Бастауыш сынып оқулықтарының лексикалық қорын анықтау

Кіріспе
1. Тарау . Бастауыш сынып оқулықтарының лексикалық қорын
анықтау 9
1.1 Бастауыш сынып оқулықтарының лексикалық жүйесін зерттеуде статистикалық әдістерді қолдану 18
1.2 Оқулық мәтіндерінің жиілік құрылымының ерекшеліктері 30

2. Тарау Бастауыш сынып оқушыларының тілдік корын дамыту .
2.1 Оқулық мәтіндеріндегі лексикалык жүйені реттеудің кейбір мәселелері 48
2.2 Бастауыш сынып оқулықтарының лексикалық минимумы 63
3. Қорытынды 65
Пайдаланылған эдебиеттер тізімі 6
Соңғы жылдары тілдік құбылыстарды сандық және сапалық жақтан анықтауда зерттеліп отырған материалдың бслгілі бір ықтимал статистикалық зандылықтарын ашуға мүмкіндік беретін лингвостатистикалық әдіс-тәсілдер қолданылуда (Қ.Бектаев, А.Жұбанов, Ә.Ахабаев, Қ.Молдабек т.б.). Бұл тәсілдерді әсіресе бастауыш сынып оқулықтары (БСО) тілінің лексикасы мен морфологиясына қолданып (Қ.Молдабек), ондағы сандық және сапалық ерекшеліктерді айқындау, зерттеу нәтижелеріне сүйене отырып, сөздердің қолданылымындағы кейбір тіл заңдылықтарын түсіндіру жалпы тіл білімінде ерекше маңызға ие болып отыр.
1950 жылдардағы оқулық мәтіндерін
зерттеу нысанасы ретінде алу себебіміз - белгілі бір мақсатқа орай Қ.Молдабек 70 жылдардағы БСО мәтіндерін, Қ.Мамаев 90 жылдарды, ал М.Ермекбаев 2000 жылдардағы БСО мәтіндері бойынша зерттеу жүргізіп келеді. Зерттеу бағытындағы орынды дәстүр жалғастығын құптай отырып, осы оқулықтардың құрастырылуы белгілі бір жүйегс түсіп, балалардың жас срекшеліктеріне қарай білім мазмұны сұрыптала бастаған 50 жылдарға соқпай өту мүмкін емес. Сондықтан да оқулықтар тілі жайында сөз қөзғағанда, алдымен осы оқулықтардың құрастырылу, зерттелу тарихына қатысты материалдардан бастағанды жөн санаймыз.
1. Ө.Айтбаев «Қазақ терминологиясының мәселелері» Алматы-1978.
2. X. Арғынов «Қазақ тілі методикасы» «Мектеп» баспасы - 1974.
3. Ш. Әуелбаев «Бастауыш кластарда қазақтілін оқыту методикасы» Алматы «Мектеп» 1987.
4. М.Балақаев., М.Томанов «Қазақ тілінің стилистикасы» Алматы-1966ж.
5. Гриберг Дж Квантативный подход к морфологической типологии языков. В. Кн: Новое в лингвистике. Вып., З.М., 1963.
6. Ермоленко Г.В., Могилевский Р.И. Учебное пособие по
лингвистической статистике. Самарканд, 1979- 101 с.
7. Джунбанов А.Х. Квантативная структура казахского текста. Алма-
Ата, Нука, 1987-145с.
8. Ш.Ш. Жалшаханов «Тіл білімініңтарихы» Қарағанды -1999.
9. Т. Сайрамбаев «Сөз тіркесі мен жай сөйлем синтаксисі» Алматы «Рауан» 1991ж.
10. Қ. Молдабек., М. Ермекбаев., Ы. Балқыбекова., Н. Көшекбай
«Қазақ тілі» Шымкент 2002ж.
11. Мамаев К.С. К вопросу о сөздании компьютерного фонда
казахского языка. - В. сб.: Материалы Международной Конференции «Центральная Азия - без границ для языков и
култьтур» часть II. Шымкент, 1995 с. 75-76.
12. Мамаев Қ.С. 1992-1995ж. Бастауыш класс оқулықтары текстінің алфавитті-жиілік сөздігі. - В сб. «Компьютерный фонд терминов
тюркских языков». Часть II. Туркестан - Шымкент, 1995, с. 195-242.
13. А. Құдайбергенұлы «Қазақ тілінің стилистикасы». Алматы «Қазақ
университеті» 2004. 172-184 б.
14. . НұржановаЖ. Қазақ тілін тиімді оқыту жолдары. Алматы «Ғылым» 2001 ж. 129 6. §15. Майғаранова Ш. Мектеп оқушыларын рухани дамыту мәселелері. Алматы «Рауан » 2002
15. Гринберг Дж. Квантативный подход к морфологической типологии языков. В кн.: Новое в лингвистике. Вып. 3. М., 1963.
16. Джубанов А.Х. Квантативная структура казахского текста. Алма-Ата, Наука, 1987, -145 с.
17.Ермоленко Г. В., Могилевский Р.И. Учебное пособие по лингвистической статистике. Самаркаид, 1979. —101 с.
18. Кушниренко А.Г. Информатика мен есептеуіш техника негіздері/ Орта оқу
орындарына арналған байқау оқулыпл. - Алматы: Рауан, 1992, 224 бет, ил.
19. Қазақ терминологиясының мәселелері. —Алматы: Ғылым, 1986, 168 б.
20. Қазақ тілінің орфографиялық сөздігі: 49000 сөз. Қазақ ССР Ғылым акад. Тіл
білімі институты. -Өңд., толықт., 3-бас. — Алматы: Қазақстан, 1988. -400 бет.
22. Мамаев К.С. К вопросу о сөздании компьютерного фонда казахского языка.- В сб.: Материалы Международной Конференции "Центральная Азия без границ для языков и культур". Часть II. Шымкент, 1995, с. 75-76.
23. Мамаев Қ.С. 1992-1995 ж. Бастауыш класс оқулықтары тексінің алфавитті-
жиілік сөздігі. — В сб.: "Компьютерный фонд терминов тюркских языков".
Часть II. Туркестан-Шымкент, 1995, с. 195-242.
24. Мамаев Қ.С. Қазақ математикалык терминдерінің кейбір мәселелері. Там же. с. 85-87.
25. Молдабеков К. Лингвистическое исследования казахских текстов для младших школьников (на материале текстов учебников начальных классов литературы для детей).
26. Пиотровский Р.Г. Текст, машина, человек. Л., 1975.- 327 с.
27. Пиотровский Р.Г., Бсктаев К.Б., Пиотровская А.А. Математическая лингвистика. М.: Высшая школа, 1977.-382 с.
28. Словарь языка Пушкина. Т. І-ІУ. М.: 1956, 1957, 1959, 1961.
29. Севортян Э.В. Этимологичсский словарь тюркских языков. —М.: Наука, 1978.
30. Штейнфельдт Э.А. Частотный словарь современного русского литературного языка. Таллин, 1963. —316 с.
        
        Мазмұны
Кіріспе
1. Тарау . Бастауыш сынып оқулықтарының лексикалық қорын
анықтау 9
1. Бастауыш сынып оқулықтарының лексикалық жүйесін зерттеуде
статистикалық ... ... ... ... ... жиілік құрылымының ерекшеліктері 30
2. Тарау Бастауыш сынып оқушыларының ... ... ... .
1. ... мәтіндеріндегі лексикалык жүйені реттеудің кейбір
мәселелері 48
2. ... ... ... ... ... ... Қорытынды 65
Пайдаланылған эдебиеттер тізімі 6
КІРІСПЕ
Соңғы жылдары тілдік құбылыстарды ... және ... ... ... ... материалдың бслгілі бір ықтимал статистикалық
зандылықтарын ашуға мүмкіндік беретін ... ... ... А.Жұбанов, Ә.Ахабаев, Қ.Молдабек т.б.). Бұл
тәсілдерді әсіресе бастауыш сынып оқулықтары (БСО) тілінің ... ... ... (Қ.Молдабек), ондағы сандық және сапалық
ерекшеліктерді айқындау, зерттеу нәтижелеріне ... ... ... ... тіл заңдылықтарын түсіндіру жалпы тіл білімінде
ерекше маңызға ие болып отыр.
1950 жылдардағы ... ... ... ... алу ... - белгілі бір мақсатқа орай
Қ.Молдабек 70 жылдардағы БСО ... ... 90 ... ... 2000 ... БСО мәтіндері бойынша зерттеу жүргізіп келеді.
Зерттеу бағытындағы орынды дәстүр жалғастығын ... ... ... ... белгілі бір жүйегс түсіп, балалардың жас
срекшеліктеріне қарай білім мазмұны сұрыптала ... 50 ... ... ... ... ... да ... тілі жайында сөз ... осы ... ... зерттелу тарихына қатысты
материалдардан бастағанды жөн санаймыз.
Лингвостатистикалық әдістер ... ... ... ... гөрі оларды топтастырып, белгілі бір ... ... ... дедуктивтік ... ... ... Осы ... XX ... соңында түрлі жастағы балалар
тілін статистикалық ... ... ... ... ... ... ... М.Р.Львов т.б.). Баланың
ана тілді ... оның ... ... ... ... бұл ... тілді үйренудің балалық кезеңі біртіндеп оны мектепте
оқытып-үйретудің жүйелі ... ... Осы ... ... ... ... көзі ретіндегі оқулықтарды лингвостатистикалық ... бірі ... 70 ж. БСО ... мен ... (БӘ) мәтіндеріндегі сөз қолданыстарды қарастырса, Қ.Мамаев 90 ж.
БСО мәтіндері деп сөз формалары мен сөз ... ... ... ... тілдік заңдылықтарды ашуға тырысты. Соңғы жылдары
"Атамұра" баспасынан ... БСО ... ... М.Ермекбаев
оқулықтардағы сирек қолданылган сөздерді анықтап, олардың ... ... ... ... ... оны ... жолдарын қарастырды.
Біздің зерттеу нысанымыз ретіндеғі 50 жылдардағы БСО ... ... ... ... ... ... - осы ... негізінде әрбір 20 жыл аралығындагы БСО
мәтіндеріндегі сөздік қорды анықтап, олардың өсу ... ашу. Бұл ... ... ... ... ... ... кеңінен іске қосылып отырған біздің
дәуірімізде "адамзаттың жасаған рухани-мәдени құндылықтары мен ... ... ... ... ... жеткізудің қолайлы құралы" [1,8]
оқулықтардың лингвистикалық, стильдік ... ... жәнс ... ... ... лингвостатистикалық әдіс-тәсілдердің айрықша
маңызы бар. Өйткені оқулық жасайтын басты құрал оның ... ... ... ... жас ... ... ... жагынан
мақсатқа сай бөлінуі мен грамматикалық жағынан толыктығын арнайы зерттеу -
бүгінгі таңдағы оқулық ... ... ... ... ... ... БСО ... зерттеу нысаны ретінде алу мақсаты
тарихи себептерге де ... ... ... ... ... А.Байтұрсынов пен М.Дулатовтардың жазған оқулықтарынан бергі
ксзеңдс қалыптасып кслс жатқан ... 1918 ... ... ұлттардың
мектептері туралы" қаулы бұзып жіберді. Таптық көзқарасты басшылыққа алған
ұлтсыздық бағытындағы бір ... ... ... ... мен оқу ... басшылыққа алынды. Әсіресе "халық
жауларын" талқандау секілді әйгілі нәубет жылдары ұлтымыздың ... ... ... ... жазу ісі іркіліске ұшырады[1,22].Сондықтан
да БСО мәтіндерін зерттеу жайынджаңағы мәселеде алдымен ... ... ... сай, оқушылардың жас срекшелігіне байланысты
белгілі бір ғылым негіздерін игерту мазмұнында құрастырылуының бастамасы
осы 50 жылдар ... деп * ... Сөз ... ... ... лексикасы мен морфологиясында бслгші бір дәуірлік сипатқа
тән ... ... мен ... қолданыстардың болуы заңды. Зерттеу
мақсаты осы талаптардан туындап отыр. Бұл ... қоса ... ... ... ... ... секілді теориялық мәселелер
де зерттеуіміздің басты мақсатының бірінен саналады. Сонымен бірғе 50
жылдардағы оқулықтар ... ... ... ... ... ... 1970-1980 жылдардағы БСО мәтіндерінің лексикасымен
салыстыру нәтижесінде олардағы айырмашылықтарды ашу және ... ... тән ... ... өсу ... анықтау да - зерттеу
мақсатымыздың негізгі бағыттарының бірі.
Балаларға арналған 50 ... ... ... ... ... жәнс оны ... ... оқулықтармен салыстыру нәтижесіндс тұңғыш рст ... ... ... ... бала тілінің сөздік
қоры мен құрамының нсгіздеріне талдау жасалынды.
Зерттеу тақырыбы ... ... ... ... ... және ... барысында мынадай ғылыми нәтижелер алынды:
лингвостатистикалық әдіспен зерттеліп, олардың лексикалық қоры
анықталды;
- ... ... ... ... алу ... және ... ... сөздердің лингвостатистикалық
сипаттамасы берілді;
- БСО ... ... ... ... ... ... лексика-грамматикалық құрылымы анықталды;
50 жылдардағы оқулықтардың лексикасын 1970-2000 жылдардағы
оқулықгармен салыстыру ... ... 20 жыл ... ... қорының өсу динамикасы анықталды;
оқулықтар мәтіндеріндегі сирек кездесетін сөздерді негізге ала
отырып, оқушының тіл байлығын ... ... ... жаңа ... ие ... ... ... құрастыруда
кеңінен қамтылу мүмкіндігі статистикалық ... ... ... ... нәтижесінде оқулықтардағы сөздік
қордың мәтін көлемінс тәуелді екендігі ... ... ... ... ... ... ... байланысы эксперименттік және салыстырмалы
әдістер арқылы дәлелденді.
тандама көлемінің өсуіне қарай, сирек қолданылатын сөздер саны
азая түскеніне 1950-2000 ж.ж. БСО ... ... ... кез ... ... сипаттағы айырмашылықтар тіддің морфологиялық
құрылымына да байланысты: тілдс неғұрлым аналитикалық ... ... ... соғұрлым сөздердің орташа қайталануы
да өсе түсетіні түрлі құрылымдағы ... ... ... ... тұрғыда зерттеу мәтіндердің
сөзбен қамтылуындағы айырмашылық тілдің типтік белгілеріне ... ... ... мен ... ерекшеліктеріне байланысты
болатындыгын көрсетеді;
сөз таптарының қолданылымы бойынша салыстырылған ... ... ... анықтауға болады. Мәтіндердің
кейбір сапалары осы шамаларға байланысты;
әрбір кезең ... ... ... ... ... ... зерттеу ... ... ... өсу ... ... оқулық
мәтіндеріндегі сөз қолданыстарды анықтау әрбір сынып
бойынша меңгерілуге тиісті материал колемінің жаңа қолданыстармсн
толығып ... ... ... ... ... ... және статистикалық зерттеулер
жүргізуге қажетті ... ... ... БСО ... ... ... құрылымы анықгалып, жиілік сөздіктсрі алынды. Бұл
қолданбалы тіл ... ... ... ... компьютермен тіл үйренушілерге өзіндік үлес қосары анық.
Зерттеу ... ... ... мен ... сөздіктерді мектепте
оқушылардың сөздік қорын молайту және ана тілімізді меңгерту мәселелерінде
пайдалануға болады.
Соңғы 50 жыл аралығындағы ... ... ... ... ... сөздердің қолданымы көрсетілді. Бұл тұрғыда ... тіл ... да ... ... бола алады.
Зерттсу жұмысының ұсынған теориялық ... мсн ... БСО ... ... ... ... ... лексикалық байлығы мен ондағы сөз қолданыстар
негізіндс тіл табиғаты жөніндсгі теориялық мәселелерді қарастыруда;
- мәтін мазмұнын ... ... ... ... бала тіліндегі қолданымы ескерілгсн оқулықтардың жиі және
сирек қолданыстағы сөздермен қамтылуын реттестіру мәселелерінде
пайдалануға болады.
Зерттеу жұмысының нсгізгі ... мен ... ... ... 20 ... түрінде жарыкқ көріп, 4-уі халықаралық
конференция материалдарында баяндалды. Атап айтқанда ... Азия - тіл ... ... ... ... ... компыотерлік қоры"
халықаралык конференциялар (Шымкент, 1995 ж.); ... ... 10 ... ... ... мәселелері және діннің
қазіргі қоғамдағы орны' агты ғылыми-практикалық конференция (Шымкент, 2001
ж.); ф.ғ.д., профессор М. Оразовтың 60 жылдығына ... ... ... пәндер" атгы халықаралық ғылыми-теориялық конференция (Шымкент,
2002 ж.). Диссертация тақырыбы бойынша 1 жиілік сөздік, 2 оқу-әдістемелік
құрал ... ... ... ... 50 ... ... ... Алынған нәтижелср 1970-2000 жылдардағы БСО мәтіндсрін БӘ
мәтіндеріне жүргізілгсн лингвостатистикалық ... ... ... 20 жыл ... лексика-грамматикалық ерекшеліктер
айқындалды.
Зерттеу нысанасы 50 жылдардағы БСО мәтіндсрінің лексикасы мен
морфологиясының лингвостатистикалық ... ... ... ... ... жәнс ... лексика-
грамматикалық талдау жасау, дәстүрлі салыстырмалы—сипаттама, эксперименттік
әдістер қолданылды.
БАСТАУЫШ ... ... ... АНЫҚТАУ
Тілді, оның дамуы мен жеке адамның қалыптасуындағы ролін зерттеу ... ... ... ... ... ... ... маңызға ие
болып отырган ғылымның басты мәселесінс айналды [2,35]. Ал танымдық қызмет
баланың өзін көрмеген ортамен қарым-қатынас жасауы, яғни ... ... мен ... ... берілуі процесінде
қалыптасады. Балғын шақтан есейіп, сресектер қатарына өту ... ... ... негізгі бір формасы - өзара сөйлссу, пікірлесу
арқылы өзгелердің іс-тәжірибесін бойына сіңіру болып табылады [2,36]. Жеке
адамнын қалыптасып, дамуындағы ... ... ... ... сөйлесу
қызметін зерттеу ғылымның басты міндеттерінің бірі болып отыр.
Заттар мен құбылыстарды және олардың арасындағы ... мен ... атау және ... барысында ересектер баланың өз бетінше
қалыптасатын таным-түсінігінен гөрі ... әрі ... ... ... ес, ... ... пен ... секілді барлық жоғары
психикалық процестер таным әрекетінің формалары ретінде өзара ... ... да, ... ... ғана бала тілі ... ... қызметінің психологиялық
формасына көшеді. Алғашқы кездегі жоғары психологиялық қызмет екі ... ... ... ... ... ... бір адам ... арнайы тітіркендіргіштер арқылы, әсіресе сөйлеу арқылы реттеп
отырады.
Өз зерттеулеріі: ғылыми тұрғыда негіздей отырын, бала тілін зерттеуге
алғаш ден қойған психологтар ... 40 ... ... ... даму
тсориясының негізін қалаушылардың бірі болды.
Р.Якобсонның болжамы бойынша, балада алғашқы фонологиялық дағдылардың
қалыптасуы алғашқы он-он екі айлык кезеңде басталады. Яғни, бұл ... ... өзін ... ... үл-кендерге тән тілдің бастапқы
бастапқы негізі болып табылады [3,3)2].
Кейбір теорстиктер (Р.Якобсон 1969; ... 1971) ... ... ... механизмнің, яғни сөйлеу қабілетінің дамуына немесе оның жан-жақты
дамуының бір бөлшегі ... ... , енді ... ... ... 1969) бала ... ... оның. өзін қоршаған ортамен қарым-қатынас
жасауына байланысты қалыптасатындығын дәлелдеуге тырысады. ... бала ... ... ... ... ... ... бастайды, яғни СГ, ГС немесе СГС формасындағы буындардан ол өз
бетінше ... ... ... ... ... ... балаларға өзіндік сөйлеу әрексті тән. ... ... ... ... ... ... ... баланың сөйлеу әрекеті бірден пайда болады. Өз тіліндегі сөздік
қорға қанағаттанбаған екі жасар бүлдіршін өзінше ... ... ... ... Ол ... тск өзінің айналасындағы азғана ортаға түсінікті
болады [4,284].
Бұл ... ... ... ... ... қажырлы
еңбегінің нәтижесінде (Ф.И.Фрадкина, Т.Е.Конникова, ... ... ... ... ... жаңа ... үйрену,
тілінің дамуындағы бірден-бір қажетті нәрсе - үлкендерге еліктеу, олардың
айтқанын қайталауға үмтылу екендігі айтылған.
Үлкендермен ... ... ... ... тез ... Оның түсінетін
және айта білстін сөздік қорының дамуы үлкендермен және өзін ... ... ... ... Ол ... ... ... өз
ойын жеткізгісі келуі т.б. мүмкін. ... ... ... жауап
берумсн қатар, өзі де сұрақ қоя ... Ол ... ... не? ... ... ... ... арқылы үлкендсрдің өзіне назар
аударуына жағдай ... ... ... ... ... алу ... бала
әрбір заттың, нәрсенің өзіне тән атауы бар екендігін пайымдайды. 1 жыл 8 ... ... ... ... қоры ... ... Егер 1,5 ... баланың
сөздік қоры 18-25-тен аспаса, 3 жастан кейін ол 1000-1200 сөзге жетеді.
Мұның ішіндс ... ... ... ... зат ... (60%), етістіктер (25-
27%), сын есімдер (10-12% ) ... ... ... А.М.Гвоздев секілді зерттеушілердің ... 1 жыл 6 ... 2 жыл 6 айға ... жас кезеңінде баланың сөздік
қорындағы зат есімдер саны 4 есе. етістіктер 8 есе, сын ... 5-6 ... ... ... жоғарыда аталған ғалымдар ... ... ... ... ... балалардың өзіндік
ерекшеліктері мен сөздерді қабылдау және қолдану ерекшеліктеріне дс баса
назар ... [4,285]. Ал ... ... ... формаларды, яғни
сөйлемдегі сөздердің өзара ... ... ... ... стереотиптің калыптасу заңдылығы негізінде жүзеге асады.
Әртүрлі заттар мен ... ... ... қатынастарды
білдіретін грамматикалық ... ... ... ... ... қайталау барысында қалыптасады" әрі жетіліп отырады. ... ... ... ... баланың жалпы дамуымен де (ақыл-ой қызметінің
кеңеюі, өз бетінше ізденістері) ... ... ... да ... жасау барысында баланың мазмұнды өмір сүріп, ... ... ... ... жасауы оның тілінің дамуына
ыкпал етеді. ... ... қоры ... ... ... формаларды
меңгеруі жетіле түссді [4,286].
Соңғы жылдардағы көптеген зерттеулерге сүйенсек (Д.Мак Нсйл ... 1969; ... 1971 т.б.), бала ... ... ... ... пікірлері бір бағытқа келіп саяды: бала ... жагы ... ... ... ... ... үрдіс. Бала
тілінің грамматикалық жағынан дамып, жетіліп отыруы ересектердің тіліне
қатысты болғанымен, оған тәуелді емес. Ядешконың ... ... ... қоры жинақгалумен бірге, оларда белгілі бір қателіктер жүйесі де
пайда болады. Сөздермен ... ... ... ... бала өз
бетімен сөйлем құрастыра бастайды. Олар ... ... ... ... ... жіктеу есімдіктерін 3 жақпен алмастырады.
Әсіресе, олар ... ... ... жиі ... кетеді[5,61-62].
Сөйлеу қызметі өзара байланысты екі формада көрінеді:
1) пікірлесінің сөзін түсініп тындау, 2) өз ... Бұл ... өз ... ... ... түсінуі жедел түрдс дамиды. Дауыстап сөйлеу
негізіндс проблемалық жағдайлар тугызуға ... ... ... [4,300]. ... ... ... ... баланың психикалық дамуында оның алдыңғы ұрпаққа
жинақталған қоғамдық тәжірибе негіздерін игеруі үлксн роль атқарады. Бұл
процесс қоршаған ортамен ... және ... ... ... жасау
нәтижесінде іске асады. Баланың қоршаған ортамен байланысы оның
үлкендермен ... ... ... болады. Сондықтан да "іс-
әрекеттің субъектісі жеке бала ғана ... ... ... ... яғни ... ... бала ... табылады" [6, 9].
Анық дәлелденген нәрсе — өмірінің алғашқы күндерінен бастап-ақ бала
үйренуге қабілетті болып ... ... ... адам сресек кездегіге
қарағанда жас ксзінде тез қабылдайды.
Таным қызметінің қалыптасу ... ... ... ... ойлау мен сөйлеудің қатысы, балалар ойлауының негізі - ... бала ... даму ... ... жалпылаушы процесі
қарастырылуы тиіс.
А.С.Выготскийдің пікірінше, баланың білім мазмұнының қалыптасу процесі
оның мінез-құлқы және ақыл-ойы дамуының ... ... ... ... арқылы іске асады. Баланың қоршаған ортамен, адамдармен қарым-
қатынасы әсерінде қалыптасқан таным-түсінігі ... ... ... [7,28]. ... бала алғашқыда өзгс адамдардың іс-әрекетін
үйлестіруші, реттеуші ... ... ... ... ... де іс-
әрекетін басқаруды үйренеді. Олай болса, срікті ... ... ... адамдардың өзара сөйлесуінде жатыр. Ал сөйлесу өз іс-әрекеттерін
басқара білу механизмінің негізін құрайды.
Баланың сөйлей ... ... ... ... - оның дамуының
бастапқы кезіндегі басты нәрсе. Ол үлкендердің сейлеген сөздерінен бірнсше
мәртс ... ... ... түсінс бастайды. Сөйтіп ол бер, мә,
кел т.б. сөздсрге түсінетін сияқты көрінеді. ... ... [2; 6-13], скі ... ... бала тілі күрт ... ... ... бала, яғни 6-7 жасар бала 3,5-4 мыңға жуық сөз біледі екен. Демек,
ол тілдің ... ... ... ... Олай ... өз ... ... өз ойын өзгеге түсіндіре, жсткізе алады [2; 6-13].
Зерттеулер көрсеткендей [2,35-38; 6,9-12; 7,28; 8,20; 9,9], ... ... ... ... ерекшеліктерді жас баланың естіп
қабылдауынан гөрі, сол заттарды көріп, қолмен ұстап барып, ... 10-12 есе ... іске ... да, бала ... ұзақ сақталады.
Жалпылама "сөзге" қарағаңда, балаға сол зат, белгі, құбылысты көрсету,
оларды ... ... ... ... ... тез қабылданады. Сөз
жалпылама ұғым болғандықтан, бала тсз арада өзі қабылдаган сөздсрді белгілі
бір топтарға бөле отырып ... ... ... биік, үшбұрыш, ащы
т.б.). Баланың өз бстіншс меңгеруі алғашқыда әрине, қателесусіз жүрмейді.
Табиғаттағы зат пен ... ... ... ... ... сан т.б.) сөзімдік қабылдауга негізделеді де, балаға көрінбейтін
болғандықтан, ол нәрселер мсн байланыстарды ... ... ... [2; 6-8]. ... ... ... жәме тілдс қолдану баланың
ойлау қабілетін дамытады. Сол ... ... ... ... күйін
білдіретін сөздер де балаға түсінікті бола бастайды да, балада да эстетика,
адамгершілік туралы алғашқы түсінік қалыптасады.
Балада алғашқы кездс өз ... ... көру ... ... ... ... яғни сөз арқылы жүзеге асады. Алғашқыда ол зат
пен құбылыстың аттары ... ал ... ... есімдіктері арқылы, содан
соң өзін басқа балалармен салыстыру арқылы жақсы және ... ... ... [9-10]. ... ... ... ... бала ертегі, өлен
тындауға, ән салуға, мәнерлі дс мәнді сөйлесуге бейімделе бастайды.
Демек, баланың ... даму ... оның ... және
физикалық дамуы мен ойлау бслсенділігі үлкендердің жүйелі ... ... ... ... ... ... есту ... бұл
жаста бала психикасында үлксн өзгсрістер байқалады. Ол өзін қоршаған ... ... ғана ... онда өзі ... де. Ол ... әзі көрғен
құбылыстарды, үлкендердің сөздері мен іс-орекеттерін ойын ... ... ... ... бастайды.
Дұрыс ұйымдастырылған ойындарда балаларда жақсы дағдылар қалыптаса
бастайды, яғни ойын - ойды дұрыс дамытады. Тск ... ... ... және ... ... ғана ... ... болады.
Н.А.Менчинскаяның пікірінше, "таным, танымның қалыптасуы өзара байланысты
скі процестен тұрады: білімді игеру және оны ... ... ... ... ... ... ... бірінші сигналдарға
қарағанда жетскші орында болады, екінші сигналдар оган қызмет етеді. Ал
сөздік қоры мен ойлау ... ... ... балалардың сөздік қоры, сөз
байланыстары тек белгілі бір ғана бағытта болады да, әр түрлі ... ... ... ... бір ... ... Психикалық
процестердің дамуындагы сөйлеудің (тілдің) ролі жайындағы келесі
зерттеулер бұл ... ... ... ... ... ... ... әкеледі [2,38].
Жоғарыда айтылғандардан шығатын қорытынды: балалар тілінің дамуы мен
қалыптасуын зерттеу балалар ... мси ... ... ғана ... ... ... тілдің табиғаты жөніндегі аса
маңызды теориялық мәселелерді талдау, зерттеу ... да ... ... бұл зерттеулср балалар тілі онтогенезін, ол арқылы тілдің
лсксикалық. грамматикалық категорияларының фнлогенезін, оның ... және ... ... ... ... аса маңызды роль
атқарады [9,9; 10,19-25].
XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың ... ... ... ... ... мен ... ... назарын өзіне аударды, ... ... ... ... ... жиілік сөздіктер пайда
болды [ 11,225].
Батыс Еуропа ... тән ... ... қалыптасу процесін туа пайда болатын құрылымға жатқызатын
көзқарастарга қарсы шыға отырып, ... ... ... мен ... ... лингвоментальдық құрылымдар баланың ... ... яғни ... ... ... екендігін көрсетті [12,113].
Адамның сөйлеу әрекеті, оның құрылымдық-типологиялық ерекшеліктсрі
жоғары лингвистикалық ... ... ... семантика-
синтаксистік ерекшсліктер нәтижесінде қалыптасады.
Элькониннің пікірінше, бала қызметінің барлық жағы мазмұны, формасы
бойынша қоғамға байланысты, ... бала өз ... ... ... қоғамдық дене болып табылады. Оның адамзатқа тән ... ... ... байланысты болады [13,9]. Баланың сөздік қоры сыртқы
жағдайлармен, динамикалық әрекетпен ... ... жеке ... ... және өзге ... ... ... оның өз
жолдастарынан көргендері мен алган ... айту үшін ... ... айту ... ... ... қоса ... өзара
байланысуы, бір нәрсегс баға беру, бұйыру т.б. формасында да ... ... ... ... Мүның барлыгы балалардың ... ... мен ... ... интенсивті меңгеруіне әкеледі де, олардың сөзі бір-
бірімен байланысты, жүйелі бола ... [5,96]. ... ... ... ... ... жоспарлау мен бағыттау, реттеуге
негізделген сөйлеудің жаңаша ... ... [15,31]. ... да ауызша тілді меңгерудің жүйесіз түрінен мектепте морфология
мен лексиканы үйретудің жүйелі тәсілдеріне көшу үшін ... ... ... ... ... жиі және ... ... мәнгс ие сөздерді сұрыптап ала білудің айрықша маңызы бар [14,39]. Бул
мақсаттарды шсшу үшін, алдын-ала 6-10 жас ... ... ... мен морфологиясын, сонымсн қатар балалар тілі дамуының көзі болып
табылатын балаларға ... ... мен ... ... әдіспен зерттеу қажет [16; 17].
Тілдің синтаксисі мен семантикасына квантитативтік әдістер қолдануда
көптеген қиындықгар бар: біріншіден, өте ... ... сөз, ... ... ... ... ... сөз тіркестерін
қарастыруда жекелеген киындықтар туындамай қоймайды [16,9].
Сондыктан да зерттеуімізде негізінен ... ... ... ... ... токталмақпыз. Балалар тілінде олардың
танымдық, ойлау ... ... ... ... ... ... атауыш сөздер мен тұрақты тіркестер айрықша маңызға ис болса, зат
есімдер өзге грамматикалық категорияларға қарағанда ерекше қызмет атқарады
[17,17]. Осыдан ... ... ... ... ... объектісі
ретінде қарастырылуы ерекше маңызды екендігі шығады. Себебі, балалар онда
"сөйлеудің сөз бен сойлемнен, ... ... пен ... тұратындығын оқып-
үйренеді [18,191].
Осыларды нақтылы айқындау үшін балалар тілін квантитативтік әдіспен
зерттеу - олардың лексика-грамматикалык срекшеліктерін ашуда, сонымен ... ... беру ... ... ... тиісті материалдың сандык жоне
сапалық ерекшеліктерін анықтай отырып, ... ... ... ... псн ... ... ... салыстыру арқылы тілді
меңгертудің кейбір тиімді әдіс-тәсілдерін қолдануда аса маңызды. Бұл орайда
алдымсн ... ... ... БСО ... құрастырылу,
зерттелу тарихына тоқтала ксткен жөн. Қазақ тіл білімі тілді оқу пәні
рстіндс ... оган ... ... мсн оқу құралдарын жазудан
басталады.
Қазақ тілінде оқытатын мектеп ... ... жазу ісі XX ... 10-15 ... ... ... ... түсті. Бұл кезде қазақ
зиялыларының әмбебап дарынды және ... ... ... ... ... сді. ... алғашқы қадамдарын мұғалімдіктел
бастаған, ағарту ісіне өте бейім кісілер-тін. Олар ... ... ... жас ... ... оларға жаңаша білім, тәрбие
беретін ұлттық мектеппен байланыстыра қарастырды. Батыс Еуропаның қайта
өрлеу дәуірін еске ... ... ... ояну ... ... ... ... Ахмет Байтұрсынов болды. Терең де ауқымды ойлайтын
бұл көреген кісі Абай "шөлдеген" төте ... жол ... ... орыс ... ... ... ... келген жазуды", яғни
ділімізге жақын жазуды реформалады. Оның емлесін - ... жазу ... ... ... оқып, жазуға кең жол ашқан араб алфавиті негізіндегі
төл жазуымыз дүниеге ... ... ... - оқу таза ана ... жүрстін ұлттык. мектеп
болу керек, ондағы оқу мазмұны халықтың ділімен, бағзыдан бірге жасасып
кслс жатқан ... ... ... ... ... мақсат-
мұраттарымен етене қабысып жатуы, заманауи білім беруі керек деп қарады.
Оның тұңғыш басылымы 1910 жылы жарық көрген Әліппесі мен ... ... ... "Оқу кітаптарында'1 жоғарыда аталған талаптар
басшылыққа алынған.
Сөз болып отырған кезеңде I және II басқышты ... ... ... ... ... арналған сауат ашу құралдары мен оқу ... да ... ... бастады. Солардың ішіндегі бір елеулісі — белгілі
қоғам қайраткері, атақты ақын және жазушы Міржақып Дулатовтың 1 және ... ... ... ... ... деп ... оқулығы. Олар Қазан
төңкерісіне дейін де, одан кейін дс талай рет ... ... ... "Тіл ... дсп ... оқулығы 1914 жылы Орынборда
басылып шықты. Осыдан кейінгі ... ... ... "Тіл құралы" (2
жылдык), "Тіл құралы" (3 жылдық) деп аталатын оқулықтардың ... ... ... ... орфография мәселелеріне арналса, 2 жылдығы
морфологияға, 3 жылдығы ... ... Осы ... ... рет ... ... ... жазып, лингвистикалық терминдер
қалыптастырды [19,141].
30 жылдардың ... ... ... ... ... тіл ... Телжан Шонановтың авторлығымен
"Үш жылдық оқу кітабы" дегсндер жарық көрді [20, 171]- Кдзақ ... ... ... тұңгыш оқулық Қ.Жұбановтың авторлығымсн 1936 жылы шықты
[21,20]. Бұл еңбек оқулық дсп ... ... тілі ... фонетикасының
бсрік негізі болып табылуымсн дс ... ... ... "сөз" ... ... ... дс ... Осыған қараганда, автор "сөз"
дсгенді отс ксң магынада, қазіргі лингвистикада ... ... ... ... да ... ... ... жылдардың алғашқы кезеңінде С.Аманжолов орта мектепке
арналған "Казақ тілінің грамматикасын" жазды. ... ... ... І.Кеңесбаев пен С.Жиенбаевтың, А.Ысқақов пен К.Ахановтың
авторлығымен ... ... ... да ... мен оқу ... жазу
тәжірибесінде А.Байтұрсынов пен жоғарыда аталған ғалымдардың еңбегін айта
кеткен жөн.
Сөз еткелі ... ... ... - осы ... жазған
еңбектердің негізінде өңделіп, толықтырылған, қалыптасқан грамматикалық
ерсжслері бар, 30 жылдардан бері ... ... ... кслс ... ... ... ... пондер бойынша балаға білімді игерту жолдарына
бағытталған көптеген зерттеулермен белгілі (С.Л.Рубинштейн, А.Н.Леонтьсв
т.б.). Бұл ... әр ... ... ... мен ... одістерінің
балалардың психикалық даму ерекшеліктеріне әсері анықталды [8,53]. ... ... ... ... ... мен оқу ... жаңа, күрделірек
мазмұн беру арқылі)ібалалардың таным қызметін кеңейту, жетілдіріп дамыту
міндеттері ... ... ... де ... ... ... жасау басталды. Мұндай оқытудың алғашқысы білім мен дағдыны
жстілдіру процесімен байланысты сыныптағы ... ... ... ... ... болды. Мысалы, Д.Эльконин жазбаша тіл
ауызша сөйлеуден қызметі, қолданылу ... ғана ... ... ... ... де ... оның түрлі жағдайларға
тәуелді смес екендігін, ... ... ... қарағанда ерікті екендігін
дәлелдеу үшін ... ... ... ... ... ... оның ... кезендеріне сәйкес құрды. Ол жазбаша тілді
пікірлссудің, ойды қалыптастырудың ерекше ... ... ... келді
және. оның грамматикалық формаларға емес, психологиялық күйге қалай ... ... [7,17]. ... ... ... ... ... ерскше маңызды сркін сөйлеудің негізгі мүмкіндіктсрі кошіру мен
жаздыртуда емес, сркін хат жазуға үйрету екендігін ... Оның ... тіл ойды ... ... ... баланың оң тасқындарын реттеп,
оны ауыспалы мағынада бере білуге үйрстеді.
Бір баланың ойды реттсп бсре алуы оның пікірлесу, жағдайға бейімделу
қабілетінің ... ... ... ... Ал ... ... ... механизмдсрін меңгеру срскшсліктеріне қарай,
олардың ауызша тілі әрі икемді әрі еркін бола түседі. Мектептегі сөйлеу
мәдениетін ... ... ... сабақтағы оқу әрекетін дұрыс
ұйымдастыруға ... ... бұл өз ... ... мазмұнынан
туындайды. Сондықтан да өз зерттеуіміздегі "балалар тілі" деген тіркестің
БСО мәтіндеріндегі сөз ... мен ... ... тілі ... ... ... оқьіту барысында бұл сөздерді олардың
толық меңгеретіндігін есепке ала отырып алынған ... ... ... ... ... ... сөйлеу қызметін зерттеу тілшілср мен
психологтарды әсіресе XX ғасырдың басывда көбірек ... ... ... ... ... ... тілін статистикалық әдіс-тәсілдермен
зерттеуге арналған алғашқы ғылыми ізденістер пайда болды. Атап айтқанда,
Н.А.Рыбников, ... ... ... ... ... ... ... әдіспен зерттеушілердің алғашқы өкілдері
болса, ... 70 ... БСО мен БӘ ... лингвостатистикалык
әдіспен зерттеу арқылы балалар тілінің даму динамикасын ... ... ... ... БСО мсн БӘ ... сөз қолданыстардың
игерілу, меңгерілу шамасын анықтау мақсатында қала және дала ... ... ... зерттеу нәтижелерін лингвостатистикалық
әдіспен зерттеу аркылы алынған қорытындылармен салыстыра отырып, мектеп
оқулықтарындағы ... ... ... ... ... мсн ... қызметіне лайықты бағалар берілген.
Жоғарыда арітылған мәселелерді ескере отырып, осы зерттеулерді әрі
қарай ... ... мына ... жайттарды анықтауды жұмысымыздың
срекше маңызды мәселесі деп есептейміз:
1. Мектептегі оқытудың алғашқы кезеңіндегі бала тілінің дамуы,
меңгерілген лексиканың сандық жоне сапалық ... ... ... ... ... ... ... ретсіз түрінен мектепке
морфология мен лексиканы оқып-үйренудің жүйеленген үлгілеріне
көшу [9; 17,16; 26].
3. ... ... ... ... ... ... және меңгерілген лексиканың семантикасын
және экспрессивтік мәндегі сөздердің мағыналарын ұғыну [22; 23, 38].
4. ... ... ... ... ... ... және жаңа ... ис сөздерді сұрыптап ала білу (25,11-24;27,95-
97; 28,132-137].
Қазіргі тіл ... даму ... ... ... түрлі
топтарының лексикасы мсн морфологиясын салыстыруға және оның нәтижелерін
алуға жагдай тугызатын мәтіннің квантитативтік әдісініц ... ... ... сөздік, алфавитті-жиілік сөздік және кері алфавитті-жиілік
сөздіктер алу болып табылады. Бұл сөздіктер аркылы БСО ... ... ... ... ... салыстыруға және квантитативтік әдіс арқылы
алынған БСО мәтіндеріндегі сөз ... ... ... ... ... отырып, оқушыларға ана тілді меңгертудің тиімді әдіс-
тәсілдерін қолдануға болады.
1.1 Бастауыш сынып ... ... ... ... ... ... ... ғылым адам мен оны қоршаған ортаны танып-білуде түрлі
әдістер мен ... ... ... ... ... сөзім
мүшелеріміз бсн қарапайым бақылау құралдары ... ... ... ... мен ... ... бақылау әдістері
қолданылады. Тіл білімінде негізінен осы әдістер дыбыстар мен ... мен сөз ... ... мен ... ... ... [29,15]. ... қазіргі зерттеушілер тікелей бақылауга қиындық
келтірген нысаналар мсн олардың жиынына жиі кездесуде. Оның басты себептері
зерттеуге негіз етіп ... ... қиын да ... ішкі ... ... миы мен сезім органдарының шектеулі мүмкіндіктері болып саналады.
Мысалы, ... ... ... өтс кішкенс немесе шамадан ... ... ... ... ... ... қоймайды. Сол сияқты
лингвистикалық құбылыстарда да өте ... ... орі ... ... ... ... ... бақылауға алу қиын. Біздің
зерттеу ... да (БСО мен БӘ) ... ... әрі көлемді болып
саналатындықтан, бұл нысананы тікелей бақылауға алудан бас тартуға ... да, ... ... мысалы, тікелей бақылау мен зерттеуге
нысананың езі ... оның ... ... ... ... ... Модель дсп - құрылымы мен ... ... ... ... ... ... жүйссін
айтамыз. ... ... ... талдау жәнс жинақтау
алгоритмдерін құруда модельдсу ... ... ... бірі ... ... түпнұсқаның ішкі құрылымын зерттеу және анықтау мақсатында,
сонымен бірге оның қалыптасуы мен ... ... үшін ... ... ... ... қолданамыз.
Модельдің түрін анықтау мен оны құру ... ... ... ... ... ... - ... дүнисні аналогия жолымсн бсйнелеудің ерекше түрі
болып табылады (модсль - зсрттелетін нысананың көшірмесі емсс, аналогиясы)
[16,30].
Модель ... ... ... ... ал оны ... ... ... әдіс-тәсіддерімен салыстырганда уақыт пен күшті
үнемдейтіндей болуы қажет [29,7].
Модель ... ... ... ... мүмкіндік беретін жан-
жақты әрі жалпылама сипатқа ис болуы тиіс.
Модель деп - жасалынған эксперимент үшін ... ... ... өзіндік белгілсрі мен қасиеттерін көрсете және түсіндіре
алатын болуы тиіс ... ... ... ... БСО ... ... ... сүйенетін боламыз. Ол үшін зерттеуге негіз стіп
алынған нысана мен оның моделі арасындағы сәйкестікті, яғни ... ... алу ... [16,31]. Мұны лексикалық бірліктсрдің
(белгіленген мәтін колеміндс) жиілік сөздік (ЖС), алфавитті-жиілік сөздік
(АЖС) және кері ... ... ... алу ... ... [31,10]. Бұл ... ... негізге алынған 50 ж. БСО мәтіндері
мен онымен салыстырылатын 1970-2000 жылдардағы БСО және БӘ ... ... ... ... тікелей бақылауымыздан тысқары
түпнұсқаның немесе нысананың орнына ... Бұл үшін ... ... ... ... ... ... керек.
Сөздің жиілік тізімін жасауға кірісксн зерттеуші ең ... ... ... ... ... алуы ... Тандама көлемін
анықтау - лингвостатистиканың сң ... ... ... ... ... бұл ... колсмі іске асу мүмкіндіктерін есепке алғандағы
статистика теориясының талаптары негізінде ... ... ... ... ... ... зандылықтардаи
туындайтын қорытындылар тұтас мәтіннің заңдылыкхары жайлы тұжырымдар
жасауға мүмкіндік береді ... ... ... бір ... ... ... жоне жиілік сөздіктіц бірліктсрі
үшін қажетті ... ... жиын ... ... ... ... аз емес ... зерттеулерде қажстгі таңдама көлемін анықтау
үшін моделі таңдалған ... ... ... ... мөлшердегі
сөздігін алу қажст болған жагдайда зерттеуге алынған таңдама көлемі жайында
алдын-ала мағлұмат алуға, оны ... ... ... ... қатслік
шамасын анықтау әдісін қолданамыз [33,294-301].
Бірақ бұл жсрдс зсрттеушілср тарапынан ... ... ... ... бір ұйғарымдар болмағанын айта кеткен жон.
Сондықтам да сөздіктің көлемі төңірегінде мәселе ... ... ... құрастырушының мүмкіндігінс, ксйдс бұрынғы зерттеулердің
тәжірибесіне сүйену дағдыға ... ... ... ... "жаңаша" әдістер прагматикалық талаптардан туындайды.
Сонымен бірге қайсыбір ... ... ... ... ... бос ... сондықтан да зсрттеудің ... ... ... ... ... ... сөздіктердің жиынымен
салыстыру болып саналады [34,19]. Бұған қоса қатынасты қатслік ... ... ... ... ... ... көбінесс өзге
әдістерді кдлайды [34-41].
Енді мәтіннің салыстырмалы түрдегі ... ... құру үшін ... ... ... ... ... ықтималды статистикалық
аппарат - қатынасты қателік шамасын анықтау әдісін қодданып ... ... ... ... сц ... ... ... абсолютті жәнс қатынасты қателіктергс байланысты
анықталады [36,89]. Абсолютті қателік ретіндс Р-р айырмасы саналады, ... Р - ... ... ... ... р - ... жиілік.
Қатынасты қатслік —- арқылы анықталады [26,54-55]. Бұдан шығатын қорытынды,
таңдама (М) көлемі неғұрлым аз болса, абсолютті және ... ... көп ... және ... ... да сгер жиілік бслгілі болса,
онда жіберілуі мүмкін қателіктерді ескеріп, тандама ... ... ... ... ... ... қатысты ыктималдығынан ауытқу
жағдайындағы мүмкіндігін анықтау үшін математикалық статистикаға ендірілген
теңсіздікті қолданып көрейік [33,294-301]. N >І ... Р, - сөз ... ... болу ... Ғ, - ... N - ... (жиын) колсмі;
-— = ./, - қатынасты жиілік;
2р - сенімділік ... ... ... ... қатынасты қатслік үшін мына формуланы қолданамыз:
л = — < -=4= немссс гУ =
Осыдан жиілік пен таңдаманың және қатынасты ... ... ... ... ... ... = -ү- ... N - сөз қолданыстардың келемі; 5 {
5 - бақылаудың қатынасты қателігі; іх - сөз ... ... ... ... осы ... ... мәнділік
деңгейлері сәйкес келеді. Бұл болжамдарды тексеру үшін 5% жәні 1% мәнділік
деңгейлерін қолданамыз. Мәнділік деңгейі мен ... мына ... 5% ... 0,05; 95% ... 0,95. ... деңгейі алдын-ала
белгіленген нәтижелерден кездейсоқ ауытқу ықтималдығын білдіреді.
Соңғы кездері қолданбалы зерттеулерде сенімділік дсңгсйлсрі /?=0,95
немесе 0,99 ... ... Тіл ... аса ... сенімділік
деңгейлсрі қажет болмайтындықтан /»=0,95 шамасын қодданады. Бұдан былайгы
эксперименттерімізде осы мөлшерді пайдаланбақпыз. Сенімділік деңгейі ... ... (2р) ... жәнс оган ... бір ... Соған байланысты /7=0,95 болса, онда 2Р=1,96 [16,36].
Жоғарыда айтылғандарға сүйене отырып, жиілік сөздікке берілген ... ... ... сөздер қамтылуы үшін минималды шектегі таңдаманы
төмендегідей формуламен алута ... ... Гшек - моні ... ... ... ... ... мәнінс сәйкес келетін
лексикалық бірліктердің катынасты жиілігі, 2р - ... ... ... тұрақты мән, ішек - ... ... ... ... ... ... көрсеткендей 116.37). 70% қамтылуды
сөздіктің ... сөз ... ... ... ... ... ... таңдама көлемін анықтауда одстге мына талаптар
қойылады:
ч Байқаудың жіберілуі мүмкін қатынасты қателігі £=0,33 2) Сенімділік
/;=0,95; 2,, ... ... ... 70% ... ... дс ... ... колем емсс, мәтіндерді тұтастай зерттеу болғандықган, 200 000 ... ... ... ... ... ... ... зерттеу мақсатына
сәйкес БСО мәтіндерімен езара салыстырылатын әр түрлі тандамаларды ескере
отырып, бұлардың ... ... БСО ... де шартты түрде "таңдама"
дсп атауды үйғардық.
Демек, жеткілікті мөлшсрдсгі мәтін ... ... ... ... және ... ... берілген сснімділік. алдын-
ала анықгалған мәтіннің сөзбен ... және ... ... ... томенгі шсгі секілді шамаларга байланысты болады [16,33]. ... ... ... ... ... ... жәнс ... құрылысы мсн
мәтіннің лингвистикалық құрылымына тоуслді. Анықталған тандама негізіндс 50
жылдардағы БСО ... ... мсн сөз ... ... ... ... ... (АЖС) жоне ксрі алфавитті-жиілік сөздіктері
(КАЖС) алынды (1,2-кестелер).
қазақ ... ... ... ... ... ... Атап айтқанда, тұрақты тіркестерді ажырату. Күрделі
сөздер мен ... жеке ... т.б. ... да ... ... ... жолымсн бұл қпындықтарды жеңіддетуге тырыстық. Мәтін
бірлігі ретіндс "сөз ... ... ... ... ... зерттеу жүргізу кезіндс сыртқы формалары ... ... сөз ... ... кездеседі, бұларды "со:з
формасы" деп алдық. Бұл сөз ... ... ... рстінде де қолданылады. Негізгі лексикалық мағыналары өзара жақын
сөз формаларыныц
жиыны "сөз" деп аталатын лексикалық бірліктсрді құрайды. ... ... сөз ... ... ... ... кслтірілді, Мысалы,
барды, ... ... ... барамын т.б. сөз
формаларының ... ... бар сөзі ... ... жүргізілген
мәтіндерімізде бастапқы негіз немесе түбір ретінде есім сөздер үшін жекеше
түрдсгі атау септігі формасы, ал ... үшін ... ... ... ... Себебі, кейбір сөздіктерде алынып келген тұйық рай ... ... ... яғни сөздерді белгілі бір топқа жатқызуда қиындық
келтіретін болды. Одағай, ... ... мен ... ... негізінен
түбір формада кездесіп отырғандықтан көбіне сол күйіндс қалдырылды.
Зерттсу барысында ... мен сөз ... ... ... ... ... ... шартты түрдс алынған бір таңбамен
бслгілсп отырдық. Бұл сөз ... ... ... Қазіргі
тіл біліміндс сөздер негізгі үш белгісінс қарай ... ... ... құрылымы және синтаксистік қызмсті [41,182]. Осы үш
белгілсрін салыстыра отырып, әрбір сөзді белгілі топқа қатысты белгілермсн
таңбаладық. Бұл жерде ... ... мен ... ... ... кері ... сөздіктерді де пайдаландық [42,17]. Сөздерді бұлайша лексика-
грамматикалық топтарға бөлу ... ... ... ... ... омонимдерді ажырату кезінде әрбір сөздің мағынасы тек контекстс
қарастырганда ғана анықгалды. Бұл ... ... ... ... сөз табынан ішіндегі омонимдерді ажыратуда сөз топтарына қарасты
таңбаларға ... ... ... мәжбүр болдық (8,10-
кестелер). ... ... ... бір ... ... мына төмендегіше белгіленді: з - зат есім, с сын ... а - ... е - ... ү - үстеу, л - еліктеу сөздер, м -есімдік, ш - ... о
- ... д - ... ... ... ... сөздер), к - көмскші
есімдер. Ал снді лексикалық ... ... 2- кісі ... ... ... 5 - ойын ... 6 ... оқулықтар,
коркем шығармалар мсн ... ... ... 7 - ... 8 - ру, ... ұлт ... 9 - ... аттары деп алынды (3-6-
кестелер).
Әдсгте жиілік сөздіктері алынатын мәтіндерді ... екі ... ... барлығын тұтас қарастыру жәнс ... ... ... ... ... ... ... нысанадаҮы
лексикалық бірліктің барлық қолданыстары түгел қамтылуы тиіс. Ал таңдама
(выборка) арқылы зерттеуде белгілі бір ... ... әр ... ... мәтіндер сараланып. таңдалып шіынады. Мұнда сң аз мөлшердегі
минималды таңдама мәтін көлемі шамамен алғанда 1000 сөз ... ... ... ... ... бұл ею ... ішінде мәтівді тұтасымен
қарастыру түрін ... ... ... ... ... зерттеу әдісін де пайдаланып отырдық. Егер жиілік сөздік таңдама
әдісі ... ... ... онда ... статистикалық модсль
түпнұсқасының ерекшеліктсрін қаншалықты қамти алатындығы жайлы ... ... ... ... мәтіншн (таңдаманың) өз түпнұсқасына
сәйкестілігі ... онда бұл ... ... алынғандығын көрсетеді.
Алынған жиілік сөздіктің сапасын көрсететін екінші бір ... - ... ... ... әлі ... жаңа ... ... отыратындығы. Зерттеуімізге негіз етіп алынған 50 жылдардағы БСО
мөтіндерін У/0-2000 жылдардағы БСО және БӘ ... ... ... да ескердік. Алфавитті-жиілік сөздікте белгілі бір ... ... ... ... не ... тұлғаларының қодданылу жиілігі
көрсетілс отырып, алдыңғы әріптсрі бойынша ... ... ... ... ... бул түрі ... ... болған лексикалық
топтарды оңай ажыратуға, ондагы ксрек сөздерді тез тауып ... ... ... ... ... тандауға, зерттеугс алынған шығарма
тілінің лексикалық ... мен оны ... ... сөз қолданысындағы
тілдік срскшсліктерді сонымен бірге шеберлігн білуғс, дублст сөздердің ... жиі, ал қай ... ... ... білу арқылы
олардың орнықтылығын анықтауға, жарыса қолданылатын ... ... ... ... ... ... жәрдемдеседі
[16; 17; 76,143]. Жиілік сөздік белгілі бір зерттеугс алынған ... не" оның ... ... жиілік санына қарай қатаң
кемімелі тәртіппен орналасқан ... ... ... Егер ... мен оның тұлғаларының қолданылу жиілік саны ... ... онда олар ... сөздіктегідей алдыңғы оріптері
бойынша қатаң оліпби ... ... Ал снді ксрі ... бслгілі бір зерттеу ыысанасындагы мәтін ... оның ... ... ... ... ... әліпби
тәртібімен берілетін, мәтіндегі жиілігі қоса көрсетілетін түрі ... [16; 17; 76,144]. ... ... бул түрі ... ... ... ... тануға және ол бөлшектердің
қолданылуына талдамалар жасауға мүмкіндік ... - ... ж.ж. БСО мен БӘ ... ... ... аттары |Сөз ... ... ... |
| ... | | |
| |ныс | | |
| |N |Ғ с/ф |Ғ сөз | ... ... әдебисті (60-70 |97260 |25365 |10077 ... ... 50 ж. БСО ... |24385 |8374 |3126 ... ... | | | | |
|2 ... |44125 |12885 |6513 | |
|3 ... |117451 |25716 |9344 | ... ... |185961 |34522 |10298 | ... 70 ж. БСО мәтіндері: |40710 |9792 |3624 ... |
|2 ... |93474 |13869 |7409 | |
|3 ... |112976 |27325 |10397 | ... ... |241984 |38445 |12281 | |
| 90ж. (1-4 ... |226374 |39950 |12813 ... ... ... ... мәтіндері |209485 |35908 |- |Мухамедов ... ... ... ... |100000 |26752 |- ... ... ... ... |100000 |23273 |- ... |
| 8. ... ... |100000 |- |- ... |
|9. 2000 ж. БСО мәтіндері |368965 |40142 |13869 ... ... ... ол ... сөз ... және сөз түрлендіруші
қосымшаларды қиындықсыз тез тауып алуға көмектеседі. Бұларға қоса, кері
алфавитті-жиілік ... сөз ... ... ... қарай
бірыңғайласып тәртіппен орналасуы зерітеушіге омонимдес қосымшалардың
сыңарларын бір-бірінен ... ... де ... ... Ал, ... қолданысын керсстетін жиілік көрсеткіштері ол қосымшалардың
тұрақгы-тұрақсыздығы, өнімді-өнімсіздігін, нормалану жағдайындағы ... ... ... тиеді.
2-кестс — 50-70 ж.ж. БСО мәтіндерінің орбір пән бойынша сөзбен қамтылу
статистикасы
|к/с ... аты ... ... |
| |70 ... ... |Ғс/қ |Ғс/ф ... |
|1 ... ... |100000 |25365 |10077 |
|2 ... 1975. |2536 |1588 |992 |
|3 ... тілі (1 ... 1972) |8910 |2867 |1454 |
|4 |Ана тілі (1 ... 1972) |11865 |5081 |2236 |
|5 ... (1 ... 1972) |17399 |2443 |1044 |
| | | | | |
|6 | | | | |
| ... тілі (2 сынып, 1973) |13993 |4649 |1926 |
|7 |Ана тілі (2 ... 1973) |4?777 |13561 |5632 |
|8 ... (9 ... 1979) |99495 |3394 |1221 |
|9 ... тану (2 ... 1972) |14289 |5265 |2332 ... | | | | ... | | | | ... | | | | ... | | | | ... | | | | |
| ... (3 ... 1975) |20857 |6076 |2730 |
| |Ана тілі (3 ... 1975) |51462 |15360 |7495 |
| ... (3 ... 1972) |22899 |3668 |1297 |
| ... тану (3 ... 1974) |17758 |6221 |2775 |
| |Оқу ... ... | | | |
| ... (1 ... 1953) |6314 |2480 |1024 |
| ... (1 сынып, 1959) |7391 |2080 |721 ... |Ана тілі (1 ... 1957) |10680 |3814 |1381 ... ... тілі (2 сынып, 1952) |8035 |3794 |1938 ... ... (2 ... 1958) |11058 |2822 |827 ... |Ана тілі (2 ... 1953) |25032 |6269 |3748 ... ... тілі (3 сынып, 1951) |12524 |5219 |2009 ... ... (3 ... 1959) |13021 |3028 |915 ... |Ана тілі (3 ... 1953) |47509 |9131 |4092 ... |Тарих (3 сынып, 1958) |15139 |4319 |127^ ... ... тану (3 ... 1952) |29258 |4021 |2010 ... ... тұрғандай, 50 және 1970-2000 жылдардағы ... мен БӘ әр ... ... сөздер мен сөз формаларының және сөз
қолданыстардың шамасын аңғартады. 50 жылдардағы оқулық мәтіндерінде 1970-
2000 ... ... ... сөздер мен сөз қолданыстар және сөз
формалары аз қолданылған. ... ... ... көлсмі ұлғайған
сайын, мәтіннің сөзбен қамтылу коэффициенті де осіп отырады. Агглютинативті
тілдерде әдетте бұл коэффициент 90% ... ... ... ... ... келсск, 50 жәнс 70 жылдардағы БСО
мәтіндерінің әрбір сыныпқа қатысты пәндері ... сөз, сөз ... мен ... ... ... ... ... әрбір сыныптагы
пәндер арасында лексикалык тұлғалармен қамтылуы ... 50 жоне 70 ... ... ... айырмашылықтарды көреміз.
3-кесте - 50 ж. БСО мәтіндеріндегі лексика-грамматикалық топтардың қамтитын
үлесі
|Сөз таптары ... ... |
| ... |(%) ... Зат ... |3 |36,61 ... ... аты |9 |0,014 ... ... аты |6 |0,0086 ... ... ... |7 |0,71 ... адам аты |2 |1,8 ... ру, тайпа, ұлттардың аты |8 |0,17 ... ... аты |5 |0,0016 ... ... ... |4 |0,035 ... ... есімдер |к |0,6 ... Сын есім |с |6,56 ... Сан ссім |а |3,95 ... ... |Ү |2,14 ... ... |м |10,20 ... Етістік |е |30,16 ... ... |ш |4,95 ... ... ... ... |д |1,60 ... ... ... |л |0,14 ... ... |0 |0,26 |
| | | |
| | | |
| | | |
| | | ... 50 ... 1 ... ... "Қазақ тілі" оқулығының 1024
сөз, 2480 сөз формасы мен 6314 сөз ... ал 70 ... 1 ... ... ... ... 1454 сөз, 2867 сөз ... мен 8910 сөз
қолданысқа тең екендігі байқалды. Бұл ... 70 ... 50 ... ... ... және ... ... ғылымдағы соңғы жаңалықгармен толығып, оқулық
мәтіндерінің ... ... ... ... ... ... толығырақ сипатталады. Қарастырылып отырған 50 жылдардағы
оқулықгардың ... ... ... ... ... ... ... берілді.
Өзге сөз таптарына кдрағанда қолданылуы жөнінен жоғары пайыздық
көрсеткішке ие зат ... ... ... ... ... ... ... шартты белгілермен көрсету барысында анықталғаны - 50 ... ... сөз ... ... адам ... ... атаулар, 0,17%-ын ру, тайпа, ұлттардың аты, ал сң аз пайыздык.
көрсеткішті (0,0016%) мәдени-ағарту орындарының аты қамтиды екен ... ... ... ... нысанында қамтыла бермейтін зат
есімдердің бір тобы — ... ... ... бір ... мазмұн
мен ғылыми-әдіснамалық ауқымға қатысты болғандықтан, олардың ... бір ... ... ... - 50 ж. ... ... сөз ... сыныптар бойынша
сөзбен және сөз формаларымен қамтылуы
|Сөз таптары |1 ... |2 ... |3 ... ... Зат есім |8483 7869 |16412 |49495 ... ... |1616 1382 |13756 ... 5872 ... Сын есім |3077 |1958 5240 |10664 ... ... | | | ... Үстеу |502 |1348 |2144 ... Сан есім |961 |1342 |5046 ... ... ... |453 |618 |1909 ... ... сөздер |12 |100 |150 |
| 10. ... |26 |263 |193 ... осы ... ... де баланың таным-түсінігін арттырып,
үғымдық ой қорыту қабілетін дамытатынын ... ... ... ... ... ... тағы бірі - ... зат есімдер мен нақты мәнді сөздердің ара қатынасы "10-ға - бір",
яғни 10 нақты сөзге 1 дерексіз мәнді сөз [1,57] тура ... ... ... ... ... бұл ... 50 ... оқулықтарда
сақталмағандығы анықтадды. Енді осы оқулық мәтіндеріндегі сөз таптарының
ара салмағын олардың қолданысы ... ... ... жогарыдағыдай
көріністі байқаймыз (4-кесте).
| |Сөз ... |50 |ж. % ... Зат есім |39,14 |88603 |38,61 |142457 ... ... |29,02 |65694 |29,1 |107369 ... Сын есім |6,85 |15507 |7,54 |27820 ... ... |5,63 |12745 |5,92 |21843 ... Есімдік |11,16 |25218 |10,18 |37561 ... ... |2,86 |6474 |2,64 |9741 ... Сан есім |3,4 |7697 |3,83 |14131 ... ... ... |1,52 |3441 |1,62 |5977 ... ... ... |0,16- |362 |0,24 | ... ... |0,28 |633 |0,32 |1180| ... келтірілген мәліметтерден 90 және 20000 жылдардағы оқулықтардың
мәтіндеріндегі сөз таптарының ара салмағы жогарыда келтірілген ... ... ... 90 ... ... зат ... 39,14% болса, 2000 Жылдардағы оқулықтарда 38,61%. Сол сияқты
етістіктердің қолданылуын ... ... 50 ... ... ... 30,16% ... (1 сыныпта 32,26%, 2 сыныпта 31,17%, 3
сыныпта 29,35%) болса, 90 жылдарда 29,02%, 2000 29,01%. ... ... ... ... ең және ... ең ксң грамматикалық ... ... біз ... ... ... ... ... шамалас дсңгейді көрсетеді. Бұл да біз карастырған
мәтіндсрдегі сөз таптарының қолданысындағы өзіндік ерекшслік дср ... ... ... ... ... ерекшеліктері
Алдыңғы зерттеулер көрсеткендей (Бектаев, Молдабеков), ... ... ... бір ... ... ... ... мәтіннің келеміне байланысты. Статистикалық ... ... ... ... ... ... шағын оқулықтар бсреді.
Жиілік сөздіктің бастапқы ... жиі ... ... ... онша ... Өйткені бір ғана "ол" есімдігінің ... (50 ж. ... ... ... ... ... жш ... единицалармен қамтылуы өте төмен. 50 жылдар оқулықтарында
40,77%, 70 жылдар оқулықтарында 39,96%, Б 30,51%, 90 ж. ... ал 2000 жыл ... 40,13% (7 ... - Жиі ... ... ... сипаттамасы
(Ғ>4)
|Жиілік сөздіктер ... ... сөз | ... |
| ... |1 |Ғ>4 |үлссі |
| |N | | |(Ғ>4, %) ... ... ... |97260 |11068 |3376 |30,51 ... 50 ж. ... |185961 |10298 |4199 |40,77 ... 70 ж. ... |241984 |12281 |4908 |39,96 ... 90 ж. ... |226374 |12813 |5162 |40,28 ... 2000 ж. ... |368965 |13869 |5566 |40,13 ... Абай шығармалары |49819 |6017 |3877 |64,43 ... бір ... жоне ... бір ... ... бар ... ... анықтау барысында, әр сыныпқа тиісті жиі ... ... Ғ>4 ... ... 30-40% - ын ... лексикалық
бірліктерді таңдап алдық. Енді осындай жиіліктегі сөздердің үзіндісін
корейік. Біздің ... ... ... 4-ке тең немесе одан артық
сөздсрдің әрбірі қайталана ... ... бала ... ... да, бұл ... ол толық меңгереді деп айтуымызга ... ағат сөзі 50 ж. ... 36 рет, 70 ж. ... 40 ... БӘ 60 рет ... Алайда мұндай сөздсрдің көптігі оқушыға берілетін
ақпарат көлемінің ... ... ... ... ... ... мсн мәтіндердің ақпараттық қызмсті арасында кері қатынас бар ... ... ... оқушы бір ғана сөзді қайталай ... оның ... ... ... жаңа мәнге ис сөздерді игеретін болса ғана оның
танымдық көкжиегі кеңи ... ... ... ... ... тск ... ғана емес, сапалық түргыда меңгерілуін, яғни ... ... ... ... да ескерген жөн.
Сонда ғана олардың тіл байлығы молайып, білім дәрежесі артады. Өйткені
сөздің лексикалық ... ... рет ... ... ... сіңіп қалыптасады. Мұнда олар сол сөз ... зат, ... ... бір ... ... ол сөз ... санамызда
сол қасиеттср мағынаның басты керсеткіштері, яғни мәндері ретінде көрінеді.
Енді қарастырған оқулықтардағы жиі қолданысқа ие сөздерге ... ... ... ... ... қолданылымындағы мынадай
ерскшеліктерді аңгарамыз:
8-кесте - Жалпы ... Ғ>4 ... 50-70 ... 1-3 ... ... сөздігінен көрініс
|сөз |БСО ... |БӘ ... Ғ>4) | | |
| |Ң (50ж.) ... ... ... ... |36 |40 |60 ... ... |9 |8 |6 ... ... |9 |8 |5 ... ... |10 |15 |5 ... адам-з |529 |673 |289 ... ... |21 |10 |9 ... аз-д |120 |136 |48 ... ... |55 |39 |4 ... азық-түлік-з |8 |10 |2 ... ... |39 |29 |321 ... ... |32 |27 |112 ... ... |46 |36 |10 ... ... |19 |14 |11 ... айна-з |6 |11 |13 ... ... |5 |6 |41 ... ... |43 |28 |9 ... ... |19 |21 | 20 ... ақтар-с |4 |5 |11 ... ... |23 |62 |24 ... ... |32 |10 |13 ... ар-з |11 |13 |4 ... арба-з |47 |17 |8 ... ... |43 |9 |11 ... түрлі тілдердің жиілік сөздіктерін салыстыра отырып, зерттеу
нәтижесінде ... ... ... түрлі тіддер мәтіндеріндегі сирек
қолданылатын бірліктердің негізгі бөлігін жиілігі 1 және 2-ге тең ... ... ... ... ... ... ... сөздердің де
абсолютті шамасы артқанымен, түрлі ... ... ... ... 0,60% ... болады [16,50]. Сонымен біргс аз қолданыстагы
сөздердің молдығы жазушы, немесс ақын ... ... ... оның ... ... дегі есептелінеді [44]. Бірақ бұл тұжырым таңдама
әдісі арқылы алынған мәтіндердің колсмі бірдсй ... ... ғана ... тануымыз керек. Салыстырылып отырган 1950-2000 жылдардағы оқулық
мәтіндері мен БӘ (Ғ

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 62 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Сусыз карналлит, құрғатылған карналлит, скн пеші, карналлитті хлоратор, анодты хлоргаз, мұнайлы кокс, жылулық, материалдық байланстар90 бет
"кәсіби қазақ тілінің маңызы мен міндеттері"3 бет
I сынып қазақ тілі оқулығын қатысымдық бағыт тұрғысынан тузу әдіс-тәсілдері38 бет
«қазақ тілінен ағылшын тіліне машиналық аударудың лингвистикалық сөздіктерін apertium платформасының негізінде жасау»33 бет
Аналитикалық және күрделі формалы етістікке жалпы сипаттама12 бет
Аналитикалық тәсіл арқылы жасалған етістіктер22 бет
Араб тілінің қазақ тіліне әсері18 бет
Аударма кезіндегі сөз құрылымын өзгерту19 бет
Аудармадағы грамматикалық сәйкестік19 бет
Аудармадағы лексикалық трансформациялық үлгісі19 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь