малға ұқсамайсың,
Не кент, не азадан келгендісің?
Қыз:
Болғанын еттің арық ... ... ... ... ... ... Шал да ... шыққан жоқ қаужаңдай бе...
Ой шіркін, Шал да болса жүйрік ... ... ... біз бір ... қыз талант алдына бас иеді, қонағасысын дұрыстап береді.
Осыдан ... Шал ... ... оған бата ... ... ... ... аралас тіл қағыстар жасайды. Ақын қыз бойындағы талантты жоғары
бағалайды.
Өленге сен ... ... ... түсіп жарыспассың.
Зирекпен қураған соң кез болыпсың,
Теңеліп кез болдым деп алыспассың.
Шырағым, сөз ... әуел ... жоқ өлең ... ... ... алы ... мені бақ көтерме,
Өнерлі жігіт жоқпа менен басқа?
Білерсің сен де өлеңді ойлай ... үлгі ... ем ... ... ... ... қыз – сауатты ақын. Шал оған өзі айтқан дана
сөздерін жазып отыруды міндеттейді.
Пайымды тигізермін ... ... ал ой ... ... ... аса ... әңгімесін,
Жиып ал үлгі қылып, тегіс тәмәм.
Ақын боп мүдірмейтін тіл мен ... ... ... ... ... ... өсе берсін өнер, бағың!..
Қыз Шалдың бата сөзін ... оның ... ... ... сіздің жұртқа болған дастан
Өнер мен біліміңіз жұрттан ... ... ... ... ... жетік ақын екенін, аталған қол жазбадағы ақынның
өз кемпірімен қалжындасқан диалог сөздерінен де ... ... ... ... ... әдебиет саласыны бірі. Одан
халықтың қуанышы да, қайғысы да, ... ... да, ... де, ... идиологиясы да, әдет- ғұрып да, жалпы әлеуметтік ... ... ... да, ... лайық өрбіген тартыстың
формаларыда көрінеді. Сондықтан айтыс жанрының ... ... ... бұтақталып кетеді, сол бұтақтардың бәрі ... ... ... ... та дәл ... алады.
Айтыс қазақтың ескі заманынан келк жатқан ауыз әдебиетінің бір кең ... XIX ... ар ... ... ... ... ... т.б.) қаіргі заманға өте аз жеткен және халық фольклорына айналып,
шығарушы ... ... ... ... ең мол сақталған сала – XIX ғасырдағы айтыстар. XIX ғасырдың
айтыстарынан, қазір Қазақ ССР ... ... ... ... мен М. О. ... ... Әдебиет пен өнер институтының
қолжазба ... ... ... бар, ... көбі әлі ... ... шықпаған.
XIX ғасырың айтыстарын жасаушы ақындардың көпшілігі тарихқа мәлім. ... ... ... ... Сақау, Шөже, Балта, ... ... ... ... ... ... Әсет, Майкөт,
Құлманбет, Ырысбай, Мұрат, Марабай, Сүйімбай, Сабыр, ... ... ... ... Ақан Сері, Нұрғожа, Жамбыл т.б.Әйел
ақындардан аты сақталғанда: Күйкентай, Шәріп Жамал, Дәме, Ұлбеке, Тыныштық,
Шөкей, ... ... ... ... Ақбала, Айқын, Сара, Болық, Тәбия т.б
Күні бұрын ескерте ... ... бір ... - әдебиеттану ғылымы
едәуір марқайып қалса да, осы аты атаған ... ... мен ... әлі ... айқындап, анықтай алмауында. Біз
әзірге ол ақындардың ... ... жері мен атын ғана ... ... жылы ... ... өлгенің, ақындық өмірінде неше рет ... ... ... ... ... өте аз ... араласқан Шортанбай, Жанақ, Мұрат, Марабай, ... ... ... ... ... ... олар ... айтыста ғана
емес, сонымен қатар өз заманының барлық күнделікті тіршілігіне араласып,
халықтың жақсылығын дәріптеуші, ... ... ... ... ... болғаның байқаймыз. Әр ақында айтыстан басқа талай
өлең- жырлар бар, лоарды жинау, ... ой ... ... көркемдік
идеялық дәрежесі биік дегейден табылытын шығармалырды жариялау, бастырып
шығару - ... ... ... кезекті міндеті.
Ақындардың және бір өзгешелігі, олар – ақындықтың үстіне әншілер. ... ... ... халқының екі мыңға тарта әнінің, кейін ... ... ... тағы ... ... жинап жүрген қазақ
әндерінің көпшілігінің авторлары ақыдар. Біржан сал, Ақан ... Жаяу ... ... ... ... т.б. ақындардың әрқайсысында тиісті
жиырма-отыздан әндер бар. Қазақ ... ... ... ... емес, оның ән әуеніне де ерекше мән беріп, сөзі мен әні ... ... ... ... ... қазақ әдебиетінде күні бүгінге шейін бар. Оған 1939 ... ... ... ақындар слетіндегі айтыс, сондай- ақ ... ... ... ... ... келе жатқан айтыстар куә.
Бірақ қазіргі айтыстар түр жағынан ғана бұрыңғы ... ... ... ... ұқсамайды. Қазіргі айтыста ... ... я ... ... ... жоқ. ... кездесетін айтыстардың
мотиві – халықты коммунизм рухында ... осы ... ... ... сынау.
Ақында да, оның халық қазынасы – алтын сөзі де қадірлеп, ақынның ақындық
таланты толық іске ... бар ... ... ... ... ... ... өкіметі.
Қазіргі ақын халықтың, өкіметтің ең ардақты адамдарынан саналады. Оған куә
- үш орденді, жүз жасаған Жамбыл ... хаық ... ... ... ... ... бұрын даусы, атағы ең зор дегенде
қазақ ... ... ... еді де, көбі өз ... мәлім боп қалушы еді.
Қазіргі совет дәуірінде қазақ ... ... үні, ... ... бүкл
одаққа, қала берді жер жүзіне жайылды.Оған Жамбыл куә.
Қазақ халқының ауыз әдебиетінде батырлар жырынан соңғы көлем ... ... ... ... ... да – ... – «айт» етістігінен туған зат есім, өз мағынасымен алғанда, ... ... ... Бұл ... – қазақ арасындакөп ұшырасады. «Айтыс»
кейде «талас» мағынасында ұғылып, ... мен ... ... жанжалдасса
«пәленше мен түгенше айтыып қалыпты»деп те айтады.
Айтыстың ... ... кең ... ... ... сөздердің
ішіндегі ең басымы өлеңмен айтысу.
Жазба әдебиетінің тарихы әріден келк жатқан, мәдениетке ерте ... ... рим, т.б.) ... ... ... Тек ескі мәдениетті
елдерде «айтыс» бар ел – араб. Арабта біздің ... ... ... ... бар, ... зерттеушілердің сөзіне қарағанда,
«мұғаллақат» көбінесе арабтың көшпелі тұқымы – ... ... ... ... әдебиеті ескіден келе жатқан басқа елдерде
«айтыс» поэзиясы бары бимағлұм.
Соңғы кездерге дейін көшпелі өмір ... ... ... түрікпен, монғоа
сықылды елдердің көбінде айтыс жанры бар. Бұл жанрдың ... ... бас ... – бұл ... ... ... мектебі, оқуы жоқтың
қасы болуы. Мектебі, оқу, қалам, қағзы жоқ елде ақынның күші ауызға ... ... ... ... ... да ауызша өркендеді.
Айтыс – қазақтың ауыз әдебиетінде ерте заманнан келе жатқан жанр. Мысалға
«жар-жар» (немесе «аужар») «бәдік» ... ... олар ерте ... ұқсайды. Бірақ ескі заманда шыққан айтыстардың шыққан мезгілін,
шығарушысын шамалау қиын, бұлар ауыздан ауызға ... ел ... ел ... ... ... ... ... байланысты. Қазақ тұрмысының жағдайында, жазба
әдебиет тумаған кезде ақынға «ақын» ... атақ ... ең ... поэзия –
«айтыс» болған. Ақын болу үшін ақынға өзінің ақындық атақ тағады да, сынға
толмаса ақын деп танымайды.
Қазақтың ескі ... ... ... ... аттардың бәйгесі мен
бірдей болған. ... ... ... беру ... ... ... да
бәйге тігіліп, бәйгені қай женгені алған.
Қазақтың ескі ... ... ... ... те, айтысқа түскен ақын да өз
намысы үшін ... ел ... үшін ... ... ... ... ... ат
иесі ғана емес, сол ат иесінің елі боп ... ... ... ... ... шапқан бала қарақшыға ... ... ат ... ... ... есімін шақырады.
Ақын да солай. Қазақтың ескі әдетімен айтысатын ... ... ... артық көрсетуге тырысады, қарсы ақынның елін жамандап, ... ... ... ... ... ... ... ел намысына тиетін
болғандықтан, ешбір қынды оның елі өз ішінде сынап ... зор ... ... ақын ... ... адамдар өзінін ақындық күшін
әуелі ... әзіл – ... ойын – ... әдет ... ... қыз ұзатар, келін түсер, шілдехана т.б.) көрсетіп, өз ... ... ... ақын деп ... ... күрделі айтысқа содан кейің
түседі.
Ауыз әдебиетінде ақынның ақындығы екі ақын ... ... ... ... ... екі ақынды екі ел айтыс жарысына түсіріп, әр ел
өз ақынының жеңуін тілегінмен, ақынның күшін бағалағанда қай жағы ... ... ... таласпайды, озған ақынды екі жағы да мақтайды, содан кейін
озған ақын қайда, қай елге барса да ... ... ... қай ... да оны ақын деп ... ... бұдан енді ол ақынмен ешкім
айтыспайды деген ұғым тумайды, көпшіліктен ақындық атын ... ... ... ... ... ... бірде жеңіліп жүреді.
Айтыстың бір өзгешелігі – мұнда жаттама даяр (трафарет) өлең аз болады.
Айтыс өлеңнің көбін айтысқан ... ... ... ... ...... ... тыңнан болуы. Айтысқа түскен екі ақын айтысқа
түсер алдында не туралы айтысарын көбінесе ... ... – ең ...... сұраудан басталады. Содан кейін жүрген жолдарының
мәнісін ... Осы ... жөн ... ... бірі ... ... ... іздейді. Әрине, айтысқа түскен екі ақын да күн ... ... ... ... ... ... ол ойы болмай қап, қарсы ақын
оны басқа тақырыпқа бұрып әкетеді. Күтпеген сұрауға ... тез ... кісі ақын ... ... әр айтысқа түскен ақын, айтысқа
түсерден бұрын жаттама өлеңге сенбей, күшін кенеттен берілетін мәлімсіз
сұрауларға ... ... ... ... ақын боп ... осындай
тез тапқырлығы мен сөзінің өткірлігінде. ... ... ... ... поэзия жанры, көбінесе айтыс.
Ақын –импровизатор. Қазақ ұғымындақын деген сөздің ... кең. ... алып өлең ... алдында өлеңмен өлеңмен айтысқа түскенді
ақын деген. Академик ... ... М. ... айтуларларына
қарағанда ақын деген сөздің түпкі мағынасы ағын, ағылудан шығуы ықтимал.
Халық алдында үздік ... ... ... ... жырлағанда,
тыңдаушыны өзінің ағынды өлеңіне бағындырып, тыңдата білгенді ғана шын
ақын деп тануға болады, дейді В. В ... ... Қ. Қ ... ақын ұғымы ұйғырдың –құрметті адам, ақылгөй
мағынасында қолданатын-ақын ... ... ... ... ... ... ,-
дейді. Бірақ ол мәселені ақындық дәстүр ... алып ... ... ... ... ... бұл жөнінде тиянақты
қорытынды жасалмайды. Бұрынғы Шығысты зерттеуші ғалымдардың бірталайы ақын
деген сөздің ... ... ... ... ... ... ахон
деген ұғымынан іздемек болған ойларының да дәлелдері жоқ
Қазақ әдебиетінің тарихына көз салсақ, ақындар ... ... әр ... ... ... мысал алайық:
Жар- жар – айтыстың көне түрі. Ескі ... және бір ... ... боп ... ... ... қызды ұзатар алдында болатын ... ... ... ... ... қыз ... үйге келіп, үзіктің
жабығын түреді де, өлеңмен қоштасады. Бозбаланың қоштасып айтқан ... ... ... қыз ... береді. Олардың қоштасу өлеңі (жар-жар) былай
келеді.
Бозбала:
Қара насар замандас,
Қара насар, жар-жар-ау!
Қара мақпал сәукеле
Шашың басар, жар-жар-ау!
Мұнда әкем ... ... ... ... болса қайын атаң
Орнын басар, жар-жар-ау!
Қыз:
Есік алды қара су
Майдан болсын, жар-жар-ау!
Ақ жүзімді көргендей
Айнам болсын, ... ... бар ... ... әкемдей
Қайдан болсын, жар-жар-ау!
Осы қалыппен жігіт: «Қара насар» деп бастап, қыз «Есік алды» деп ... те, ... ... мен ... туысқандарын бір – бір ауыз
өлеңмен атап шығады.Бозбаланың ... ... ... қайын атаң басады,
ағаңның орнын қайын сіңлің басады,уайым жеме», - деген сөздер ... ... ... ... ... боп, ... жұртының ешқайсысының туысқандай
болмайтынын айтады.
Қайымдасу: Айтыстың бұл түрі – қыз бен ... ... ... ... ... көбіне бұрын ел аузында айтылып жүрген өлеңдерден құралып,
айтыс үстінде, тақырыбына ... ... ... иә ... жаңадан
шығарылып, өзгеріп отырады.
Қайымдасу: айтысының басы қыз- бозбланың жастық әзілінен басталғанымен аяғы
әлеуметтік маңызы бар мәселеге айналып кететін кезі жиі ... ... ... ... қыз бен Оспантай ақынның айтысы. Бұл айтыстың басы әзіл
түрінде басталады да, қыза келе ақын бір- ... ... ... ... ... сықық түрінде жеке адамның мінін айтады, сол арқылы
заманды сынайды.
2-мысал: Омарқұл ақын мен ... ... ... Бұл ... ... ... ... сияқты жастық әзілмен басталады. Айтыстың басы әзілден
басталғанмен, біраздан кейін, қалыңмал бар замандағы әйел ... ... ... ауыр ... ... үй күңі ... сипатталады.
Омарқұд мен Тәбияның айтысында әкеңнің «алтын ... ... ... ... ... ... әлеумет – тұрмысында көретін кемшілігі,
теңсіздігі сипатталады. Әйелдерді осы күйге душар ... ескі ... ... ... ... ... әйел қауымының ашынған қарсылығы айтылады.
Сонымен қатар, бұл айтыста ескі ауылдағы екі қайшылықтың беті ...... ... ... кәрі ... кем ... ... сол ала
алады; екінші – қанша жақсы жігіт боғанмен, егер малы жоқ ... ... ... кез ... ... Осы хал Омарқұл мен ... ... ... ... да Омарқұл мен Тәбия бұл халге қағыс айтады. Сөйтіп
«айымдаса» ... ... екі ақын ... өмір ... оның ... ... ... етеді.
Жұмбақ айтысы: Айтыс жанрындағы кең саланың біреуі – жұмбақ пен айтысу. Бұл
айтыс екі түрлі болады. ... – екі ақын ... ... ... отырады
да, ара – тұра жұмбақпен сұрау беріп, ... ... ... ... ... ... ... айтысында да мазмұны жағынан ... ... ... қайталау
ұшырасады, ал түр жағына келгенде, бұрыңғы жұмбақтардың түрін айтысушылар
аз қолданады. Оған ... ... ... ... ... ... ... табан аузында жауап берудің қажеттігі.
Жұмбақ айтысы – айтыстардың ішіндегі қиын ... ... ... жалғыз
ақындық қана емес, жұмбақ айтысы ... ... ... ... ... да екі ақын айтысып отырып, өзге сөзден бірін
– бірі жеңе алмағанда, жұмбақ айтысына ... ... ... ... Әсет ақын мен Рысжан (қыз) ақынның айтысында, Рысжан
Әсетке төрт түрлі ... ... ... де Әсет шешеді. Рысжанның бір
жұмбағына мазмұн болып – патшалық құрылыстың ... ... ... ұсақ әкім – ... ... ... бастап, болыс,
би, ояз, губернатор, сенат, патша жұмбақталады. Жұмбақ айтушы да, шешуші де
оларды атап қана ... атын ... ... ... қанапотырған, құзғын
мен күшігендей жемтікшіл сұм ғып көрсетеді. ...... ... ... ғып, осы екі ... ... ... таптың үкіметін ақындар жұмбақ
қылады.Демек, ел ақындары өз өнерлерін ... мәні бар ... ... ... ... бет ... ашып ... Сөйтіп,
тыңдаушы қауым алдында жұмбақ айтыстың мәнінарттыра түскен.
Ал Әсет пен ... ... ... жұмбақ – адамның мүшелері туралы,
үшінші жұмбақ – жылдың ішіндегі бөлшектері туралы, төртінші – астрономия
туралы. Бұл – үш ... ... ... таңданарлық емес. Оларда адамның
я табиғаттың сыртқы көрінсі ғана ... ... ... ... аз. ... бұл жұмбақтардың қасиеті – ... ... ... түрде жұмбақтауында, екінші, - ақынның ... ... ... ... тез шешуінде. Бұл жұмбақтардың айтылуында
да, шешілуінде де ақындықпен қатар үлкен тапқыр ... ... пен ... ... тақырып Қожахмет пен ... да бар. ... ... алты жұмбақ айтады, алтауында
Әубәкір шешеді. Осы алты жұмбақтың төртеуі – патша өкіметінің ... ... ... ... саясатын айтуға арналған. Қожахмет ... ... ... ... ... ... ... бұл
жұмбақтардың іші патша қайнап тұрған өшпенділік.
Қожақметтің алты жұмбағының төртеуі – патша ... ... ... ал ... ... ... ... кім білсін) ... ... ... ... өзге ... ... ... жұмбақ- телеграф туралы. Қожақметтің бұл ... ... ... ... ... я ... емес жұмбақ болсын) кездеспейтін
жаңа мазмұн бар, ол-жаңа ... ... ... ... айрықша еңбек еткендер – Нұржан Наушабаев пен
Сапарғали болды. Бұлардың жұмбақтарындағы бір ... ... ... ... аяқталады.Өзге айтыстардай, мұнда жұмбақтан
басқа айтыстың саласы араласпайды. Бұл ... ... ... ...... мен ... ... шын мағынасындағы реализм
негізінде құрылған. Бұл жұмбақта діншілдік ... жоқ. ... ... тұрмысының шындығынан алынған. Және де, жалпы ауыл емес, ... ... ... Яғни Россияға қосылғаннан кейін қалаға, базарға
араласқан, фабрика, завод заттарын ... ... ... ... ... күн ... ... айтысы: Қазақ халқы ислам дінін Орта Азияның өзге елдерінен ... ... Мұны ... ... дәлелдеп берген. Оның айтуынша, ислам
дініне шейінгі қазақтың бағынған діні – ... ... ... кейін
де шаман дінінің салдары қазақ ... ... ... революцияға дейін
келді. Мәселен: бақсылық, отқа табыну (келіншек ... отқа май ... ... ... ... ... сүзек, безгек, тіс ауруы тағы
сондай аурулардың, ... әр ... ... иесі ... бар ...... дінінің әсері қазақтың әдебиетін де зор.Мәселен: ... ... ... ... өлеңмен шақыру: жылан шаққанда өлеңмен емдеу, бәдік
айтысу, өлікпен сөйлесу, т.б. Осы ... діни ... ... ... ... бірі – бәдік.
Бәдік: Шаман дінің қолданып жүрген адамдар: ... ... ... ... ... ... бар деп түсінген және оны «бәдік» деп атаған.
Шаман дінінде ауруды емдеудің жеке де, жалпы да түрі ... Жеке ... ... ... ғана емдесе, жалпы түріне көпшілік қатынасқан. Сол
көпшілік қатынасатын ... бір түрі – ... ... ... ... алып,
жиналған жұрт екі дай болып айтыс түрінде өлең ... ... ... ... Бертін келк, қазақ арасына ислам діні ... ... ... кейін «бәдіктің» маңыз – мағынасы өзгеріп, жастардың
ойын – сауығына айналған. Бұрын ел шаман дінін ... ... ... ... арнаған өлең формасы болса, бертіне ауру емдей – ақ, ...... ... ... бас ... ... ойын ... қолданған,
бұрынғы «бәдіктің» түрін ғана пайдаланып, мазмұнын өзгертіп, ойындық мазмұн
берген.
Бертін ... ... ... мал не адам ауырмай – ақ жастар өз бетімен
сауық жасауға жиналып, өзара «бәдік» айтысқан. Сөйтіп ... ... қыз бен ... жастық әзәліне айналған. «Бәдік» айтысының нақ
қай заманда шыққанан ... ... ... ... ... діні кезінде туған. Бірақ ол кейінгікезде ескіден
қалған мұра есебінде айтылмай, кейінгі заманның да әдет – ғұрпына ... ... өзі ... шыққан айтыс өлеңі сияқтанып кеткен.
Дін айтыстарының ішінде ислам ... ... ... да көп. ... мақсаты, қзақ арасына ислам дінің сіңдіру. Исламның дүниеге,
адамның әрекетіне көзғарасын үгіттеу.
Дүниенің жаралуы туралы әр діннің өз ... бар. ... «он ... ... ... ... он сегіз мың тарауға бөліп әрқайсысын бір әлем –
ғалам деп атаған. ... ... бір ... ай мен ... бір ... ... аң бір ғалам адам бір ғалам, ай мен жұлдыздар бір ... ... ... Алла әуелі нұр (сәуле), содан кейін жермен көк, ... ... ... ... адамды жаратқан. Діншіл ақындардың бір ... ... ... ... ... ... өлеңнің тақырыбы
ғып алады. Мысалға Болық пен Елентай ақынның айтысын ... ол ... ... аталған – Елентайым,
өнерпаздың өнерпаз білер жайын.
Жауап бер, бір азырақ ... не ... бір ... ... ... ... сырың,
Бізерден артық емес айтқан жырың.
Бұрыңғы даналардан естігенмін,
Жер мен көк жаралыпты елден бұрын.
Айтысына дін әңгімелерін ... ... етіп ... ... пен ... қарай бір – біріне сұрау қоя және жауаптаса отырып, аспан әлемін,
жердіңасты асты – үстін, табиғат ... ... ... ... ... ... жаратқан бір құдай ... ... ... жұртты
нандырмақ болады.
Дін тақырыбына құрылған айтыстың бірі – Жүсіпбек қожа мен ... ... жер ... ... ... сұрайды, Жүсіпбек ол
сұрауларға ислам дінінің кітаптары айтатын мөлшерде жауап береді.
Бұл ... ... ... ... ... бір ... көрсетеді.
Әрине, ол тарих үшін қажет мәселе, бірақ бұл ... ... ... ... ... ... болғанын аңғармасқа болмайды.
Әрине, ислам дініне қазақ халқы үнемі құлақ ұрған жоқ. Оған ерте ... ... ... ... ... ... де ... сіңіп болмай, исламмен қатар қазақтың бұрыңғы ... ... ... келуі куә. Ислам дінінің батпағын қазақ
халқының денесінін, Октябрь революциясы ғана ... және ... ... ... ... ... жасады.
Қазақ ауыз әдебиетінің басқа әдебиеттерден бір ерекшелігі – айтыс жанрының
барынша мол ... деп ... ... ... ... ... ерте
өркендеген елдерде айтыс жанры жоқекендігін еске ұстаған уақытта, бұл ... ... әлі ... ... сақталып, дамып келеді. Мұның өзі
ғасырлар бойы ... ... ... ... ... тұсында,
жыр алыбы – Жамбыл бастаған халық ақындары айтыс жанрын тек мазмұн жағынан
ғана емес, өлеңдік нақыш, ырғақ ... да ... ... ... ... туу, ... ... процестерін айрықша зерттеу – қазақ халқының
поэтикалық түсінік – ... мен ...... жетілу жолдарын
айқындап алуға мәнді арнаның бірі болары анық.
Осы реттен алған ... ССР ... ... М. О. ... атындағы
Әдебиет пен өнер институтының сонау ерте заманда ... ... ... төл ... ... ... ... аты мәлім авторлардың,
әсіресе XIX – XX ғасырдағы ақындардың айтыстарын, сондай – ақ, ... ... ... қанат жайған айтыс өнерінің үлгілерін сұрыптап,
іріктеп, көркемдік ... мол, ... мәні ... ... ... том ... қып бастыру – айрықша құптарлық іс. Өйткені, қазақ ақындарыайтыстарының
көбі, қалың оқушы қауымының ... тыс ... келк ... ... өнер ... ... кітапханаларда қолжазба күйінде сақтай
бермей, оны иесіне – ... ... ету ... (С. ... Айтыстар туралы.
Кітапта: Айтыс. I- том, жазушы, 1988).
Қазақ халқының басынан кешкен қай ... ... да, ақын сөзі ел ... ... дем ... келгенің көреміз. Алыста қалған арғы ... салт ... мен ... және ғашықтық жайындағы мол қорды сақтап
қалып бізге жеткізген – ел ақындары. ... ... ... ... ... қалды да, ел үшін айтылған ақын сөздері қалды.
Қазақ халқының ұлттық болашағын ойлап, өз ... ... ел ... ... телмірмеуін көздеген басшылары қай заманда да ... ... ... Ең алғаш қазақ халқының басын қосып өз алдына
мемлекет етуді арман еткен Әз ... пен ... хан Асан ... ... ... ... ақын ... сүйенеді.Абылай тұсында Бұқар жырау,
Исатай бастаған ұлт бостандығының күресінде атақты Махамбет ақын жұртшылық
күресінің басында ... ... ... ... ... ... ақын – жыраулар жүріпті.
Қазақ халқының әдет – ғұрып ззаңдарының негізгі жобалары да, ... ... ... өлеңді өлшеумен айтылған. «Қасым ханның қасқа жолы,
Есі ханның ескі жолы», «Тура биде туған жоқ, ... биде иман жоқ» ... ... ... ... ... сарыны.
Мұнда әрине, бірнеше себептер бар.Ең алдымен, қазақ елінде ақынның өте
беделді болғаның көреміз.
Абылай мен Кенесары ... ... ... ақындар, сол беделіне
сүйенеді де, дәл ... күн туып ... ... елі ... ... ... ... қоймаған. Сондай беделді ақынның аузынан шыққан
сөзге де жұрт тұтас қол қоятын болған.
Екінші бір ... ...... ... жоқ ... жеке бір ... айтылған кесімнің жалпы заң сияқтанып ондай кесім ойға нық ... ... ... ... Осы ... ... ... есінде сақталып
келген билердің қасиеті – сол көркем сөзінде. Әйтпесе, әділ айтылмаған
биліктер ... ... ақын ... ... сөз ... ... тарихи өмірінде үлкен орын
алған. Ақын сөзі ұл туса бесігінің қасында, ер өлсе ... ... ... ... ... ақын ... ... түрде бірге жүруі сонау Асан
қайқыдан басталып, күні бүгінгі Жамбыл, Нүрпейіс, Доскей Шашубайларға ... ... Бұл ... ... ... бір түрі.
Ақындардың ел ісіне өктем түрде қатынасуына бір түрі айтыс деп аталады.
Бұл жер жүзінде қазақ халқының ... жоқ ... ... ...... қиын емес, бірақ бұл күнге дейін басқа елдердің бірінде
болған емес.
Айтыс екі ақынның, я болмаса, ... ... ... ... ... әдебиетінің әрі әсерлі, әрі мол бір саласы. Айтыстың көздеген бағытына
қарай түрі де ... ... бен ... айтысы, екі ақынның өзара
айтыстары, я болмаса, олардан неғұрлым мағыналы – екі елдің ... ... ... ... ... жұртшылық ісіне әсері үлкен еді.
Ақындар айтысы – ... ... ... атам ... бері ... ел ісіне үлкен әсер ете алатын, жақсылықты көтеріп жамандықты
мықтап міней алатын нәрсе. Бұл – ауыз ... ең бір ... ... ... ғана тән ... ел мақтанар, абырой әкелер істерді қанша
мақтаса, елдікке мін ... ... ... ... ... әр ... – намысына тиіп, жүгенсізді ауыздықтап, қисықты түзетер кезі ... ... ... ... мен патша қойған төре – ... көп ... ... ... найзасына осы топ көбірек
ілінетін. Сондықтан, айтыс ұзақ уақыт қуғынғы түсіп келіп, ... ... ... ... ... айнылып еді.
Ақындар айтысының бүгінгі жағдайда өте үлкен мәні бар. Айтыс тілі
құлаққа дәл ... ойға дәл ... Оның ... ұзақ ... ... қалады.
Ақын тілімен бетке айтылған мін басылған таңбадай болады. Ел ... ... дәл ... сын ... ... ... ... Намысты
қозғайтың Біржан мен Сараның, Шөже мен Кемпірбайдың, ... ... ... осы күнге жұрттың есінде қалған себептері де осында
жатыр.
Қазақ халқының тариқында ақындардың орны өте ... ... бай, ... ... ... ... ... бізге дейін сақтап де осы
ақындарымыз. Өткен замандарда қазақ халқынын басын құрап, өз ... ел ... ... де ақын ... ... ... ... олар ақын сөзінің
ел ісін басқару үшін қандай тіреу бола алатынын жақсы білген.
XVI ғасырда қазақ ... ... туын ... өз ... ... ел етемін
деп талаптанып, басын құрған Әз – Жәнібек пен Қасым хан атақты Асан қайғыға
сүйенсе, он ... ... ... хан ... ... сүйенеді. Әрдайым
ыдырап кетуге әзір тұрған рулардың арасына ... бола ... ... ... ... үлкен еңбек сіңірді. Исатай ... ... ... ... ... ... өз сөздерінен – ақ
көрініп тұр. Бұл ақындар сол ... ... туы, от ... ... 1916 жылғы қазақ халқының бостандық күресін бастаған
Амангелді батыр да ... ... ... ... ... бірі – осы Омар
Шип ин.
Айта ... ... ... ... бері келе ... әдет ... ... жұмбақтары, бәрі де таппақпен, жырмен – ауыз әдебиет
өрнегімен ... ... жоқ ... есте қалуға оңай болсын,
бұзылмасын деп әдейі осылай жасалған.
Сондықтан да «Қасым ханның қасқа жолы, Есім ... ескі ... ел ... ... ... сақталып келді. Ғасырлар өтті, әміршілер өтті, ел қалды,
ақындардың жыры қалды. Өзінің ... ... үшін ... күресте келген
қазақ халқының ерлігі ақындар арқылы белден – белді., ғасырдан – ... ... ... ...

Пән: Өнер, музыка
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 31 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Айтыс өнерінің психологиялық табиғаты және этномәдени құндылықтарды дамытудағы рөлі65 бет
Қазақ әдебиетіндегі айтыс өнерінің өзіндік өрнегі7 бет
«АСЫЛ МҰРА» Қазақтың аса көрнекті композиторы, қоғам қайраткері, КСРО халық артисі Мұқан Төлебаевтың туғанына 100 жыл (1913-1960 ж.) Лекция25 бет
Абай тұлғасы8 бет
Алаштың ардақтысы Спандияр Көбеев43 бет
Біржан мен Сара операсы жайлы3 бет
Драмадағы тарихилық. Қазіргі қазақ комедиясы7 бет
Драматургиядағы тарихи тұлғалар бейнесі6 бет
Дулат Бабатайұлы10 бет
Екі қабат әйелге қамқорлық10 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь