Бастауыш мектепте сөз тіркестерін оқытудың әдістемесі

Кіріспе 3
I Сөз тіркесі синтаксисі туралы түсінік ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..5
II Қазақ тіл білімінде сөз тіркесінің зерттелу тарихына шолу ... ... ... ... ... .11
III Сөз тіркестерінің байланысу формалары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...21
IV Бастауыш мектепте сөз тіркесін оқыту жолдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..25
Қорытынды 49
Пайдаланған әдебиеттер тізімі 51
Тіл - адамзат қоғамында қатынас құралы, сөйлесім пікір алысудың құралы ретінде қызмет атқаратын құбылыс біріншіден тілсіз ешбір қоғам өмір сүре алмайды. «Тілсіз ұлт құрымақ» (Ахмет Байтұрсынов). Тіл адамзат қоғамының өмір сүруінің қажетті шарты. Екіншіден, тіл қоғам бар жерде ғана өмір сүреді. Қоғам - тілдің өмір сүруінің шарты. Қоғамның өмір сүруі үшін, тіл қаншалықты қажет болса, тілдің дамып өркендеуіне қоғам да соншалықты қажет.
Тіл - тірі тарих. Себебі онда халықтың ғасырлар бойы жинақтаған іс-тәжірибесі мен даналығы бар. Сананың аздығы мен көптігіне қарамай, әрбір халық өз тілінде асыл армандары мен әсем жан дүниесі, барша жақсылық атаулығы құрметін адамзат бақытына кесір келтіретіндерге лағынетін бейнелеген. Тіл — оны жасаушы халықтың тарихи шежіресі, бүкіл өмірдің жаңғырығымен мен ізі, арманы мен алдағы үміті, қайғысы мен қуанышы, күллі рухани өмірінің үні естіліп тұрады. Мағжан Жұмабаев тілдің осы бір қасиеттері жайында былай дейді: « Қазақ тілінде қазақтың сары сайран даласы, біресе желсіз түнде тымық, біресе құйынды екпінді тарихы сар далада көшкен тұрмысы, асықпайтын, саспайтын сабырлы мінді - бәрі көрініп тұрады»
Демек, айтылғандардан шығатын қорытынды, тіл - адам қоғамның рухани өмірінде объективті тіршілік ететін, қарым - қатынас құралы Тіл негіздерін бастауыш мектепте бір- бірімен тығыз байланыста, тіл білімнің қайнар көзін сөйлесім құралы ретінде оқытудың маңызы ерекше . Осындай оқыту процесі арқылы балалар өз сөздерін еркін құрастырып, өз ойын анық, дәл жеткізеді. Соңдықтан, бастауыш сыныптарда сөз тіркесі туралы ұғым беру арқылы біз оқушылардың сөз бен сөйлем туралы білімдерін дамытамыз. Қазіргі заман бастауыш мектепке арналған оқулықтарда сөз тіркесі туралы мағлұматтар аз берілген. Мұндай құбылыс қазақ тіліне арналып шыққан соңғы екі ғасыр уақытқа тән. Оқулықтың сапасы оның методикалық негізіне байланысты, сондықтан оқулықтар алдыңғы қатарлы методикалық жетістіктерге сүйеніп жазылады. Біздің ойымызша сөз тіркесінің ерекшеліктерін анықтап, оны дұрыс тани біліп, сөз тіркесінің өзіне ұқсас тілдік құбылыстарын ажыратып, оның басты қасиеттерін нақтылай түсіу қазақ тілі оқыту процесінде жүргізілетін практикалық жұмыстардың түрлеріне, мазмұнына, тиімділігіне байланысты.
1. Қазақ тілі оқулығы 4-сынып Алматы, 2003ж.
2. Асқарбаева А. Кластан тыс оқыту методикасы. Бастауыш
сынып мұғалімдеріне арналған - Алматы, 1992ж.
3. Айтазин Қ. Кәсіби лексика мәселелері. -Алматы 2000ж.
4. Әлметова Ә.С. Көп мағыналы сөздер мен омонимдерді оқыту. -
Алматы, 2001 ж.
5. Әуелбаев Ш. Бастауыш сыныптарда қазақ тілін оқыту
әдістемесі. -Алматы 1997 ж.
6. Әлімжанов Д., Маманов Ы. Қазақ тілін оқыту методикасы.
-Алматы 1965 ж.
7. Әміров Р. 3 класс. Қазақ тілі оқулығына методикалық нұсқау.
-Алматы, 1969 ж.
8. Әміров Р. Асылов ¥. 4 класс, Қазақ тілі оқулығына әдістемелік
нүсқау. Алматы, «Рауан» 1997.
9. Балақаев М.О. Қазақтілінің мәдениеті, -Алматыв 1991.

10. Бектүров Ш., Серғалиев М. Қазақ тілі Алматы 2001 ж.
11. Бегалиев Г. «Бастауыш мектепте қазақ тілі методикасының
мәселелері» - Алматы, 1980ж.
12. Оқушылардың жазу дағдысын қалыптастыру -Алматы 1998ж.
13. Біз қалай жазамыз?. - Алматы, Жалын 2001 ж.
14. Бектаев Қ. Молдабек Қ. Бастауыш класс оқулықтары тексінің
сөздігі. Шымкент, 1989ж.
15. Ғаббасов С. Ізгіліктің әліппесі. - Алматы, 1993ж.
16. Кенжеахметов С. Қазақтың салт-дәстүрлері мен әдет-
ғүрыптары. -Алматы, Ана тілі 1999 ж.
17. Қазақстан Президентінің халыққа Жолдауы Қазақстан -2030.
18. Қазақ энциклопедиясы. Қазақ-Алматы, 1998ж.
19. Молдабеков Қ., Сандыбай Қ., Балқыбекова Ы. Бастауыш
мектепте тіл дамыту. -Шымкент, 1999ж.

20. Қазақ тілі оқулығы 3,4 сынып. Алматы «Ата-мұра» 2003 ж.
21. Қазыбаев С. Қазақ тілінің жаттығулар жинағы. (1-2-3
сыныптарға арналған). Алматы 1991.
22. Қазыбаев С. Қазақ тілі методикасы - Алматы 1990ж.
23. Құлмағанбетова Б. Мемлекеттік тілді меңгертудегі тіл
дамыту. -Бастауыш мектеп, 1996ж. №11.
24. Исаев С.М. Қазақтілі - Алматы, 1996ж.
25. Ишмұханбетов Ә. Қазақ тілі сабағындағы грамматикалық
ойындар. -Алматы, 1964ж.
26. Самуратов Г.Б. Халық педагогикасы негізінде тәрбие беру -
өмір талабы. Әдістемелік құрал. - Арқалық, 1992ж.
Салқынбай А. Қазақ тілі. Сөзжасам. -Алматы 2003ж.
        
        ПІКІР
Еліміз егемендік алғалы бері ұлттық салт-дәстүрімізге, сана-есімізге,
ұлттық ... ... ... түзу ... ... ... де өзекті мәселесінің бірі. Осыған байланысты бірден айта ... - ... ... ... ... ... Бұл ... таңда оқулық түзудің бірнеше әдіс-тәсілдері бар. Студент соларға
шолу жасай келіп, оқулық лингвостатистикалық ... ... ... ... Себебі оқулыққа қанша аз, қанша мәтін, сол мәтіннің көлемі
қандай болу ... ... ... ... қамтылуы керек деген мәселені шешіп
алмай тұрып, оқулық түзуге кірісу алғырттық болар еді. Осы тұрғыдан ... ... ... түзу мәселесіне кіріспе десек те болады.
Дипломды жазу барысында студент алдына қойған мақсатын толық орындаған,
оларға жатық та ... ... ... ... ... ... ... талаптар толық орындалып, жүмыс соларға сәйкес
жазылған. Дипломдық жұмыс " өте ... ... ... лайық деп білеміз.
ПІКІР
Дипломант тақырыпқа орай көптеген ғылыми - ... ... ... ... ... қала мектептерінде болып
бастауыш сынып ... ... ... ... - ... түзу ... ... зерттеуі және тың әдіс, қатысымдық әдістен пайдаланды.
Жұмыс кіріспеден, екі ... ... және ... ... ... ... ... тақырыпшалар алдына қойған
мақсат пен міндетке сай жазылып тиісті пікірлермен толықтырылды.
Диплом жұмысы оған қойылатын талапқа сай ... және ... ... ... ... ... ... көп ізденді. Көптеген ғылыми-теориялық,
ғылыми-әдістемелік ... ... ... ... ... және қала мектептері бастауыш сынып мұғалімдерінің
тәжірибелерінен ... ... ... кіріспеден, екі тараудан, қорытынды және пайдаланылған
әдебиеттер ретінен ... ... ... ... ... ... мен
қолданылымы, ғылыми болжамы т.б. сөз болса, I ... ... ... ... құрастыруға дағдыландырудың әдіс-тәсілдері қарастырылса,
II тарауда бастауыш мектепте тікелей ... ... ... ... ... жұмысына қойылатын талаптар толық орындалды.
Жұмыс қорғауға жіберілді.
ПІКІР
Қазақ тілі білімінде соңғы жылдары мәтін, оның теориясы мен әдістемесі,
мәтін кұрастыру ... ... ... ... ... Бұл ... профессор А. Жұбановтан басқа ... жоқ. ... ... ... қиын ... баруы – қуанарлық жәйт.
Мәтін құрастыру мәселесі - бастауыш ... ... мен ... ... ... Себебі ғылыми-теориялық және әдістемелік тұрғыдан
дұрыс ... әрі ... жас ... ... ... құрастырылған
мәтін - сауаттылыққа бастайтын алғашқы саты. Біздің ойымызша, дипломант осы
мәселені дұрыс түсінген және ... ... ... ... ... деңгейінде, шеше білген.
Диплом жұмысын жазуда дипломанттың көп ізденгендігі көрініп тұр. Ғылыми-
теориялык және ... ... ... ... ... ... Өзіндік пікірлері бар.
Студент диплом жұмысына қойылатын талапты толық орындаған және ... ... ... ... ... ... атап өтуге тұрарлық. Ал оның авторына «өте жақсы»
деген баға қоюға болады деп ойлаймыз.
ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ БІЛІМ ЖӘНЕ
ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
М.О. Әуезов ... ... ... ... ... және өнер ... ... филология пәндерін оңытудың ... ... ... Ж¥МЫСЫ
Тақырыбы :«Бастауыш мектепте сөз тіркестерін
оқытудың әдістемесі».
Мазмұны
Кіріспе 3
I Сөз ... ... ... ... тіл ... сөз ... ... тарихына
шолу.....................11
III. Сөз ... ... ... ... сөз ... ... ... әдебиеттер тізімі 51
Кіріспе
Диплом жұмысының өзектілігі. Тіл - ... ... ... ... пікір алысудың құралы ретінде қызмет атқаратын ... ... ... ... өмір сүре ... «Тілсіз ұлт құрымақ»
(Ахмет Байтұрсынов). Тіл адамзат қоғамының өмір сүруінің қажетті шарты.
Екіншіден, тіл қоғам бар ... ғана өмір ... ... - ... ... ... ... өмір сүруі үшін, тіл қаншалықты қажет болса,
тілдің дамып өркендеуіне қоғам да ... ... - тірі ... ... онда ... ... бойы ... іс-
тәжірибесі мен даналығы бар. Сананың аздығы мен ... ... ... өз ... асыл ... мен әсем жан ... барша жақсылық
атаулығы құрметін адамзат бақытына ... ... ... Тіл — оны ... ... ... шежіресі, бүкіл өмірдің
жаңғырығымен мен ізі, арманы мен алдағы үміті, ... мен ... ... ... үні естіліп тұрады. Мағжан Жұмабаев ... осы ... ... былай дейді: « Қазақ тілінде қазақтың сары ... ... ... ... ... ... құйынды екпінді тарихы сар далада
көшкен тұрмысы, асықпайтын, саспайтын сабырлы мінді - бәрі көрініп тұрады»
Демек, айтылғандардан шығатын ... тіл - адам ... ... ... ... ... қарым - қатынас құралы Тіл негіздерін
бастауыш мектепте бір- бірімен тығыз байланыста, тіл ... ... ... құралы ретінде оқытудың маңызы ерекше . Осындай оқыту процесі
арқылы балалар өз сөздерін еркін ... өз ойын ... дәл ... ... сыныптарда сөз тіркесі туралы ұғым беру арқылы біз
оқушылардың сөз бен сөйлем ... ... ... Қазіргі заман
бастауыш мектепке арналған оқулықтарда сөз тіркесі ... ... ... ... ... қазақ тіліне арналып шыққан соңғы екі ғасыр
уақытқа тән. ... ... оның ... ... ... оқулықтар алдыңғы қатарлы методикалық жетістіктерге ... ... ... сөз ... ... ... оны дұрыс
тани біліп, сөз тіркесінің өзіне ұқсас тілдік құбылыстарын ажыратып, ... ... ... түсіу қазақ тілі оқыту процесінде жүргізілетін
практикалық жұмыстардың түрлеріне, мазмұнына, тиімділігіне ... ... ... ... оқушының логикалық ойлау қабілетін, олардың
ауызша және жазбаша тілін дамытуда ... роль ... ... ... ... ... ... негізінде оқушылар
грамматиканын, оның ішінде синтаксистік құбылыстарды игере отырып, ... әр ... ... ... ... ... дағдыланады. Оқушы
алдымен тілдік жаттығулар орындау ... ... ... ... ... ... дұрыс қолдану ерекшеліктерін меңгереді. Осы
тұрғыдан тақырып өзекті. Бұл ... ... ... ... дейін ғылыми
зерттеу жұмыстары орындалмаған. Сондықтан аталған ... ... ... ... ... мақсаты. Бастауыш ... ... ... туралы ұғым беру, олардың сөйлеу тілін дамыту арқылы ... ... ... ... міндеттері:
1. Бастауыш мектеп оқушыларына тілдік ұғымдарды түсіндірудің
оңтайлы жолдарын анықтау;
2. Шәкірттердің сөз тіркесін ... ... ... ... ... ... сөйлеу тілін дамыту жолдарын
айқындау.
Диплом жұмысының нысаны ... ... ... ... ... ... алынды
Диплом жұмысының әдістері. ... ... ... ... ... жүйелеу, қорыту әдістері қолданылды. Диплом жұмысы үш
кезеңде жүргізілді.
Бірінші кезеңде диплом тақырыбына сай ... ... ... ... талдау жасалынды. Осының негізінде диплом
жұмысының ... ... ... ... ... тілі сабағында
оқушылардың сөз тіркесін оқыту тәсілдерін қолданудың міндеттері айқындалды.
Екінші кезеңде ... ... ... тілі ... ... ... ... тәсілдерін қолданудың тиімді жолдары қарастырылды.
Оқушылардың сөйлеу тілін ... ... ... ... ... ... Оқыту процесінде оқушылардың сөйлеу тілін дамыту
тәсілдерін қолдануды үйымдастыру және тиімді пайдалану жолдары ... ... ... ... ... ... ... тілі
сабағында оқушылардың сөйлеу ... ... ... ... ... ... ... қағидалар мен тұжырымдар қазақ тіл білімі мен
қазақ тілін ... ... ... ұрғыдан толықтырады.
Диплом жұмысының практикалық маңызы
Диплом жұмысында ұсынылып ... ... ... ... ... ... ... және тілдік материалдарды дұрыс игеруіне ықпал
етеді. Диплом жұмысы мектеп мұғалімдеріне және ... ... ... зерттеушілерге көмекші құрал бола ... ... ... ... ... қорытындыдан және пайдаланылған әдебиеттер
тізімінен тұрады.
I Сөз тіркесі синтаксисі туралы түсінік
Синтаксистің объектісіне сөз тіркесі, жай ... ... ... ... ... ... ... Соңғыны В.В.Виноградов «Завершающей
частью грамматики» деп ... ... ... синтаксистік
катёгориялардың барлық жиынтығын шоғырланған тобы деп берген болатын.*
Кейде осы күнге дёйінгі синтаксистік категорияларды осы ретпен берумен
бірге, ... ... ... тұтастық, құрмалас сөйлем, жай
сөйлем және сөз тіркесінің синтаксисі деп беру де кездеседі.
Әсіресе осы ... ... ... ... ... ... қолға
алына бастаған синтаксистік объектінің бірі - сөз тіркесінің синтаксисі.
Ш.Сарыбаевтың библиографиялық көрсеткіші бойынша сөз ... ... ... тілі және ... тілі мен басқа тілдерді салыстыру жайында 400-
дей монография, ... және ... ... ... Ол ... сөз
тіркесінің теориялық мәселелері, сөз тіркесінің орыс тілі, ағылшын, неміс
тілдерімен салыстырыла берілуі, тарихы ... ... ... ... ... сөз ... ... мәселелері жан-жақты
зерттеу объектісі бола бастағанымен, сөз тіркестерін мектептерде оқу яғни
оны оқытудың методикасы бірер мақаланың төңірегінде ғана сөз ... ... да сөз ... ... ... мәселелер жан-жақты қарауды
күтіп отырған күрделі мәселе. Сөз тіркесінің теориясында, ... бір ізге ... ... ... ... сөз ... сөйлемде қолданыла ма, жоқ одан тыс
категория ма, сөз тіркесінің номинативті не ... ... ... ... не ... ... қатысы, олардың құрлысы, сөз
тіркесінің сөйлемнен айырмашылығы сияқты мәселелері әлі де болса жан-жақты
талдауды қажет етеді. Енді ... ... ... ... жөн көрдік.
1. Сөз тіркесі сөйлемде немесе сөйлемнен тыс ... ма? ... ... де ... ... кездеседі. Бұл мәселенің өзі тек
Түркологияда ғана емес, орыс тіл білімінде де онша шешімін таба ... ... орыс тіл ... ... ... Д.Ю.Корбин,
К.Н.Абервух, Түркологияда М.Балақаев, М.З.Закиев сөз тіркесі негізінде тек
сөйлемде яғни сөйлемнің құрылыс ... ... ... ... да, сөз ... де сөз ... ... Жалпы сөз
лексиканың, семансиологияның, морфология мен синтаксистің объектісі ... Егер сөз сол ... ... барлығына да қатысты ... ... ... да ... тірегі. Сөйлемде үнемі жекелеген сөздер ғана
емес, тіпті ... ... (ТТ) ... терминдер (КТ) де сол сияқты
өмір сүреді. Сондықтан да сөз де, ТТ, КТ де ... ... ... Олай болса бұл топтар сөйлемге материал. Әрбір сөз
сөйлемде өзара ... ... ... сөз тіркесін құрайды, сол
топтардың жиынтығы сөйлем құраудың негізгі материалы болып ... ... ... ... материалы өзі оның ажырамас бір бөлігі ретінде
қолданылатынын, ... ойды ... алғы ... сөз ... ... асатынын көрсетсе керек. Мұның өзі сөз тіркесінің тек сөйлемде
жұмсалатындығының негізі шарты. Әрине мына ... де еске ... ... ... ... сөз ... ... бермейді. Сөйлем жеке сөзді де,
екі сөзді де бола береді. Әрине, ол ... ... ... ... жалпы сөз де, сөз тіркесі де ... ... ... ... тек ... ... сөйлем құрауға материал
болады. Сонымен, ... сөз ... ... өзі сол сөйлемді
құрайтын әрбір сөздің келесі бір сөздермен қарым-қатынасының, мағыналық
бІрлігінің айқындалса ... ... ... дара сөз бен ... сөз ... күрделі
сөз бен күрделі сөз болып келеді. КТ мен ТТ де ... ... ... ... сол ... бір ... топ құрай келіп, сөз тіркесінің
де, сөйлемның де аясын кеңейтеді. Бұдан шығатын ... - ... ... ... ... құрала бермейтін де жайттар бола береді.
2. Сөз тіркесі - синтаксистік единиқа. Сөз тіркесі ... ... ... ... өзі ... бір ... ... белгісі. Орыс тіл білімінде сол ... ... ... ... ... де сөз ... ... келеді. Бірақ сөз
тіркесі бірде жай сөйлемнің синтаксисінде, кезде керісінше жай ... ... бір ... ... ... ... бастап сөз тіркесі синтаксисі синтаксистің негізгі бір жеке
объектісі ретінде қарала бастады да, сол ... осы ... ... орыс ... еңбектердің барлығында синтаксистің басты ... ... ... және сөйлем деп берілу негізгі бағыт болып отыр. Осы сияқты ... ... де орын ... ... ... ... сөйлем мүшелерінің ыңғайында қарастырды, осы ... та ... Ал ... ... сөз ... ... ... де
синтаксистік единиқа ретінде арнайы қарастырылып келді. Солай бола береді.
Дегенмен, сөз тіркесінің ... ... ... ... ... кезде
талас пікірлер де орын ала бастады.
А.Н.Гвоздев, Д.В.Фоменко сияқты ғалымдар, әсіресе, ... ... ... ли единиқей языка?» деген арнайы мақала жазып,
онда сөз ... ... жеке ... тиіс емес ... ... ... Осы
мақаланың төңірегінде де даулы мақалалар
жарияланды. Сол жарияланған мақалалардың негізгі сөз ... ... баса ... ... сөз тіркесінде синтаксисі, синтаксистің негізгі бір саласы. Ол
дау тудырмаса керек. Өйткені, біріншіден, осы уақытқа дейінгі ... алып ... ... ... де сөз ... жігі ... ... еске алынуы керек. Ондай топ негізінен тек сөз тіркесі арқылы
көріне алады. Қалаға барды, ... ... өз ... ... ... ... сол ... бір-бірімен тіркесу арқасында сөйлемнің аясын ... ... үшін ... ... ... болады. Сол материалдық топты өз
алдына жеке объекті ... ... тура ... Бұл оның ... единиқа екенін дәлелдесе керек.
3. Номинативті мән. Сөз тіркесінің сөйлемдегі атқаратын қызметі туралы
де бірнеше ... ... ... Жалпы сөз тіркесімен сөйлемнің
әрқайсысының өз қызметі бар. Сол қызметті сөз тіркесінде номинативті сөйлем
коммунативті ... ... ... алғаш рет В.В.Виноградовтың еңбектерінде
кездессе, соңғы еңбектерде олардың ерекшеліктері түрлі ... ... ... ... ... А.Н.Баскаков сөз
тіркестерінің номинативті мәнін айтса, В.Г.Адмони сөз ... ... ... ... мәні туралы да айтады. Ю.В.Фоменко
сөз тіркесінің номинативті екенің жоққа шығарса, А.Моисеев, М.Балақаев ... ... ... ... ... ... ... мән сөзге
тән, сондықтанда сөз заттың, қимылдың, санның, ... ... ... ... ... Ал сөз ... ... мән іздеудәң ойға қона
қонбайтынын мынадай жайттардан байқауға болады. Сөз ... ... ... ... сөз ... сондай номинативті таулардан құралған
синтаксистік топ. Сөз ... ... ... ... білдіру
үшін емес, толықтауыш, пысықтауыш, анықтауыш сияқты жаңа грамматикалық
мағыналарды білдіру үшін ... Олай ... ... ... екі ... ... ... сөз тіркестеріндегі әрбір бағыныңқы ... ... ... мәні бар ... ... Енді сол номинативті
мәні бар сөздердің тіркесі ... тағы бір ... мән ... ... келе ... ... ... мән тек жеке сөздерге тән, кейде
ондай мән сөз тіркестеріне формалық ... ... ... ... ... мен ... атау, газет. Журнал, мақала, кітап аттары мен ТТ ... ... ... сөзден құрала отырып, олардың әрқайсысының өзіндік
жасалуы болады. Сол ... ... ... ... ... КТ пен сол іспестес синтаксис тіркестер кейде бір-біріне үқсас та ... Мына ... ... ... ... ... тау сөзінің әр түрлі сындық қасиетін көрсетсе керек. Ондай
сындар тау ... әр ... ... ... де, өзінің анықтайтын
сөзімен синтаксистік сөз тіркесін ... Сол ... ... өзені бар да,
сол өзеннің әр түрлі ерекшелігін білдіретін сөздер еркін ... ... ... енді Кіші Ардақ ән аты арқылы белгілі бір атау ретінде ... Осы ... ... мән сын ... анықтауышты тұлғадағы
сөздер арқылы ғана емес, «Біз тау ... ... ... ... «Өзіміздің
туган жерде еңбек ңарңынын арттырудамыз» деген сөйлемдердегі асты ... есім мен ... ... мен зат ... тіркесі «Тау қиялап, Туған
жер» атауыш тіркестердің қызметі мен мәні бірдей емес. Біріншісінде кәдімгі
еркін тіркес ретінде жұмсалса, ... ... аты ... ... ... осы ... ... «Қазақстан әйелдері», «Қазақстан
мұғалімі», «Үгітші блокты» ... ... ... ... ... жылы, Тұнық
су, Адамзатқа хат сияқты кітап аттары сол сияқты басқа да ... ... ... ... ... ... ... ғана номинативтік мәнге ие
де, егер тұнық судан іштім, мешін жылы туыппын сияқты ... ... ... ... сөздер тобы болып шығады. Сол формада еркін
тіркесте немесе осы сияқты күрделі атау ... ... ... ... ... ... ... екі сөзден бірігіп жұмсалғанымен, олар сол
тобымен бір заттың атын ... ... ... ... ... болып табылады. Сонымен кез келген екі немесе одан да көп
сөзден келген ... ... бәрі ... ... ... ... атауыш
қызметінде де жұмсалады. Ондай қызметте жұмсалатын сөз тіркестеріне газет,
журнал, кітап аттары, КТ күрделі атаулар ... ... мән ... айта ... «номинативті мән
анықтауыштық қатынастағы дара сөз тіркестеріне (белая ... тән ... ал ... ... ... за ... күрделі және құрама
сөз тіркестерінде ойлану керек деген ... ... жай ... ... ... ... автордың күрделі атау мен еркін сөз
тіркестерін ажыратпаудан шығып отыр. Негізінде ... мән ... дара ... тән, ... түрі жайлы ойлану керек деген
пікіріне біз қосыла алмаймыз. Негізінде сөз тіркесін дара , ... ... ... жайында номинативті мәннен гөрі грамматикалық жағына назар
аудару - негізгі принцип.
Сонымен сөз тіркестерінен номинативті ... гөрі ... ... ... ... ... ... байланысы. Сөйлемдегі сөздер сабақтаса және
салаласа байланысады. Жалпы тіл ... ... ... сабақтаса
байланысын сөз тіркесіне жатқызу туралы пікір таласы болмаса керек. Сонғы
кезде ... ... ... бірген салаласа байланысқан сөздер тобын
да сөз тіркесіне жатқызу жағы ... ... ... байланысқан сөз топтары құрамындағы сөздердің біріне-
бірі бағына байланысып, ... ... ... мен мағыналық тобы, әр
түрлі сөз таптарынан жасалуы сөз болып келсе, салаласа байланысқан сөздер
тобын сөз тіркесіне дейін ... олар тең ... әрі ... ... ... деп, Асан мен ... жазушы мен оқушы, жақсы мен жаман, әрі
оқыды әрі жазды сияқты екі сыңары да бір ғана сөз таптарынан ... ... Сөз ... ... да ... деушілер сөз тіркесін
басқаша түсінеді. Неге сөз тіркесіндегі сөз тек сабақтаса ... Сөз де ... ... ... жаға ... мағыналар пайда
болады. (анықтауыштық, пысықтауыштық, толықтауыштық). Сол мағыналар тек
сабақтаса байланысқан сөздерде ғана пайда болады.Ондағы ... ... Ал, ... байланысқан сөздерде ондай ... ... ... топ ... ... ... ... кейде ол топқа
жатпайтын қызыл ала, көк ... жеті жүз ... бір, алты жүз, мың бес ... ... оқып еді тәрізді сөздер тобынан не салаластық, не сабақтастық
әлемент таба ... ... ... сын ... сан ... ... етістіктерде бір сыңары толық мағыналы да, екінші
сыңары көмекші ... ... ... ... ... ... топпен
бірге салаласа байланысқан сөздер тобын да сөз ... ... ... ... Осы сияқты топтарды қай ... ... ... ... ... сөздер тобы негізінде күрделі сөздер тобын құрайтындықтан,
өзара сөз ... бола ... ... сөз ... ... сөз тіркестерінің
заңдылықтары жан-жақты айқындалады.
II ... тіл ... сөз ... ... ... шолу
Сөз тіркесінің жалпы мәселелермен бірге оның жеке тілге, яғни қазіргі
қазақ тіліне тікелей қатысты мәселелерін ... ... ... Бұл ... байланысу формасы мен байланысу тәсілі, түрлері, кейбір сөз таптарының
тіркесу ... т.б. ... ... ... ... ... Біз
төменде сол мәселелердің әрқайсысына арнай тоқталамыз.
Тілдің басқа салалары сияқты, оның синтаксистік құрылысы да ... ... ... ... ... ... өзгерістер
қоғам өміріндегі сондай құбылыстармен тығыз байланысты болып келетіні тіл
білімінде әр кез айтылып жүрген жайт. Ал, синтаксистік ... ... ... - сөз ... құрамындағы болуға мүмкін өзгерістер жайлы
Н.Ю.Шведова: «Изменения в системе ... ... ... чем в ... ... деп атап ... Осы пікірді қазақ
тілі материалы бойынша Т.Қордабаев, С.Исаев, т.б. ... ... ... ... ... ... құрылымдық
ерекшеліктерінен, яғни, байланысу формасынан, ... ... ... ... ... Сөз ... ... формалары мен
тәсілдеріндегі өзгерістер, шындап келгенде, морфологиялық, яғни ... ... ... ... ... ... құбылыстармен тығыз байланысты. Екінші
сөзбен айтқанда, сөз ... ... ... ... ... сөз
табының тарихи дамуымен тығыз байланысып жатады.
Синтаксистегі өзгешіліктердің морфологиялық өзгерістерімен тығыз
байланыстылығы ... айта ... ... пен ... ... ... морфологиялық тарихи синтаксис болмайды» деп, біріншіден,
басқа тілдермен салыстыру дәрежесін, екіншіден, бір фактіні бір ... күйі мен ... күйі ... ... ... тілі ... мына ... тарихи өзгерістерді айтуға болар
еді. Кейбір қосымшалар бір байланысу формасындағы сөз ... ... ... ... Мысалы, -шы қосымшасы Жүреді қашанғы ... ... ... ... ... қашан сөзі барыс жалғауында өлмей
сөзімен өзара меңгеріле байланысқан сөз тіркесін құраған. ... ... ... ... енді оны ... байланысқан сөз тіркесіне
айналдырған.
-Ғы,-гі жұрнағының кейде арнайы байланысу формасындағы ... ... ... ... ... Жатыс - жолдағы, ертеңгі т.б.
б) әр түрлі ... ... ... ... ... ... бір сөз тобындағы сөзді
екінші сөз табына, яғни су зат есімі сусыз болып енді сын ... ... сөз ... ... ... Кейбір шылаулы тіркес
туралы проф. К.Мусаев Қазан революқиясына дейін үшін шылаулы ілік жалғаулы
есімдікті керек ететіндігі міндетті ... айта ... ... кезде
мен үшін яғни ілік жалғауынсыз да айтылуын сөз ... ... өзі ... ... қазіргі кезде көбіне атау мен іліктен басқа септіктерге
тән делінетін ... аз ... ... ... ... ... орта ... Түркі тілдерінде ілік септіктің табыс
септігімен алмасып жұмсалатын көрсетеді. Мұның өзі біздің еліміздегі матасу
ретінде ... ... ... ол ... ... арқылы
берілетіндігін де айқындайды.
Проф. М.Томанов ерсілі-қарсылы, азды-көпті т.б. —ды қосымшасы ескі
дәуірде септік жалғауы ... ... ... ... ... сөздердегі қосымша жалғаулық қызметінен ажырып, қазіргі кезде
өлі ... ... енді ... тек ... ... ... ... болады. Осы іспеттес ... ... ... ... -тағ, -тег, -тек ... ... -дей ... айысу
арқылы қалыптасқан сөз тіркестерін де көруге ... ... -сіз не ... к ... и ... ... аффикс приобретает дополнительный әлемент -ін,
-ін являющийся омертвевшим аффиксом ... ... А: ... ... ТН: күлсізін, без рабов. А.Шербак ... ... -сіз, ... ... ... ... ... бір уақыттарды меңгеріле
байланыста болғандығын мезгейді, бірақ қазіргі тілімізде ондай құбылыс
(жіктеу ... -сіз ... ... содан соң септелуі кездеспейді.
Бұдан бірде қабыса, бірде меңгеріле байланысатын формалардың ... ... ... еді.
Көптеген зерттеушілер үстеулерді жасалуына қарай есімді және етістікті
деп екіге бөліп қарайды да, сонын ішінде ... ... ... ... ... жалғауларының көнеленуі қалыптасқандығын
көрсетеді:
барыс септікті - ... ... - ... ... ... - ... септікті - кундузун. Бұл ... ... ... ... ... ... ... байланысқан сөздерден
енді басқа байланысу формасына ауысу процесін көруге болар
еді.
Т.Қордабаев жарыссөз, мейраммен құттықтау, ... ... жаңа сөз ... ... айта келіп, жарыс және сөз екеуі де
бұрыннан бар екендігін, сондықтанда сөз ... сөз ... сөз ... ... сөз ... ... ... Ал
қазіргі тілімізде жарыс және сөз ... ... ... да, ... да басқа-басқа зат есімдер болса да, енді анықтауыш қатынастағы
есімді сөз тіркестерінің қалыпты формасына ... Якут ... ... болмауы, түптеп келгенде, матасу, байланысу формасының жоқтығы,
өзбек, татар ... ... ... мәні оны ... шылауы арқылы
берілуі (трамвай белән килдим) ... ... ... аналитикалық
тәсілдің орнығып қалғандылығын көрсетеді.
Бұл айтылғандардан мынаны аңғаруға болады.
1. а) Септік ... ... ... ... ... ... ... формаларындағы өзгерістерге алып келеді.
б) Сөз ... ... ... бір ... формасының
тәсілдері ішінде ... Сөз ... ... өзгерістер кейде жұрнақтармен
байланысты болып келеді. Солап арқылы бір байланыс формасы екінші
тілге ауысып ... ... да не ... ... жаңа мән алуы да ... құрамының дамуына әсер етеді.
Сөз тіркестерінің негізі - сөз таптары. Сөз таптарының ... ... ... ... ... ... ... тілдің сөз байлығымен, оның дамуы дәрежесімен
тығыз байланысты. Тіл құрамындағы сөздердің мағыналық, ... ... ... ... тіл ... ... - ... да оның
синтаксистік құрылысына әсер етпей қоймайды. Сөздердің жеке ... ... ... ... және грамматикалық өзгерістер,
айналып келгенде, сөз ... жеке ... жаңа ... алып ... Осы ... ... , тіліміздегі қазіргі
есімді, етістікті және ортақ бағыңқы сөз тіркестері ... ... ... өзі ... ... басынан өткен өзгерістердің жеке
сөздер тобының тіркесімділік қабілетінің, олардың өз ішіндегі семантикалық
дифференқияның ... ... ... ... сөз ... ... үстеулердің жұмсалуы, соның нәтижесінде үстеулі сөз тіркесі ... ... ... ... ... әсіресе тіл құрамында жеке сөздер
тобының тіркесімділік қабілетінің артуының ... ... сөз ... ... ... ... ... етістікті
және үстеулі (жуде тез, оғыздан тез, уклон тез) деп ... сөз ... ... ... ... де негізге алады. Осы тәрізді пікірді қазақ
тілі материалының негізінде ... ... Осы ... ... ... ... бағыныңқы сыңарлары құрамындағы
ерекшеліктерге негіз болғанына сөз жоқ . Егер бүгінгі тіл ... ... ғ. ... ... салыстыра зерттесе, мұндай өзгерістердің мол
болғандығын байқауға ... еді. ... әзір ... ... ... ... жоқ. Сөз тікестері құрамындағы болған өзгерістердің
кейбіреуін бүгінгі тіліміздің фактілерін салыстыру ... де ... еді. Осы ... ... тілі ... беріліп жүрген ережелері
мен тілдің бүгінгі фактілеріне көз жүгіртсек, мынадай жай ... ... ... ... грамматикалық топтары соларға жататын
сөздердің саны, аумақ-көлемін мен ... ... ... , ... ... ... ... алмайтындығы байқалады. Мысалы: А.Ысқақов «Сын
есім заттың сапасын, сипатын, қасиетін, көлемін, ... ... ... және ... сол ... сыр - сипаттарын ... ... сөз ... ... ... тұжырым айтады. Осындай дереже
басқа да ғылыми әрі ... ... де орын ... ... солай.
Бірақ бұл сияқты ереже бойынша сын есімдер тек зат есімдермен тіресіп
келіп, анықтауыш қана ... ... ... сол ... ... сын ... ... тіркесіп анықтауыш, етістіктермен тіркесіп келіп пысықтауыш
қызметін атқара алатындықтары айтылады.
Дұрысы сын есімдер жайлы ... мен оның ... ... ... тұжырымы арасындағы қайшылық олардың тіркесімділік қабілетінің
артуфактісін ескермеуден туса керек. ... ... ... ... ... ... жазба әдеби тілдің енді ғана бой ... ... ... Алайда әдеби тілдің кейінгі даму барысында әр
түрлі объективті себептермен жеке сөзь топтарының ... ... ... ... бірі - сын есімдер. Бұл жерде мынандай ... бір сөз ... ... ... ... ең ... ... мағыналық жағынан негізделсе, соның салдары ... ... аясы ... Сын ... ... ... де олардың тіркесу
қабілетінің кеңеюіне алып келеді, ал соңғы құбылыс олар негіз болған сөз
тіркестерінің ... ... ... ... ... ... сын ... бір ғана өзгешелік тек сөз тіркесі құрамына емес ... ... орын ... ... ... ... да салаларына өзгеріс алып
келді. Мұндай ... тек сын ... ғана ... ... ... атап ... сын ... үстеу, көмекші сөздерден, тіпті зат
есім, етістіктерден де анық байқалады.
Б.И.Борковский ... ... ... айта келіп «...тарихи
синтаксистің бірі - ... ... ... күні ... ... ... жаңа, прогресшіл құбылысқа не жататынын анықтау» - деп
ажазады. Қазақ ... сөз ... ... сынары мен қазіргі
сыңарының арасындағы кейбір айырмашылқтар, жеке формалардың ... ... ... болып дамуы енгізінде қалыптасқан. Сөз ... ... сөз ... ... ... ... құрлысы
және олардың құрылымдық Тұрлерінің құрамдарынан да байқалады. Онда ... өзі екі ... ... бір сөз ... ... бір ... ... тұрғысынан, екіншіден, бір сөз табының тіркес ... ... ... сөз ... ... ... дәрежесінің молаюы арқылы
көрінеді.
Бұл арада бір сөз тіркесіндегі ондай заңдылықтарды сол екі ... ішкі және екі ... ... деп бөле ... ... жөн ... ... жан-жақты тану да оның лексикалық, морфологиялық және
синтаксистік қасиеттері негізгі белгі ... ... оның ... оның ... де ... ... оын ... сөздерден (немесе оның
сөз табынан) ерекшеленетін белгілердің бірі болып қаралуға ... ... ... ... ... көбіне сөйлем мүшесі ретінде функқиялық
белгісі болса, белгілі бір сөздің басқа сөздермен тіркесу қабілетін ... ... ... түрі деп ... ... Кез ... екі ... болса солай тіркесе бермейтіні белгелі. Сөздердің ... ... ... ... ... фактілерді келтіруге болады.
Сын есім, сан есім мен етістіктің ... түрі зат ... ... ... олардың тіркесу аясы кеңейгені тарихи фактілер көрсетеді.
Сондай фактінің бірі үнемі есімдермен ғана тіркесуге ... сын ... ... енді ... де тіркесе алатын дәрежеге ие ... ... сөз ... ... сын есім, сан есімдердің етістікпен
тіркесі өз алдына сала болып қалыптасты. Мұның өзі, біріншіден, сөз тіркесі
құрамында жаңа ... ... алып ... ... пысықтауыш
деп аталатын сөйлем мүшесінің құрылымында жаңа түрдің қалыптасуына алып
келеді.
Сын ... ... ... ... ... ... және
қазақ тіл білімінде әр түрлі пікірлер айтылып келе жатыр. XIX ғасырда-ақ
А.Казем-Бек «Сын есімдердің саны ... ... ... да бір етістік
қолданғанда ... ... ... ... ... ... - ... мәлім. Осы көзқарас біздің заманымызда Н.И.Ашмарин. А.Н.Боровков,
Ф.Г.Исхаков ... де ... ... ... ... ... екінші сөзбен тіркес құрау қабілетінің үлғаюы, оның ... деп ... ... ... бала яхшы уный» деген ... ... ... ... ... ... -ны сын есім ... еліктеулердің
салдары), екіншіден «яхшы» -ны үстеу (өйткені заттың алдында ... ... «ал ... яхшысы мен яхшы бір-бірінен айырмасы ... оны ... ... сын ... ... ... - деп ... Сол сияқты қазақ тілі негізінде проф. М.Балақаев «Негізгі ... сын ... ... ... ... ... қызметінде
жұмсалғанда, олар бұрынғы лексикалық мағынасын өзгертіп үстеуге ... деп, ... ... енді ... тіркесу аясының кеңеюінің нәтижесі деп
тұжырымдайды.
Осы ... ... ... ... Г.Ф.Зейналов,
С.Кеңесбаев сол сияқты казақ тілінде сын есімді арнай зерттеген Ғ.Мұсабаев,
Ж.Шәкенов т.б. ғалымдардың да қолдайтынын көруге болады. ... ... ... сөз ... ... жиі жұмсалатындар - сапалық сын
есімдер. Сондықтан, олар сөйлем ... ... ... ... жиі кездеседі. Сондықтан ад ... сын ... ... да
анықтайды, екіншіден, етістікті де әр түрлі жағынан пысықтайды.
Қатыстық сын есімдер сан ... ... мол ... ... ... аясы кең де, ал ... тіркесуде аясы тар.
Сын есімдер етістікпен тіркескен кезде, жалпылама қолданыла бермейді.
Әсіресе қосарлы ... және ... сын ... ... жағдайда
болмаса) етістіктермен тіркесе бермейді. Ал таза, ... сын ... ... тіркесі бірыңғай емес, олардың барлығы ... ... ... емес.
Әсіресе, түсті білдіретін ақ, қара, көк, сары т.б. сын ... ... ... ... ... ... да ... түске
ажырамайды. Қимылдың істелу мөлшері немесе оның түрлі сапасы мен амалы
болуы ... ... еш ... қазақ «қара жүрді», «қара айқайлады»
т.б. деп ... ... ... ... сын есімдер еш уақытта
етістікпен тіркеспейдідейтін қағида шықпауы тиіс. Кей жағдайда олар қимылды
білдіретін ... ... ... ... жағдайда оларпысықтауыш
қызметінде емес кім? Не? ... ... ... ... ... бастауышы
қызметін атқарады, яғни заттанып, зат есім мәнін алады. Сын есімдердің
басқа семантикалық ... ... ... де ... ... ... ... сан есімдердің де тіркес құрау аясын тарихи
тұрғыдан қараудың ... ... және сан ... ұғым - адам ... ... ... ... тек тілдік жағынан қаралмайды. Олар негізінде ... ... да ... ... ... ... ... болу үшін
А.А.Реформатскийдің мына пікірін келтірейік: «Сан және санаудың қиындығы
тек таза ... ... ... ... сан абстракт ойлаудың жемісі
бола тұрып, қоғамда сан сөз немесе таңба (ішінара қифр) болып кездеседі.
Санақ және сан ... ұғым ... ... ... ... ... Сан есімдер түп негізі жағынан ... ... ... ... олар - зат есімдермен тіркесетін сөздер. Бірақ
олар барлық зат ... ... ... болатын заттармен тіркеседі де,
абстракты зат есімдермен жапа-тармағай тіркесе бермейді.Сондықтан проф.
М.Балақаев сан есімдердің зат ... ... ... бөліп, сан есімдер
нақтылы ұғымдағы зат есімдермен тіркеседі деп жазады. ... өз ... ... ... ... ... ... көрсетеді.
Бірақ, сан есімдер конкретті зат атауларының өзімен де жаппай ... ... зат ... ... есім және ... есім болып екіге
бөлінетіні белгілі. Сонда сан есімдер жалпы есімдермен тіркеседі де, жалқы
есіммен тіркеспейді: Мысалы: он ... екі ... бес ... айта ... ... бес Алматы, жеті Жұмаш, Жиырма Әлішер деп айтуға болмайды. Өйткені жалқы
есімдер ... ... ... ... ... тән аты. Ал ... жалпы есімдермен еркін тіркесі береді. Мысалы: Бкінші тамды ашса,
үш садақ тұр (Батырлар жыры). Мұнда «үш» сан ... ... ... ... мылтық, садақ» жалпы есемдермен тіркесіп келген.
Сонымен, сан есімдер тек зат есемдермен ... ... ... сын ... де тән екендігі белгелі. Бірақ сын есімдер затты сындық
жағынан анықтаса, сан есімдер тек сандық жағынан ... ... ... ... ... ... сан есім тек затты сандық жағынан
анықтауғы тиіс деп, оларды бір жақты ... ... ... ... ... ... сан есімдердің қолданылу ерекшелігін түгел
қамти алмайды.
Проф. ... ... ... ... ... ... ... қарау керек екендігін көрсете келіп, «Современная система
словосочетания ... ... ... ... развития языка. Она
создается в проқессе исторического ... ... в ... с историей
употребления слов. Чем больше вступают в контакт с другими словами, ... ... их ... функқия» - деп жазғаны белгелі. Сол сияқты
В.В.Виноградов тың редакқиясымен шыққан «Грамматика русского ... ... «... ... грамматические законы и отдельные грамматические правила
выводятся из самой языковой практики» - деп ... Осы ... ... ... ... ... ... тіркесу қабілетінің
артуын да байқауға болады.сандық құбылыс затпен тығыз байланысты. Бірақ тіл
дамуының нәтижесінде оның ... тек зат ... ... ... ... етістіктермен де тіркесетін болды. Соның нәтижесінде сан ... ... ... қимыл процесін сандық сапа тұрғысынан
пысықтайтын болды.
Тілдік фактілерге ... сан сан ... ... ... өз ... ... ... отырып, зат қимылының мөлшерін білдіруі
бірден ... ... емес ... ... өз ... бар. Зат ... ... қабілетті сан есімдер енді етістікпен де
тіркесуге қалай бейімделді? Көне ескерткіштер тіліндегі сан санау ... ... ... көп ерекше болған. Сан есімдердің
етістікпен ... ... ... да, ... ... ... ... сөздіктердінде де екі түрлі беріледі.
Ол мүралар тілінде сан есімдер ... ... ... арқылы
тіркескен. Сонымен қатар, етістіктермен тікелейде тіркесе кездеседі. ... ... ... ... сияқты: сан есім таза күйінде тек зат
есімді анықтайды, дегенемен, сиректе болса, етістіктермен ... ... ... ... ... сөздермен келіп көбіне етістіктермен тіркес
құраған. Сонымен ... сан ... ... ... зат ... ... кездесіп отырады. Бұл фактілер сан есімдердің етістіктермен тіркесі
ең алдымен қосарлы ... ... ... ... ... ... қосарлы сөздердің тіркес құрамынаннан шығып қалу салдарынан, сан
есімдер етістіктермен тікелей тіркесу қалыптасқан. Ал ... ... ... рет, есе, ... ... ... ... мәртебе т.б. Бұл
қосарлы сөздер сан есімдер мен ... ... ... ... тіл ... нәтижесінде сан есімдер мен етістіктің тіркесі
жалпы айтылуға ... бола ... ... әкономдык
нәтижесінде, кейде түсіп қалып қолданылған. Сөйтіп, кейін келе-келе сан
есімдердің етістікпен тіркесі дәнекер сөздерсіз ... ... ... ... ... Ал, ... тілде дәнекер сөздер арқылы келуі сирек. ... ... ... тек Түркологияда ғана емес, сол сияқты орыс т.б.
тілдерде де ... ... ... ... тілінде сан есімдердің бірнеше
түрлері барлығы мәлім. Бірақ сол түрлердің қалыптасуы бірдей емес, әр ... ... ... ... реттік сан есімдер болған. И.А.Батманов
енисей немесе ортағасырлық Түркі ескерткіштеріңде олардың ... ... ... ... ... ... қазақ
тілінде бөлшектік сан есімнің өте молаю процесін тіл дамуының жаңа ... деп ... ... тілінде бөлшектік сан есімдер мол. Олар матаса,
меңгеріле байланысатын сөз ... ... Сан ... ... ... олардың түрлі косарлы сөздер мен нумеративті сөздер
арқылы тіркесінен де ... ... есім ... ... ... да ... ... рет, мәртебе т.б.
қосарлы сөздер арқылы қабыса байланысқан сөз тіркестерін құраса, ... ... ... ... ... астық жоспары екі есеге жуық
артығымен орындалды ... ... ... септелуі негізіндесан
есімдерше шылаулы түрлері де қалыптасты. Бұлардың бәрі тіл ... ... ... ... нумеративті сөздердің өзі байырғы яғни,
Түркі тілдеріне тән ... ... ... ... ... ... (километр, метр, килограмм, грамм, сағат, минут,
секунд, градус т.б) ... ... ... ... ... сан
есімдердің тіркесімділік касиетіне де өзгеріс енгізді, жаңа форма пайда
болды. Сонымен сан ... ... ... ... ... ... ықпал жасады. Н.З.Гаджиева мұндай модельдің жалпы Түркі
тілдеріне ортақ екендігін айтады. Қазіргі қазақ тілінде ... ... - -лы, ... ... ... ... -дей (екі
километрдей, бес метрдей) жұрнағы да ... ... ... ... сан ... ... ... қатынаста
жұмсалуымен бірге, енді олар анықтауышымен қосарланып септеліп, басыңғықы
сөздермен меңгеріле байланысатын болып қалыптасты. ... ... ... ... ... ... қарағанда нумеративті сөздермен келген сөз
тіркестерінен екі ... ... ... ... ... ... ... сөздермен орын тіртібі аркылы қабыса байланысады, екіншіден,
нумеративті сөздермен ... сөз ... ... ... да ... Мұны ... ... сан есім нусеративті сөздер сөз тіркестерінің
басыңқы сыңары тек есім болса, енді ондай құрамды ... сөз ... ... ... ... етістікті сөз тіркесінің аясы кеңейе түскенін
көреміз.
Алайда, сан есімдердің тіркесу ... ... ... тіл
білімінде ғана емес, жалпы Түркологияда арнайы зерттеу обәектісі болған
емес.
Үстеулер грамматикалық класс ... ... ... ... ... ... ... тілінде олардың саны көп емес. Үстеулер
негізінде есіттікпен тіркесе алатын сөз табы деп ... ... ... ... ... ... ғана ... қана
қоймай, есімдерге де қатысты қолданылатындығын көрсетеді. Бұл тілдің
стильдік мүмкіндігінің ... ... ... ... үстеулер
есімдермен түрлі қосымшалар ... және сол ... ... ... ... ... ... тіркеседі. Ондай тіркестердің басыңқы
сыңары қызметінде зат есім сын ... сан есім және ... ... ... ... оқушы, үшкыш, басшы, оқытушы.
2. Биыл көңілді, кең орынды, таза.
3. Биыл жетіде, онда.
4. Бүгін мен, ... ... ... ... ... ... тән ... Көбіне мезгіл, мөлшер
үстеулер ғана сондай қолданысқа бейім. Ал, үстеулермен тіркесіп келетіндер
көбіне зат есім, сын ... ... да сөз ... ... ... сирек кездесетін құбылыс. Сонымен, үстеулер есімдермен ... ... ... Бүгінде олар жер астында отыр... Бүгінге дейін
майыспай келген ... ... Тұрі ме бұл, әлде ... ... ... морт ... ма? Бай ... ойын кейінге сақтап, ол турасында ... ... ... ... екен деп ... ашьш ... ... Ғанидың күні кешеге дейінгі бар өмірі есінде (М.Дүзенов). ... ... ... ... ... ... ... Ертеңнен қалдырмаңыз
(Ә.Нұршайықов). Сонымен, бұл фактіден үстеулер тек септік жалғаулы тұлғада
калыптасуымен меңгеріле байланысатын тіркестер ... ... ... ... ... тіркесетін түрлері де пайда болды (Бүгінге
дейін өмір т.б.). Ал күшейткіш үстеулер сын есім, ... ... ... ... ... де ... қолданылатын дәрежеге жетті. Өте
асықты, өте үрысты, өте кейіді, тым мақтады т.б. Бұл құбылыс тіл ... ... ... ... нәтижесі екендігі айқын. Бұл ... ... ... ... ... Сөз ... байланысу формалары
Қазақ тілінде сөз тіркесінің басыңқы сыңары ... ... ... ... ... ... Ал, үстеулер негізінде бағыныңқы
сынар қызметінде жұмсалатын сөздер тобына жатады. Алайда, ... ... ... ... ... ... ... қызметінде жұмсалу
процесі пайда бола бастағынын көруге болады. Мысалы: көзін уқалап ашқан
халық бұған аң-таң. ... одан ... ... ... күте қою әзір
ертеректеу (М.Дүзенов) тәрізді сөйлем ... ... ... басыңқы қызметте қолданылған. Бұл әдеби тіл құрамындағы тілдік
әлементтердің фунқиялық дамуының нәтижесі болса керек.
Қазіргі тілімізде ... ... ... арқылы сөз тіркестерінің
жасалуы кең құбылыс. Дегенмен бұл құбылыс соңғы кездің жемісі. Өйткені,
есік ... ... ... ... өте аз, тіпті XVIII ғасыр
нүсқаларының тілінде қазіргі тіліміздегі шылаулардың көпшілігі ... ... ... ... ... ... тіліміздегі шылаулардың
кейінгі қалыптасуы. Қазіргі тіліміздегі көмекші сөзді тіркестер ... ... ... байланысқан сөз тіркестері
Бір сөздің қайталануы арқылы қиыса байланысқан сөз ... ... пен ... арасында болады. Олар ... ... әр ... ... жәие ... ... ... бола береді.
Әсіресе мұндай кезде олардың қай сөз таптарынан болу жағы ... ... Біз ... кай сөз ... болуына қарай былай топ
көрсетеміз.
1. Зат есім мен зат есім ... ... ... зат ... ... бастауышы көбіне нольдік, тәуелдік формадағы зат есімдер
болады.
а) Бастауышы нольдік ... ... Тегі ... ... ғана бола
алса керек (Ғ.Мүсірепов). Малсыз күй күй болмайды. (М.Қамбаров).
Бәйгесіз той той ма? (М.Қаназов). Жақсы жерге түскен келін келін,
жаман жерге түскен ... ... ... ғой қазақ («Қазақ әдебиеті).
ә) Бастауышы тәуелді формада келуі: қарғыс атқан басы да бас емес,
қолы да қол емес ... ... ... ... Маргоны»
саудалап жүрген адамдардың ісі іс пе? (Жүлдыз). -Не айтайын, шырағым, не
айтайын... - дегеннен ... ... де еш ... айта ... ... ... Кейде бастауышы көмекші сөздердің қосарлануы арқылы келе
береді. Мысалы: Күнә, екені күнә, ... ... емес ... ... ... ... ... сөз тіркестерінің баяндауыштары
да тек сол сөздер болуы тиіс. Бірақ баяндауыш болатын ... ... ... сияқты тұлғада дакле береді, кейде бастауыш жеке-дара болғанымен
сол сөздің қайталану арқылы жасалған баяндауыш таза ... ... ... ... ... ... де ... арқылыкеле береді. Оны
жоғарыдағы мысалдардың баяндауыштары дәлелді түрде көрсетсе керек.
2. Сын есім мен сын ... ... а) ... ... ... ... кесіліп жатыр (Д.Досданов).
Бетінің қызыл күреңденгені қызыл күреңденген бе? (Қазақ әдебиеті).
3. Есімдік пен есімдік тіркесі. Өзгесі өзге еді, бүгінгі қылығын не
деп ... ... ... ... ал, ... ... ... те емес, ақшаның табылуы да емес, тіпті басқа нәрсе, сол
сейфке ақшаның баруы еді. («Беласқан»).
Менікі де менікі.
Сенікі де ... ... ... Сол ... ... ... әскерінің ұғын
шеті қиқуласып, аш қасқырша ілгері ұмтылысты (М.Сқақаов). Әй, ол ол ма, сен
Тайлақбайдың не ... ... ... («Қазак әдебиеті»).
Етістік пен етістіктің тіркесі. Мынау көргені - көрген емес
(М.Әуезов). Жоқ, оны ... Осы ... ... ... ... ... ... — аң шығар (М.Қаназов). —
Айтқаны айтқан (Ж.Молдағалиев).
Үстеу мен үстеудің тіркесі. Бұрынғысы бұрынғы ма, қазіргіңе
жол болсын ... Жүрт ... ... ма, енді ... ... ... кетіпті деп, Тұрлі қауесеттер бықсытты
(«Жүлдыз»).
6. «Бар, жоқ» ... ... ... бар, жоғы жоқ, қойын алар бөрі жоқ. (Маржан сөзі). Бары ... ... ... ... жоқ неме...- деп қыбыжықтай берген суыр Құсайын
шынын айтты ... ... ... сөз ... зат есім мен зат ... құралған сөз тіркестері.
а) Жалқы есім мен жалқы есімнің ... Ол тек - ... ... ... түбі қүл түрікпен екенін тал түсте танытса ғана айтпақ
(Ғ.Мүсірепов). Бұл Сұлтанның Сұлтан болгалы, ең бірінші ең ... ... еді, ең ... ... таяғы еді (І.Есенберлин).
ә) Жалпы есім мен жалпы есімнің тіркесі. Әжейлердіқ әжесінен бері
тартып келе ... әйел ... ... әйел зары ... ... ... меңіреу деп, ... деп ... ... ... - ... ... («Маржан сөз»).
2. Сын есім мен сын есімнің тіркесі.
Алақан ... ... ... ... ... ... ... бр
қиынның қиыны, қияметтің қыл көі ірі («Қазак әдебиеті»). - Ойбай, ол ... ... ... ... ғой (С.Жүнісов). Нанды күлге көміп
пісіру, балгының балгысынан келе ... да, ... ... ... ... ... асы (Ғ.Мүсірепов).
3. Есімдік пен есімдіктің тіркесі.
Сірә менің мен ... ... ... ... дегені
(Ш.Жандарбекова).
4. Етістік пен етістіктің тіркесі.
Бағудың да бағуы бар көрінеді. («Беласқан»).
3. Меңгеріле байланысқан сөз ... ... ... сөз тіркестері.
а) Зат есім мен зат есімнің тіркесі. Сазга саз, ... сөз ... ... пен ... ... ... өзім қожа, өзіме өзім ... рет ... ... да ... ... ... ... іске асар
ма деген үміті бар («Жүлдыз»).
2. Табыс септікті сөз тіркестері.
а) Зат есім мен зат ... ... ... ... ... ... ... десең тірі өледі («Маржан сөз»).
Терезесінде зырылдауығы жоқ үйді «үй» деп ... жоқ, - ... ... ... пен етістіктің тіркесі. Аулауын ауларсың, аузыңмен не
қармарсың ?. («Маржан сөз»). Бұлар үйге кіргенде Құрмысы би ... ... ... ... сөзге таяп қалған еді (Ғ.Мүсірепов).
Абзал соңғы сөзін айтарын айтсада ... ... ... ойлы ... ... ... Шығыс септікті сөз тіркестері.
а) Зат есім мен зат ... ... - Ой, ... көгерсін, Ақан
балам, малдан мал, жаннан жан қоймай, берекемізді ... ... Сол ... ... сөз ... бұл ... өз ... жайында
бір сыр шерткен еді (О.Сағынаев).
б) Етістік пен ... ... ... езу ... ... да ... ҚУМ-ның бір қабатын түгел
ақтардық, алғанымыздан алмағанымыз көп сияқты (Ш.Жандарбекова)
4. Көмектес септікті сөз тіркестері.
а) Зат есім мен зат ... ... ... ... дос ... қас бол. ... ... қасыңмен достаспа деп, Үлақшыға айта
алмай қалдым-ау» (І.Есенберлин). - Әй, кемпір ішер шайыңды ... ғой. ... жас ... жаңа казандық жаққа барсаңшы (С.Жүнісов).
ә) Есімдік пен есімдіктің тіркесі. Ағайыңға зәбірің жоқ, ... ... ... ырыс иесі бір ... адам едің, күндердің күнінде көре тү_ра
айтпапсың деген ... ... деп ... ... деді ... ... ... сөз тіркесі
1. Сын есім мен сын есімнің тіркесі. ... ... дер ... емес,
күлгін деп күлгін емес («Беласқан»).
2. Етістік пен етістіктің ... ... ... бірақ
болмады (Д.Досжанов).
Жалпы алғанда бір ғана сөздің сол сөз бен сөз тіркесін құрауы әдеттегі
сөз тіркестеріне қарағанда ... сөз ... ... ... ... ... ... құралған сөз тіркестерінің тұрақты тіркестері мен
жігін айқындау да негізгі мәселе. ... бұл ... ... ... ... сөз ... ... басы ашылмаған.. Ол
туралы әді де көптеген жұмыс істеуді қажет ... ... ... ... ... ... ... сөз тіркесін оқыту жолдары
Синтаксисті, соның ішінде сөз тіркесінің ерекшеліктерін анықтап, оны
дұрыс тани біліп, сөз тіркесінің өзіне ... ... ... ... ... ... ... түсіу қазақ тілі оқыту процесінде
жүргізілетін ... ... ... ... ... Аталған тілдік құбылысты игерту оқушының логикалық ойлау
қабілетін, олардың ... және ... ... ... маңызды роль
атқарады. Қазак тілі сабағында орындалатын ... ... ... грамматикаын, оның ішінде синтаксистік құбылыстарды игере отырып,
оны чөйлеуде, әр ... ... ... колдана білуге дағдыланады.
Оқушы алдымен тілдік жаттығулар орындау арқылы ... ... ... ... ... ... қолдану ерекшеліктерін меңгереді. Содан соң
коммуникативтік, яғни ... ... ... қолдануға
машықтанады. Осы Тұрғыда проф. Ф.Ш.Оразбаева «Сөйлеу ерекшеліктерін
меңгерген оқушы өз ойын ... және ... ... іске ... Бұл - ... ... ... Сол себепті оқушы тілі адамдармен қарым-
қатынас құралы ретінде үйренгені ... - ... сөз ... ... үшін ... жұмыстарды
төмендегідей жүйелеуге болады:
I. Жаттығулар жүйесі. Сөз ... ... ... ... орны ... Зерттеу тақырыбына сәйкес жүргізілетін грамматикалық
жаттығу жұмысын орындау ... ... ... екі ... ... Жазбаша
Бұлардың өзі іштей мынадай түрлерден тұрады.
Ауызша
Аналитикалық ... ... ... ... жаттығулар
Жазбаша
Аналитикалық жаттығулар
Синтетикалық жаттығулар
Шығармашылық
сипаттағы жаттығулар
II. Көрнекіліктер жүйесі. Көрнекіліктердің сабақ мақсатына ... ... ... ... ... ... танымдық мазмұнының
мұғалім сөзімен ыңғайлас келуі ескеріледі. Көрнекіліктің мәні оқушының
білімі мен біліктілігін жетілдіруге ... ... ... ... қағазы
Үлестірмелі
доскоп
III. Сөз тіркесін оқытуда оқытудың интерактивті әдістерін пайдалану.
Қазіргі кезеңде ғылым мен техниканың дамуы ... ... ... ... ... қажет етіп отыр. Қазіргі заман талап етіп
отырғандай, әр жеке тұлғаның ... ... ... ... ... ... - бірінші орындағы мәселе. Сөз тіркесін оқыту ... ... ... ... осы ... ... ... интерактивті әдістері
Пікірсайыс
Рөлдік ойындар
IV. Тест аркылы оқушы білімін тексеру. ... ... ... бағалайтын
педогогикалық өлшем, шама. Оқушының сөз тіркесі синтаксисінен алған білімін
тексеру, ... ... ... ... ... ... ... ілімінде жаттығулар жүйесін жасау мәселесі -оқыту
жүйесіндегі күрделі мәселелердің бірі болып табылады. Оқулықтар мен ... ... ... ... ... дейінгі тілдік, яғни,
грамматикалық жаттығуларға көп мән беріліп, оқыту
үрдісінде оның үлес ... ... ... ... Бұл ... ... ... негізінде ғана жүзеге асады деген сыңар жақты пікірдің
басым болқына ... ... ... ... ... ... ... алған
білімін әртүрлі жағдайда қолдана білуі мақсат тұтатын оқу әрекетінің түрі.
Жаттығуларды даярлау арқылы ғана оқушы ізденеді. ... ... ... ... ... ... ... - оқушының алған білімі мен
іскерлегінің тез ... ... және ... ... орындай алуға
мүмкіндік жасау. Жаттығу жұмысын жүргізу әр ... ... ... ... ... меңгерту жаттығулар жұмысының тиімді ... ... ... ... жұмыстары жеңілден басталып, бірте-
бірте күрделене түсіп, шығармашылық деңгейдегі жаттығуға дейін ... ... ... жұмыстарын әртүрлі топтау жүйесі бар:
Әдіскер ғалым А.Әбілқаев: «Жаттығу тілді ... ... ... ... болып табылады. Жаттығуларсыз қазақ тілі сабағын өткізу
мүмкін емес», - дей келе, ... ... ... ... жаттығуларды
орындай Тұріне қарай ауызша, жазбаша, ... ... ... оңайдан
қиынға қарай деп бөлінеді де, жаттығулардың түрін көрсетеді.
Хасен Арғынов сөз тіркестерін меңгертуге байланысты ... атап ... ... сөйлемдердегі сөз тіркестерін тапқызу, олардың
бағыныңқы, басыңқы компоненттерін атату, қай сөз ... ... ... ... солардан сөз тіркестерін жасату, олардың қайсысы
есімді сөз ... ... ... сөз ... деп ... есімді сөз тіркестерінің бағыныңқы компоненттерінің қай сөз
табынан жасалғанын сұрау;
4. ... ... ... ... ... қай сөз табынан жасалғанын сұрау;
5. өлеңді сөйлемдердегі сөз тіркестерін атау,, олардың ... қай түрі ... ... ... және ... С.Рахметова граматиканы оқыту барысында оқушылардың тілін дамытуда
жаттығулардың грамматикалық жаттығулар деп, ішінара бөледі.: ... ... ... ... ... ... ... қарай,
фонетикалық, морфологиялық, синтаксистік және лексикалық болып бөлінеді,» -
дейді.
З.Бейсембаева: «Сабақтың дидактикалық мақсатына өарай ... де ... ... ... ... машықтану жаттығулары
т.б) өткізу формасы да (ауызша, жазбаша) әр ... - ... ... өз ... ... ... (теориялық
материалдарды игеруде оны дағдыға айналдыру ... ... ішкі ... ... қолдана білуге), аналитика-
синтетикалық ... ... ... редакқиялау,
шығармашылығын арттыру мақсатында жаттығулар ) деп ... ... ... ... ... грамматикалық жаттығу
жұмыстарын орындау сипатына қарай екі топқа топтадық: ауызша, жазбаша.
Жаттығулардың ішкі мақсаты мен мазмұнына қарай ... ... ... ... және ... ... ... басым (синтетикалық)
жаттығу, шығармашылық сипаттағы жаттығу (сөз ... ... ... ... ... білу, мәтіндегі ойды білдіруге тірек болып тұрған сөз
тіркестерін таба білу ) деп бөліп қарастырдық.
І.Аналитикалық жаттығуларды орындаудың ... ... ... ... ... ... тілдің грамматикалық құбылыстарын
анықтау, грамматикалық талдау.
Аналитикалық жаттығулар сөйлем ішіндегі сөз тіркестерін таба білу , сөз
тіркестерін салыстыру, ... ... қою, ... ... ... ... олардың морфологиялық белгілерін анықтау мақсатында жүргізіледі.
Бұл жаттығулар сөз тіркестерінің басты ... ... тани ... ... ... - ... сүрделене түседі.
Сөз тіркесін оқытумен байланысты машықтану жаттығулары т.б) ... да ... ... аналитикалық жаттығулар жүйесі:
1-жаттығу. Мәтпіннен сөз тіркестерін табыңдар. Бағыныңқы басыңқы
юмпоненттерінің қай сөз ... ... ... айтыңдар. Есімді сөз
піркестерін табыңдар.
Төрт жердеи албыраған аспалы шамдар жақын үйдің жайын ... ... тұр. Бәрі де ... ... ... келмеген карығы мол, үлкен
шамдар. Қара барқытпен оюланған туырлықтың иығын шығара керней тұрған алтын
бояулы ... шам ... ... бір ... ... сияқтанады. Бірімен
- бірі араласқан ояулар, қызыл - жасылды терме бояулар, түкті кілемдер,
күміс «аптырған ... бұл ... ... ... - ақ ой
:еткендігін айтып тұр. Біріне - бірі сай, асыл нәрселерді жарасымын ... ... ... ).
іүл жаттығудың мақсаты - мәтіннен сөз тіркесін табу.
Міндеті - сөз ... ... ... ... кай сөз табында жасалғанын анықтау. ... ... таба ... ... ... арқылы оқушы мынадай нәтижеге жетті:
1. тексті мәнерлеп оқып, мазмұнына мән береді;
2. мәтіннен сөз тіркестерін ... ... сөз ... ... яғни ... басыңқы компонентерден
тұратындығын, олардың белгілі бір сөз ... ... ... ... сөз ... мен етістікті сөз тіркесінің айырмашылығын
білді;
5. морофологиядан алған білім-дағдыларын ... ... Мына ... ... сөз ... ... ... сөз
тіркестерінің багыныңқы сықарлары қызметіңде қай сөз табы қолданылып
тұрганына жазбаша талдау жасаңдар.
Мен қуансам, жас ... ... ... адам ... ... ... Мен
қарғырсам, орнатамын қиямет, Жас баламын: тағы да тез жұбанам.
Күлсем егер, есім шығып күлемін, ... ... қан ... ... ... ішкім келеді, Досым болса, жолында оның өлемін.
(М.Жұмабаев).
Жаттығудың мақсаты — етістікті сөз теркестерін табу.
Міндеті - поәзиялық шығармалардан сөз тіркесін табу, қай сөз ... ... ... шығармалардан сөз тіркесін тауып үйренеді;
7. түсініксіз сөздерге ... ... ... ... ... ... ... оқуға жаттықты.
3-жаттығу. Мәтінен сөз тіркестерін тауып, онық басыңқы ... ... ... ашық еді. ... бұлт жоқ. ... ... ескілеу жолмен
келеді. Ағаштардың жапырақтары салғырт ... ... ... ... ... ... Қыстау маңында жайылып жүрген мал. Қүбақан ат
басын шұлғып келеді. ... ... ... ... ... ... - сөз тіркесінің басыңқы компоненттерінің жасалуына назар аудару,
пысықтау.
Міндеті - басыңқы компоненттерінің қай сөз табына ... ... ... ... ... ... ... нақтылау, назар аударту.
Нәтижесі:
1. сөз тіркестерін мағыналық жоқтан топтастырып, бөліп алады;
2. оларға талдау жасап үйренді;
- ... ... сөз ... бола ... тағы да көздерін
жеткізді.
4-жаттығу. Өлеңнен матаса байланысқан сөз ... ... ... ... ... ... Әулиенің арты едің, Батырлардың мәрті ... ... ... ... тұрағың?
(Бүхар жырау).
Мақсаты - сөз тіркесінің байланысу формаларын табу.
Міндеті - матаса байланысқан сөз тіркесін тауып, қалай жасалғанын
көңіл аудару.
Нәтижесі:
6. септік жалғауларының байланысу ... ... ... ... ... ... ... оқуға жаттьщты;
7. тирихи тулға есімдерімен танысты (Қабанбай батыр, ... ... ... арқылы жасалған тіркестердің сөз тіркесі бола
алмайтынын меңгерді.
5-жаттығу. Сөз тіркестерін анықтап, тірекесу ерекшеліктерінауызша айтыңдар.
Қырқада, ... ... ... ... күн ... Мал төлдеп жатыр
көктемде, Ауылдың маңы қым-қуат.
Бұлақтың көзі ... ... ... жалына асылып,
Қуанып күліп Тұр бала.
(М.Мақатаев).
Мақсаты - сөз тіркестерін табу, оларды анықтау. Міндеті - сөз тіркестерінің
тіркесу ерекшеліктерін меңгеру. ... сөз ... ... ... ... олардың Тұрін ажыратады, қандай ... ... ... аудару арқылы іскерлік дағдыларын
қалыптастырды.
Бұл аналитикалық жаттығулардың ... ... - ... ... ... жалпы түсінігін қалыптастыру, сөйлемде, мәтінде сөз тіркесін
тани білу, рның Тұрлерін бір - бірінен грамматикалық ... ... ... үйрету.
2. Синтетикалық жаттығулардың аналитикалық жаттығулардан ... ... ... ... ... ... ... сөз
тіркестерін құрау, бір-бірімен салыстыру, ү_қсас тілдік тұлғалардан ажырату
бағытын көздейді.
1-жаттығу. Төмендегі сөздерден сөз тіркесін қүрап, олардың ... ... ... ... алып ... алып — багыныңқы сыңары (қандай түлга?), түлга (не?
)- басыңқы ... ... ... ... жас, ... үрпақ, бақ, еңбек, өткен, адал,
шатыр, бала, жылы, жаңбыр, қарт, адам, ... Бұл ... ... - ... ... ... сыңарларын бір-бірінен ажырату.
Міндеті - екі сөзді байланыстыру аркылы сөз тіркесін құрау. Нәтижесі:
3. мағыналық байланыстың болуы шарт екеніне ... ... екі сөз ... ... сөз тіркесін жасады;
5. ойлау қабілеттерін дамытты;
6. басыңқы, бағыныңқы компонетке сұрақ қоюды үйренді.
2-жаттығу. Сөз ... ... ... және ... ... ... ... жер, ардақты кісі, қой ауызынан шөп алмас, жылқы мінезді, көркем
дүние, ... ... ... ... ауыл
жастары, ит тұмсығы өтпейтін, қара торы, қабырғаңмен кеңес, озат
оқушы, таза үй, кілем, бозторғай.
Мақсаты - сөз тіркестерін өзіне ұқсас ... ... ... ... - лексика және морфология салалрынан алған білімдерін
пайдалана білу, оны жүзеге асыру.
Нәтижесі:
10. сөз ... ... ... ... ... оған іс ... көздерін жеткізді;
12. тіл білімінің басты салаларынан алған білім білік дағдыларын
пайдалануға ... ... ... мен ... тіркестердің сөз тіркесінің бір
компонентінің қызметін ғана атқаратына көздерін жеткізді;
14. таным деңгейі өсті.
3-жаттығу. Мына ... сөз ... мен ... ... олардың
айырмашылыгын айтыңдар. сөз тіркесіне 3 сөйлем, Тұрақты тіркесіне 3 сөйлем
ойлап жазыңдар.
|Сөз тіркесі ... ... ... дәптер, таза киім, әдемі|Жүрек жүтқан (батыр), қоян жүрек |
|киім, әдепті кісі, баланың |(қорқақ), тіс жармау (үндемеу) ... | ... - сөз ... мен ... тіркесті салыстыра отырып бір-
бірінен ажырату.
Міндеті - сөз ... ... ... ... практикалық жүзінде
пайдалану, оның негізгі қасиеттеріне баса назар аударту.
Нәтижесі:
1. ... ... ... ... ... ... ... білу іскерлігін дамытты;
2. алған білімдерін практикалық іскерлік дағдыға айналдырды;
3. пәнге қызығуын ... Мына сөз ... ... ... қою ... ауызша
түсіндіріңдер.
Алма ағаш, ағаш ат, алтын жұлдыз, киіз үй, қой қора, көз әйнек, түлкі
тымақ, қол ... биік үй. ... - сөз ... ... ... - сөз ... әлбір сыңарына сұрақ қоя білуге үйрету.
Нәтижесі:
- басыңқы және ... ... ... қоя білді;
15. таным белсенділігі күшейді;
16. байланысудың түрлері арқылы сөз ... ... ... ... негіз болатынын түсінді.
5-жатттығу. Сөз жүптарын оқыңдар. Сөз ... ... қай ... ... ... ... сұрақ қойыңдар. Жұмысқа
бару, үйге келу, үйірмеге жазылу, кезекке тұру, беске оқу, суға ... ... ... ... ... келу, жол сілтеу, секіріе-
секіріп өту, мақтана салу, көзге күлімдеу, үйге келіп түсу, салт ... үйге ... ... ... - ... ... ... жаңа жағдайда
қолдана білуге үйрету.
Міндеті - түйық етістік сөз тіркесінің ... ... ... атқарып
тұрғанына назар аударту. Нәтижесі:
17. салааралық байланысытың әдістері ... ... ... ... және ... ... айналдыру шеберліктері жетілді.
Бұл синтетикалық жаттығулардың мақсаты - сөз ... тән ... ... осы ... арқылы оларды өзіне ұқсас тұлғалардан
ажырата білуге дағдаландыру, оқушылардың логикалық қабілетін дамыту. Кез-
келген тіркестің сөз ... бола ... ... түрде меңгерту бағытын
да көздеді.
3. Шығармашылық сипаттағы жаттығулар негізінен ... ... ... артыруға арналды. Мұндағы жаттығулардағы тапсырмалар
білгелі тұлғада тұрған сөз тіркестерін құрау, сөз ... ... ... ... ... ... ... Сөз жұптарын оқыңдар. Олардық бірінші сыңары көмектес септігінде
тұрган сөз тіркестеріне 6 сөйлем ойлап жазықдар. ... ... ... кеңес берілді.
Отпен ойнаумау, үйге келу, көзбен көру, қолмен ұстау, қолымнан ... ... ... ... ... ... орау, бормен жазу, минутпен
есептеу, жолмен жүру, бірінші ... ... ... ... — окушылардың логикалық ойлауын, түйсіну әрекеттерін жетілдіру.
Міндеті — көмектес ... ... ... сөз ... таба білу.
Нәтижесі:
19. тілдік бөлшектердің тіл жүйесіндегі орнын ажыратты;
20. оның маңызы мен ерекшеліктерін ажырата білуіне қажетті
іскерлік — дағдыларын ... Екі ... да зат ... ... сөз тіркестерінен сөйлем қүрап
жазыңдар.
Үлгі: Агаш күрекпен қар күреа ... ... ол ... ... келеді.
1. Күрек, киім, әдемі, үңгір, оқыған, жіп, еріншек, ... ... ... Аяқ, жер, ... ... ине, өзен, тас, қыз, қыл, бала, кендір.
Мақсаты - сөз ... ... сөз ... негізінде топтасатына
көздерін жеткізу.
Міндеті - ойлау қабілеттерін жетілдіру. Нәтижесі:
7. әрбір сөз табының морфологиялық белгісін ажыратты;
8. зат есімнің ... ... еске ... ... ... жасады.
3-жаттығу. Бірінші сыңары сын есім, екінші сыңары зат есімнен болган
сөз тіркестерін қүрастырып жазыңдар.
Үлгі: тұнъқ ... ... тай, ... ... ... ... ... тұнық, салқын, биік, тәтті, жас, таза.
Мақсаты - сөз тіркестерін құрату.
Міндеті - сөз тіркесін білу үшін мағыналық байланыстың ... ... ... ... дұрыс құралмаған тіркестерді қайта үйлестіріп құрап үйренді;
21. морфологиядан алған білім дағдыларын салааралық байланыста
қайта ... ... ... ... мына сөз тіркестерінен бес сөйлем құраңдар.
Жылы жаңбыр, мөлдір бұлақ, ашық аспан, әдемі жазу, қызыл ту, кең ... - ... ... ... ... ... - сөз ... мен сөйлемнің арақатынасын ажырата білуді
қалыптастыру. Нәтижесі:
4. қиялын дамытты;
5. сөйлемді дұрыс ... ... жеке ... тән ... ... және жеке ... қалыптастырды.
5-жаттығу. Мына тұрақты сөз тіркестерінен сөйлем қүрақдар
Қой аузынан шөп алмас. Ит жанды. Мұзға отырғызы кету. ... ... ... ашап жұмғанша. Салы суға кету. Мақсаты - тұрақты тіркестерді
сөз тіркесінің бір сыңары ретінде пайдалану.
Міндеті - ... ... жеке өзі сөз ... бола ... ... ... ... көрсету.
Нәтижесі:
- тұрақты тіркестердің синонимін тапты;
тұрақты тіркестердің өзіндік ерекшеліктерін анықтады;
22. ойды әсерлі берудегі ... ... сөз ... мен ... тіркестердің айырмашылығын саралады;
24. тұрақты тіркестердің синонимдес сөзді бір сөйлемде ауыстырып
қолданып, олардың әсерлігін ... ... ... ... ... — оқушының
логикалық ойлау қабілетін дамыту, кез-келген толық мағыналы сөздер ... бола ... ... ... сөз тіркесі болу үшін мағыналық
тіркесімділік болуы шарт екендігіне көздерін жеткізу, тұрақты тіркестердің
сөз тіркесі бола ... ... ... үйрету, сөйлем кұрату арқылы
тілдерін дамыту.
Осы жерде сөз тіркесін оқыту барысында ... ... ... де айта ... жөн ... Оқушылардың жазба тілін дамытудың бір
тармағы - байланыстырып сөйлеу тілін дамытумен байланысты мазмұндама мен
шығарма ... ... ... Бү_л ... Т.А.Ладыженская,
Ф.Новожелова, Н.Белянкова, В.Мамушина, В.Дзуқев, П.Ивченков, Г.Смағүлова,
Н.А.Иппометова, И.А.Шаповалова еңбектерін атауға болады.
Т.А.Ладыженская ... ... ... ... речи ... ... языка» оқу құралында оқушылардың байланыстырып сөйлеу тілін
дамыту бағытында жүргізілетін жұмыстардың ерекшеліктерінің бірі - мәтінмен
жұмыс :касауға үйрету ... ... ... ...... маңызы компоненттерінің бірі.
Әдістеме саласында тілдік ... ... ... ең ... ... ... ... сөйлеуді үйретуге арналған жаттығулар
жете қарастырыла қойылған жоқ. Әдетте, мақсатына қарай дайындық, үйрету;
өту орынына қарай сыныпта, үйде; ойжы ... ... ... жазбаша,
ауызша; ойлау операциясына қарай аналитикалық, ... ... ... деп ... ... ... ... по
обучению связной речи должны быть охарактеризованы по их содержательной
стороне, упражнения, направленные на ... ... ... ... строить рассуждение, выступает с докладом и т.д.; во ... ... ... ... ... ... определенных знаий и
спосов деятельности», - дей отыра оңы бес ... ... құру ... ... оны әр ... әр түрлі стильдегі, әр
түрлі жанрдағы мәтінді қызыға білуге үйретуден ... ... жазу ... ... ... ... ... оқушылардың осы
ұғым туралы теориялық білімі болу
шарт. Осы Тұрғыда А.Тагиев өз ... ... ... ... ... қате жіберетінін айта келе, бағдарламаға арнайы «Байланыстырып сөйлеу
тілін дамыту» тауаын және ... ... ... енгізу қажеттігін
айтады. В.Мамушин өзінің докторлык диссертациясында мәтінді ... ... ... жиі ... ... ... Ол шығарма мен мазмұндама жазуда ... ... ... ... ... және оның ... ... дамытудағы рөлін айқындап ашып
берген.
Осымен байланысты төмендегі ... әр ... ... жүргізу сөз
тіркесінің грамматикалық ерекшеліктерін, оның синтаксистен алатын орнын аша
түсуге және оқушының тілді ... ... ... ... мазмұнының жаңаруына байланысты оқыту үстінде көзделген басты
мақсат - білім берудің ... ... ... Осы ... ... ... - қазақ халқының ұлттық ... ... ... Атап айтқанда, Қазақстан тәуелсіздігіне қатысты мәтіндер, қазақ
халқының тарихы, мәдениеті, әдебиеті, өнері, ... ... ... ... ... бар ... ... тіркесін оқытумен байланысты шығармашылык ... ... ... ... пен ... ... ... бастан, о бастан Бір-біріне жарасқан. Жаралы Қара жер, ... ... ... мен ... ... бағы ... Төрт ... Солармен санасқан.
Бұл - ¥лы Дала төсіндегі осыдан дәл 1450 жыл бұрынғы, яғни 551 ... ... ... жырдың сілемі.
2001 жылдың 18 мамырында, еуразия қосқұрлығының қақ
ортасындағы Астана шаьарында, Қазақстан Республикасы атты
тәуелсіз мемлекеттің ... ... ... халықтың ғана емес,
бүкіл Тұркі дүниесінің тарихында өзіндік орнын ойып Тұрып алатын
орасан оқиға болды десек, ешқандай артық ... ... Осы ... ... ... үлы ... Кұлтегін жазуының ғылыми
көшірмесі оның заңды мүрагері — Қазақ елінің жер кіндігіне әкеліп
орнатылды. ... ... ... алға қойған мақсат пен міндет ... ... ... ... ... ... біз ... екендігін ұғындыру, өзінің еліне, тарихына, тіліне деген
сүйіспеншілігін қалыптаста ... ... ... ойды ашып ... ... таптыру, оларға талдау жасату, осы ... ... ... ... ... құрату.
Нәтижесі:
25. оқушы алдымен мәтінді оқып шыққан соң, оған ... ... Яғни ... қысқаша мазмұнын айттып
шықты;
26. түсініксіз сөздердің мағынасын ашып көрсетті;
27. мәтіндегі ойды жеткізуге тірек болып Тұраған сөз тіркестерін
тапты (тәуелсіз мемлекет, ... ... ... ... ... үлы ... Кұлтегін жазуы, ғылыми көшірме, заңды
мүрагері, қазақ елі).;
28. аталған тіркестерді байланыстыру тәсіліне, қай сөз ... ... ... талдау жасады;
29. сөз тікесіне үқсас тұлғаларды (бұл жерде атаулық тіркестерді)
ажырата білуге тырысты.
Жаттығу жұмыстарын ... тест ... ... ... ... сапалы білім беруде қолданылатын жұмыстардың бірі - ... ... ... білу. Сөз тіркесін оқытуда көрнекті құралдарды
қолданудың тиімді екенін ... ... ... ... дидактикалық еңбектерде айтылып жүргендей, көрнекті қолданудың
негізгі мақсаты, ... ... ... ... жүзеге асыру
болса, екіншіден, оқу материалының мазмұнын аша ... ... яғни таза ... қабылдауын, оны практикада ... ... ... Осы Тұрғыда көрнекіліктер кескінделген және
техникалық оқу күралдары немесе ... ... деп ... ... ... дианамикалық, грамматикалық кестелер,
схема, сурет, үлестірме кесте қағазы, перфоркарта, ... ... ... - ... ... ... слайд, кинофильм,
диафильм, телехабар, бейнежазба, үнтаспа, фонохрестоматия, ... ... Сөз ... ... ... ең жиі қолданылатын көрнектіліктің
Тұрі - дианамикалық кестелер, схемалар.
а) Сөз тіркесі мен оған үқсас тұлғаларды игеруге арналған кестелер.
|Сөз ... ... ... |Атаулы ... ... ... |тіркес |салалас ... ... |
| | | ... | | ... ... ... |Сүлу да |Жаз. Түн. ... және ... ... ... |сымбатты. |Аспанда ... ... ... |көзді ашып |қыз бен ... ... ... | ... ... ... |қант |
| | | | | ... ... ... ... мақсаты - мысалдар арқылы сөз тіркесін ... ... ... ... отырып түсіндіру, ... ... ... Көру ... арқылы окушының есінде
сақтап қалуына жәрдемдесу.
ә) Ал екінші кестенің мақсаты - сөз ... ... ... ... ... ... ... толықтыру.
Сөз тіркесінің түрлері
|Есімді сөз тіркесі ... сөз ... ... ... әдемі қала, отыз |Асығып сөйледі, үйге келді, |
|бала, ауылдың баласы ... ... ... |
| |соң ... ... көру ... ... сөз ... ... ... морфологиядан алған іскерлік дағдыларын пайдаланды;
б) Схема арқылы сөз бен сөздің байланысуын, яғни ... ... ... схеманың мақсаты - кез-келген толық мағыналы екі сөздің
сөз тіркесі бола бермейтіндігін, сөз ... болу ... ... ... ... байлыныстың болуы шарт
екендігін үғындыру.
Асыл
Биік
қол жетпек ^^- арман көп ^^ ... ... ... ... ... өз беттерінше жұмыс жасауға
дағдыландырады. Оның оқу белсенділігін, пәнге ... ... ... кеспе қағазбен жұмыс оқушының сөз тіркесін жете түсуіне, оның
білімін тексеруге ... ... ... және ... ... тексеріп,
жөндеуге (коррекқия) мүмкіндік береді. Үлестірмелі ... ... ... шығармашылық мәнде, өз бетімен ойланып жұмыс ... және ... ... ... ... ... Атап ... монологтық сөйлеуді ... ... ... ауызша
мазмұндау, мәнерлеп оқу, дайын материалдарды талдау, шығарма жаздыру,
мәтіндегі негізгі ойды ... ... ... ат қою ... ... ... сөз тіркесін, оның алуан Тұрлі қыр-сырын ашуда ... ... ... ... ... ... түсіндіріп оқыңдар. Мәтінде не туралы айтылган,
жазушы ... ... ... ... суреттеуде қандай сөз
тіркестерін пайдаланган, сөз тіркестерін ауызша айтып беріңдер.
Жазықсыз сары ... ... ... ақ ... ... өлке ... қатаймай, бір қалыптап желпи соққан салқын қоңыр жел қандай ... ... ... ... су ... ... қағып, шалқып жатқан ал күрең
көде мен селеу ... Дала емес - ... ... Сол ... көз
алмай, үнсіз телміріп, ұзақ-ұзақ қарайды. (М.Әуезов). Мақсаты - мәтінен сөз
тіркесін таба ... - ... ... ... тіл ... назар аударту арқылы, сөз
тіркестерін меңгерту. Нәтижесі:
6. әдеби тілдің нормаларымен танысты;
7. ауызекі сөйлеумен көркем әдебиет тілінің айырмашылығын
түсінді;
туған елдің табиғаты ... әсер ... ... ... ... ойын ... ... Тұрған
рөліне назар аударды.
2-тапсырма. Мәтінді оқып, жазушынық қай шыгармасынан үзінді екенін
айтықдар. Мәтіндегі сөз ... ... ... ... ... тәсілін айтыңдар.
¥зын бойлы, аршын, ақ сұр жігіт шекпенінің бір жеңін беліне қыстырып,
жерден шөп рып ... ... ... ... де, ... бурашы шабынып
шыға келді. Кеспектей дембел қара жігіт талтаңдай басып ... ... ... ... ... ... аңға шығатын жолбарыстай екуі де арбасты.
(Ж.Аймауытов).
Мақсаты - ... сөз ... ... ... ... ... ... сын есімнің мәтінде қолданылу мақсатына назар аударту.
Міндеті - ... ... ... ... ... ... таныстыру, мәтіндегі сын есімдердің Тұрлеріне
талдау жасату. Нәтижесі:
30. мәтінді түсініп оқып, оны қайтадан ауызша айтып беруге
тырысты;
31. сөз ... ... ... ... ... қабілетін дамытты;
33. естігені, білгені жайындағы мағлұматтарды еске түсірді;
34. сын есімнің түрлерін қатыстырып, өз айналысындағы бір адамға
мінездеме беріп, сөзбен портрет жасауға ... екі түрі ... ... ... ... Техникалық оқу құралдарын оқу үрдісінде пайдалану оқушылардың ... ... ... ... ... ... ... еңбегін жеңілдетеді.
Сөз тіркесін, оны өзін ... ... ... ... ... ... ... лексика-грамматикалық сипатын анықтай
түсуде магнитафонды (үнтаспа) тиімді қолдануға болады. Сабақтың тиімділігін
арттыру мақсатында ... ... ... ... одан сөз ... ... ... терме диктанты жүргізілді.
Диалог немесе әр түрлі жағдаятқа берілген мәтіндерді тындау арқылы,
сөйлем құрауда сөз ... ... ... рөлін анықтау сияқты
тапсырмалар орындатылады.
1. Сабақтың ... ... ... ... атқаратын
ролі зор. Кодоскоп транспоранттары арқыдлы фотосурет, схема, сурет,
грамматикалық ... ... ... ... Мысалы, оқулықта
берілген 22-24-беттегі ... ... ... ... ... ... ... кодоскопта сөз тіркесін меңгертуде мына
жұмыстарды жүргізуге болады:
1. Схема бойынша сөз тіркесін құраңдар.
1. сын есім - зат ... ... - зат ... сан есім - зат ... сын есім - ... зат есім - ... ... сурет түсіріледі. Осы суретке карай
отырып, сөйлемдер, соның негізінде мәтін құрап, оның ... ... ... ... жасалады.
Үнтаспаға жазылған мәтін оқылады, мәтінен сөз тіркестерін
тапқызып, лексика-грамматикалық мағынасын анықтау тапсырылды.
Қазақ тілі
Ерлік, елдік, бірлік, қайрат, баү_ ардың. ... ... ... бәрін
не бардық. Алтын күннен бағасыз бір белгі боп, Нұрлы жұлдыз, бабам
тілі, сен ... ... ... жатсаң да ұзақ, сен, тілім, Таза,
терең, өткір, күшті, кең ... ... ... балаларыңды бауырыңа Ақ
көңіліңмен тарта аларсың, сен, тілім.
(М.Жұмабаев).
Осы тәрізід сабақта қолданылған көрнекі құралдар сөз ... ... ... ... ... ... да терең білім алуға
негіз болады.
III. Қазақ тіліндегі сөз тіркестері тілді меңгертудің жоғарғы сатысы.
Оны шығармашылық деңгейде ... ... ... мына ... ... ... ... (ой толғақ, дебат);
2. Рөлдік ойындар (симуляқия, драмалық шығармаларды сахналау).
1. Пікірсайыс - итнерактивті ... жиі ... ... Бұл әдіс ... ... ... ... саналы Тұрде
игеруіне көмектесті. Пікірсайыста қолданылатын сұрақ қою, жауап іздеу, ... ... өз ... ... өз ойын ... ... қатысушының ойлау
процесін күшейтті, оның сол тақырыпты терең меңгеруіне мүмкіндік ... ... ... ... ... «Сөз тіркесі әлемінде»
тақырыбында «Есімді тіркестер ... және ... ... ... ... ... ... оқушыларға
пікірсайыстытың болатындығын хабарлай отырып, оларға өз бетінше орындайтын
тапсырмалар берілді. Тапсырмалар баяндама жасау, рефарат ... ... ... ... ... ... қосымша берілді.
2. Ал, рөлдік немесе оқу (грамматикалық) ойындары сабақты қызықты,
тартымды өтуіне мүмкіндік берді, ... ... ... ... ... әдіс ... ... меңгертудегі іске асатын
сөйлеу іс- әрекетінің оқу, жазу, тындаужәне ... - төрт Тұрі ... ... ... комуникативтік, қарым-қатынас жасау деңгейінде қолдана
алды.
Сөз ... ... ... оқушының сөздік қорын байытып, оның
сөйлеу тілін ... ... ... пайдаланылды:
3. өлең, мәтіндер жаттау (олардың ішінде сөз тіркесін тапқызу):
4. әдеби ... ... ... ... ... ... білу;
5. мәтіндерді толықтау (көркемдік, композициялық, құрылымдық
жағы, сөз тіркестерінің кү_рылысы, т.б.)
Сонымен қарат ... ... ... ... ребус, сөздік
лото, жұмбақтар шешу, жанылтпаштар айту түрінде жүргізіледі. ... ойын ... сөз ... ... ... соны ... сапалы түрде түсінуге ... ... ойын ... ... ... ойынының мақсаты — оқушының сабаққа деген
қызығушылығын арттыру, сөз тіркесінің байланысу ... ... ... ... Бір оқушы матасу байланысына мысал айтады да, қолындағы
орамалды кестесі оқушыға тастайды. Ол ... ары ... ... береді. Сүрінген оқушы айыбын өтейді. Нәтижесі:
6. рөлдік ойындар белгілі бір мақсатта, тілді меңгеруге деген
ынтығарлықты оята ... ... ... ... рөлдік ойынның мәні ойын барысында оқушының тілдік
қатынас жасауға деген ... ... ... ... дәл тауып айтсам деген ойды да туғызды.
«Қызықты адаммен ... ... сөз ... ... алу ... ойнатылды. Бір оқушы журналисттің рөлін атқарды,
екінші бір оқушы белгілі бір маманының рөлін ойнады. Журналист-оқушы ... сөз ... ... ... қажетті мағлү-маттар алды.
«Сөзді тап» ойыны
Ойын мақсаты: Оқушыларға дауыссыз дыбыстардың өзіндік ерекшеліктерін
үғындыру, олардың сабаққа қызығушылығын ояту, ... ... ... ... бес, ... сегіз қатар тор көз кесте
тақтаға ілінеді. ... тор ... ... және ... дыбыстарын
бірдей әріптер жазылады. Оқушылар осы әріптерден соңынан оқыса да, ... да ... ... ... табады.
Ойын ұзақтығы: 5 минут
Ойын кезеңдері: Алғашқы кезеңде мұғалім оқушыларға ойын ережесін
түсіндіріп тақтаға ... ... ... ... ... ... ... қатысымдық қызметі: Оқушылар дыбыстарды, сөздерді дұрыс
құрауға, сөздердің ... жете ... ... ... ... ... ... туралы түсінігін
нығайтады. Олардың ізденімпаздық қабілетін жетілдіреді.
|қ | | | |қ ... | | | |қ ... | | | |қ ... | | | |қ ... | | | |к ... | | | |к ... | | | |к ... | | | |к ... ... ... ... қырық, кесек, кезек, керек, кебек) Оқушылар
жоғарыдағы сөздерді дұрыс табу ... ... ... ... ... ... сөздермен де танысады. Бұл ойын оқушының ... ... тез ... ... ... дұрыс құрай білу
дағдысын қалыптастырады. Тапсырмадағы жасырылған сөздер оқушыларға таныс
болмаса, мұғалім ол сөздердің ... ... ... ... ... үйретуге болады. Сонымен қатар мұндай ойындар оқушылардың
сөздік қорын байытуға, үйренуге, сөздерді ... ... ... ... шумағын дұрыс оқы» ойынында оқушылар Абай Қүнанбаевтың
жасырылған өлең шумағын табады. Мұғалім ойын ойнамас ... ... ... таныстырып, Абай Құнанбаевтың тағы қандай өлеңдерін білетін айтып
беруді талап етеді. Оқушылар Абай ... кім ... оның ... т.б. ... ... ... ... кіріспе бөлімінен кейін
тақтаға өлең шумағы жазылған тор көзді іліп қояды.
Ойынның мақсаты: Оқушышрдың дыбыстардан сөз құрау, сөздерден ... ... ... Өлең шумағында кездескен дауыссыз дыбыстардың
тіркесу жолдарын үйрету.
Ойын ережесі: Окушылар тор көзде жасырылған өлең ... ... ... ... өлеңді оқиды. Табылған өлең ... ... ... ... ... ... ... талдау жасайды.
Ойын ұзақтығы: 15 минут
Ойын кезеңдері: Ойын үш кезеңнен тұрады.
Бірінші ... ... ... өлең ... ... ... отырып табады. Бұл шәкірттердің сөздерді дұрыс құрау ... ... өлең ... өз ... айтып, түсіндіреді. Бұл
олардың өз сөздерін дәлелдеп айтуға дағдыландырады.
Үшінші кезеңде олар өлең ... ... ... ... ... Оқушылар өтілген материалды игереді.
Ойынның қатысымдық қызметі: ... ... сөз, ... құрап үйренеді. Өз ой-пікірлерін дәлелдеуге дағдыланады.
Ойынның тиімділігі: Оқушылардың ойлау ... ... ... ... молайтып, дұрыс сөйлеу дағдыларын
қалыптастырады.
|А |т |І |К |с|л |
| | ... ... |/ | |
| | | | | ... риза | | |X ... ... |
|медресесі | | | ... ... ... ... ... ... соң оқушыларды кітап көрмесіндегі Абайдың ... ... ... ... ... ортадағы партада тұрып, жатқа, мәнерлеп
айтып беремін. Осыдан кейін өлеңнің әрбір жолын оқып ... ... ... өз ... түсіндіремін.
2. Сөздік жұмыс:
Рақым - адамның өзге кісіге жасайтын жақсылығы, көмегі.
Қанағат - барға риза болу.
Бекер мал шашу - ... бар ... ... ... ... ... ... мақтанба,
Орын таппай баптанба...» - дегендегі орын деп отырғаны - алған
білімді, үйренген ғылымды жұмсайтын орын. Ақын ... мен адам болу ... бір ... Ғалым болудың басты шарты -не нәрсені болсын ақылға ... ... ... ғана ... ... істе ... ... жағымсыз қасиеттерді сынға алады.
Өсек - біреуді сыртынан ... жала ... сөз ... (Осы ... қоя отырып балалардың пікірін білемін, сөйлетемін).
Өтірік - бұған өтірік сөзді шын деп ант еткен, азғын адамды жатқызады.
(Осы арада сұрақ қоя ... ... ... ... сөйлесемін).
Мақтаншақтық, даңғайлық.
Ондай адамдар өзін мақтануды сүйетін, басқалардың алдында ... ... ... ... ... сөзге құмар. (Осы арада оқушылардың
пікірін білемін ... ... ... ... ... ең ... еріншектік (мысал
келтіру) талапсыздық, жігерсіздік, ұятсыздық кедейлік - бәрі осыдан ... ... ... қоя ... балалардың пікірін білемін, сөйлетемін).
Бекер мал шашу - қолда бар қаржыны, мал-мүлкін дұрыс пайдалана алмау,
өз пайдасын білмеу, сырт көзге ... ... ... тырысатын мақтаншақ
адамды айтады. (Осы арада сұрақ қоя отырып балалардың ... ... осы ... ... аулақ болу үшін қазақ халқы «Тоқсан ауыз
сөзден тобықтай ... ... ... ... ... жұмыс.
Плакаттағы сөздерді дұрыс пайдаланып мақалды жазу.
1. Өрге баспас сөз өтірік.
(Өтірік сөз өрге баспас)
2. Түбі - қорлық ... ... ... - ... ... таусылмас еріншектің.
(Еріншектің ертеңі таусылмас).
4. Жалқау жатады, белшеден қарызға батады.
Ал жаман қасиеттерге қарама-қарсы Абай атамыздың өлеңіндегі бес жақсы
қасиетті таңдайық.
Талап - ... ... ең ... - бұл бір ... таңдап, содан
нәтиже шығару, болашаққа талпыну.
Еңбек - Абайдың пікірінше ерінбей ... ... ... жетпейтін арманы
болмайды.
(Оқушының пікірін білемін сөйлетемін.)
Терең ой - адамды барлық жан-жануардан айырып Тұрған екі қасиетті Абай
жоғары бағалады. Оның ... ... ой, ... ... адам ... - кеткеніне қорытынды жасап, келешекке үмітпен
қарайды. Адам ... ... ... ... Терең ойдың негізі ми мен ақыл.
Қанағат - барға риза болу, місе ... «Әке мен ... ... - ... өзге кісілерге жасайтын жақсылығы, мейірімі, көмегі.
Рақымдылықтың негізі - жүрек пен ... ... адам ... өз бауырындай
көру, өзіне ойлаған жақсылығын ... де ... ... ... бес ... қасиет пен бес жақсы қасиетті дәптерлеріне жазып алуын
қадағалаймын.
5. ... ... ... ... ... ... мәнерлеп оқытамын.
Ү. Қорытынды.
Жаман қасиеттерден ада болып, жақсы қасиеттерді бойымызға сіңірсек
болашақта Отанын ... ... ... ... ... ... жүргіземін. Ақыл, қайрат, жүректі бірдей ұста, Сонда
толық боласың елден бөлек.
| | ... ... ... | | |
| | | |ғ | |
| | |ү | | |
| | ... | | |
| | | | | |
| | | |
|1 |Кім? ... не? ... ... |10 |
| ... ... ... | |
|2 |Бас ... ... ... |6 |
|3 |Не ... ... |6 |
| ... ... ... беретін | |
| ... | |
|4 ... қай? ... жауап |6 |
| ... ... | |
|5 ... ... ... ... |5 |
| ... ... ... | ... ... «Сөз» тарауы .бір тоқсан бойы (үшінші ... 12 ... ... ... 2 ... ... ... жинақтау
сабақтарына қалдырылған. Ал байланыстырып сөйлеуді ... ... әр ... игеріп болған соң оқытылып жатқан ұғымдармен
сабақтастыра үйымдастырған жөн.
Тілдегі сөздердің ... ... ... ... ... топтарға бөлінетінін 2-класс оқушылары бірден түсініп кете алмайды.
Себебі берліген сөзге сұрақ қою, ... ... ... ... ... табу ... олар әлі толық меңгермеген. Оның үсьтіне сөздердің
семантикалық - грамматикалық
топтарынан қатысты сұрақтардың өзі шартты екенін ... Бұл ... ... үйрену үшін оқушылардың дерексіз (абстракқиялы) ойлау машығына
төселуі қажет. Мысалы, кітап, терезе, тақта деген сияқты деректі заттардың
атауларына бү_л не? ... ... оңай ... ... ... сабақ, үзіліс
сияқты дерексіз ұғымдардың атауларына келгенде қиналып қалады. Сонадай-ақ
«Марат екеуміз өзенге бардық. Қүтжол да ... ... ... ... ... кім? ... сұрақ қойып, Қүтжол сөзіне не? деген сұрақ
қойылуының себебін ... ... ... ... ... ... жерде
өсііі, ой-өрісі орыс тілінің (теледидар, кітіпшалар, т.б.арқылы) ықпалымен
қалыптасқан ... үшін бұл ... ... ... өте қиын. Ал «Не
істеді? неғылды? қайтті? сұрақтарына жауап ... ... ... ... ... қабылдау мүмкіндігіне байланысты мәселелрге тіпті жиі
кездесеміз. Мысалы, жүргірді, тасыды, оқыды, жазды ... ... ... білдіріп Тұрған сөздерге не істеді? сұрағының қойылуын тез
түсінеді. Бірақ олар ... ... Тұр ... ... ... ... ... бүтағында отыр. Класта шкаф тұр) деген сөздерге бұл сұрақты қоймайды.
Сонымен бірге «Уақыт өтті. Каникул ... ... ... ... «өтті, жақындады, аяқталды» сөздерінің қимылды білдіріп
Тұрғанын бірден ұғымдыру да қиын. ... ... ... ... ... не істеді? неғылды? қайтті?
сұрақтарының қайсысы қойылатыннын ... де ... ... ақ ... қай? ... ... беретін сөздер» мен
«Қанша? неше? нешінші? су_рақтарына жауап беретін сөздер» ... да ... ... бар. Мысалы, бірінші тақырыпты оқыту
барысында оқушылар қандай? қай? ... ... ... ... ... ... ... көк .т.б смөөздерге қоя алады да, алыс, ... ... суық ... ... сыны айқын байқалмайтын сөздерге немесе сулы,
таулы, айбарлы сияқты белгіні білдіретін сөздерге бұл ... қояр ... ... Сондықтан 2-класс оқушыларына тілдеге ...... ... ... ... біз ... дерексіз
ойлауға, сөздердің лексикалық мағыналарын жинақтап, дерексіз белгілердіойша
топтай білуге машықтандыруымыз қажет. Бұл, әрине, қиын ... ... ... ... кассасы, кестелер) Тұрлендіре пайдаланып
ойнату, әртүрлі мақсаттарды көздейтін жаттығу жұмыстарын оқушыларға ... ... ... ғана ... ... ... болады.
Тағы бір айта кететін нәрсе: осы кластан ... ... ... ... ... заттың сыны, сапасы», «заттың
саны» деген ұғымдарды мұғалімнен естіп, немесе оқулықтан ... ... ... ... айта бастайды. Бірақ балаладың бұрыннан қалыптасықан ұғым
бойынша «зат» деген - ... ... ... ... ... ... аясын адам да, жан-жанауарлар да, өсімдіктер де, әртүрлі құбылыстар
(жаңбыр, найзағай, жел, т.б.) да ... Ал ... ... ... ... неғылды? қайтті? сұрақтарына жауап беретін сөздер заттың қимылын,
іс-әрекетін білдіреді» деген анықтаманы жаттатып, ... ... ... деген мысалдар келтіреміз. Балалар үағымдағы жансыз зат ... ... қай? ... жауап беретін сөздер» немесе ««Қанша? ... ... ... беретін сөздер» тақырыптарына қатысты
анықтамалар туралы да осыны айтуға болады.
Демек, оқушылар мұндай ... ... ... түсінбей,
қүр жаттап алмауы үшін оқыту барысында төмендегі екі түрлі жолдың бірін
тандаған дұрыс:
1. Оқулықтағы ... ... «Не ... ... ... ... ... сөздер адамның, жан -
жануарлардың, заттың, құбылыстың іс-әрекетін, қимылын, өзгерісін
білдіреді» ... ... ... ... ... ... ... деген ұғымның кең
екенін, оған адам да, жан - жануарлар да, құбылыстар да ... ... бұл ... ... ... үшін ... жұмыстарын жүргізу қажет.
Біздіңше, 2-класс оқушыларының мүмкіндігіне бірінші жол
лайық. • ... ... ... ... ... есте ... ... мәселе - оқушыларға берілетін грамматикалық мағлұматтарды жүйелі ... ... ... ... түсінікке қарай бірте-бірте маңгерту ... ... мәні ... рет ... ... оқушыларға қайта-қайта
ежектей беруге болмайды. Мұндай жағдайда оқушылардың ... ... бір ... ... ... ... ... көлемі тым көбейіп кетсе, балалардың қабылдау
мүмкіндігіне салмақ түседі. ... ... ... мен ... ... да ... игере алмайды.
Сондықтан осы екеуінің үйлесімді аралығын ... әр бір ... ... ... ... ... ... қажет. Мысалы, «қанша?
неше? сұрақтарына жауап беретін сөздер» тақырыбын оқытуға 6 ағат ... ... Бұл ... осы берілген уақытқа сай былайша ... - ... Кім? не? және ... ... ... жауап
беретін сөздер байланыстыру туралы жалпы түсінік.
Мақсаты: Оқушылардың зат және оны ... ... ... ... ... ... ... білдіретін
сөздерге сұрақ қоя білуге ... ... - ой ... дерексіз ойлау дағдысын дамыту.
2 - сабақ
Тақырыбы: қанша? неше? сұрақтарына жауап беретін сөздер.
Мақсаты: ... ... ... ... ... ... ... бірінші сабақта алған ... ... ... ... мағыналарына аударып, бұл сөздерді топтай
білуге баулу. Тек ... ... ... де жү_мыс істетіп байқау.
3 - сабақ
Тақырыбы: Қанша? Нешінші? беретін
сөздер. ... ... ... ... ... ... жеке ... және оның көпше
түрін білдіретінін үғындыру. Оларға : Қанша? Нешінші?
деген сұрақтарының қойлыуының ... ... ... сауаттылығын жетілдіру.
4 - сабақ
Тақырыбы: Кімдер? нелер? Қанша? неше? сұрақтарына
жауап беретін сөздер . ... ... ... алған
түсініктері мен дағдыларын орнықтыру.
Олардың сөз мағыналары туралы ұғымдарды
тереңдетіп, байланыстырып сөйлеуге
дағдыландыру.
5 - сабақ
Тақырыбы: Қанша ? ... ... ... ... ... Қанша? неше? деген
сұрақтарына жауап беретін сөздер жалпы
түсінік беру.
Осы түста ескерте кететін жағдай: оқулықта бұл тақырыпқа қатысты
жаттығу үлгілері ... ... Яғни ... ... ... екі
жаттығу қатары беріледі, ал бір дағдыны меңгертуді көздейтін жаттығулар бір-
бірінен алшақ тұр. Сондықтан ... ... өз ... ... пайдалануы қажет.
Оқулық оқушылар үшін жазылады. Ол - оқушыларға, мұғалімге басшылық
қана. Сондықтан тек оқулықтағы ... ... ғана ... ... үлгілерін жасап, үлестірмелі қима қағаздар Түрінде қызықты
тапсырмалар дайындап, олардың сабақ барысында үтымды пайдалануы балалардың
белсенділігін арттырады, әрі уақыт ... ... ... жасау барысында юірз дер өз тарапымыздан
осындай жаттығулар мен ... ... ... мол ... тырыстық.
Сабақ үлгілері
Кім? кімдер? Қанша? неше ? сұрақтарына жауап беретін сөздер.
Бірінші сабақ
Тақырыбы: Тақырыбы: Кім? не? Қанша? неше ? ... ... ... ... ... ... мақсаты: Оқушылардың зат және оны атауы
ұғымдардын қалай түсінетіндерін бақылау. Заттың
атын,санын білдіретін сөздерге сұрақ ... ... ... ақыл - ой
қабілетін, дерексіз ойлау дағдысын дамыту.
Көрнекі құралдар: ... ... ... (ойыншықтар, оқу құралдары) ... ... ... ... ... I. ... зат және оның саны
туралы ұғымдарды қалай түсінетіндерін бақылау.
Бұл ... мәні ... ... ... ... дыбыстардан
құралатынын, ол сөздердің белгілі бір мағынаны білдіретінін бірінші кластан
бастап-ақ үйрене бастайды. Бірақ өткен жылғы бұл ... ... ... мақсатында бағындырылған,
яғни заттың суретін көрсету арқылы оның атын білдіретін сөз құрамындағы
дыбыстарды үйретуді ... еді. Ал ... ... ... ... оның атын білдіретін сөзді дерексіз ой арқылы бөліп алу ... Бұл ... ... ... ... әңгіме, сұрақ - жауап
тәсілдері арқылы қүалыптастырыылуы қажет. Мысалы:
- ... ... ... ... ... (қалам, сағат, кітап, т.б.). (Бұл сөздер әдетте
оқушыларға жақсы таныс деректі заттардың атауы болады).
Мұғалім балалар айтқан сөзді тақтаға ... ... да, ... ... тағы да ... Ал ... неше ... ?
Үш өшіргіш.
Оқушылар тақтадағы бұл жазудың әлгіде көрсетілген нақтылы затқа
(өшіргішке) қатысты ... ... ... ... қатысты екенін ажырата
алмауы заңды нәрсе. Сондықтан Мұғалімнің міндеті — бү_л жазудың жай ... ... өзі де ... сол заттың атауы екенін үғындыра білу.
35. Жоқ, бұл өшіргіштің атын білдіретін сөз.
Осы үлгідегі мысал тағы да ... ... ... Рас, ... ... өзі. Ал, енді осы заттың санын өздерін
айтқан атын тақтаға жазып қояйық. Бұл не болды сонда?
13. Сағаттың ... ... ... зат пен оның ... ... сөздің аралығын ажыратқанша
бұл мысалды бірнеше рет қайталауға ... ... ... - ... ... ... ... барысын жеделдете түсу қажет. Бұл түхта ... мен ... ... ... етіп ... ... қима ... кең
қолданылады.
14. Мынау не?
15. Кітап.
37. Ал, мынаунеше ... ? ... ... сөз ... екі қима ... ... Екі кітап.
Қорытынды:
- Барлық заттың атын білдіретін сөз болады екен. Ол заттарды
сол аттарымен атаймыз. ... ... ... көшедегі
өздерін көріп Тұрған заттарды атаңдаршы?!
Оқушылар айта бастайды:
- ... ... , ... ... ... ... ... сөздерге сұрақ қоя білуге дайындау.
Сабақ барысында бірінші мақсатты орындаудан екінші мақсатты игеруге
әртүрлі жолмен көшуге -болады. Ең ... -бұл ... ... күйіне күш түспейтіндей болу керек. Ол үшін ... ... Ал, енді осы ... ... ... ... ... бар ма?
Болса, оның атын білу үшін қалай сұрайсыңдар.
Класта мұндай заттың жоқ ... да ... ... жағдайда мұғалім
өзі әкелген көрнекі құралдардың бірін немесе ... ... ... ... бейнелген суреттерді алайық. Алма, алмұрт, қара өрік, шие,
апельсин, т.б. ... ... ... ... ... ... ... сұрақ қоя отырып, олардың бәрі де «не?» деген сұраққа жауап
беретінін анықтайды. Берілген ұғымды орнықтыра түсу үшін ... ... ... ... соң ... ... ... жүргізуге болады.
Мысальі, аңдар (аю, арыстан, қасқыр, қоян, түлкі, т.б.). Ал ... ... ... ... ... ... ... не?
9. Аю
10. Неше аю?
11. Екі аю
12. Қасқыр...
Осындай үлгідегі ауызша жаттығудың үшінші рет қайталанған тұсында
мұғалім ... ... ... ... қажет. Мысалы,
суреттерде, ауылшаруашылығы машиналарының (трактор, комбайн, жүк машинасы,
автобус) немесе қала ... ... ... трамвай, траллейбус,
такси т.б.) бейнеленген.
Оқушылар алғашқы дағдылары негізінде ... ... ... ... бере бастайды: ;
13. Мынау не?
14. Автобус.
15. Мынау неше автобус ?
16. Төрт автобус
Осы ... ... ... ... планда бейнелеген автобус
жүргізушінің немесе ... не көше ... ... көрсетеді. Адам бейнелеген суреттерге келгенде оқушалардың ойланып
қалары анық. Ал алғашқы дағдысымен «Мынау не?» деп ... ... ... өзі ... ... ... бұл не деп айта ма ... Айтпайды.
8. Ал оларға қандай сұрақ қойылады?
9. Бұл кім?
Соңғы сұрақтың жауабын мұғалім айтса да, оқушылар айтса да ... - ... ... - ... ... кез ... қарай суреттерді араластыра бастау қажет: парта, төменге ... ... қыз, нан, ақ ... ... ... ... көмегімен оқушылардың сұрақ қойып, оған ... ... ... орнығып, ойлау жылдамдықтары артқан кезде олдардың ... ... ... барлық заттардың, адамдардың аттары болады. Олар
сөздермен аталады. Бұл ... кім? не? ... ... ... Егер ... кім? — ... сұрақ , ол жансыз зат, жан-жануарлар болса, не? ... ... ... дара не бірнеге болса оларға Қанша? неше ? ... ... ... ... ... ... ... жаттығу үлгілері. Жақшадағы көп нүктенің орнына Қанша? неше
? сұрақтарының тиістісін қойып, ... ... ... бала (...), ... ... ... ... сай оқушыларды ойлау қабілетін дамытатын,
әрі өткен материалдарды байытатын ... шешу ... ... де ... ... Көк ала ... киеді,
Күннің көзін сүйеді.
(Қарбыз)
2. Қабат-қабат қаттама,
Ақылың болса аттама.
(Кітап)
Мүнан кейін оқушыларға мақал- мәтел табу тапсырылды. Оқушылар тапқан
мақал- мәтелдерден сан есімді ... Ол үшін ... әр ... ... табу ... ... жерге туың тік.
2-ші топқа:
Өнерді үйрен де жирен.
3-ші топқа:
Ырыс алды — ынтымақ.
4-ші топқа:
Ел алғысын алсаң, елеулісі боларсың.
Бес минуттан ... ... топ өз ... ... Ат ... ... ... айналып елін табар.
2. Өз үйім - өлең төсегім.
3. Ел ііиі - алтын бесік.
4. Елінен безген ер оңбас,
Көлінен ... қаз ... ... адам,
Ормансыз бұлбұл.
2- топ:
1. Өз үйінде ою оймаған,
Кісі үйінде сызу сызады.
2. Ата көрген оқ ... ... тон ... ... ... ауырлығы жоқ.
4. Өнерліге өлім жоқ.
5. Жаман етікші біз таңдайды.
3 -топ:
1. Бірлік болмай, тірлік ... ... ... ... қарға алады.
3. Бірлік түбі - тірлік.
4. Теңге - тиынмен, ынтымақ - үйыммен.
5. Көкектен шошыған бие оңбас
Көптен бөлінген үй ... Суын ... ... ... ... ... тал өсер,
Қатарына қарап бала өсер.
2. Бір елі ауызға екі елі ... ... ... тый.
2. Балапан үядан не көрсе, үшқанда соны іледі
5. Асырауын тапса, адам болар,
Оқуын ... ... ... Жүз сомың болғанша, жүз досың болсын. Алтау ала болса,
аузыңдағы кетер, төртеу түгел болса,
төбедегі келер. Т.б. ... ... ... Бұл ойынның екінші кезеңінде әр
топ бір-біріне жұмбақ жасырды. Қай топ көп жұмбақ тапса, бір ұпай қосылды,
егер таба алмаса, бір ұпай ... ... ... Бір үйге көзсіз болып басыңды сүғасың,
Бұл ... ... ... шығасың
(Мектеп)
2. Ішегіне мүз қатқан
Өз - өзін мүздатқан
(тоңазытқыш)
(Ит- Т)
3. Егер И-ден бастасаң
Хайуанаттың Тұрімін
И-ді алып тастасан
Әріптердің ... ... ... ... әріпі)
1. Мың найзалы жалғыз батыр
Жауларына алғызбай Тұр.
2. Екі аяқты бір ізді,
Үстіне адам мінгізді.
3. Үш шырпыдан бір есік
Құрастырып көр шешіп
Үшінші топтың ... ... ... ... шлангы төрт баған
2. Ол жұмса көзін
¥йықтаймын өзім.
3. Иректеп еденді иреңдеп келеді.
Шаң мен тозаңды қылғыта береді.
Төртінші топтың ... ... ғана ... ... ... ... жатып шалқиған
Дәу қарын қампиған.
(Жастық)
3. Көрсетеді,
Сөйлейді,
Өзі ешкімді көрмейді.
Екінші сабақ
Тақырыбы: Қанша? неше? сұрақтарына жауап беретін
сөздер ... ... ... ... ... ... неше ? деген
сұрақтарға жауап беретін сөздер жөнінде ... ... ... орнықтыру. Олардың
назары сөздердің білдіретін ... бұл ... ... білуге баулу. Тек
деректі заттардың атауларымен ғана емес, ішінара
дерексіз заттардың атауларымен де жұмыс ... ... ... ... оқу құралдарының
суреттері бейнеленген үш плакат, үлестірмелі.
қима қағаздар, «Аулада» деп аталатын картина.
Сабақтың барысы: I. Оқушылардың бірінші ... ... неше ? ... ... ... беретін
сөздер туралы түсінігін орнықтыру.
Бұл мақсатты орындауда үйге берілген ... ... ... ... соң ... ... ... жаттығу жұмыстары
орындалады. Мысалы, оқулықтағы 144-жаттығу.
Қосымша жаттығу жұмыстарының үлгілері ... қима ... ... ... ... ... оқып ... да, әрқайсысына сұрақ
қойыңдар. Көп нүктенің орнына . ... неше ? ... ... ... ... ... жаыңдар.
Дәрігер (...), қалпақ (...), қойшы (...), сауыншы (...), шелек
(...), сиыр (...).
№2. Төмендегі сөздерге ауызша сұрақ ... ... неше ? ... ... ... сөздерді бір бөлек, Нешінші ? деген сұраққа ... ... бір ... ... ... , екі, үш , ... бесінші, жетінші
№3. Көп нүктенің орнына тиісті әріптерді қойып, төмендегі ... ... ... ... пыш...қ, ата...
№4. Әңгімені оқыңдар. Қарамен берілген сөздерді ... ... ... сұрақ қойыңдар. Қанша? деген сұраққа жауап беретін сөздің
астын екі рет ... екі ... алып ... ... Өзеннің жағасында
тү_рған қайыққа отырды, Төрт рет қармақ салды. Кенет қайық ауытқып
кетті. ... суға ... Ол ... ... ... ... алып шықты. :
Жаттығудың бү_л жоғарыдағы үлгілерінің бәріне ортақ мақсат біреу:
оқушылардың Қанша? неше ? ... ... ... ... ... туралы
түсінігін қалыптастыра беру. Осы ұғымды бекіту мақсатында 162-жаттығу
жазбаша орындалады.
1- жаттығу. Мәтіннен зат есім және сан ... ... ... ... ... ... жолдарын анықтаңдар.
Жайлауда
Кең көгалға жайыла қонған үлкең ауылдың оң жақ шеті ... ақ ... мал ... иіс-қоңыстан, мазасыздықтан әдейі қашып, шалқая
қонған. Ауылдың екінші шеті мал иірілетін түсында ... ... ... үй.
Бұл шетте жыртық, шоқпыт лашықтар, құрым қара қостар, кішкене күркелер бар.
Қойшы шал, қозышы бала, түйеші, сауыншы, жылқышы да осы ... ... ... ... бұл ... қолы бос желең де, шүйке есіп, үршық
иірген кексе қатын, кәрі ... де ... ... ... ... қүлақ
асады. Тегіс алаңдап, ёолай жүгіргілері келеді де Тұрады. Олардың ... ... - ... үн. Ол - ән. Ауыл ... шаңқай түсте,
бұлтсыз аспанға шаншылып шырқалған әсем үн. Әйгерім әні.
(М.Әуезов)
Қосымша сұрақтар;
17. Кексе, асқақ сөздерінің мағынасын түсіңдіріңдер;
18. Әсем ... ... ... Әр сөйлемнен екпін Тұрін ажыратыңдар;
20. Сөз таптарына қарай жіктеңдер.
2- жаттығу. Мәтіннен сан есімдерді анықтаңдар
Кедей Мұқаш
Мен таңқы ... ... көз, ... ... ... шаш, ... қара сұр жігітпін. Жасым отыз бесте. Әкем ... өзім ... ... асқа ... ... Ес біле есікте жүрдім. Ә дегенде құнсыз,
сараң, жаман Төлеубай дегеннің қозысын бақтым. Одан соң он беске ... ... ... ... ... ... ... солай көзім
ашыла бастады. Қашаған жылқыны жалғыз ұстаймын. Асауды жалғыз үйретемін.
Күзетке жалғыз барамын. Боранда ... ... ... ... ... жылқышы жылқышы емес.
Қосымша сұрақтар:
19. Мәтінді жалғастыр;
20. Диалогтық мәтін ... ... ... сөздёрдің мағыналарына аударып, оларды сол
сипатына қарай ... ... ... плакат ілінеді. Онда балаларға бұрыннан таныс ... ... ... ... жеке — жеке әр ... атын
сүрап, оған сұрақ қойғызып байқайды. Мысалы:
3. Қарлығаш. - Бұл не?
4. Қарға. - Бұл ... Үш ... - Бұл неше ... ?
- Төрт ... - Бұл неше ... ?
Содан соң тақтадағы плакатты теріс қаратып іліп, ... ... ... Жаңағы көргендеріңнің ішінде үсті кдра, тамағы мен бауыры
ақ қүс не?
21. Қарлығаш.
22. Ал, қап-қара үлкен қүс ... ... ... ... ... не ... Торғай" '.
26. Неше ... ... ... Неше ... бар
Ары қарай осылай жалғаса береді.
29. Демек, бұлардың бәрін бір сөзбен не деп айтайды екенбіз?
30. Құстар деп ... ... оқу ... ... ... да ... танылады. Бұл жаттығуларды орындау барысында мұғалім мынадай
нәтижеге жетуге үмтылуы қажет.
I. Оқушылардың сөз ... ... ... білу
дағдысын қалыптастыру. Жоғарыдағыдай үлгілік ... ... олар ... ... ... атаған сөздердің
мағынларына ой жіберері анық. Алдағы сабақтарда бұл жұмыс
керісінше сөздер арқылы заттардың өзіе көз ... ... ... ... бір ... жеке өз ... болатынын, сонымен
бірге, өзіне үқсас басқа заттармен қосып ортақ сөзбен алатынын
білгені ... ... деп ... картина пайдалана отырып әңгіме
өткізу.
Бұл жұмыстың мақсаты - оқушылардың алғған түсінігін сөйлеу кезінде
қолдана ... ... ... ... сан есімді табыңдар. Ақан аппақ тістері ақсия
күлді де, ... ... ... ... ауыз ... ... келген Ақан теректен ойып жасаған ... бір ... ... ... ... да, «Маңмаңгерді» тербеп кетті. Жүрт
бірінің-бірі қүлақтарына ғана сыбырласып:
31. Мынау-өзінің ... ... ... Ой, ... айналайын!
33. Шіркін-ай, атты қалай теңдеп қояды!
39. Өй, тыныш Тұр, ән тындайық, - десіп, керімсал, кербез
әнді
үйып тыңдады. Ән аяқталғанда:
34. Ой, ... ... ... ... ... екен ғой ... Қалай қоңырлатады! - деп қошеметші жү_р гуілдеп кетті.
Аясы кең көзімен Ақанның әр ... ... ... ... ... ... ... Анна Ивановнаның түсынан Шайынбек
өлең сөзін, Қүлагер жайын түсіндіріп жатыр.
10. Ән де, сөз де ... ме? - деп Анна ... ... ... ... ... әншілердің бәрі көбінесе өзі шығарған әндерін
ортаға салады. Ақан - қазақтың ең ... ... ... ... ... Ақан ... ... салынған портрет
көрсетіледі.
Суреттін мазмұны оқушыларға таныс болуы ... ... ... ... қүм ... машинасына (ойыншық) қүм тиеп жатыр.
Оның жанында кішкента күректерін ұстап екі жолдасы тү_р. Артқы жақта ... бала доп ... ... ... қатысуымен суреттегі балаларға ат қояды: Мүрат,
Сәрсен, Қали, Ләйла, Жазира. Содан соң мұғалім оқушыларға сұрақ қоя ... ... ... ... ... ... ... Машинамен Мүрат ойнап жүр.
14. Ал оның достары кім?
15. Сәрсен, Қали
16. Оның неше досы бар
17. Екі
18. Қали не ... ... Қали ... үстап Тұр.
20. Ләйла мен Жазира не істеп жүр?
21. Ләйла мен Жазира доп ойнап жүр, ... ... ... ... ... ... ... соң,
мұғалім оқушылардың түсінігін өз беттерінше айтып беруін сүрау қажет.
Әңгіме барысында балалар мен ... ... ... ... ... ... да тексеріледі.
IV. Сабақты қортындылау. Үйге тапсырма: 146-жаттығу. Үшінші ... ... ... сұрақтарына жауап беретін сөздер.
Сабақтың мақсаты: Оқушыларға терминдерді айтпай-ақ,
заттың санын білдеретін сөздер жеке
затты және оның көпше Тұрін, ретін
білдіретінін үғындыру. ... ... ... ... ... ... орфографиялық
сауаттылығын жетілдіру.
Сабақтың көрнекілігі: суреттер, дәптерлер, кітаптар.
Сабақтың барысы: I. Оқушыларды заттың санын
білдіретін ■ ... бір ... ... ... зат пен көп ... және ... ... аталатындарын оқушыларға
байқату қиын емес. Бұрыннан қолданып жүрген қарапайым әдісті ... ... ... ... бір ... ... ... сұрақ қойып,
оқушылардан жауап алады.
21. Мынау не?
22. Дәптер
23. ... ... ... ... қолына бірнеше дәптерді ұстап, сү_рақтарын
жалғастырады:
25. Ал мыналар нелер?
26. Көп ... ... ... деп те ... берулері мүмкін).
Қандай жауап болса да, мұғалім бірнеше дәптерді «көп
дәптер» демей «дәптерлер» деп айтқан дұрыс екенін түсіндіреді. ... ... ... ... ... ... қатысты жүргізіледі. Оқушылар бір
және көп заттың қалай ... ... ... ... ... ... оқушылардың ой қызметіндегі осы жұмыстарды жылдамдату ісіне
бағытталуы қажет. Ол үшін осы ... ... ... ... жан ... айналадағы жансыз заттар) салынған суреттерді қима қағаздар
қолданылады.
27. Мынау суреттегі не?
28. Қоян.
29. Нешеу?
30. Біреу.
31. Сұрақ қойыңдаршы.
32. Бұл ... Ал ... неше ... Көп ... Бір ... қалай атаймыз?
36. Қояндар.
Осы үлгідегі жұмыс енді класс ішінде, көшедегі көзге көрініп
Тұраған ... ... ... ... ... ... сабақты
барлық балалардың тегіс үғынғанын тексеру мақсатамен жекелеген оқушылардан
сүрауына да ... ... бас ... Күн ... Бір топ бала ... ... бара жатқан.
Асылбек пен Жанат өзге балалардан бөлініп ... Олар ... ... ... ... екі шіл дүр етіп ... Қанаттанбаған жиырмадан астам
қара қоңыр ... ... ... ... Шөп ... ... көрінбей
кетті. Асылбек артта қалған бір балапанға Тұра үмтылды. Қолын созып еңкейе
бергенде, ... тас ... ... Асылбек балапанды көтеріп алды,
алақанында қимылсыз жатыр.
- Өліп қалды, - ... көзі ... ... балапанды қолына алды. Рас, өліп қалған. Аяқтары бүгіліп,
тұяқтары бүріскен. Мойыны былқ-сылқ етеді. Көзі ... ... ... ... ... Жоқ, мен ... өліп жатыр, - деді Асылбек.
Жанат күрсінді де, балапанды тас үстіне ... ... ... үнсіз
қарап Тұр.
Балапан бір көзін ашып қарады. ... ... ... да ... Қас ... шөп арасына сіңіп кетті.
Балалар мәз болып күлді.
- ... ... екен ғой. Қуын ... ... сан есім ... табу ... ... кім? не? кімдер? нелер? сұрақтарының ... ... ... іске асыру үшін оны жоғарыдағы жұмыстармен жарыстыра
орындауға да болар еді. Бірақ оқушылардың екі ұғымды бір мезгілде қабылдауы
қиындау ... ... ... ... ... үғындырып алып, жаттығу
барысында ұштастыра пысықтаған жөн. Бұл үшін мұғалім ... ... ... пайдаланады.
24. Мына суреттегі кім?
25. Бала.
26. Бала нешеу?
27. Біреу.
28. Оған сұрақ қойыңдаршы.
29. Бұл кім? ( Бала)
30. Ал мына ... ... ... Осы ... ... қойыңдаршы.
33. Бұлар кім? («Кімдер?» деген жауап та болуы мүмкін.)
Егер жауап теріс болса, мұғалім түзетеді, ал дұрыс болса, ... ... ... ... ... ... ... бір бала
- кім?; көп бала, яғни ... - ... ... бір ... мен көп ... ... ... да қайталанады. Содан соң не? нелер? сұрақтарынан жауап беретін
сөздерді түсіндіруге көшеміз.
- ... ... ... Доп нешеу?
3. Біреу.
4. Сұрақ қойыңдаршы.
5. Бұл не? (доп).
6. Ал ... ... ... ... ... Нелер? ;
Қорытынды: бір адамға кім? деген сұрақ ... ал ... ... ... ... Бір затқа немесе жан -жануарларға не? деген
сұрақ, ал олар көп болса нелер? деген сұрақ қойылады.
Оқушылардың түсінген - түсінбегенін ... үшін ... ... ... ... екенін айтқызып, сү_рақ қойғызуға болады. 151-
жаттығу жазбаша орындалады.
Қосымша жаттығу жұмыстарының үлгілері:
№1. Тақтаға кесте ілінген. Тапсырма: мына ... ... ... - ... - ... - қасқырлар, т.б.
№2. Көп нүктенің орнына тиісті сұрақтарын қойып, төмендегі сөздерді
көшіріп жазыңдар.
Әпке (...), машиналар (...), автобус (...), ... (...), ... ... (...), ... (...), ... (...). т.б.
№3. Асты сызылған сөздердің жанына тиісті сұрақтарын қойып,
сөйлемдерді ... ... (...) ... ... дүкенге барды. Дүкенде ойыншықтар (...)
көп екен. Апасы доп (...) сатып әперді. т.б.
III. Оқушылардың ... ... ... ... - төрт бала.
Жүлдыз - Үш жүлдыз , т.б.
Сондықтан алғашқы сабақтардан бастап - ақ ... ... ... зор. Осы ... ... ... ... да бұл мәселеге жаттығу
жұмыстары ... ... ... кету ... ... Көп нүктенің орнына тиісті әріпті қойып, ... ... ... сұрақ қойыңдар.
Бота...ар, үстел...ер, ағаш...ар, торғай...ар, жануар...ар,
журнал...ар, қалам...ар, т.б.
№2. Төмендегі берілген сөздердің ... ... ... ... ... 2. ... 3. ... баладар әпкедер.
1-жаттығу. Мәтіннен ... ... ... сөздерді көшіріп
жазыңдар. Табылған синоним сөздерге ... ... ... Сан ... табыңдар.
Жаз бен Қыс қосарланып, ... ... ... ... ... ... айтқаны: «Сенен қүхтар, кішкене торғайлар қашып, безіп
кетеді. Менде қарлығаш жаңланып, тыншиды. Булбұл Тұрлі үн-әуендермен тәтті
сайрайды».
Қыс Жазға ... ... «Қар ... ... ... ... ... тары, бидай өніп шығады. Жауыз ... өзі ... ... ... Сен, яғни жаз ... барлық зиянды нәрселер бірге қозғалып, ... ... ... шаян, шыбын-шіркей, көкшыбын, жыландар Тұрегеліп,
өніп шығады. Жүрттың мазасын алады».
Қыс Жазға тағы айтты: «Адам, ат - бәрі менен ... ... ... ... да ... ... ... жаны, тәні қайтадан
ширап, бекиді».
Жаздың айтқаны: «Сенде суық ... ... ... Қар ... ... Тән, жан ... ... дірілдеп тітіркенеді.
(М.Қашқари)
Бұдан басқа оқушыларға төмендегідей тапсырмалар берілді:
1. Берілген мәтін бойынша сөз топтарын тауып, жазу;
2. Мәтінді жалғастыру;
3. Қыс ... ... ... сен ... ... ... едің;
4. Диалогтық сөйлеуді монологты сөйлеуге айналдыру;
5. Көктем мен Күз қалай айтысар еді.
2-жаттығу. Мәтінді оқып раңы, сызылады, қүмарта, бауырында, қүс ... ... дала ... ... ... мен сөз ... мағынасын
түсіндіріңдер. Осы сөздер мен сөз тіркестерінің орнына мағыналас ... ... ... Мал ... ... кез. ... ең бір қызықты шағы ... ... ... балалардың, «Қоянбай» бауырында отырған қойлы
ауылдарға баруға жанымыз ... ... ... Түсіп атайдың отары көктеуге
көшіп келгелі бері, мен мектепке ... ... ... ... ... ... соң ... бірге үшінші
класта оқитын Маратты ертіп бармақ болдым.
Соқпақсыз ... раңы ... ... ... Дала көк ... ... ... естілетін қүхтың шуы тыныш ауада бейне бір сырнай
дауысындай сызылады. Төбеде бозторғай ... ... ... ... ... Бұл ... ... жылы лепті сары күні қызуы қайта
қоймай, шекеңді қыздырады. Көк ... түгі ... ... ... ... ... қүмарта қарайсың. Мұндай кезде көңілің көтеріңкі.
(Б.Шаханов)
Қосымша тапсырмалар:
1. Жаз ... ... ... ... суреттеген қандай өлеңді білесіндер.
3. Монологты сөйлеуді диалогты сөйлеуге қалай айналдыруға
бола-ды.
4. Мәтіңді өз сөзінмен айтып беріңдер.
Берілген жаттығулар оқушыларға көп қиындықтар туғызды. ... ... ... ... ... ... өз ойларын дәлелді Тұрде түсіндіру
дағдылары қалыптаспағандықтан, мәтінді ... ... ... ... ... ... мағынада қолданылған сөздер көп кездескендіктен
және синоним сөздерге антонимдерді ... ... ... ... оқушылар ірі қателіктерді көп жіберді.
ІҮ. Сабақты қорытындылау.
Сабақты қорытындылау кезінде мұғалім мысалдарды пайдалана отырып,
сұрақ-жауап ... ... ... ... ... ұғымдарды қалай
түсінгенін тексеріп шығады.
Үйге тапсырма: 152-жаттығу.
Төртінші сабақ
Тақырыбы: Кімдер? нелер? Қанша? Неше? сұрақтарына ... ... ... ... өткен сабақтарда алған
түсініктері мен дағдыларын орнықтыру. Олардың
сөз мағыналары туралы ұғымдарды ... ... ... ... ... қима ... кестелер.
«Біздің көше» деп аталатын плакат.
Сабақтың барысы: I. Оқушылардың өткен сабақта лаған
түсшіктері мен ... ... ... ... ... ... қателері
(бәрі дұрыс орындалып келсе, жақсы жақтары) талданып болған соң, мұғалім
өткен сабақта берілғен ұғымдарды мысалдар ... ... бір ... ... ... ... ... соң әр оқушыға жеке - жеке қима ... қима ... ... Көп нүктенің орнына тиісті сұрақтар қой.
Ай (...), жүлдыздар (...), аспан (...), ғарышкер (...), ғалымдар
(...), т.б.
№2. Мына сөздердің қай ... ... сыз. ... ... ... тиісті сұрағын жаз.
1. терезедер 2. үшқыштар З.қүлыншақтар
терезедер. үшқышдар қүлыншақдар
№3. ... оқып ... асты ... ... бөлек көшіріп
жазыңдар. Оларға сұрақ қойыңдар.
Асқар ауылда тұрады. Оның бес қозысы бар. ... өте ... ... ... ... ... жанында болады. Асқар оларға шөп
береді. ... ... ... ... Көп ... ... ... сөзді қойып жаз.
Тас(не?) ...(Қанша?)
кеме (не??) ...(Қанша?)
жылқы (не?) ...(Қанша?)
бақташы ... ... ... ... Русланға кішкентай қозы сатып әперді. Қозысы сүйкімді, бір
орнында тыныш тұра алмайтын еді. Руслан ... ... ... ... ... ... ... Русланның қозысын көрген көршісі Асан атасына
қылқылдап жүріп ол да бір қозы ... ... бір апта ... ... ... ... ... ойынға кетуді әдетке айналдырды. Екі аптадан
кейін ... ... ... ... Асанның қозысы ауырып, өліп қалды. Атасы
осы жөнінде ... ... ... ... «Мал ... ... ... тәсіл оқушылардың тапқырлығын, еңбексүйгіштікке, бауырмалдыққа
тәрбиелейді, нақты ой болжамын жетілдіреді. ... осы ойын ... қоры ... ... ... қабілеттері дамыды. Мәтінді
жоспарлау, қорыту, сөйлемдерді байланыстырып жазу дағдылары жетілді.
ә) Берілген бір сөзді ... ... ... ... тап» ойыны
Мұғалім сынып оқушыларын екі топқа бөледі. ... ... ... бір сөз ... Қай топ осы сөз ... ... тапса, үтқан болып есептеледі. Мысалы, мұғалім бірінші топтың алдына
келіп, тіл ... ... тіл ... ... тақпақтар айтты.
1. Өткір тіл - дарын
Үзын тіл - жауың.
2. Тіл — тас ... ... бас ... ... сөз ... жұмыс алтын.
4. Тоқсан ауыз сөздің
Тобықтай түйіні бар ... ... ... ... ... ... деді. Оқушылар еңбек
туралы бірнеше мақал-мәтелдер айтты:
1. Ердің атын еңбек шығарар,
2. Еңбек мүратқа жеткізер,
Жалқаулық абыройды кеткізер.
3. Еңбегімен ... ... ... ... ... ел ... Егін ... тыңға,
шықтым дей бер шыңға т.б.
Осындай ойындар арқылы оқушылар сөз қадірін түсінуге ... ... ... Мақал-мәтелдерді табу, оқушылардың тілін дамытумен
қатар олардың ... ... ... да ... Оқушылардың
сөйлеу тілінде мақал-мәтелдер көп болса, олардың тілдік қарым-қатынасқа
түсу Тұрткілері ... ... ... ... ... ... тыңдаушыға да әсер етеді. Нәтижесінде сөйлесіп Тұрған адамдардың
арасында жағымды ... ... ... ... ... сөзді орнына қою
тәсілі
«Сөзді тап» ойыны
Мұғалім оқушыларға бір сөзі түсіп қалған мақал-мәтелдерді таратып
берді. Мысалы, Су ішкен ... ... Ауру ... да ... ... ... ... қатты жаппа. Екі ... таласса, бір қарғаға жем болар. Бірлік ... ... ... ... ... ... ... алады деген мақал-мәтелдер
жазылған кеспе қағаздарды оқушыларға таратып береді. Әрбір оқушы өз ... ... ... ... ... ... ... жазуға
тиіс. Мұғалім орындаған жұмыстарын тексеріп, бағалайды. Дұрыс әрі ... ... ... болып есептеледі. "
Бұл ойыннан кейін оқушыларда сөздерді дү-рыс ... ... ... ... ... мақал-мәтелдердің келесі
қатарын табу тәсілі.
«Дұрыс тап» ойыны
Мү_ғалім алғашқы қатарлары жазылған мақал-мәтелдері бар кеспе
қағаздарды ... ... ... ... ... ... ... Қолы қимылдаған адамға кедейлік жоқ,
3. Білімсіз адамның сөзі білектей,
4. Жаман аттан аяғым артық,
Оқушылар мақал-мәтелдерді ... ... ... ... ... ... дұрыс әрі тез шешкен оқушыны бағалайды.
Мұндай ойындар оқушының ой жалғастыру, сөйлемді дұрыс ... ... ... ... ... ... шешу» ойыны
Мұғалім тақтаға сөзжұмбақ жасырылған тор көзді іліп қояды. Оқушылар осы тор
көздерді жұмбақтардың шешуімен ... ... ... ... , сүйексіз, тиексіз,
жылмаңдап сайраған
Сиыр:
- Адам егін ... ... ... ... ... одан ... ... жыл басы болу маған лайық, - деді.
Қой:
- Мен болмасам, адам үйін ... еді, ... ... ... ... киім тігеді, арқан, жіп еседі.
Сүтімнен құрт, май алады, шаруаға менен ... - ... Мен ... ... ... не ұрлап, не қасқыр жеп
тауысар еді. Мен сендердің баршаларыңның бақташыңмын,
дүшпан көрінсе, үріп, абалап, име хабар беремін, - ... Мен ... ... кісі ерте ... ... ... еді. Мен ... Тұрып, таң атты деп
шақырып, хабар айтамын. Кеш болса, ... ... ... тағы ... ... Бұл ... еш нәрсе өнбес, жылды қарап Тұралық та, кім
бү_рын көрсе, сол жыл басы болсын, - ... ... ... ... ... ... шақырды. Бірінші
топтың оқушылары екінші топқа қарағанда хайуанаттарды осал бейнеледі.
Мұғалім оқушыларға мынадай сұрақ берді:
1. Жыл басы ... ... ... Жыл басы ... хайуанаттың қандай жақсы қасиеттері
болу керек.
3. Сендер жыл басына кімді сайлар едіңдер?
Бұл оқушылардың өзара пікір ... ... ... Мұғалімнен кейін
оқушыларға хайуанаттар сөзі жазылған кеспе қағаздар үлестіріп, мынадай
тапсырмалар берді.
1-топ ... ... сан ... ... ... ... ... тексеріңдер;
2-топ оқушыларына мәтіннен сан есім Тұрлерін тап.; Антоним ... ... ... құрату;
II. Оқушылардың сөз мағыналары туралы ұғымдарын тереңдету.
Бү_л мақсатты орындау барысында мұғалім екінші сабақта пайдаланған
плакаттарды оқушыларға қайта ... сол ... ... ... қарлығаш, қарға, торғай, жапалақ.
Ыдыстар: қасық, ақ қүман, тәрелке, ... ... ... ... ... пенал, қалам.
Сөздердің мағыналарына қарай топтауын оқушылар естеріне түсіріп
болған соң, олардың назары тақтадағы басқа кестеге аударылады:
Қой, ешкі, ... ... түйе - үй ... аю, ... ... - ... ... Ержан - оқушылар.
Тапсырмалар:
1. Оқушылар дәптеріне алдымен кім? деген сұраққа, кейін
Қанша? деген сұраққа жауап беретін ... ... ... жауы
керек.
2. Алдымен не? деген сұраққа, содан соң нешінші ? ... ... ... сөздерді тауып, көшіріп жауы керек.
Бұл жаттығулардың оқушылар бірнеше заттың не ... ... ... ... «кімдер?» деген сұрақ қойылатын біледі.
Енді мұғалім оқушылар түсінген осы ұғымды ... ... ... ... түсу ... ... Тұрлендіре түседі. Ол
үшін тақтадағы кестені алып ... ... өз ... ... №1. Көп ... орнына керекті сұрақты қойып, сөйлемдерді
көшіріп жазыңдар.
Үй жануарлары: ... ... ... үлгіден жаттығулар бірте - ... ... ... ... тапсырылған жұмыстағы керекті сөздерді ойлап табулары қажет.
Жемістер: (нелер?)...
Өсімдіктер: (нелер?) ...
Машиналар: (нелер?)...
Балалар: (кімдер?)...
Жаттығуларды орындап болған соң, жеке затты ... ... ... кім? ... сұрақтар қойылатыны, .ал бірнеше заттың
жалпылама атауын білдіретін ... ... ... ... ... тағы бір рет ... ... ретінде тағы бір жаттығу (мысалы, ... ... да ... ... мына ... жаттығуды ауызша
орындатса да артық емес:
Сөйлемдерді оқыңдар. Асты сызылған сөздерге сұрақ қойыңдар. Олардың
орнына төменде берілген ... ... ... ... Сол алған сөздеріңе де сұрақ қойыңдар.
Біз тауға шықтық. Мұнда жауқазын, бәйшешек, ... ... ... бәрі ... Үлкен жолдың бойымен төрт автобус, бес трактор, бір
такси кетіп ... ... ... ... гүл ... ... балалар, гүлдер, машиналар.
III. Оқушылардың байланыстырып сөйлеуін дамыту.
«Біздің көше» деп аталатын сурет ... ... ... ... орай басқа суретті пайдалануға да болады.)
Суреттің мазмұны: Көше. Қаз-қатар тізілген үйлер. Тал, ... өсіп Тұр. ... ... машиналар өтіп барады. Арқаларына сөмке
асынған екі бала мектептен қайтып келеді.
Ең алдымен, әдеттігідей балаларға ат ... ... соң ... ... ... ... ауызша әңгіме құрастырады.
Мұғалімнің сұрақтары
34. Суретте не бейнеленген?
35. Көше бойыда нелер бар?
36. Ағаштарды жеке — жеке атаңдаршы?
37. Жол бойымен нелер кетіп ... ... ... келе ... ... ... Неше бала кетіп бара жатыр
ІҮ. Үйге тапсырма: «Біздің көше» деген тақырыпқа өз ... 4-5 ... ... ... ... Әңгімелерінде кім? не? кімдер?
нелер? деген сұрақтарға жауап беретін сөздер ... ... бұл ... ... ... сан ... оқыту
сабақтарының үлгілері ғана. Бастауыш мектепте сан есімді ... ... ... ... ... біз ... барлық сөз таптары
жөнінде мағлұмат береміз.
Қорытынды
Қоғамның ғылыми-техникалық, әлеуметтік- ... ... ... ... ... ... ... тұлғалық қабілеттерін барынша терең де жан-жақты дамытып,
шығармашыл ойлай алатын болуын талап етуде. Осы ... ... ... орта білім беретін мектептердің
әдістемелеріне түрлі жаңа технологиялар мен әдіс- тәсілдер көптеп
оқыту процесіне енуде. Мұның өзі оқушыларға деген көзқарасты
түбегейлі ... ... ... ... ... мен ... іс-әрекеттер репродуктивті әдіспен ғана шектеліп, «
таратқыш-қабылдағыш » тұрғыда қалыптаспай, мұғалім мен оқушы
арасынлағы қарым-қатынас «тұлға-тұлға » күйінде өзара сыйласым-
дылыққа, ... ... ... ... ... ... ... қатып қалған білімдерді ғана игермей, өзіндік мақсатты
іс-әрекеттер жасай алатын, өз ой-пікірін айтып, оны дәлелдей алатын
болуы ... ... да ... ... ... ... ... оқушының бойында қалыптасқан дағды мен біліктерінің,
меңгерген білімдерінің қай деңгейде ... ... ... нәтижелігі шығады.Бұл мәселе турасында қазақ тілін оқыту
әдістемесінің негізін қалаған Ы.Алтынсариннің ... ... өз ... ... « ... ... — балалар. Егер
балалар бірдемені түсінбейтін болса, онда оқытушы олардың көкейіне
қондыра алмағаны үшін өзін-өзі кінәлауға тиіс. Ол ... ... ... сөйлесуі, шыдамдылық етуі керек,
әрбір нәтижені ықыласпен түсінікті етіп, түсіндіруі керек, мәнерсіз
сөз, орынсыз терминдерді пайдаланбау керек » Бұл ... ... ... ... жылы дүсінікті сөзімен қатар оның
педагогикалық заңдылықтар мен ережелерді, оқыту әдістерін
қаншалықты ... де ... ... да болар соңғы
кездері қазақ тілін жаңа технологиялармен ( деңгейлеп,
саралап оқыту технологиясы, оқушыларды ізгілендіре оқыту технологиясы ... ... ( ... әдіс, қатысым әдісі т.б.) ... ... зор ... ... ... барлығы оқушының қазақ тілінде
жатық, таза сөйлеу қабІлеттері мен ... ... ... ... тіл ... өркендетуге арналған. Сондықтан « Қазақ тілін
мемлекеттік тіл дәрежесінде бекіту — қазақ тілін жан-жақты ... алу ... ... ... ... ... іс жүзіне асырып, қазақ
тілін оқыту ... ... ... сай ... жетілдіріп, жаңартып отыру
қажет.
Мұғалімнің оқушыға сапалы білім беру дәрежесі сабақты ... ... ... ... ... ... бір ғана әдіспен өтілген сабақтар оқушылардың ... ... ... оның ... игеру қабілеттерін
төмендетеді.Сондықтан да әрбір сабақта оқушыларды қызықтыратын, ... ... ... ... пайдалану қажет. Оқытушы
бастауыш сынып оқушылардың сабаққа ... ... оқу ... ... ... ... Әрбір сабақта оқу мазмұнын жаттығуларға,
тақырыпқа байланыстырып кіріктіруі, оларды өзара біріктіруі тиіс. Бұл — сан
есімді оқыту ... ... ... білім,саналы тәрбие беруді
жетілдірудің негізгі ... ... ... ... сан есімді оқыту әдістемесінің
тиімділігін атай отырып, төмендегідей қорытынды шығаруға болады:
1) Сан ... ... ... ... ... тереңдейді;
2) Сан есімді оқыту тапсырмаларын қолдану арқылы
бастауыш сыныпта қазақ тілін ... ... ... ... сан ... ... ... арқылы тіл
мәдениетін, сөздік қорын жетілдіруге болады;
Бастауыш сынып қазақ тілі сабағында сан есімді оқыту
тапсырмаларын ... ... ... ... тапсырмаларды жан-жақты сапалы пайдалануға
әсер етді;
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1. Қазақ тілінің грамматикасы, II том, Синтаксис, «Ғылым», 1967,
48-6.
2. ... ... ... ... ... II ... ... 1967, 18-6.
3. Нұрмаханова Ә. Қазіргі қазақ тілі. 1982,133-6.
4. Балақаев М, Қордабаев Т. Қазіргі қазақ тілі. Синтаксис, 1977,
81-6.
5. Асылов ¥. ... ... сөз. - ... ... ... 356 ... Асылов Ү, М.Қ.Сұлтанғазина. Қазақ тілін оқыту әдістемесі. -
Алматы: «Атамұра», 2000 ж 42 бет.
7. Асыл сөз. ... ... ... ... - ... 1987 ж 24-34 ... ... Д. Қазақ тілінде морфологияны ... ... ... - ... 1972ж 59 ... ... Ш, Қонақбекова Қазақ ... ... ... ... - ... ... 1984ж .
10. Балақаев М.Қазақ тілі 2-сынып (оқулық) - Алматы: «Мектеп»,1990
11. Бастауыш сыныптарда ... ... ... ... - ... ж 42 ... ... мектеп 1997. №16, 17, 18, 19 бет.
ІЗ. Бәкірова ... ... ... методикалық нүсқау -Алматы: 1987
ж 48 бет.
14 .Балақаев М, Әмірова Р. Қазақ тілі ... ... - ... ж 57 бет.
15.Бектаев К, Молдабеков К. ... ... ... тесініңсөздігі
Шымкент обл. Баспаха 1990 ж.
16.Балақаев М.Б, Жұмабаев Ә.Е Қазақ тілі - ... ... ж ... М.Жұмабаев Педагогика. - Алматы, Ана тілі. 1992 -135-12 ... А. Тіл ... - ... Ана тілі 1992 ... ... ... мектебінің тарихы.
Жиенбаев С. Бастауыш мектепте кітап оықту методикасы.
-Алматы, 1939-65.
Волков И.П. Творчествоға баулимыз. Педагогикалық
ізденіс. - Алматы, 1990 - 105-534 б.
П і к і ... ... ... ... ... 2003 жылдан бері
ізденушілік жұмыстарын жүргізуде. Тақырып бойынша ... ... ... оны ... ... шықты. Студенттердің ғылыми-практикалық
конференқияларында бірнеше рет баяндама жасады.
Кіріспеде жұмыстың ... ... мен ... ... ... әдістері сөз етілсе екінші бөлімде казақ ертегілерін
бастауыш кластарда ... ... ... ... олардың оқушыларға
беретін тәлім-тәрбиелік түстары на талдау жасалынған.
Диплом жұмысын жазу үшін Г. ... ... - ... ... ... бастауыш мектептердің озат мұғалімдері мен
өзінің педагогикалық іс-тәжірибелерін ... ... үш ... мен ... және пайдаланған әдебиеттер тізімінен тұрады.
Жұмыста ... ... әр ... сай ... мысалдары
жеткілікті.
Диплом жұмысын орындаушы тақырыпты толық ашуға әрекет еткен. Тұжырым,
дәлелдемелері ғылыми негізде ... ... ... ... сай ... және ... пікірі бар.
П і к і р
Ана тілін дамытудың ғылыми ... ... ... бір жағы ... ... ... жағы ... мен жеке әдістемеге байланысты .
Қазіргі тіл ғылымы ана тілін ... ... ... ... ... ... ... берді. Дегенмен, практикалық өмірде сауатты
жазу мәселесінде көптеген олқылықтар кездесуде. Қазіргі ... ... ... ... сынып оқушыларының тіл байлығы, ... ... ... ... ... Өз ойын дәл ... бере алмайды.
Жазбаша сауаты нашар,тіл тазалығы мен тіл мәдениетіне қатынасы ... ... ... ... ... деп ... айтқандай, баланың мектепке
келген алғашқы күнінен ... ... ... тіл ... ... ойды ... айта білуге, ойлаған ойын қағаз бетінетүсіре білуге
дағдыландыру керек. Диплом жұмысында осы аталған мәселердің бәрі ... ... ... ... ... ... өз ... пайдаланғаны көрініп тұр. Жұмыста авторлық талдау
және пікір қорыту жеткілікті. Жұмыс ... ... ... ... ... і к і р
Қазақ тілі - мемлекеттік тіл. Олай болса, ... ұлт ... ... ... да - ана ... Ана тілі - мектепте тек пән ретінде ... өзге ... ... де ... ... және ... бүкіл тәлім-
тәрбие, қоғам жұмыстарын жүргізуге негізгі құрал есебінде қызмет етеді.
Ана тілі -балаларды жүйелі сөйлеуге,жүйелі жаза ... ана ... мен ... саналы түрде жұмсай білуге үйретеді.
Қазіргі мектеп бағдарламасында окушылардың сауатты жазу ... ... ... ... ... Қоғамның , оның мүшелерінің
жалпы мәдениеті көтерілген сайын өмірдің сан-саласында қолданылатын ... де ... ... я ... ойды әрі ... әрі ... әрі
мәнерлі етіп кұрауды қажет етеді. Бұл үшін ... ... ... ... да дамыту қажет. Диплом жұмысында осы жайттар сөз болып, жан-жақты
зерттелінген.
Гүлзаттың осындай ізденімпаздығынан болашақта ... ... ... ... ... ... ... сай орындалған,ғылыми
аппараты көрсетілген. Жұмыс дипломның талабына сай.
ШЫҒАРЫЛҒАН
Мазмұны
Кіріспе ... ... ... қалыптастыру жолдары ........4
1. Орфографияны ... ... және ... ... ... ... ... ролі .......13
2 Сөздердің дұрыс жазылуына ... ... ... Орфографиялық жаттығулар орындату ......18
2. Жаттығу материалдарын іріктеу .......20
3. Орфографиялық талдау ... ... ... ... ... ... ... жазба жұмыстарындағы емлелік
қателерді түзету әдістері .......27
3 Кейбір дыбыс құбылыстарының ... ... ... ... ... және әріп ... ........52
Пайдаланылган әдебиеттер тізімі ... ... - ... ... өкілдерін қызықтырған күрделі мәселе.
Көптеген ғалымдар зерттеу нысандарына ... оның ... әр ... ... ... жазу әрекетінің тілдің ара қатысын
сөз етсе, психолог жазу ... ... ми ... өту ... жүру бағытын
зерттейді. Физиолог оның жұмыс істеу механизмдерін, құралдарын, қызметін
тексереді. Психолингвист жазу ... іске асу үшін ... ... ... ... ... ... ойга қатысты қимыл
-қозғалысын дәлелдейді.
Әдіскер болса, ол осы ... ... ... ... ... ... тиімді үлгілерін табуды және ұйымдастыруды жалпы сөйлеу
әрекетін жүзеге асыруды көздейді. Бұл салада ... ... ... неге ... ... не ... не мақсатпен және калай оқыту
қажеттігін ... ... - ... ең ... ... ... жолдарын табу, яғни қалай оқытсақ, ісіміз жақсы ... ... ... жауап іздеу. оны практикалық жағынан дәлелдеп, теориялық
тұрғыдан ... ... ... ... ... ... талдау,жинақтау, әңгі-
мелесу, салыстыру, байқау т.б. әдіс-тәсілдерін пайдалануға болады.
Зерттеу нысаны - балалардың ... тілі ... ... ... қалыптастыру.
Зерттеу мақсаты - бастауыш сынып оқушыларына қазақ тілін оқытуда
сауатты сжазу дағдысын қалыптастыру арқылы тиянақты
білім ... ... ... ... ... ... ... міндеті:
- жазбаша тілін дамытудың ғылыми-теориялық негіздерін анықтау;
-жазу тілін дамытудың әдістемесін жасау.
1. ОРФОГРАФИЯЛЫҚ ДАҒДЫНЫ ҚАЛЫПТАСТЫРУ ЖОЛДАРЫ
Білімді жүйелі қабылдау әрқашан белгілі бір ... пен ... ... ... ... негізделген әрекет қандай да бір икемділіктің, кей
жағдайда дағдының болуын қалайды. Оқытудағы білім мен дағды байланысының
дәрежесі әртүрлі ... ... Ол әр ... өзіне тән ерекшелігімен
сараланады.
Орфографиялық дағды - күрделі процесс. Ол - ... ... ... ... ... грамматикалық білімге сүйене отырып орфограмманы тану,
оған лайық ережені ... білу ... ... Орфограмманың
сипатына қарай бұлардан басқа көптеген жеке операциялар жүргізілуі мүмкін.
Ондай жекелеген операциялар түгелдей есепке алынып отырылады. ... ... бола ... Егер ... ... ... ... дағдыға
айналдырылуы қажет болса, онда жеке жаттығулармен шектеліп қалуға болмайды.
Осыныңы керісінше, егер оқушыға шығарма жаздыру керек ... онда ... ойын ... ... және орфографиялық норманы сақтауына
көмектесетін жеке-жеке жаттығулар жүргізілуі тиімді.
Орфографияға байланысты ... ... ... ... оқушылардың
бар назары сол ... ... яғни ... ... ... Ал ... назары оның творчестволық еңбегін қажет ететін
басқа бір жаңа ... ... ... ... өз ойын жазбаша баяндап
беруге), онда бірінші әрекет (орфографиялық жаттығу) басты ... ... да, ... бар ... жаңадан қойылған екінші ... ... ... жазу ... ... әрекет
автоматтандырылған, оқушы жазған шығармасында ... ... ... берік болғандығын байқауға болады. Егер оқушы жазған шығармасында
орфографиялық қате жіберген болса, онда ... ... ... ... жаттығулар орындатуға тура келеді.
Орфографиялық сауаттылық диктант я шығарма жаздыру арқылы есепке
алынып жүр. Бұл ... ... ... ... диктант —
оқушылар алдына ешқандай жаңа мақсат қоймайтын таза орфографиялық жұмыс, ал
шығарма оқушылар алдында өз ойын ... ... беру ... ... ... Сондықтан да білімнің және орфографиялық ... ... ... ... көз ... үшін ... ... тиімді.
Ойын күрделендіруге үйрету үшін алдымен әрбір жеке әрекетті оқушының
ұқыпты байымдап алуы талап етіледі. ... соң ... ... түрде ойын
қорытады. Орфограмманың грамматикалық сипатын анықтаудағы бұл сияқты ақыл-
ой жұмысын ... ... ... бөлігі деп атауға болады.
Дағдының берік қалыптасуы қайталау және жаттығу жұмыстарына тығыз
байланысты. ... ... ... ... ... ... жазу практикасына пайдалану болып табылады. Қайталау
арқылы оқушылардың ойлау әрекеті жетіледі, орфографиялық мақсатты қандай
амалдармен, тәсілдермен шешу ... ... ... оқытудың
амалдары мен тәсілдеріне орфографиялық ... ... ... сөз ... тілдің морфологиялық әлементтерін бөліп алу,
ол әлементтерді ... бір ... ... жатқызу,
орфографиялық ережені айқындау т.б. жұмыстар жатады.
Жаттығу ережелерді пайдалана отырып, сөздің қалай жазылуын пысықтаумен
шектелмейді, ... қоса ... ... дамытуға көмектесе түседі.
Ережені білу, ережені пайдалана ... ... ... ... білу ... ... дағды қалыптастырудың негізгі шартты жағдайлары
болып ... ... ... мен ... білу ... ... ... дағдының да пайда болуында маңызды роль атқарады. Қимыл дағдысы
дегеннен біз жай қимылдардан бастап (жүру, жүгіру т.б.) ... ... ... ... ... амалын түсінеміз. Саналық дағды анализ,
синтез, абстракқиялау, нақтылау т.б. ... ... ... ... ... арқылы қалыптасатын орфографиялық дағдыны
игерудің ... тек ... ... ... ... ... ... қайта ережені жазу практикасында қолдана алмаушылықта. Орфографиялық
ережені жақсы білетін оқушының жзазуда сол ... ... ... ... Бул оқушының өз білімін іс жүзіәнде қолдана
білмейтіндігін көрсетеді. Ережені ... ... үшін ... ... ... ... топтастыру, қандай ережеге лайықты
екендігін аңғарту қажет. Бұл үшін ойдың аналитикалық - ... ... ... тура келеді.
Жазуға үйренбестен бұрын бала таяқша, ілмек, имек сызық, жартылай
дөңгелек ... әріп ... ... қол ... ... ... ... бір әріпті жазу үшін қай әлементтерді пайдалану керектігін
түсінеді де, тұтас әріпті жазуға дағдыланады. ... ... жаза ... ... екі ... үш ... ... сөз жазуға дағдыланады.
Осылай әріп саны көп ... ... ... тілі мен ... тіл арасындағы айырмашылық әріп пен дыбыс
катысында ғана емес, сөз құрылысына да тән. Бала сөйлеп ... ... ... құрылысына, олардың жіктелуіне (қосымша) назар аудармайды да,
өзінің ойын түсінікті етіп айта береді. Ал жазуда ... ... ... ... ... ... Жаңадан жазуға үйрене бастаған бала
жеке әріптерден сөз құрағанда сөздің грамматикалық ... ... ... ... ... жазу ... ... береді.
Орфографиялық дағдыны жетілдіру және оны дамыту әр алуан ... ... ... ... ... да бір жеке ... я таблиқадағы, немесе кітаптағы жазылуы бойынша ... ... ... ... көру ... ... ... белгілі бір орфограммаға аудару үшін, оның ... дара ... ... қана қоюы ... ... ... оған
анализ жасату, салыстыру т.б. ... ... ... ... ... саналы да белсенді әрекеттеріне негізделуі
тиіс. Бұл мақсатта оқушы зейінін ... ... ... ... ... ... түсу ... Баланың тілі неғүрлым жақсы ... да ... ... қабылдайтын болады.
Орфограмманы қабылдау кезінен бастап орфографиялық ... ... ... ... ... қойын қабылдау орфограмманы толық түсіну
болып ... ... ... негізгі міндеті ... ... ... ... ... ... мектеп оқушысына грамматика мен орфографияны оқыта ... бір ... ... осылайша жазамыз деген талап қоя аламыз. Мұндай
талапқа сай ... ... ... ... ... ... орфограмманы есіту,
айту, көру және жазумен ғана ... ... ... ... ... ... ... ұқсас формадағы сөздерді
тізеді, белгілі жұрнақтар арқылы жаңа сөздер жасайды, сөздегіә өзгерісті
байқайды, жеке ... ... ... пен ... анықтайды,
өтіліп отырған форфограмманың өзіне тән ерекшеліктерімен танысады, өз
білімін ... ... ... ... ... ... ... ережені пайдалану тәсілдері мен бақылау жасау
тәсілдерін белгілейді, қандай ... ... жазу ... ... ... алдын ала жасап қояды. Оқушы грамматикалық ережені игере
отырып, ойлау процесіне тән операцияларды ... ... ... сайын, оқушының ойлау жұмысы күрделене түседі. Бұл — орфограммаларды
саналы түрде түсінуге көмектеседі.
Грамматикалық әрбір ереже ... ... ... ... ... ... ... нәтижесінде оқушы жеке жағдақларды
қорытындылап, оған ... ... ... болатындығын аңғартып отырса,
онда оның орфограмма мен ережені дұрыс түсінеьтіндігі. Ол үшін ... ... оған ... ... ... ... ... отырған
ережеге байланысты сөздер мен тұлғаларды тексттен табуды ... ... ... ... ... ... сөздің жазылуын тексеруді
ұсынады т.б. сы сияқты жаттығу - ... ... ... ... ерекшеліктердің көрінісі ... ... ... яғни ... білу ... өзін жақсы білуді
көздейді. Оқушы тілдік құбылыстарды, сөздердің грамматикалык ... ... ... ... ... ... ... жақсы
білген сайын, соғұрлым орфограмманы да жете танып, оған лайықты жеке
ережелерді де ... ... ... ... да ... ... негізделіп оқытылады,
өйткені грамматиканы білу дегеніміздің өзі - сауатты жазу.
Грамматикалық ережені игерту жолында ... ... ... ... ... ... Алайда, қатесіз жазу көп еңбекті талап етеді,
зейіннің шоғырландырылуы, ақыл-ой еңбегі жұмсалуы қажет болады. Жазып келе
жатып оқушы ... ... ... ... еске ... сонан соң
барып жазуын жалғастырады. Бұл - оқушының дағды қалыптастыру алдындағы
табалдырық икемділік. Оқушыда орфографиялық ... ... ... ... ... ... байқалады. Өйткені ол ереже мен нақты
фактінің бір-біріне қаншалық сәйкестігін саналы түрде бағдарлай ... ... ... ... ... ... үшін тағы да ... қажет. Мұндай жаттығу кезінде оқушының ойлау процесі де, жазу дағдысы
да шапшаңдай ттүседі. Белгілі ... ... ... ... ... лайық ойға оралып отырады. Міне, дағды осылайша пайда болады. Басқа
сөзбен айтқанда, дағды - ұзақ ... ... ... ... ... ... ... білу дәрежесіне қарай окушының өздігінен
жұмыс істеу ауқымы және оның ... ... да ... түседі. Көшіріп
жазу, диктант, мазмұндама, шығарма сияқты жұмыстардың ... ... ... ... ... ... көшіріп жазу бар, көп
нүктенің орынан әріп ... ... бар, ... өзгерте жазып
көшіру бар. Осы сияқты жұмыстардың әрқайсысына лайық творчестволық жұмыс
тәсілдері де өзгеріп отырады. Айталық, ... жазу мен ... ... ... да, ... ... да, қиындығы жағынан да ... ... ... жазу мен шығарма жазуға даярлау үшін жүргізілетін
жаттығулар сипаты да өзгеше ... ... жазу ... ... ... диктант кезінде қате жіберуі мүмкін. Бұлай болмас үшін
аралық жаттыығулдар ... ... ... ... ... ... көрініс беріп отарады. Осындай тәсілдер қолдану арқылы
оқушы әр тарапты ... ... ... ... белгілі бір тақырыбын орындауы қажет болса, онда
оның бар зейіні осы бір тақарыпқа шоғырланған ... еді. Егер ... ... ... ... ... онда ... зейіні әр
тарапқа бөлінеді. Ал шығарма жазу ... ... ... ... ... ... шығарма орфографиялық қатесіз жазылуы керек, сөйлем
дұрыс құрылуы ... ... ... ... керек, мазмұнды жазылуы
керек. Шығарма жаздыруда орфография тілдің лексика, ... ... ... т.б. сияқты жақтарымен қоян-қолтық келеді. Мұндай
әлементтермен ... ... ... ... өте тар ... ... ... сұраққа жауап қайтару Түрінде, жеке сөйлемдер кұрау түрінде, орны
ауыстырылып берілген сөздерден сөйлем құрау ... ... ... ... көлемі үлғайып, орфография жүйелі баяндау процесіне айналып отырады.
1.1 Орфографияны оқытудың дидактикалық және методикалық
мәселелері
Чехтың үлы педагогы Ян Амос Коменский «дидактика» терминін кең ... ... ... ... ... «¥лы дидактика» деп атады. «¥лы
дидактикада» тек оқыту мәселесін ғана ... ... ... ... ... ... әстетикалық сияқты тәрбие Тұрлерін де әңгімеледі.
Сөйтіп, өз ... ... ... әрі ... әрі ... тұрғыдан
негіздеуді мақсат етті.
Бүгінгі таңда дидактика - педагогика ғылымының білім беру және ... ... бір ... және маңызда саласы. Дидактика: 1)
оқытудағы ... ... ... 2) ... ... 3) ... мазмұны, 4) оқыту жұмыстарын үйымдастыру формалары (сабақ туралы
ғылым), 5) оқыту ... 6) ... ... ... және ... алу
мәселелерін зерттейді. Дидактикада мектепте оқытылатын барлық пәндерге тән
оқыту проқестерін жалпы заңдылықтары қарастырылады.
1. ... ... ... ... әдістері сан алуан. Солардың ішінде орфографияны оқытуға
байланысты мына ... ... ... 1) байқау әдісі, 2) баяндау
әдісі, 3) әңгімелесу әдісі, 6) ... ... ... ... 5) жаттығу
әдісі, 6) талдау-жинақтау әдісі, 7) ... ... 8) ... әдісі. Нақтылы материалды меңгеруде байқау әдісі шешуші орын
алады. Тіл сабағында ... ... ... ... байқау жасайды.
Байқау процесі абстракт ойлауға ... ... ... ... ... ой туады. Байқау танымдық роль атқарады. Ол шындық
өмір құбылыстары туралы түсінікті реттейді. Сөзді немесе сөйлемді ... ... тіл ... ережесін үйренеді.
Баяндау әдісі. Мұғалімнің баяндауы әрі әңгіме, әрі түсінік және нүсқау
Түрінде жүзеге асырылады. Мұғалімнің сөйлеуі, ойын ... ... ... ... ... қорытындылауы тыңдаушыларға үлгі бларлық сипатта
кұрылуға тиіс. Бұл жағынан алып ... ... ... ... жоғары.
Мұғалімнің баяндауына оқушылардың тыңдау процесі үйлес келуі тиіс.
Баяндауға қойылатын талап тыңдауға да ... ... ... ... ... баулиды. Баяндауды тыңдау ойлау қабілетін арттырады, әрекетке
тікелей араластырып, оқушының сезімін оятады.
Баяндау әдісі ... ... ... ... отыруы тиімді.
Баяндау барысында байқау, әңгімелесу және жазбаша жұмыстар қоса жүргізіліп,
мұғалімнің сөзі өтіліп отырған объектіні көрсету, сұрақ-жауаптар ... ... ... ... ... ... ... тікелей сезінуі және қабылдауын дамытады.
Әңгімелесу әдісі. Оқытуда жиі қолданылатын әдістің бірі - әңгімелесу
әдісі. Әңгімелесуді жаңа ... ... ... ... ... ... де, ... сұрау кезінде де, тіпті материалды
түсіндіру мақсатында да үйымдастырып отыруға болады. Мұғалім ... ... ... сұрақтар беріп, оқушылардлың жауаптары арқылы сабаққа
белсенділігін арттырып отырады. ... ... ... да ... енгізіледі.
Оқушылар үшін әңгімелесу-коллективтік еңбек. ... ... ... таныстыру, сұрақ-жауаптың логикалық жүйесін дұрыс
белгілеу, олардың кеңінен ойлау мүмкіндігін жасау, класты коллективті ... ... беру ... ... ... сезінуі, мұғалімнің
бағыттаушы ролі мен оның қорытынды сөзі ... ... ... болып
табылады.
Кітаппен жұмыс істеу ... ... ең ... ... ... ... Оқулық нақтылы матералдарды меңгеріп, одан ... ... ... ... ... ... ... құрал болып табылады. Сонымен бірге оқушыларға сөздіктер ... ... ... ... ... ... мен ғылыми-
көпшілік әдебиеттерді пайдалану жолдары үйретіледі.
Кітаппен ... ... ... ... ... мол. ... ... ынтасы мен қабілетін арттырудың маңызды факторы. Оқу ... ... ... ... ... бола ... Бастауыш кластан
бастап оқушылар оқылған тексін түсінуге ... ... ... арта
түскен оқушы кітапты көбірек оқи бастайыд, мәнерлеп ... ... ... ... ... ... сөздіктер мен
анықтамаларды, иллюстрияларды дұрыс пайдалан алады.
Жаттығу әдісі. Жаттығу арқылы оқушы білімі беки түседі. Жаттығу ... ... ... ... Жаттығу арқылы теориялык білім
қайталанады. Жаттығу ... ... ... Ол - ... ... мен ... тікелей байланысты.
Жаттығу үстіне қашан белгілі бір дағды қалыптасқанша, оқушының ойлау жұмысы
тоқьтамайды. Жаттығу зейінді, есті және ... ... ... тәрбиелеуге
көмектеседі.
Талдау -жинақтау әдісі. Заттар мен құбылыстарды тану үшін олардың
жекелеген ... ... ... жеке ... ... ... ... орнын біле отырып, олардан тиісті логикалық қорытындылар жасап отыру
- талдау - жинақтау әдісі бойынша ... ... ... ... бөлу ... ал ... ... құрау - жинақтау. Талдау мен жинақтау жеке-жеке
емес, бірлікте қаралатын ... ... ... ... деп қосылып
айтылады.
Салыстырмалы әдіс. Салыстырмалы әдіс оқушылар зейінін өтіліп ... ... оны ... ... ... ... ... дамытып, алған білімін практикада саналы Тұрде қолдана білу
мүмкіндігін жасайды, оқушылардың ... өз ... ... ... ... ... ... емлені салыстыру кезінде грамматикалық
категориялар мен ... ... ... ... ... қандай
айырмашылық бар екендігі ... ... ... ... ... ... ... аңғарылады.
Салыстырмалы әдісті әртүрлі спатта жүргізуге блады.
1. Сабақта орын алатын ... ... ... бойынша
салыстыру екі түрлі мақсатты көздейді: а) үксастық белгілерін анықтау, ә)
айырмашылық белгілерін анықтау.
Объектінің көлемі бойынша бІр ғана ... ... жай ... әртүрлі жолмен салыстырлатын күрделі салыстыру әдісі жүргізіледі.
2. Салыстыралтын объектілер сипатына қарай:
а) емле ережелері салыстырылады;
ә) ... ... мен ... ... мен ... ... ... мағынасы салыстырлады;
в) сөздердің ... ... ... ... ... ... ... мен олардың тұлғалары
салыстырылад ы.
1.2 Орфографияны ... ... ... ролі ... ... ... Я. А. ... дейін былайша жүйеленген еді.
Алдымен ереже ... одан ... ... ... ең ... ... ... бул схемаға өзгеріс енгізіп, бірінші ... ... ... ... қойды.
Жаңа материалды түсіндіру алдында оған ... ... ... Өтілетін материалдың тақырыбын тақтаға жазу әзірлік
жұмысының бір түрі болып табылады. ... бұл істі ... ... ... орындап отырмайды. Өтілетін материал тақырыбын тек ауызша айтып қою
оқушылар зейінін ... ... Ал егер «Біз ... ү ... ... ... ... ү әрпі і әрпімен ауысып жазылатындығына назар
аударыңдар» деген түрде алдын ала ескерту жасалып ... ... ... ... ... ... ... тұрғанда, оқушы ү мен і әрпінің
алмасып ... ... ... ... ... ү мен і ... алмаса
бермейтіндігін оқушылар есте үстаулары керек. Санаулы сөздерде ... ... ... ү әрпі ... ... ... ... түсіндіріп, сөздер көрнекі құрал арқылы немесе тақүтаға жазылып
көрсетіледі.
Мұғалімнің мақсаты - белгілі грамматикалық ... ... ... ережені ғана білгізіп қою емес, сол ережеге сүйене
отырып, тілдік материалды таныту, соның төңірегінде ... ... ... ... ... ... ... оқушы тани білуге, оны
түрлендіруге, емлесін жазу практикасында мұлтіксіз колданып отыруға тиіс.
Бұл үшін ... ... ... ... ... ... Мұғалім түсіндіру
үстінде оқушылар назарын өзіне аудартады. Жалықтырмас үшін сұрақ-жауап
арқылы ... ... ... ... ... ... ... етеді. Мұндай жағдайда оқушылардың оқулықпен өздігінен жұмыс
жүргізуі материалды пысықтау немесе қайталау ... ... ... ... ... орфографиялық нормаға түсірудің құралы болып
табылады. Тіпті ... жеке бір ... ... ... ережесі болады.
Ережелерді меңгерту нәтижесінде қалыптасатын ... ... ... ... ... ... ғана дұрыс жазумен шектелмейді, ... ... ... таныс емес сөздерді де қатесіз жазатын
болады.
Жинақтық дағды қалыптастыру үшін ... ... ... негізделген жаттыгу жұмыстары жүргізілуі тиіс. Нақтылы
материалдарға ... ... ... ... ... ... дағды қалыптастыруда сөздік материалдарды вариантқа бөлу де шешуші
роль ... Бір ... ... ... фнетикалық немесе грамматикалық
құрылымдардың жазылуын бір түрде ғана сипаттаса, көп ... ... ... ... екі ... ... Фонетикаға байланысты орфографиялық материалдар. Фонетиканы оқи
отырып оқушылар әдеби тілдің ... ... ... Бұған
дауысты мен дауыссыз дыбыстар, олардың жуан, жіңішке, ... үяң, ... ... ... ... сөйлеу кезінде дұрыс тыныс алмаушылықтан, өте
шапшаң ... өте баяу ... ... бір ... айта ... Бала ... р, л, ш, ч, щ, с, қ, ә ... ... айта ... ... ... да ... бар сөзін бал, жоқ сөзін соқ деп те ... ... ... ерекшелігі бар оқушылармен орфоәпиялық
жұмысты байыпты ... есте ... ... ... ... ... ... үшін мына сияқты жұмыстар жүргізуге болар еді:
1. Оқушылардың неғұрлым көбірек қате жіберетін ... ... ... ... іліп қою қажет. Таблицадағы сөздермен танысып,
дұрыс айтуға төселу керектігі оқушыларға алдын ала ескертіледі.
2. Дыбыстық алмасу ... ... ... ... ... ... асты ... Таблицаға я тақтаға диалектілік варианттары бар сөз жазып,
қайсысы
әдеби ... ... ... және ... жаздырылады.
4. Көркем әдебиет шығармаларынан арнаулы текстер оқып, қажетті
дегендерін жаттатады.
5. Көркем сөз шеберлерінен жазылып алынған грампластинкалар мен
магнитофон тыңдалады.
Фонетиканы ... ... ... ... елеулі орын алады.
Орфографияны берік меңгеру оқушылардың ... ... ... дыбыс пен
әріп ара қатынастарын аша білуіне негізделеді. Тілде әр ... ... ... ... қызметті атқару барысында фонемалар өзінің
ерекшелік сипатын ... да, ... ... ... да ... ... ... деп аталатын тақырыбы бастан — ... ... ... ... ... та ерекшеліктер
қамтылады. Буын үндестігі заңы бойынша, түбір сөздің соңғы буынның жуан ... блып ... ... ... да жуан я ... болып үйлесуі шарт.
Бұл ережені окушылар жеңіл меңгере ... ... ... ... ... осы ... тәртіппен жалғана бермейді. ... ... ... де, жаттығу да мол жүргізіліп, оқушылардың игеруіне
тиімді жағдайлар жасалу керек. ... ... ... паз ... -қой, ... -гер, ... -тал, -дар, -нікі (-дікі) қосымшалары сөздің соңғы
буынының жуан я жіңішкелігіне қарамастан осы ... ғана ... ... ... ... күлекеш, сәуегей, саудагер, шілдехана,
өсімтал, білімдар, колхоздікі т.б.) деген ... ... ... басқа да бірсыпыра ерекшеліктерді қамти кетуге тура келеді. Дыбыс
үндестігі, ... ... ... бағынуы тиіс: а) түбір сөздің соңғы
дыбысы, дауысты, үнді я үяң ... ... ... ... ... ... үнді я үяң ... болады; ә) түбір сөздің соңғы
дыбысы қатаң дауыссыз болса, дауыссыздан басталатын қосымшаның ... ... ... оқытуды окушылардың тілі мен ... ... етіп ... үшін мұғалім: а) оқушылар білімінің жалпы
дәрежесін ескеруі тиіс; ә) оқу материалдарының логикалық ... ... ... ... жас ... лайықтап дайындауы керек; б)
класта жүргізілетін жұмыстар мен үй жұмыстарында творчестволық пен әрекет
етуін ұйымдастыра ... ... ... Тұрде ойлапй білуін дамыту
қажет; в) оқулықпен қоса орфографиялық сөздік, көрнекі құралдар пайдаланып
отыруы керек.
2 Сөздердің дұрыс жазылуына ... ... ... алып ... ... ... сөздер бес түрлі
тұлғада қолданылады (негізгі түбір, туынды түбір, қос сөз, біріккен ... сөз), ... ... ... ... ... ... әр қайсысына тән орфографиялық ерекшеліктер де бар. ... ... ... ... ... болмақ. Негізгі түбірге
қосымша жалғануы арқылы сөз түрленеді, өзгереді немесе грамматикалық қарым-
қатынасқа ... ... ... да ... заңдылығы бар. Қазақ ітіліндегі
түбір сөздерге тән қасиет олардың ... жуан ... ... ... тұратындығы (жұмысшы, мемлекет т.б.). Бұл ерекшелікті негізгі
сипат ретінде үйретуі керек. Ескерту ... ... ... ... ... ... ... араласа келетіндігі айтылдады (қызмет, кітап т.б.).
Туынды түбір жасайтын қосымша да (жұрнақ), сөз бен сөзді ... ... ... да (жалғау) түбір сөздің жуан я жіңішкелігіне
қарай үйлесе қосылады (оқы+ған, ... ... ... т.б.). ... ... ... қосымшалар фонетикаға байланысты айтылған.
Сонымен бірге қосымшаның басты ... ... ... ... ... үндесе
ыңғайласады. Орфографиялық бұл ерекшеліктерді үйрету ... ... мен ... ... ... ... ... оқушылардың өздеріне мысал ойлантып отырған да ... ... ... сөздер дефис арқылы жазылады деп қана өте шығу жетімсіз. Алдымен
қос сөздердің мағыналық ерекшлеіктерін ... алу ... ... ... ... қоса ... та ... жасалуы жөн. Өйткені
қосымшалар қосарланған сөздердің ... ғана ... ... да ... ... ... ... үйді-үйіне, жылдан-жылга,
бірде-бір т.б.).
Қос сөздер күрделі сөзге жатады. Сөздер қосарланған жағдайда мағыналық
өзгерістер болады. Кейбір қос ... ... жаңа ... ... ... ... ... түрленеді я үстемеленеді. Тілімізде қос сөздер сияқты дефис
арқылы жазылатын, сырт қарағанда қос сөзге ... ... тең ... ... де бар: ... ... үгіт-насихат (жұмысы).
Буындағы екі сөз де өз мағынасында жұмсалады. Міне, осы сияқты ... мен қос ... ... ... материалды түсініп меңгеруге
көмектеседі.
Біріккен сөздерді оқыту барысында жаттығулармен қоса класта 10-15, ... ... ... ... сондағы біріккен сөздерді тапқызу және
олардың қандай-қандай түбірден бірігіп тұрғанын ... ... ... ... ... ... ... қиын деген сөздер
жаздырылады.
Қысқарған сөздерді оқытуда бас әріппен және кіші ... ... ара жігі ... да, ... нендей сөздерден қалайша қысқарып
тұрғандығы айтқызылады. Белгілі бір ... ... ... сол ... қысқарту тапсырылады. Бас әріптері алыныгт қысқарған күрделі
атауларға қосымша қосылу ретінде молырак ... ... ... ... ... ... ... әріптің айтылу әуеніне қарай
қосылады және қосымшалар қысқарған әріптерден ... ... ... ... ... (әс-әс-әс-әр-дің), КасПИ-ге т.б.
2.1 Орфографиялық жаттығулар орындату
Грамматикалық материал түсіндірілгеннен кейін, жаттығу жұмыстары
жүргізіледі. ... ... ... - грамматикадан алған білімді жазу
практикасында пайдалана білуге икемделу.
Грамматикалық ережені меңгеру оны практикада әске ... ... ... асады. Анықтама ережені оқушылардың түсінуі материалды
игерудің алғашқы бастамасы ғана. Орфограммалардың жазылуын есте сақтап қалу
үшін ... ... ... ... ... ... ... анализ және синтез операцияларын орындауға дағдыландырады.
Жаттығу неғұрлым мол орындалса, оқушылардың материалды меңгеруі де ... ... ... тану оны ... бір мезгілде жүзеге
асады. Сөйтіп, орфографиялық жаттығулар орындау кезіндегі оқушылардың
күрделі аналитика-синтетикалық ... ... ... ... ... дағдылардың қалыптасуына негіз жасайды.
Жаттығулар орындалу сипатына қарай: 1) көру сезімі арқылы; 2) ... ... ... ... деп ... Көру ... ... жаттығуға көшіріп жазу жұмыстары жатады, есту сезімі арқылы
орындалатын жаттығуға негізінде диктанттарды ... ... ... мен есту ... ... ... ішінде сөзді дұрыс
айту және оны дұрыс жазу сияқты кинеәстетикалық әлементтерге қоса, сезімдік
қабылдаулар ойлау қызметімен үштасып отырады. Көру ... ... ... жұмысында мынаны ескеруге тура келеді: егер әріп немесе сөз жазылмаған
тексті көшіріп жазу керек болса, онда ... ... ... көру ... ... оны оқушы ережені ескере отырып, ойлау арқылы табады,
ал сөйлемдердегі басқа сөздерді көру сезімі арқылы көшіріп жазады.
Ойлау ... ... ... қарай орфографиялық жаттығуларды
былайша топтастыруға болады: 1) аналитикалық ... ... ... түріндегі жаттығу, 2) синтетикалық немесе текст құрау
үшін сөйлемді қайта құру я өздігінен құру ... 3) ... ... ... ... ... ... жіктер мен формаларына қарай, мысалы, жұрнақұтар мен
жалғаулар т.б. бөлу, 4) ... ... ... ... ... ... бұл түрлері бір-бірлерімен тығыз байланысты, сондықтан да оларды
белгілі-бір сабақта үштастыра ... ... ... ... ... отыруға да болады. Алайда, грамматикалық немесе орфографиялық
сабақтарының бәрінде бірдей бұл ... ... ... ... ... бар. ... кейде өтіліп отырған материал
сипатының өзі ... ... бір гана ... ... қажет
етеді.
2.2 Жаттығу материалдарын іріктеу
Орфографиялық жаттығу грамматикалық және ... ... ... ... ... ... орындалып отырады. Жаттығу
орындатудың бір түрі ... ... ... ... ... бір тақырыпқа байланысты жаттығу кезінде көшіріп жазу және диктант
әлементтері, тіпті творчестволық диктант немесе ... ... ... мүмкін. Мұндай жаттығулар берік орфографиялық дағды қалыптастыруға
көмектеседі. Алайда, орындауға үсынылатын жаттығулар ... ... ... жолдары дұрыс белгіленуі және жұмыс шебер үйымдастырылуы ... ... және оны оны ... ... белгілеуде шамамен
мына сияқты талаптар ескерілуі тиіс:
Берілген жаттығу оқушылардың белсенді жұмыс ... ... ала ... класс оқушыларының шама-шарқына лайық па (тым
жеңіл болмауы ескерілу керек.);
Көру және есту ... ... ... ... ... ... сөйлеу, қу, лексикалық және
грамматикалық жұмыстар жан-жақты ... ... ... ... танып, есте сақтау мүмкіндігін
амтамасыз ете ала ма;
Қате ... ... ала ... ... ... ала жұмыстар
жүргізу ескерілген бе;
Көзделіп отырған нақтылы ... ... ... ... (ол ... ... ... айталау, қиындық
келтіретін орфограмманы табу, орфограмманың жазылу сипатын берік
сақтау, ... ... ... ... ауыстыра қолдану т.б.
жатады.).
Жаттығуға байланысты қандай жұмыс түрлерін жүргізу оқушылар алған
орфографиялық дағды дәрежесімен дәл сол ... ... ... мақсатқа
негізделеді. Егер жаңа өтілген ережеге қорытынды жасалып, ол ... әлде де ... ... еске ... ... ... ... онда
грамматикалық және орфографиялық талдау жасай отырып, ... ... Егер ... емлелік қиындықтарды тапқызып, орфограммаларды жете
таныту мақсат етіп қойылса, онда мына сияқты ... ... ... ... қиын ... ... көшіру.
2. Терме диктант.
3. Ауызша талдау.
4. Қажетті орфограммалардың астын сыздыру.
5. өз жазғандарын өзі тексеру т.б.
Жаттығу ... ... ... ... қойылады: жаттығудың
әржақтылығы және ... ... ... өту ... ... ... болмайды. Келесі сабақтарда немесе келесі тақырыптарды өту
кезінде де қайталана жаттықтырылу керек. Сондай-ақ кластағы ... ... ... ... қарай және оқушыларға ... беру ... ... ... оқу ... ... тәсіл болып
табылады.
Орфографияны үйрету - біртұтас қиын процесс. Бұл процестің ... ... ... қызметінің бірлігімен, қабылдау бірлігімен,
тіл мен ойлаудың бірлігімен, ауызша және жазбаша тіл ... ... ... ... ... ... бір ... жазу
көптеген оқушыларға едәуір қиындық туғызады, сонымен бірге бір ... ... ... де ... ... ... ... қателердің
көпшілігі орфограммалардың грамматикалық табиғатын ажырата алмағандықтан
жәберіледі. Жаттығуларға симантикалық, грамматикалық формасы т.б. жағынан
әртүрлі ерекшеліктердің ... аз ... ... ... ... ... ... жеңіл жұмыстарды орындауға әдеттенеді ... ... ... қиын жағынан тануға, месте сақтауға,
ақылға тоқуға әзірлігі жетпейді. Белгілі грамматикалық категорияларды
оқушылардың ... ... ... ... ... зерттеп, ол
себептерді оқушыларға саналы түрде жеткізіп отыру керек.
Жаттығудың тағы бір түрі оқушылардың жұмысты өздігінен орындауы ... ... ... ... орфограмма жазылмай берілген тексті
көшіріп жазу жатады. Оқушыларға сөздің жеке бөліктері немесе ... ... ... ... жазу ... да, ... ережелерді
басшылыққа ала отырып, жазылмай қалған орфограммаларды ... ... ... жазу ... ... (текстің басқа жағына көңіл қоймауына
болады). Мұндай ... ... ... ... жеке ... ... ... объектісі сол бөлініп көрсетілғен әлементтен
іздестіріледі, бірақ оны дәл табу оққшының міндеті. Бұл ... ... ... (үқсас) орфограммалар үсынылып отыруы керек. Олай болмаған жағдайда
берілген ережеге байланысты бірінші сөйлемді ойлана отырып, орындағанымен,
қалғандарын сол ... ... ... толтыра салуы мүмкін. Жеке
орфограмма немесе ... сөз ... ... ... ... ... басқа түрлеріне қарағанда, оқушыдан жұмысты өздігінен орындауды
көбірек талап етеді. Өйткені ... ... ... ... ... жалпы сипатын және оның графикалық формасын анықтап ... жазу ... ... орфоәпиялық нормада оқуы мен оқушының
орфографиялық нормада ... ... бір ... ... ... ... ... келген жасым бар (тоқсанға келген), көпті
көрген ... бар ... ... деген сөйлемдегі айтылу және жазылу
ережесін түсіну диктант жазу кезіндегі оқушылардың ... бір ... ... ... деп ... түрі де ескерту диктанты
сияқты есту сезімі арқылы жазылады. ... ... ... ... бар. Егер ... ... текстке талдау жасалып,
оқушылардың есте берік сақталуына жағдай жасалатын болса, ... ... ... ... ... ... оқушылар өзінің
орфографиялық біліміне сүйеніп, жұмысты тек ... ... ... ... диктанты оқушылардың білімін сынаумен бірге, оларды үйрету
мақсатында көздейді. Жіберілген қателер ... ... ... ... кімнің қандай ережеге ерекше көңіл бөлуі керектігі ... жазу - ... ... Оған ... үшін ... ... ... жазуда орфографиялық жағынан сауатты жазу және
жүйелі түрде жазбаша баяндай білу талап ... Сол үшін ... ... ... өзінде ақ оқушының сөйлемді дұрыс құрап, ойын
дұрыс баяндай ... ... ... ... ... ... ... жағдайда,
оқушылардың творчестволық жазуы ( мазмұндама мен ... ... қате ... ... ... ... ... талдау ауызша да, жазбаша да жүргізіледі. Жазбаша
жүргізілетін ... қай ... ... морфологиялық,
синтаксистік) болмасын орфографиялық сипат болады. Өйткені ... ... ... ... ... ... жұмыстардың маңызды
бір түрі болып саналады.
Жазбаша грамматикалық ... ... ... ... керек.
1) морфологиялық толық талдау жасау үшін көптеген графалар
сызуға тура келетіндіктен (түбір, ... ... ... мен
шақтар т.б.), дәптердің тек бір бетін ғана емес, екі бетін бірдей пайдалану
тиімді. Кейде дәптердің екі бетін ... ... ... ... ... дәптердің бір бетіне талданатын текст жазылады, оң
жақтағы бетіне талдау жүргізіледі.
2) Грамматикалық талдау жасауға дәптер парағының шетіндегі ... ... ... Егер ... шылауларды талдап жазу керек болса,
текст дәптерге әдеттегідей жазылады да, ақ ... ... (мен, ... т.б.) ... жазылады.
Орфографиялық талдауға да, негізінен, грамматикалық талдауға қойылатын
талаптар қойылады. Көлем жағынан да, мақсаты, орындалу тәсілі жағынан ... ... ... ... ... және ... синтаксистік талдаулар кейде орфографиялық мақсатты да
шешуге көмектеседі. ... ... ... курс ... ... ... ... орфографиялық талдау да ... ... ... ... ... талдау кезінде лексикалық жұмыстың мынадай түрлері
ескеріліп отыруы тиіс:
А) оқушылар ... ... ... ... ... ... оқушылардың сөздік қорын толықтыру;
б) өздері білетін сөздік қорын ... ... ... ... қарай морфлогиялық талдау да мыналарға басты назар
аударылады:
1) Берілген сөздің негізгі түбірін тауып, оның мәнін анықтау.
2) Сол ... ... сөз ... Сөз ... ... ... Түбірлес сөздерге ортақнегізгі түбірді табу.
1) Сөздердің құрамына қарай (қос сөз, біріккен сөз, қысқарған сөз)
қалай жасалып тұрғандығын ... ... ... ... ... ... таптарына байланысты морфологиялық талдау кезінде: А) әуелі сөздің
қай табына ... ... ә) ... қандай мағына беріп
тұрғандығы ашылады;
б) формалық белгілері көрсетіледі;
в) сөз ... ... ... ... ... ... ... дұрыс сақталуына назар аударылады.
Грамматикалық (морфологиялық) талдау талданып отырған сөздің қай сөз
табына жататындығын табумен шектелмейді, сонымен ... ... ... ... ... сөйлемдегі сөздер сөйлем мүшелеріне синтаксистік
талдау кезінде қай сөз табынан жасалып тұрғандығын айту ... ... ... ... ... қамтамасыз ететін
бірден-бір жұмыс түрі емес. Ол - білім мен дағды аралығындағы ... бірі ... ... ... ... ретінде талдау —
көшіріп жазу, диктант және басқа жұмыстарда ... ... ... ... ... түрі де озат ... орын алып жүр. ... сөйлемді оқиды, ал оқушылар сол
сөйлемді талдайды. Мұнда талданған текст окушылар алдында әзір тұрған ... ... түрі ... ... арттыруға
көмектеседі,сөздің айтылуы мен жазылуы арасындағы ерекшеліктерді аңғартады.
Талдаудың тағы бір ... ... ... ... ... ... жүргізетін жұмыстары
Өздігінен жүргізетін жұмыстар:
1) үлгі бойынша жүргізілетін өздігінен жұмыс, 2) реконструкқиялана
(қайта құрыла) ... ... ... әр түрлі нұсқаулар ... ... ... ... ... ... ... жұмыс,
5) Қайта жаңғырту жолымен де, творчестволық ... де ... ... ... ... ... бойынша жүргізілетін өздігінен жұмыс нұсқау іспетті берілгенүлгі
негізінде орындалады.оқушыларға бірнеше сөйлем беріп, олар ол сөйлемдердің
тыныс белтілерін өздігінен ... ... ... ... бір ... негізделген бірнеше сөз тақтаға жазылады да, оқушылар дұрыс
жазылғанын я қате ... ... ... ... бір грамматикалық
ережеге байланысты мысалдар айту талап етіледі.
Творчестволықпен жүргізілетін өздігінен жұмыстың түріне ... ... ... ... реқензиялар жазу, шағын
зерттеулер жүргізу жатады. Мектеп ... ... ... ... ... ... да ... болады.
Оқушылар әкспедиция қорытындысы туралы шағын көлемді ғылыми есеп береді.
Әкспедиция ... ... ... ... ... ... ... иллюстрақиялар, қосымша материалдар бойынша, жекелеген мәдени
ескерткіштер ... ... жазу да ... жұмыс болып саналады.
Оқушылардың өздігінен жүргізетін ... ... ... ... ... ... ... жан-жақты да дәлелді жауап беретіндей сұрақ қою.
1) Оқушылар саналы түрде және ... ... ... ... ... ... тапсырма беру.
2) Ережеге байланысты мысалдар ойлап тауып, оны практикада
пайдалану қабілетін аңғарып отыру.
3) Күрделі ... ... ... ... Грамматикалық басты-басты тапсырмаларды ... ... ... ... ... ... ... бойынша алған білімдерін толық
пайдалана отырып, өздігінен орындайтын тапсырма беру.
2) Практикалық сипатты тапсырмалар орындату.
3) Бір ... ... ... ... талап ету.
4) Творчестволық жұмыстарды өздігінен орындауды тапсыру.
10) Мазмұндама және шығарма материалдарын алдын ала игеріп,
ойын еркін баяндауға төселдіру т.б.
Сонымен, ... тіл ... сөз ... молайып, ана
тілінде дұрыс сөйлеп, дұрыс жаза білуін қамтамасыз ету ... ... ... көп. ... ... ... - VIII ... оқушыларының ана тілінен өз бетімен жұмыс ... ... ... атты еңбектен қарауға болады.
2.5 Оқушылардың жазба жұмыстарындағы емлелік қателерді түзету
әдістері
Оқушылардың жазу жұмыстарын мүқият тексеріп отыру олардың сауаттылығын
арттыруға көмектеседі.
Оқушылардың ана тілін ... және ... ... ... ... жазба
жұмыстарды үнемі түзетіп отыруға тығыз байланысты. Мұғалімдер ... ... ... ... ... ... ... барлык қателерді түзетіп, соңғы өтілген негізгі
тақырыптан кеткен қателерінің ... ... ... ... қателерді түзету үшін орфографиялык шартты
белгілерді қолдануы керек. Мұндай белгілер оқушыларға таныс болуы тиіс.
Қателерді түзету, олардың астын сызу тек қана ... ... ... ... ... ... ... шартты белгі немесе
қатенің астын сызу оқушыға орфографиялық кемшіліктерді саналылықпен
түзетуге көмек етеді. Бұл жұмыс оқушының жалпы білім дәрежесеіне
бақылау жасау мақсатын ... ... ... қателерді түзеткен кезде ... әр ... және жас ... олардың орфографиялық
сауаттылық дәрежесін еске алуы қажет. Бұл жағдай қателерді түзетудің
дұрыс тәсілдерін ... ... ... ... ... ... катенің
ерекшелігін еске алу керек.
Мұғалімнің әрбір тексеруі ... ... ... әсер ... Түзетулер оқушының жіберген қателерін өзі сезетіндей дәрежеге
жеткізілуі, оның іскерліі ін, қабілеттілігін арттыруға көмектесуі тиіс.
Мұғалімнің ... ... ... ... ... ... болуы тиіс.
Мұғалімнің емлелік қателерді түзетуі ... ... ... ... ... ... ... болуы көп жағдайда осыған байланысты.
Мұғалім емлелік қателерді түзетуде ... ... ... ... өту принциптерін сақтауы керек.
Қорыта келгенде, оқушылардың ... ... ... ... ... тиіс:
Бірінші тәсіл. Сөздегі қатені сызып тастап, оған қажетті ... ... ... калхоз, енбек, сех, бүгүн, қүлұн, мазмын.
Екінші тәсіл. Сөздегі ... ... ... ... сызып тастау.
Мысалы: ылақ, ыстанқия, минута, газета.
Үшінші тәсіл. Қателесіп, біріктіріп ... ... ... ... Еге
білсең, уақытта, жерде, суда жетеді.
Мұндай тәсілдердің кейбір артықшылығын атап ... ... ... ... сызып тастау және қажетті әріпті үстіне
жазу жолымен түзету тәсілі оқушылардың қателерін түзетудегі ең ... бірі ... ... ... бұл ... ... ... қателерін бірден көреді. Келесіде осы сөздерді жазылуында
кате жібермейтіндей есіне сақтайды, оның сипатын да тез ... ... ... ... ... өз ... ... мүмкіндік
туады. Үшіншіден, бұл тәсілді қолдану арқылы ... ... ... ... кей ... ... мазмұнын немесе сөйлемнің дұрыс еместігін
де айқындайды.
Бесінші тәсіл. Бүкіл қате ... ... ... ... ... ... (алты-ақ), башшылық (басшылық).
Бұл тәсілдің басқа тәсілден айырмашылығ бар, мұнда оқушылар өздерінің
емлелік ... ... ... сөз ... ... ... ... Ал оқушы әсіресе сөз құрамын ... ... ... ... олай ... бұл ... ... меңгеру
үшін зор маңызы бар.
Екінші жағынан, бұл тәсіл оқушылардың грамматикалық талдау жасауды
үйренуіне де ... ... ... қате ... ... ... ... талдаған кезде, оған грамматикалық талдау жасап, сөз тұлғасына
ажыратады. Сөйтіп, ол әлгі сөзді қате жазғанда, нені ... ... ... ... ... тәжірибесінде бүкіл қате морфеманың астын сызу ... ... ең ... ... ... ... тәсілдердің бірі деп білу
керек.
Алтыншы тәсіл. Қатенің астын ғана сызып, үстіне қажетті әріпті ... ... ... ... ... ... ... әріпті үстінен жазбай-ақ, қате кеткен әріптің
астын сызу. Мысалы: қүлүн (құлын), мазмын (мазмұн), ақшыбар (ақшұбар).
Сегізінші тәсіл. Қате жіберілген ... ... ... ... Мысалы:
аты адам (атты адам), ойн (ойын), ... ... ... ... ... бұл ... ... сөз не әріп тастап кеткен кезде немесе
оларды артық жазған кезде қолданады.
Тогызыншы тәсіл. Сөздердің астын сызбай-ақ, ... ... ... қою. Бұл ... 5-6 ... ғана қолданып қоймай, сонымен қатар
төменгі кластарда да қате аз ... ... ... ... ... ... оқушыларға түсінікті болуы керек.
Көптеген мұғалімдердің бұл тәсілді ... оны ... ... деп ... ... ... Ал кейбір мұғалімдер мұндай белгі қою
тәсілін қоддағанда, оны ... ... ... ... ол ... ... өзі жұмысқа үлкен зиянын тигізеді. Бұл жерде ескеретін
мәселе оқушылардың ... ... ... ... мен
ескертулері Тұр жағынан балаларға айқын көрінетіндей қызыл не жасыл түсті
сиямен ... ... ... емле ... үшін екі ... (-), ... ... сөздерді айшықпен тізбектеу (II), бөлек жазылуға тиісті
сөздерді теріс түсірілген (!) ... ... ... ... ... (?) қою т.б. осы сияқты шартты белгілерді пайдалануға болады.
Оныншы тәсіл. Дәптердің шетіне қате ... ... ... ... сөздерді жазып көрсету. Мысалы: Қазір жаз ба? Сен ... ... ... ... ... Мынау бас па?
Он бірінші тәсіл. Дәптердің шетіне қате жазылған кейбір емлесі қиын,
жазылуында әлі де болса тұрақтылық жоқ ... ... ... Мысалы:
нысап (ынсап емес), жирену (жиіркену емес), жаздыгүні (жаздыкүні емес).
Он екінші тәсіл. Жергілікті ... ... ... ... ... айтуынша жіберілген қатенің астын иректеп ( ) сызып
көрсету керек. Мысалы: мүрша (мұрса), дүз ... ... ... одар
(олар) т.б.
Бұл тәсілдің мақсаты балаларды әдеби нормада ... ... ... ... ... ... ... табылады. Ол үшін дәптердің соңғы екі-үш
беті қара қарындашпен ортасынан сызылып, екіге бөлінеді. Оның сол ... ... ... ... ... сөз - диалект, ал оң ... ... тіл ... ... сөздер жазылуы керек. Бұл,
біріншіден, халық тіліндегі ... ... мен ... ... ... жолы ... ... үшінші тәсіл. Емлелік қателердің астын сызып, дәптердің ... ... ... ... ... ... көмектесетіндей сүрау
қойылады. Мысалы: Ол бүрылган жоқ. Ар жагындагы біреуге беталды ... Асан алыс жол ... бет алды (не ... Ол ... (қалай?). Ол шалқасынан өтіп барады (қайдан?).
Он төртінші тәсіл. Қате жазылған сөздің үстінен арнаулы белгі ...... ... ... сөзді табу керектігін білдіреді.
Мұндай арнаулы белгі мынандай болады; «сөздік».
Сонымен, жоғарыда көрсетілген ... ... ... ... ... оқушылардың жас ерекшеліктеріне қарай
пайдаланып жұмыс жүргізсе, сауатты жазуға үйрететіні сөзсіз.
Мұғалімнің бір ғана тәсілді пайдалануы ... ... ... ... ... жөн. ... ... бәрін қатар
қолданғаннан да мұғалім үтпайды. Керісінше, бір ... ... ... ... ... жөн. ... ... ғана оқушыларды өз ісіне
ұқыптылыкпен қарауға ... ... ... ... ... ... ... өзгерістер әр қилы. Тілдік дыбыстар сөйлеу ... ... ... ... әсер-ықпалын тигізіп
отыратындықтан, әртүрлі реңктер пайда болады. Бір дыбыс екінші бір ... ... ... ... жаңғырып отырады. Дыбыс құбылыстарының
бұдан өзге де бірнеше түрі бар. ... ... ... бірдей
емес: қайсыбірі жазуда еленсе, қайсыбірі жазуда елене бермейді. Тіпті
метатеза деп аталатын бір ... ... ... ... ... ... Мысалы, қазақ тілінің орфографиялық сөздігінде (1963) тепкі, текпі,
тепкіршек - текпіршек варианттары берілген де, ... ... ... нүсқасы берілмеген.
Әдетте сөз ішіндегі дыбыстардың өзара орын ... ... ... ... ... ... ... қакпа-қапқа.
Тіліміздегі кейбір сөз варианттарының (дублет, синоним, жарыспалы сөздер
т.б.) ... ... ... ... ... байланысты қарауға болады.
Мысалы, ләкпе – ләпке ... ... ... ... ... бәрі де үғындырған тәртіп бойынша сауда қыла келді. Әр күні
әр ... ... ... ... ... жоқ болып қаңырап Тұрған
ләкпешілерге әңгіме керек» (М. Әуезов. Қилы ... ... ... ... ... негізінен күрделі туынды
түбірлерде үшырайды: тепкі-кекпі, тебрен-тербе т.б.
Метатеза құбылысына орай пайда болған сөз ваианттарын басы артық нәрсе
деп ... жақ ... ... Метатеза ұшыраған сөздердің ... ... орны әр ... ... ... шамамен, мынадай
топтарға бөліге болады.
1. Метатезаға үшыраған сөздер әуелде жарыса жұмсала келіп, тілде ... ғана ... ... орныты. Мысалы: қақпан, қақпақ, қақпа, өкпе, т.б.
Бұлар синхрония тұрғысынан қапқан, қапқақ, қапқа, өпке ... ... ... ... ... Себеп сөзі де осы тәрізді,
бастапқы түрі әсбәб ... ... ... сөзінің «маңлай» диалектизмімен
метатезалық байланыста екендігін әтимология жасай отырып ... ... ... ... ... < ... > ... қазақша
малақай. Малақай сөзі маңдай, маңлай, маңқа атауларымен тектес түбірлер
болуы ықтимал.
Метатезалық варианттар мағыналық жақтан ... ... ... уақ ... ... ... демеу (етістік)- медеу (зат есім),
тебірен (әсерлен) —тербе — ... ... буға ...... - ... мен қ ... орын ... балшық (балшақ, а/ы дауыстыларының
алмасуы) және балқаш варианттары пайда болған. Кейбір ... ... ... ... ... білдіреді. Қазақ тілінде ... ... ... ғана ... ... ... әдебиет өкілдері
шығармаларында, аға буын тілінде, жалпы есім мәнінде жұмсалады. ... ... ... ... ... жарыса қолданылғанмен, келе-келе
семантикалық дербестікке ие болған. Балшық «лай», «батпақ» деген мағынаны
білдірсе, балқаш «сулы, шөбі мол жер» ... ... ... орып ... ... үйрек, аз жеген (Қашаган Күржіманүлы)
Метатезалық варианттардың ... ... ... ... үшпақ - жұмақ. Қазақ тілін де жұмақ стильдік жақтан бейтарап,
ұшпак көбіне сөйлеу тіліне тән. Сондай-ақ тыпыр етпе - тырп ... ... ... параллельдерінің әмоционалдық, семантикалық
реңкі бірдей емес.
Метатезалық варианттардың барлығы бірдей мағыналық ... ... ... ... Оны ... салыстырудан байқауға болады:
Айналсоқта-айналқоста ... ... ... кәпкір-кәкпір
әпке-әкпе күбжеңде-күжбеңде
әпкел-әкпел күдері-көдіре
әпкіш-әкпіш құптан-қүтпан
бастығырыл-бастырығыл қақсит-қасқит
бопса-боспа* қыруар-қырауыр
былжыра-жылбыра ... ... ... ... ... ... шыбжалақта-шыжбалақта
жалау-аужал шыбжыңда-шыжбыңда
Әдеби тіл мүддесі мұндай дублет сыңарының біріне артықшылық ... ... ... Бұл ... ... ... ... бірін доминанта
вариант деп айқындауда сөздің түбір тұлғасын таяныш етіп ... ... ... олардың ішінде орфографиялық сөздікте, негізінен,
түбір нүсқасын беру тиімді. Мысалы: түпкір (түкпір ... ... ... ... (тақпыр емес), әкпел емес< т.б. ... екі ... ... тұлғасына сүйене отырып, негізгі вариантын анықтаудың
тиімді жағы мынадан да байқалады: түп-, теп-, шап- т.б. ... ... ... ... жаңа сөз ... үйтқы болады (түпсіз,
теперіш, шабуыл т.б.). Ал ... ... ... ... шақ-, ... қасиет жоқ. Сондықтан дыбыстардың нақтылы бір ... ... ... ... ... ... ... артықшылық беруде, яғни жазуда ескеріп
отыруға, ек түбір сөзге ... ... ... үшін ... ... ... бағытына сүйену тиіді деуге болады.
А.А. Пальмбах пен Ф.Г. Исхаков өздерінің ... ... және ... ... ... ... деген макалалаарында В.В. Радловтың «Тілдің
артқы бөлшектерінің түйісуінен кейін іле-шала ерінді ... ... ... іле-шала тілдің артқы бөлшектерін түйістіруден ... ... ... ... ... ... әпке, түпкі сөздерінің
секпіл, текпі, әпке, түкпі түрінде (пк>кп) ... В.В. ... ... ... қарастыруға блады.
Яғни еріннің түйісуі арқылы жасалатын дыбыстарға (п, б) ... ... ... ... арқылы жасалатын дыбыстардың (қ, к)
бұрынырақ айтылуы физиологиялық тұрғыдан анағүрлым жеңілдеу ... ... ... (п,к) ... тіркесіп келгенде, сөйлеу кезіндегі
физилологиялық қолайлыққа байланысты [к] дыбысы [].п -дан ... ... ягни ... орын ... [п]-дан [к] дыбысна қарай
бағытталған деуге болады. Сөйлеу кезіндегі (в ... ... ... ... ... ... шарт ... Секпіл, өрекпі, жықпыл
тәрізділер - сепкіл, өрекпі, жыпқыл сөздерінің спонтандық варианты. Бұларды
мағыналық жүк, ... реңк ... ... ... параллельдерімен
бір деңгейде қарауға болмайды. Дыбыстардың транспозициялану бағытына сүйене
отырып, жоғарыда айтылған жарыспалы сөздердің жазу-сызуда еленетін нұсқасын
былайша көрсетуге ... ... ... ... ... (жықпыл емес),
шыпқырт (шықпырт емес), әпке (әкпе емес). ... ... ... жасалу
орны ілері дыбыстар жасалу орны кейінгі дыбыстардан соң айтылуға ... ... тек [к] мен [п] ғана ... өзге де дыбыстарға
қатысты тәрізді. Мысалы: қүптан — қүтпан, бопса-боспа, күбжеңде-күжбеңде,
шыбжалақта-шыжбалақта т.б. Мұндағы [п] ... ... [6] ... ... ... орны ілгері. Дыбыстардың осындай транспозициялану бағытына
сүйене отырып, бұлардың жазылуда ескерілетін варианты ... ... ... ... болады.
Герминацияланған дауыссыздармен келетін түбір сөздердің саны тілімізде
біршама шектеулі. Оларға мына тәрізді ... ... ... ... ... ... ... ыссы, әдді, гәкку, ләббай (ләппай), жаннат
(жер жаннаты), лоққы, жаббар (жаппар), әттең, ыссы, ... ... ... ... ... ... ... т.б. гемината дауыссыздардың
тіліміздегі бір алуыан сөздердің құрамынан орын тебуі бір ... ... ... ... ... байланысты мысалы: оппа (оппа
қар) - опа (опа ... ... (жер ... - ... ... ... ... мағынасында) - жапа (жапа шегу), қисса (қисса дастан) — ... ... ... ... ... ... байланысты
молла, әмме, кәззап, алла тәрізді сөздер молда, әмбе, кезеп, алда ... ... ... ... ащы - ... ыссы -ыстық
параллельдерінің әуелде жарыса жұмсалуы да осы ... ... ... ... ... ... қолданылуы дыбыстардың
созылыңқы айтылуында болатын әкспрессилық мүмкіндікті пайдалануға қатысты.
Мысалы, ... ... ... ... сөз), ... (жер ... әуппай (одағай) т.б. ... ... ... ... ... ие ... тұрғандығын аңғарамыз.
Бұларды "жалған" геминаталар деп атауға да болады. Қазақ орфографиясында шш
геминатасының арнайы щ әрпімен ... ... бар. ... бұлардың
саны текащы, тұщы кеще, шщ-ай (одағай) тәрізді үш-төрт сөзбен шектеледі.
Кейбір сөздердің геминаталарға қатысты әліптемесі жазу ... ... жүр: ... ... ләббай-ләппай;
тұлтығу - түтығу, түттықпа-түтықпа, қүттықтау - қүтықтау; ... ... ... сөздікте (1978 ж) ләббай- ләппай, жаппар -жаббар
варианттарының жаббар, ләббай нүсқасы берілген. Бірақ дәл осы ... - ... ... осы ... ... нүсқасы негізге
алынған. Осы сөздердің орфографиялық сөздікте бұлай берілуі негізсіз ... ... үяң ... ... ... ... ... олардың қатаң
Тұріне қарағанда, Тұрақты колданылатын орны, әрі жиірек жүқмсалатын жері
көне, кітаби контекст деуге ... ... ... олар ... ... көне реңкке ие сөздер. Ал тәкаппар-реңкі жағынан бейтарап актив
лексикаға жатады. Тәкаппар - тәкаббар варианттарының реңктерін ... ... т.б. ... ... ... ... деуге болмайды. Ал молла-молда, біссімілла-біссімілда варианттары
бұл жағынан қарама-қарсы сипатта: молда-бейтарап реңкте, молла-кітаби, ... ... , ... ... ... ... ал біссімілда, алда
-сөйлеу тіліне тән ... ... ... ... бірде жалаң айтылуына байланысты
сөздердің жазылуы да әртүрлі. Мысалы: құттықтау (орфографиялық сөздікте) ... ... ... ... ... ... - ... (орфографиялық сөздікте берілмеген). Мұндағы күттықтау
- қүтықтау вариантын кейде саралап қолдану фактісін кездестіруге болады:
қүттықтау ... ... речь - ... сөз), ... Ал ... түтығу, түттықпа-түтықпа вариантының
геминақиямен айтылатын ... ... өң, көне реңк т.б. ... ... ... сөз қолданыстан бірте-бірте ығыса
бастаған деуге ... ... ... ... бұл сөз ... ... берілген.
3.1 Фонема, дыбыс және әріп
Қазақ тілі бітім-тұлғасы жағынан өзге де ... ... ... ... ... ... ... да түрлі-түрлі лексика-
грамматикалық амалдардың ... ... сөз ... , сөз ... ... жасалады. Сөздің түрлі қосымшалармен түрлену барысында
түбір мен қосымшаның жігінде ... ... ... ... ... ... аттракқия, палаталды аттракқия,
диссимиляқия, метатеза, диәреза, протеза, редукқия т.б.) ... ... ... ... неге ... жазылмайды? Дыбыс өзгерістерінің
орфографиясындағы көрінісі ... ... ... ... ... ... ... тигізер әсер-ықпалы болады.
Жазу тәжірибесінде ... ... ... ... ... ... пе?
Бұлардың қайсысы есенеді, қайсысы еленбейді? Алайда, сырт ... ... ... ... ... деп ... ... сенгейсің, сенбісің,
лажсыз деп таңбалауымыздың себебі өзінен-өзі түсінікті де тәрізді. ... ... - ... ... сақтау. Мұндай дәстүрлі түсінік, тіпті
ектеп оқушыларына да белгілі. Бірақ сөздердің барлығы бірдей осы қағида
бойынша ... ма? ... ... ... ... сөзшең, ақ алма деп
«түбір» сақтап жазып, [ш]-ның [с], [з]-ға, -ның -ға ... ... ал ... ... жазылуына келгенде ақ-ағар, жок-жоғал,
теп-теуіп, тебін, тарақ-тарағы деп жазып, дауыстылардың дауыссызға тигізер
әсерін ескеруіміз неліктен? Сөздің түбірі ағ,- жоғ-, ... ... қой? ... ... бірде бұлай жазуымыз, бәлкім, қосымшалардың сөз
мағынасын өзгерту қабілетіне ... ... ... ... ... негіз
жоқ. Өйткені бұл арада қосымшалармен түрленген сөздердің қай-қайсысының да
лексика-грамматикалық мағынасы ... ... жоқ. ... бұл ... ... ... мәселе әлдеқайда күрделене түседі. Сонымен,
қазақ орфографиясының бұл тәрізді принципті мәселелері, жекелеген жайттары
арнайы зерттелмесе, бірсыпыра сөздердің ... ... ... ... ... ала-қүлалық тудыруы ықтимал. Мұндай кемшілік жалпы жазу
мәдениетін төмендетері сөзсіз. Жазу мәдениеті төмен болса, әдеби ... ... де ... ... ... оның құрылымдық жүйесіне орфографияның сәйкес болуы
қажет. Сонда ғана тілдің жазбаша және ауызша түрлері бір-бірінен ... ... ... ... ... тілдің жазбаша және ауызша түрінің
айырмасын мүлдем жойып, ... ... ... сөз емес. Жазба тіл ауызша
тілдің хатқа түскен жай ғана көшірмесі емес. Ауызша ... ... ... ... ... ой ... әмфазалык құбылыс т.б. толып
жатқан дыбыс заңдылықтары ... ... ... ... ... ... емес. Тіл тарихында ондай жазу болған да емес. Бернард Шоудың ... ... елу ... «жоқ» деп айтудың бес жүз түрлі тәсілі бар, ... ... ... ... деген сөзі осы орайда айтылған. Қой, түн, жаз
тәрізді ... ... мен ... ... ... тән. ... тілімізде
көптеген сөздің айтылуы мен жазылуы ... ... келе ... [қоралат]; [төрөгөрсең, тоналарсың] (мақал) деп айтылғанмен, өзгеше
жазамыз.
Қарым-қатынасқа түскенде сөздер ... бір ... ... бір-бірімен ұласа айтылып, бір-біріне ықпал жасап, әртүрлі фонетикалық
өзгеріске ұшырайды. Ал осындай жүйені елдемей, тілдік ... ... ... ... ... бүзылып, дыбыстау мүшелеріне айрықша
күш түседі. Сөйлеуде дыбыстардың бір-біріне әсер ... ... ... ... - ... ... құбылыс. Бірақ аса маңызды бола тұра бұл
құбылысты бәрі бірдей ... ... жазу — ... ... ... ... қолайлы болуы қажет.
Жазудың (письмо) мақсаты сөздің айтылуы мен дыбысталуын дәлме-дәл көшіру
емес, ... ... ... бір ойды ... Егер ... ат, ... тоналарсың дегендерді айтылуынша жазсақ (қоралат па, қоралы ат па,
«төреге ерсең, тоналарсың әлде төре көрсең, тон аларсың» ба?), ... ... ... еді де, ... ... жұмсауға тура келер
еді. Сондай-ақ (бірқанатты гөрдү) дегенді )бір ғана атты ... ... ... деп ... ... ... Сөз ... тіркес шеніндегі
дыбыстардың бір-біріне тигізер позициялық, комбинаторлық әсер-ықпалын
ескермей, ... ... ... ... жазу тексті қиындықсыз,
кедергісіз оқуға ... ... Бұл - ... ... ... фонемалардың «мәнін» сақтап жазу дегенді қалай түсінуге болады?
Фонемалардың әртүрлі позициялық, ... ... ... Ол ... ... ... белгілі бір фонетикалық қоршауда
көрінеді. ... ... сөз ... ... ... ... ... еріндік, езулік дауыстылармен қатар айтылғанда т.б. фонетикалық
жағдайларда тәуелді әр қилы реңктері болады. ... ... ... ... ... ... реңкі болады. Бірак солардың ішінде
фонемалық неғұрлым ... ... реңк те, ... ... ... бүгін, бүгінгі сөздеріндегі [н]-ның ... ... ... ... ... сөзіндегі [н]-ға қарағанда бүгінгі сөзіндегі
[н]-ның дыбыстық қоршауға тәуелділігі әлдеқайда басым [бүгүңгү]. ... ... ... ... ... ... ... көрсетудің
мәні жоқ. Жазуда фонеманың сөзтанымдық қызмет атқаратын негізгі реңкі ғана
белгіленеді. ... ... ... ... жазу ... ... ... фонема - дыбыс - жазу бір-бірімен тығыз байланысты.
Алайда фонемалардың негізгі реңктері мен ... ... ... ... бар. ... тон, төн, таң, тән ... бІрде жуан, бірде
жіңішке реңкте жұмсалып тү_р. Бұл екі ... де ... ... ... Сондықтан -ның негізгі реңкі жуан немесе жіңішке
деу қиын. Осыған байланысты алфавиттегі Т әрпі жуан -ның ... -нің ... деп ...... айту тағы қиын. Сырт қарағанда
мұндағы ... ... реңк ... ... ... бұл екі ... ... бірін қосалқы деуге болады. Оны ... ... ... ... ... ... Емес ... аудиторида түн, түн тәрізді
сөздерді тақтаға жазып, «бұл сөздерде қандай дыбыстар бар?» деген сүрауға
[т], [ұ], [н], [ү] ... бар деп, ... ... ... ... азақ тілінде сөйлеушінің психикасында фонеманың негізгі ... ... [н] ... ... Олай болса, қазақ алфавитіндегі Т әрпі - жуан
[т]-ның өкілі. Сондай -ақ ... реңк ... ... ... ... реңк,
мысалы [т], аздап болса да «күш» салып, сүйемелдеп айтуды қажет етеді.
Бұл жерде алфавиттегі әріптер фонемалардың ... ... ... ... ... келетін мынандай құбылысты байқауға болады. Мысалы,
[қ] мен [к]-бір ғана ... - ... ... ...... реңктері. Олай болса бұлар неге бір ғана әріппен таңбаланбайды
деген заңды сұрау ... ... ... [к] де, [қ] да бір ... ... екені даусыз. Бірақ бұл реңктердің бірі ... ... ... ... ... [к], [қ] реңктерінің, фонемасының [ғ],
[г] реңтерінің, ... ... өзге ... олардың өзіндік
ерекшелігі деуге болады. Жоғарыда аталғандай тәжірибені қайталап, «қүн»күн
деген екі сөзде қандай дыбыстар ... ... [қ], [к], [ұ], [н], [ү] ... дыбыс бар дейді. Сонымен, қазақ графикасында бір фонеманың тепе-тең
реңкі арнайы әріптермен таңбаланады:
[к]-к
Ал қырғыз графикасында мұндай тепе-тең ... ... ... / ... к / г
Фонема реңтерін белгілеу - графика ... ... басы ... Ол ... бір ... ... ... көбейтеді. Алайда бір
фонеманың тепе-тең реңтерін белгіеудің тиімді жақтары бар екендігін ... өзі ... ... Әсіресе жүйесі басқа тілден ана ...... ... ... мен ... еніп ... бұл графикалык тәсілдің артықшылығын айқын сезінуге болады.
Мысалы, егер ... ... ... жеке-жеке таңбаламаған
жағдайда марка, лак, ток, бак т.б. ... ... ... екі ... ... ... [лақ] (лақ]
Тура келеді: марка/ лак/ тоі/
\ [марка] \ [лак] ... т.б. ... ... екі ... оқу ... ... принципке — сөздің әртүрлі оқылмауы дегенге қөайшы келеді.
Қазақ графикасындағы тағы бір шарттылық - белгілі бір әріптің негізгі
қызметіи мен қатар ... ... ... ... ә ... негізгі
қызметі ә фонемасын таңбалау болса, кей позицияда а фонемасын біілдіруі —
оның ... ... ... ... мәрмәр, куә т.б. Бұл сөздердің соңғы
буынындағы дауысты а бірінші буынындағы тіл алды ... ... ... - ... ... ... жалғау арқылы
«тексеруге» болатын дауыстылар (проверяемые гласные). Бұл ... ... ... ... а-ға ... ... ... -күнәға, мәрмарға
-мәрмәрға т.б.
Тіл жұмсау дағдымызда кейбір әріптің қосымша функцияға ие бола бастауы
ықтимал. Мысалы, кейінгі жылдарда араб, ... ... сөз), баб ... ... осы ... жазыла бастады. Шындығында, мұндай ... ... ... ... ... б ... п түрінде игерілуге тиіс.
Бірақ бұл п-ны б әрпімен ... ... ... ... ... ... Баб, ... тәрізді сөздерді б түрінде таңбалау —
оларды баб, жанап т.б. төл тума ... ... ... Осылайша б әрпі
өзінің негізгі қызметі — б фонемасын білдіруімен катар қосымша ... ... п ... ... ... пайда болған. Бүған қарағанда қазақ
графикасының әлі де пайдаланылмаған мүмкіндіктері бар деуге болады. Мысалы,
стиль, ... ... ... ... белгіге аяқталған сөздерге
дауыссыздан басталатын қосымша жалғанғанеда, жіңішкелік белгі жазылып ... ... ... т.б. ... ... ... ... көрсету басы артық информақия (избыточность). Өйткені л-дің
жіңішкелігін қосымшалардың жіңішке вариантта ... ... ... жерде стилге, декабрге, моделгесөздеріндегі жіңішке л, р дыбыстарын л,
р Түрінде жуандатып оқу каупі жоқ. ... ... ... ... информақияның артықтығын көрсетеді.
Қазақ тіліндегі гемината дыбыстардың арнайы графикалық ... ... ... ... ... мүдде, ләззат, жаннат, оппа, күллі, әмме,
ыссы т.б. Мұндай жүйеге қарағанда, небары үш түбір сөзде ғана ашшы
ащы, кешше кеще, ... түщы ... ... ... щ әрпімен таңбалау
да басы артық информация.
Қосар дыбыстарға аяқталған сөздерге (орыс тілінен ... ... ... соңы ... ... ... түсіріп жазу -қазақ
графиткасындағы шарттылықтың бірі. Мысалы: ... ... ... т.б. ... баспасөз беттерінде бұлай жазудың
дұрыстығына күмәнмен қарайтын пікірлер де бар. Алайда қосар дауыссыздың
бірін ... ... ... ... ... ... де бар.
Алайда қосар дауыссыздың бірін түсірмей жазудың ... бар. ... ... класс, ватт, т.б. сөөздерді, олар ... ... ... 3 ... ... таңблауға тура келер еді. Мысалы:
гарммен, классыз, ваттты т.б. Грамм, ... ... ... ... ... жиі ... тіпті екі сөөйлекмнің бірінде дерлік
қайталанып отыратындығын еске ... ... тек ... ... ... ... ... қолайсыз күй кешер еді.
Жазудағы фонемалық принцип бойынша әр фонеманың ... ... ... ... ... ... әр фонеманың дербес таңбасы бар, яғни
бір әріп бір фонеманы білдіреді деуге болады. Бірақ бұл - ... ... ... ... құрамын түгерлдей дербес әріптермен таңбалау шарт
деген сөз емес. Сөздің фонемалық құрамынанн әріптердің Тұрлі ... да ... ... ... бір әріп бірнеше фонеманың тіркесін
білдіреді. Ондай әріптерді көп кызметті (полифункқиялы) әріптер депи айтуға
болады. Қазақ ... и ... ... ... қарағанда 8 қызметі
бар. Кейбір әрітердің көп қызметтілігі нәтижесінде қазақ текстеріндегі ... ... екі ... ... ... ... диқан-5 таңба;
дыйқан- 6 таңба; себу-4 таңба, себүу - 5 ... лақ-3 ... ... ... - 3 ... ... таңба. әрине бұл тәсілдің осындай жетістігімен қатар
кемшін жақтары бар.
1. Мектептегі оқыту ісінде сиыр, суат тәрізді сөздердің буын ... ою, қою, ... т.б. ... морфологиялық ... ... ... ... ... сөздің түбірі о-, ал -ю
қосымша деп түсінеді. Мұндай кемшіліктің орыс ... ... ... жүр. ... слоговые написания ... ... ... ... в школе. Особого внимания и
изучения требуют случай, когда буквы я, ю, е, ё, и ... ... йа, йу, йә, ... и при әтом йот ... в иную ... ... гласный. Например, в формах сарая, сараю и т.д. оказываются
затемненным корен сарай, так как на ... ... ... -я, -ю,
и.т.д. между тем в буквах я, ю «прячется» и корневой звук йот; окончаниями,
т.е. изменяемой конечной частьюю слова, здесь ... лишь ... -а, ... ... ... ... .
2. Мына тәрізді үш-төрт сөзді екі ... ... ... ... ... ... / [шұу] /

\
жері деуге болады: жетісу

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 119 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Сөз тіркесі56 бет
Бастауыш мектептерде дамыта оқыту технологиясын сөз тіркесінде қалыптастыру47 бет
Кекілбаев, Әбіш11 бет
Сөйлем мүшелеріндегі бастауыш пен баяндауыштың рөлі9 бет
Диалектілік сөз тіркесі47 бет
Орта ғасыр жазба ескерткіштеріндегі есімді тіркестердің жасалуы («Мұқаддимат әл Әдаб», XIV ғасыр)35 бет
С. аманжоловтың синтаксис саласына қатысты зерттеулері28 бет
Сөз тіркесі және ондағы өзгерістерді үйрету жолдары29 бет
Сөз тіркесінің зерттелуі7 бет
Сөз тіркесінің түрлері, топтастыруы28 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь