Бастауыш сынып оқушыларына тыныс белгілерін үйрету жолдары

I. Кіріспе бөлім
1.тарау. Бастауыш сынып оқушыларына тыныс белгілерін үйрету жолдары
1.1. Пунктуацияның қолданылу тарихы
1.2. Тыныс белгінінің түрлері және оларды дұрыс қолдана білу
1.3. Пунктуация ережелері
1.4. Пунктуацияны бастауыш сыныпта оқыту
2.тарау. Ж.Аймауытовтың кешендi(комплекстi) оқыту бағдарламасында бастауыш сыныпта тыныс белгілерін оқыту жөнiндегi ой.пiкiрлерi

III. Қорытынды
Пайдаланған әдебиеттер
Адамзат қоғамының кез-келген өзгерісі ғылымның дамуынан байқалады. Тілге қатысты, әсіресе ұлт тіліне қатысты ілім-білімнің өркендеуінде қалыптасқан бір заңдылық бар. Ол – сол ұлт тіліндегі тілдік факторлардың тарих тасасында қалмай, уақыт озған сайын сан түрлі ғылыми зерттеу нысанына негіз болуы. Бұл ретте кезінде көп іс тындырған тілші, әдіскер ғалымдардың еңбектері кейінгі зерттеушілер үшін қашан да жөн сілтейтін өлмес туындылармен құнды екендігін кейінгі ұрпақ үлкен ілтипат көңілмен мойындайды. Сондай құнды мұралардың қатарына белгілі әдіскерлер Ж.Аймауытов, Ш.Х.Сарыбаев, Ы.Маманов, Д.Әлімжанов, Н.Оралбаева, З.Бейсембаева, Ж.Сүлейменова, Қ.Қадашева, А.Сатбекова, К.Жақсылықова сияқты әдіскер-ғалымдардың қазақ тілін оқыту әдістемесіне қатысты ғылыми зерттеулері жатады. Олардың қазақ тілін мектепте оқытудың әдістемесіне қатысты шыққан мазмұнды мақалалары, монографиялары - үлкен ғылыми ізденістерге бағдар болып табылатын туындылар екендігі шындық. Бұл еңбектерде аталған ғалымдар өздеріінің қазақ тілін оқытудың әдістемесіне байланысты жинаған материал-деректерін ғана емес, сонымен қатар әр тақырыпқа қатысты сабақтың жүргізілу әдіснамасын жасап, жаттығулардың орындалу барысын, оқушыларға жаңа материалды үйретуде қолданылатын түрлі әдістерді(репродуктивтік, индуктивті, дедуктивті, интерактивті, интегралды, модульмен оқыту, т.б.) де қамти өткендігін айқын аңғаруға болады.
1) Р.Сыздық «Қазақ тілінің анықтағышы» Астана, 2000ж.
2) Ф.Мұсабекова «Қазіргі қазақ тілінің пунктуациясы» Алматы, 1991ж.
3) М.Балақаев, Т.Қордабаев «Қазіргі қазақ тілінің грамматикасы» Алматы, 1971ж.
4) К.Аханов «Тіл білімінің негіздері» Алматы, 2003ж.
5) Орфографиялық сөздік. Алматы, 1988, 2003, 2007
6) Ш.Х.Сарыбаев. Қазақ тілі методикасының кейбір мәселелері. Алматы, 1956
7)А.Әбілқаев, З.Бейсембаева. Қазақ тілін оқыту әдістемесі. Алматы, 2008
8) З.Бейсембаева. Қазақ тілін оқытудың жаңа технологиялары. Алматы, 2007
9) З.Бейсембаева. Қазақ тілін модульмен оқытудың жаңа технологиялары. Алматы, 2006
10) Ж.Сүлейменова. Қазақ тілін комплекспен оқытудың жолдары. Алматы, 2005
11) Кәтенбаева Б. Қазақ тілі сабақтарында тіл дамыту. Алматы, 1995
12) Б.Кәтенбаева. Тіл ұстарту жұмыстары бойынша методикалық нұсқаулар. Алматы, 1991
13) А.Қайырбекова, Қ.Барақова. Қазақ тілін оқыту әдістемесі. Алматы, 2004
14) Н.Оралбаева, К.Жақсылықова. Қазақ тілін оқыту әдістемесі. Алматы, 2005
15) Ж.Аймауытов. Шығармалар жинағы, 5-том, Алматы, 1995
        
        Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі
Алматы Үздіксіз білім беру университеті
Педагогикалық пәндер кафедрасы
Д И П Л О М Ж Ұ М Ы С ... ... ... оқушыларына тыныс белгілерін үйрету жолдары
Орындаған: Бастауыш оқыту педагогикасы
мен әдістемесі 3-курс(3 жылдық) студенті
Нұрсапанова Н.Б.
Ғылыми жетекшісі: профессор
Х.К.Әділбекова
Сарапшы: п.ғ.д., профессор
З.Б.Бейсембаева
«Қорғауға жіберілді»
«___»________2008 жыл
Каф.меңгерушісі,п.ғ.к.доцент: ... – 2008 ... ... бөлім
1-тарау. Бастауыш сынып оқушыларына тыныс белгілерін үйрету жолдары
1.1. Пунктуацияның қолданылу ... ... ... ... және ... ... қолдана білу
1.3. Пунктуация ережелері
1.4. Пунктуацияны бастауыш сыныпта оқыту
2-тарау. Ж.Аймауытовтың кешендi(комплекстi) оқыту ... ... ... ... ... ... ой-пiкiрлерi
III. Қорытынды
КІРІСПЕ
Адамзат қоғамының кез-келген өзгерісі ғылымның дамуынан байқалады.
Тілге қатысты, ... ұлт ... ... ... ... бір ... бар. Ол – сол ұлт ... тілдік факторлардың
тарих тасасында қалмай, уақыт ... ... сан ... ... ... ... ... Бұл ретте кезінде көп іс тындырған тілші, әдіскер ғалымдардың
еңбектері кейінгі зерттеушілер үшін ... да жөн ... ... құнды екендігін кейінгі ұрпақ ... ... ... Сондай құнды ... ... ... әдіскерлер
Ж.Аймауытов, Ш.Х.Сарыбаев, Ы.Маманов, Д.Әлімжанов, ... ... ... ... ... сияқты
әдіскер-ғалымдардың қазақ тілін оқыту ... ... ... ... ... ... тілін мектепте оқытудың әдістемесіне
қатысты шыққан мазмұнды мақалалары, ... - ... ... ... болып табылатын туындылар екендігі ... ... ... ... өздеріінің қазақ тілін оқытудың әдістемесіне
байланысты жинаған материал-деректерін ғана ... ... ... ... ... ... ... әдіснамасын жасап, жаттығулардың
орындалу барысын, оқушыларға жаңа ... ... ... ... ... дедуктивті, интерактивті, интегралды,
модульмен оқыту, т.б.) де қамти өткендігін айқын аңғаруға болады.
Әдіскер ғалымдар Ә.Әмірова, П.Жаманқұлова, Б.Құлмағамбетовалар бастауыш
сынып оқушыларының ... ... ... ... ... қоя ... өзіндік орнына ерекше мән береді. Аталған ғалымдардың, әсіресе
Ж.Аймауытовтың еңбектерін ... ... ... ... ... түрлі қолданыс үлгілерін салыстырып, олардың сөйлем ішіндегі
қалыптасуы мен өзгеруін, қойылу ерекшеліктерін салыстыра отырып, ... ... ... тілін оқыту әдіснамасы іліміндегі ... ... ... ... ... біз ... ... мәселе - бастауыш
сынып оқушыларына тыныс белгілерін үйрету жолдары жоғарыда аты ... ... ... Ж.Аймауытовтың қазақ тілін кешенді
оқытуға қатысты өзіндік ой-пікірлері негізінде кеңінен ... да ... ... оқыту педагогикасы мен әдістемесі» мамандығы бойынша жоғары
білім алып жатқан студенттер үшін ауқымы көлемді, тың ... ... ... ... жазу ... ... қазақстандық әдіскер
ғалымдарымыздың ғылыми еңбектерін пайдаланып, өзімізше талдау ... Осы ... ... жазу барысында оларда келтірілген деректердің
көп септігін тигізгендігін ерекше атап өтеміз. Бұл еңбектердің ... ... ... қазақ тілін оқытудың өзіндік ... ... ... ... сүйер жас қауымға тигізер көмегі мол болары сөзсіз.
Диплом жұмысы кіріспеден, 2 тараудан, қорытындыдан және ... ... ... Бастауыш сынып оқушыларына тыныс белгілерін үйрету жолдары
1.1. Пунктуацияның қолданылу ... ... ... ... ... ... атқаратын
қызметтері мен білдіретін мағыналарын және ... ... ... Пунктуация – латынның «пунктум» деген сөзінен алынған.
Пунктумның мағынасы – ... ... ... ... тіл ... ... ... оларды қолдану ережелері ілім деген мағынаны білдіреді.
Тіл дыбыстарының таңбалары сияқты, ... ... де ... ... болып табылады. Бірақ шартты белгі ... ... ... да, ... ... ... да бұл – екі ... сөздің және оның формасының жеке дыбыстарын таңбалайды. Сондықтан
ол - ... бір ... жеке бір ... болып есептеледі, де лексика мен
морфологияға байланысты болады, яғни әрбір жеке ... ... Ал ... олай ... Ол жеке ... ... тұтас сөзбен де беруге ... ... ... ... ... ... ... тыныс
белгілері жазу тілінің көнерек заманында қолданылған пиктографиялық немесе
идеографиялық ... ... ... орны ... ... әріп ... ... емес, сөйлеуде, сөйлемде қолданылады.
Сөйлеудің, сөйлемнің қандай бөлшектерден құралғандығын, оларды ... ... ... қандай сазбен оқу керектігін, қай жерде үзіліс,
қай жерде кідіріс барлығын байқату қызметін атқарады. Сондықтан ... ... яғни ... ... қолданылатын категория
болып табылады.
Пунктуация, емле сияқты, дұрыс жазудың, жазылғанды дұрыс ... ... ... ... ... мазмұнын, негізгі ойды дұрыс түсінуге, оны
мәнерлеп оқуға мүмкіндік жасайды. «Пунктуацияның негізгі қызметі – сөйлемді
жазуда ойды беруге қатысты ... ... ... - ... ... ... ... басқа элементтері сияқты жазуда ойды дұрыс беруге
қызмет етеді. Пунктуацияны игеру – адамның сауаттылық мәдениетін арттырады.
Мектеп ... ... ... ... ... қамтамасыз ету үшін
мұғалімнің пунктуациялық іскерлігі болуы тиіс. ... ... ... ... ... ... – адамдар арасында қатынас құралы қызметін атқаратын ... ... бір ... Сондықтан жалпы тіл, қала ... жазу ... ... да ... халықтық болып табылады. Оны қолдануда болсын,
оқып тануда болсын жалпы халық таныған заң, ережелер ... ... Олай ... ... пунктуацияның әрбір белгісінің мәнін,
атқаратын қызметтері мен қолданылатын ... ... ... ... ... ... ... болмаған жағдайда, тыныс белгілері өзінің
қатынас құралылық қызметін атқара ... Егер ол жазу ... ... танылған заң, ережелерге сай болмай, теріс ... ... ... ... тұрсын, қайта оны қиындатады, теріс
ұғымның, теріс түсініктің тууына ... ... ... ойды ... ... қабылдайды дегенді әр уақытта
естен шығармаған жөн.
Сөздерді дұрыс орналастырып айтпасақ, ... ... ... ... ... ... ойың ... беріледі.
Пунктуация жазу тілінің дамуымен, әсіресе баспа ісінің дамуымен тығыз
байланысты. Бірақ ол жазу тілімен бірге туып, ... ... ... жасап
келе жатқан категория емес. Тыныс белгісінсіз де жазу болған. Жазудың
пикторграфиялық және ... ... жеке ... жеке ... ... ... жазу дәуірлерінде ешқандай тыныс белгісінің де
және оған ... да ... ... ... – жазу ... жазу ... әсіресе баспа ісінің,
дами түскен кейінгі дәуірінің жемісі. Баспаның өркендеуі, оның ... ... ... ... артуы жазу мәдениетінің көтерілуін, жазудың
жалпыға бірдей ортақ заңдарға, ережелерге ... бір ... ... ... Жазылған пікір оқуға оңай, түсінуге жеңіл болуы үшін, түрлі
ықшамды ұсақ бөлшектерге бөлу, әр ... ... ... ... ... ... Сол қажеттіліктен келіп, тыныс
белгілері пайда болады.
Жазу мәдениеті дамуының қазіргі сатысында тілдерде ... ... де, ... ... де әр ... ... ... бәрі бір
мезгілдің ішінде, бірден пайда бола қалған ... ... жазу тілі ... ... де, ... байланысты заң, ережелер де бірте-бірте дамып,
жетіліп ... ... ... ... ... пікірді әр түрлі мәнді
бөлшектерге бөліп тұру функциясында ғана қолданылған. ... ... ... ... да, ... жағынан да қазіргі тыныс белгілерінен
өзгеше болған.
Орыс тілі пунктуациясын зерттеген ... орыс ... ... сақталған ертеректегі жазу нұсқаларында сөйлеудің әрбір мағыналы
бөлшектерінен кейін, көбінесе жеке сөздерден кейін, ... ... ... ... ромбик, қос ... ... ... белгілердің
қойылғандықтарын және олардың өздері де белгілі бір ... ... ... ... ... Дәл осы тәріздес жағдай
түркі тілдерінің көне ... ... жазу ... ... жыл ... V- VІІ ... шамасында жазылып сақталған
Орхон-Енисей жазулары деп ... ... ... ... ... қос ... тәрізді белгі қойылса, кейбіреулерінен кейін төрт
нүктеден құралған ромбик тәрізді белгі ... ... Ал араб ... ... ертеректегі қиссаларда, дастандарда өлең жолдары арасына
қойылған, тіліміздегі қазіргі графикалық ... ... ... ... кездеседі. Бұл жағдайлар тыныс белгілерінің
бастапқы функциясы сөйлеуді тек әр түрлі ... ... бөлу ... ... ... ... ... қазіргі белгілерден
өзгеше болғандығын байқатады.
Қазіргі заманда тілдерде кездесетін тыныс белгілеріне тән тағы ...... ... ... ... жағынан да, мағыналары мен функциялары
жағынан да ... ... ... біркелкі болып келеді.
Қазақ тілінің пунктуациясы кенжелеп ... кеш ... ... ... ... бір ... ... көпшілікке танылған
пунктуациялық заң, ережелер ... жоқ. Ол ... үшін ... ... өзі де ... нәрсе еді. Өйткені тыныс белгісі
баспасөз үшін керек. Ал ... ... оның ... ең бірінші
қажеттілік болып табылатын баспасөз Қазақстанда тек совет дәуірінде ... алып дами ... ... ... ... оның ... халық
илігіне айналып, оқушылар санының артуы жазу мәдениетінің, сауаттылықтың
шешуші бір саласы болып табылатын ... ... ... ... ... ... қойды.
Қазақ тілінің қазіргі графикасында, баспасөз тәжірибесінде ... ... ... ... жүйеге келтірілген ... ... ... ... мен ... ... ... белгілері бар. Құрамы, атқаратын қызметтері мен
білдіретін мағыналары ... қаза тілі ... ... белгілерінің
басқа тілдерде қолданылатын тыныс белгілерінен ешқандай өзгешелігі ... ... ... тән ... ... ... тілі ... берік сақталған.
Қазақ тілінің пунктуациялық ... мен ... орыс ... ... ... алу ... ... Бас түркі тілдері
де негізінде орыс тілінің пунктуациялық ережелерін басшылыққа ... ... ... ... жағынан танылуы ертеден басталды.
Жазуларында ешбір тыныс белгісінің қолданбайтын халық та бар дей келіп,
Л.Н.Харитонов оған қытай, ... ... ... ... ... ... алғашқы элементтері болмаса, қалыптасқан
таңбалар жүйесі де, оларды қолдану заңдары да ... ... ... ... ... ... белгісі таңбасының
алғашқы элементтері кездеседі. Ол кездегі бар ... ... ... ... гөрі бір ... ... сөзден айыру қызметін атқарған.
Қазақ тілінде шыққан алғашқы баспасөзіміздің бірі «Дала ... ... ... шыға ... ... ... де
тыныс белгілерінің ешқайсысы қойылмайды. Кейде ұзақ күрделі ой ... ... ... ... ... үшін, екінші ой жаңа жолдан ... ... ол ... сөйлемдерді бір-бірінен ажыратуға ... ... ... ... ... бас әріп ... ... жолдарды ұғу, түсіну өте қиындық келтірді.
Бертін келе, 1894 жылдан бастап, газет кейбір сөйлемдердің ... ... ... (-), әр түрлі жұлдызшалар (*) ... ... ... ... ... ... ... дауыс үзілісін
білдіретін тыныстық белгілер болғанға ұқсайды. Пікірміз дәлелді болу ... ... ... ... ... ... қазақлардың үстінан көб арыз бирады бізлерді
қазақлар қағыб соғыб күн көрсатбайды диб – ... ... ... ұры қазақлар залым қазақлар атұрдағыштар диб айта бастайды* бұған
қарағанда қазақ мин қазақ орыслар бірүн бірі ... жау боб ... ... болады оларда рас айтсақ мұндай нарсе болмаса керек* біз қазақлар
қазақ орысларды жик ... ... ... ... ... ... үмит
итіб ойлаймыз ақ іс барча іслардан жоғары болса керек ғой диб* арамызда
жаман айыбсыз адам жоқ диб ... ... ... ... ... ... ... болу тарихы бар.
Мысалы: «Дүниежүзінде тұңғыш рет үтір ... ... ... ... кітап
бетінде XV ғасыр мен XVI ғасырдың арасында пайда ... Оны ... ... енгізген венецияның атақты баспаханашысы Альт Мануций еді. ... ... ... тек қана екі ... ...... мен қос ... қойылады екен. Кітап соңына мазмұн жазуды да алғаш енгізген Мануций
еді. Ол ... ... ... ірі әріппен терілген алғашқы бетін кітап
дүкенінің маңдайшасына іліп қояды екен. Бұл дүние жүзіндегі ... ... ... Ал ... ... шыққан уақыты бар.
Профессор С.Е.Маловтың айтуынша, түріктердің Енисей жазуында қос нүкте –
нүкте және тыныс белгісі есебінде ... ... ... ... ... беріректе жазылған ... ... ... ... ... ... өзінен бірде-бір
тыныс белгісін кездестіре алмаймыз. Мәселен: 1915 жылы ... ... ... «Fatima Zuhra», 1984 жылы ... басылған «Mir cali
eir Nanai», 1911 жылы ... «Bahram ... 1916 жылы ... «Sufi
Allaiar-Subatul Fadiem» атты кітаптардан, сондай-ақ Н.Н.Пантусовтың 1880
жылы ұйғыр тілінде шыққан «Kitab Furat dar malik ein» атты ... ... ... ... ... ... ... айтуынша,
тыныс белгілері XIX ғасыр кезінде парсы тілінде де болмаған. Қазақтың араб
әліппесіне негізделген жазу кезіндегі ... ... да ... тыныс
белгісі қойылмай жазылады. XIX ғасырда шыққан ... ... ... ... ... пайда бола бастағанын
аңғаруға болады. Мәселен, профессор А.Қазембектің 1839 жылы шыққан ... тілі ... ... бір ... 34 және 46 ... екі ... ... қойылған. Ал 1869 жылы шыққан «Алтай тілі
грамматикасында» тыныс белгілерінің ... ... және ... орынды қойылған. Жоғарыда айтқанымыздай, М.Терентьев парсы
тілінде тыныс белгілерінің болмауын сынағынымен, өзі ... ... ... ... 1870 жылы ... ... ... литературы
тюрских наречий» деген ... ... ... ... ... ... олар жүйелі түрде қалыптаспаған. Бұл ... ... ... ... (cөйлемдермен олардың тыныс белгілері
кітаптың түпнұсқасынан өзгертілмей алынып отыр). Бала ... «Мен ... ... ... ... ... «сол ... айтсам әкесін іздеп
кетер» деп айтпайды.
В.В.Радлов текстерінде тыныс белгілері ... ... мен көп ... ... Лютштің 1883 жылы басылып шыққан «Киргизская хрестоматиясында»
тыныс белгілері былайшы қойылған: Сонда інісі ... «Мен мұны ... ... үшін ... ... беріпті. Орынбай: екі шешен қосылса аттай
желер, көп жаңғалақ шешеннің сөзін бөлер».
П.М.Мелиоранскийдің 1897 жылы ... ... ... ... деген кітабында мысалдарға қойылған тыныс белгілері мынадай түрде
болып келеді: Қысқа бақай, тар ... ... ... кең ... тарланым;
Битке өкпелеп тоныңды отқа салма; Жігіт айтты: атын ... ... 1897 жылы ... ... ... ... ... мынадай сөйлемдер келтіреді: «Орысша сөйлей білсек, ... ... ... Бір жол бар – ... ... ... да алыс. Әуелі ойла, сонын соң
істерсің. Бұл мысалдардан П.М.Мелиоранский мен ... ... ... да ... белгілерінің бірсыпыра түрлерінің кездесетіндігі
көреміз. Дегенмен, мұнда да пунктуациялық жүйе сақталынбайды.
1915 жылы ... ... ... ... кітапшада тыныс белгілерінің
қолданылуы туралы ережелер берілген. Онда тыныс ... жеті түрі ... ... әрқайсысына берілген ережелерге мысалдар келтірілген. Леп
белгісі «дауыс ишараты» деп, сызықша мен жақша және көп ... ... ... «екі ... деп ... ... ... XIX ғасырда және XX ғасырдың басында түркі
тілдерінде, соның ішінде қазақ тілінде баспадан шыққан ... ... ... ... ... қолданылмаса да, таңбалардың элементі ... ... ... ... ... бастағанын аңғартады,
екіншіден, қазақ тілі ... ... ... ... Ұлы ... ... кейін ғана орыс тілі пунктуациясы ... ала ... ... ... ... ... толық
дәлелдей алады.
Орыс алфавитіне көшкен кезде, кейбір қазақ тілі мамандарының «Жазуда
тыныс белгілерін ... қоя білу ... осы ... дейін жұрттың бәріне
бірдей заң ... ... ... ережелері жоқ, қазір қазақ халқы
орыс алфавитіне көшір отырғанда, жазуда үлкен маңызы бар ... ... қоя білу ... де осы ... ... алу ... ... сияқты
баспасөз бетіндегі пікірлері де қазақ тілі пунктуациясына ... ... ... ... ... ... тануға түрткі болғандығы сөзсіз.
Қазақ тіліне ғана емес, басқа түркі тілдерінің жазуларындағы тыныс
белгілерінің қолданылуына да орыс тілі ... ... ... әсер ... ... ... революциясынан кейін де біраз уақыт тыныс белгілерін
ешбір ... ... ... ... ... ... кейбір тыныс
белгілері орыс текстерінде де солай қойылып жүр. ... ... ... соң қос нүкте қойылушы еді. Кейінгі уақытта ... ... ... ... ... ... жазуындағы бірыңғай мүше алдындағы қос
нүкте орнына қойылып жүрген сызықша орыс пунктуациясының ... ... ... ... қазақ тілінде тыныс белгілері бірыңғай мүше алдынан
осылай екі ... ... ... ... ... ... ... сөйлем ортасында айтылған автор сөзінің екі жағынан үтір мен
сызықшаны былайша ... ... ... ... ... - деді ... баяу ғана ... қоңыр дауыспен, - осы араның
аңшысымын, атым - ... ... Бұл ... «Сөйлем ортасында
айтылған автор сөзінің екі жағынан үтір және ... ... ... ереже
болса да, қазір газет-журналдарымыз төл сөздің ішінде келген автор ... ... тек үтір ... ... ... текстерде қойылған интонациялық сызықша қазақша аудармасында да
қойылады. Мысалы: қазақшасын ... ... ... ... ... үшін
сыйлық – бейбітшілік үшін берілген сыйлық емес дейтін адамдарды ... ... ... Я не ... ... ... ... что
пермия за мир – это не премия за мир («Каз. ... ... осы ... салыстырма мысалдар М.Әуезовтің: «Орысша текстің өзінде болған
тыныс белгілерінің көбі қазақша тексте де қолданылады», – ... ... ... жазу ... ... тілдегі пунктуцияны
зерттемеуге, пунктуациялық дағдыларды жетілдіріп, сараламауға болмайды.
Қазақ тіл білімінде пунктуация ... ... ... ... ... жөнінде жазылған азды-көпті еңбектерді негізгі
үш салаға бөліп ... тура ... ... ... ... жазылған жеке
мақалалар; тыныс белгілерінің мектеп оқушыларына арналған оқулықтарда
баяндалуы; тыныс белгілеріне арналған жеке ... және ... ... мен ... Бұларға қысқаша тоқталайық
Хронологиялық жағынан алғанда, қазақ тілінің ... ... ... ... еңбектердің бірі – Ш.Сарыбаевтың сөйлемде үтірдің
жазылатын орындары туралы шағын мақаласы. ... бұл ... ... белгілерін дұрыс қоя білмейді, оның себебі ... ... ... бір ... өріс алып кете ... ... ... тыныс белгілерін қоя білуде интонацияның рөлін
бағалауы, ... ... ... автор мұнда тыныс белгілерін ... ғана ... ... ... бір жақты шешеді, интонация
пунктуациялық негіздердің бір түрі ғана екені ескерілмейді.
Ш.Сарыбаевтың «Тыныс таңбалары деген мақаласында ... ... ... мүшелерінен үтір арқылы ажыратылатыны жөнінде дұрыс ереже
беріледі.
Тыныс белгілері ... ... ... ... екі ... ... ... де «Тыныс белгілері» деп аталады. Автор бірінші ... ... ... ... тоқтала келіп, үтірдің қойылатын орындары
туралы ережелер береді. Автордың ... ... олар ... демеу жоқ біртектес мүшелердің үтірмен ажыратылатындығы; тектес
мүшелер арасында «я», «немесе» ... ... ... да, үтір ... ал тектес мүшелер арасында «мен», «және», «тағы да» т.б. осы
тәріздес жалғау демеулердің бірі ... ... соң ... салалас құрмалас сөйлемдер құрамына енген жай сөйлемдерді
бір-бірінен үтір арқылы ажырату керектігі; ... ... ... ... ... мүшелерінен үтір арқылы бөлу қажеттігі» ... ... ... деп ... ... ... ... пен
баяндауыштың арасына қойылатын сызықша, төл сөз бен ... сөз, ... соң ... ... ... ... ... тыныс
белгілерінің кейбір мәселелеріне тоқталады.
Х.Басымов ... ... ... ... жаза ... ... көп ... нүкте, сұрау, леп белгілерінің қойылатын орындары
жөнінде біраз түсініктер береді.
М.Балақаевтың «Сауатты ... ... ...... ... ... деген мақаласында тыныс белгілерін дұрыс қоюдың ... ... және ... ырғағы делінеді. Алайда, автор бұл дұрыс
пірікірін тереңдетіп, нақты дәлелдемеген. ... ... мен ... ... екі жағдайы ғана сөз етіледі.
Қазақ тілі пунктуациясы жөнінде мақала жазған ... бірі ... ... өз ... ... тілі пунктуациясының
қалыптасуында бірнеше ғасырлық ... бар, ... бойы ... ... ... ... орыс тілі пунктуациясының ... ... ... ... ... Еңбекте сөйлемнің оңашаланған мүшелері,
қыстырма сөздермен сөйлемдер және бұл категорияларды бір-бірінен ажырата
білу, ... ... ... ... ... ... ... қазақ тілі пунктуациясын қалыптастырып, бір ізге түсіру және
оның ережелерін саралап, жақсарту мәселесінде мектеп ... ... ... тілі ... да ... зор ... Бұл оқулықтарды
тыныс белгілерінің жалпы теориялық мәселелері, тыныс ... ... мен ... ... ... ... және ... тыныс белгілерінің мағыналары толық ашылып, олардың
қолданылатын жерлері түгел айтылмады.
Тыныс белгілерінің зерттелу ... сөз ... тағы бір ... ... – осы ... ... ... төмендегі жеке кітапшалар:
С.Жиенбаевтың «Сөйлемнің тыныс белгілері», ... пен ... ... ... мен Қ.Неталиеваның «Тыныс белгілері
ережелері» Ф.Мұсабекованың «Жай ... ... ... ... ... тілінің пунктуациясы».
Қазақ пунктуациясының тарихы бойынша жазба текстердегі алғашқы тыныс
белгілері – дауыс үзілістері. Дауыс үзілісінің өзі ... ... ... ... айтылады., яғни сөйлемдегі сөздердің ... ... ... Ол ... ... сөзден, сөз тіркесінен не сөйлемдерден кейін бірде
аз, бірде көп тоқтауды қажет етеді. ... ... бәрі ... белгісі арқылы
белгілене бермейді.
Кейбір жазушылар да пунктуациялық сауаттылыққа айрықша көңіл бөлген.
А.П.Чехов «Леп ... ... ... ... ... мәдени өмірде көп ... бар ... ... көрсеткен.
А.П.Чеховтың «Ефим Фомич Перекладин» деген кейіпкері 40 жыл бойына жазуды
көп жазып жүріп, леп ... ... рет ... ... ... бір
Меринов деген кейіпкері әрбір сөзден кейін үтір қойып жазады.
Сөйтіп, қазіргі қазақ тілі тыныс белгілерінің ... ... ... біріншіден, тыныс белгілерінің көптеген мәселелерін зерттеп,
өздерінің үлестерін ... ... ... аз ... ... дегенмен де
пунктуациялық теория және практикалық мәселелерін ғылыми тұрғыдан шешу аса
зор еңбекті қажет етеді.
Пунктуация жүйесіндегі ... ... ... ... ... зор, ... бір ... белгісінің беретін бірнеше мағынасы болады.
М.Н.Петерсон: «один знак может иметь несколько употреблений и, ... и то же ... ... ... ... ... – деп, ... айтқан. Тыныс белгілерін дұрыс қолдану үшін, мүмкіндігі ... ... ... ... ... берілетін ережелерді
бірыңғайластыру керек. Тыныс белгілерінің ережелерін бірыңғайластырумен
бірге әрбір тыныс белгісінің бір ғана ... ... да бір ізге ... ... ... ... «ноқат» десе, біреулер «ұлы тыныс» дейді.;
үтірді «қайырма», «кері үтір» десе, нүктелі үтірді ... ... ... ... үтір» дейді; қос нүктені «екі нүкте», «екі ... ... ... ... «қос ... деп, төрт түрлі айтады т.б.
Біздіңше, тыныс белгілерінің қалыптасқан мынадай терминдерін ... ... көп ... қос нүкте, үтір, нүктелі үтір, сызықша, тырнақша,
сұрау белгісі, леп белгісі және жаңа жол ... ... ... ... ... да кездеседі. Мысалы, кейде дефис пен
сызықша бір ... ... ... ... онша ... келмейді. Бірақ
дефистің морфологиялық ... ... ... ... ... ... морфологиялық дефис сызықшаның жарты сызығындай ғана ... ... Осы ... тырнақшаның алғашқы сыңарын тырнақшаға алынатын
сөздің я сөйлемнің бірінші сөзінің төменгі ... ... ... ... ... ... ашып, екінші сыңарын тырнақшаға алынған сөздің я
сөйлемнің соңғы сөзінің нүкте қойылатын ... ... ... ... ... ... дегенді мен де білемін ... ... ... ... ... ... ... төменгі
жағынан, ал екінші сыңары сөздің жоғарғы жағынан қойылады.
Жазба түрде берілген ойды қағазға айқын түсіру үшін, ... ... ... ... ... айтып беру үшін, әрбір дыбыстарды, әрбір тыныс
белгілерін ... қоя ... ... ... мен ... ... жазу ... емес.
Бұл туралы К.Белинкский мен М.Уваров: «...только ... ... и ... в ... дает ... ... ... – деп, өте дұрыс айтқан.
Тыныс белгілері дұрыс қойылған сөйлемді оқу да, ұғыну да ... ... ... қою ... ... өз ... сезімін жазба түрде дәл жеткізеді
және айтпақ ойын екінші адамдардың сондай дәрежеде дұрыс түсінуіне ... ... қоя ... бір критерийі – интонация болып табылады.
Мұнсыз ешбір мағына айқындығы болмайды. Пунктуация жазу тіліміздің ... ...... ... ... Бұл ... ... Сөйлеген сөзіміз екінші біреулерге түсінікті, құлаққа жағымды
болу ... ... ... ... айта біліп, тыныс белгісі дұрыс
қойылған текстерді айқын етіп оқи алатындай болуымыз керек, ... ... әр ... ... оқу ... сол ... әр түрлі мағына
туады, яғни адамның шындыққа, әр ... ... мен ... ... сөйлеу интонациясынан аңғарылады. Қысқасы, сөйлеу интонациясы
жазуда пунктуация арқылы беріледі.
1.2. Тыныс белгінінің түрлері және ... ... ... ... ... ...... мағынасын айқындаушы көрсеткіш. Сондықтан
бір тыныс белгісінің орнына екінші тыныс белгісін қоя салсақ, бір сөйлемнен
әлденеше ... ... ... ... Тіпті кейбір оңашаланған
айқындауыш ... бар ... ... ... ... ... оны ... жалғаулықсыз салалас деп ... ... ... ... ... ... – әр ... мамандықтың адамдары – ірі
ғалымдар мен өндіріс жаңашылдары, жазушылар мен жұмысшылар, тоқымашылар мен
академиктер.
Демек, ... ... ... – әр ... ... сөйлемнің мағыналарын
дәлелдеп дұрыс түсіндіруші шартты белгі, олай болса, ... ... ... бір бүтін бөлшегі сөйлем болса, ол бір сөзден де, ... де ... ... ... адам өзінің айтайын деген пікірін екінші
біреуге ауызша не жазбаша түрде жеткізеді. Сөйлем сазына қарай ... ... ... ... ... тығыз байланысты болады.
Тіліміздегі тыныс белгілері сан ... онша көп ... ... ... ... алуан түрлі болып келеді.
Енді солардың әрқайсысның түрлері мен ... ... ... ... ... ... ... аяқталған ойды білдіретін жай немесе құрмалас ... ... ... ... ... ... ... сұрау, леп
белгілерінің бірі қойылады. Сондықтан тыныс белгілерінің бұл үш түрі сөйлем
соңында келетін белгілер деп аталады.
Сөйлем келетін белгілердің ... ... екі ... ... ... ... ... біріншісі – сөйлемнің аяқталғандығын білдіріп,
оны басқа ... ... ... ...... ... мақсатта,
қандай мағынада айтылатындығын байқату. Бұл екеуі – ... ... ... ... ... да ең ... мағыналары
мен функциялары. Сонымен бірге, олардың әрқайсысының кейде сөйлем ... та ... ... ... мен ... ... болады.
Оларға өз орнында тоқталамыз:
1. Н ү к т е. Нүкте, біріншіден, сөйлемнің ... ... ... ... бөліп тұрса, екіншіден, ол сөйлемнің хабарлы сөйлем
екендігін байқатады. ... ... – осы ... ер ... жалғыз баласы. Ұлы
да, қызы да қадірлі қонағы да бір өзі. Шаршап ... ... ... ... ... ... бір, ... бір төңкере салмақпен қарады
да, үлкен бөлмеде ерсілі-қарсылы жүре ... ... ашық ... ... тұр. ... ... тымық әуені сіміре, Жақып күндегі әдетімен
аулын аралап ... ... Бұл ... жай ... де ... де бар. Олардың барлығы да ... ... ... ... ... ... әрдайым хабарлау, баяндау, суреттеу түрінде айтылған
сөйлемдерден кейін ғана қойылып отырмайды, солармен қатар, ... ... ... сөйлемдерден, жауап алу үшін айтылмаған, бірақ сұраулық
мәні бар сөйлемдерден кейін де қойылады. Мысалы: ... ... да, ... ... ... Малқардың келіні еркімен отыр ма, зорлықпен отыр
ма оңашалап сұраңдар. Егер зорлықпен отырса, күйеуімен ... ... ... (Ғ.Мұстафин).
Сөйлем соңында келетін тыныс белгілерінің қай-қайсылары болса да,
сөйлемнің құрылысына қарай қойылмайтыны ... ... ... да ... ... ескерілмейді, тек мағыналық жағы, ... ... ... ... ... ... құрылысы жағынан алуан
түрлі (жалаң, жайылма, толымды, толымсыз, жай, құрмалас т.б.) бола ... ... ... ... және ... ... көрсеткіші болы – нүктенің ең негізгі ... осы ... ... ... оның ... ... да бар. Олар
мыналар:
а) Драмалық шығырмаларда әркімнің сөзінің алдында сол сөздің иесі болып
табылатын кейіпкердің ... ... де, ... ... ... нүкте
қойылады. Мысалы:
Ғ а н ш и н. Алдындағы қашқын, артындағылары қуғыншылар, ә?
Қ а д и ш а. Қашқан екеу ... ұ р а т. ... бұл, ... ... ел драмасының бір сахнасы ғой өзі.
(М.Әуезов).
Драмалық шығармаларда оның кейбір жақтарын актерлерге түсіндіру мақсатымен
автор тарапынан ... ... деп ... ... ... ... ... аттарынан кейін тұруы да, оған берілген сөз ішінде
тұруы да мүмкін. Егер ремарка ... ... ... ... ... ... кейін қойылмайды, жақшамен қоршалған ... ... ... ұ р а т ... ... Тоқтай қал. Мынауың не қылған серуен?
Қ а д и ш а ( о да қарап). Артындағы шаңның молын байқаймысың? ... ... ... сөйлемдерінің арасында келсе, оның тыныс белгісі
кейіпкер сөйлеміне байланыссыз, дербес ... да, ол ... ... ... ұ р а т. Е, ... сен бе едің? (Жарқынға.) Сенің атың кім?
М ұ р а т (халыққа). Не әзәрләктерің бар, не ... (Үн ... ма, ... (Үн жоқ.) ... ... ... айт. ... ремарка кейіпкердің бір сөйлемінің ішінде келсе, ол ... тек ... ... Мысалы:
С а д ы қ. Мен оған (Жарқын кеткен жаққа қарап) көрсетермін.
ә) Санай көрсетілген ой тәртібін, ой ... ... үшін ... ... әріптерден кейін нүкте қойылады. Бірақ онда әр
пункттің аяқталған ... ... ... шарт. Мысалы:
1. Тізбектеліп бір ұғымды білдіретін бірнеше зат есімдер.
2. Тізбектеліп бір ұғымды білдіретін зат есім мен көмекші есім.
3. ... сан ... Зат есім мен ... тізбегі.
5. Заттық мағынадағы түрлі қос сөздер т.б. («Қазақ тілі грамматикасы».)
б) Кейбір ... ... ... қысқартылып жазылған графикалық
белгілерінен кейін ... ... ... ... ... Тург.,
Мұст., «Х. М.» журналы, т.б., с. С., т., ж.
Бұл мысалда Жамбыл, Абай, Тургенев, Мұстафин, «Халық мұғалімі», тағы
басқа, тағы сол ... тағы ... жыл ... сөздер қысқартылып беріледі
де, олардан кейін нүкте ... ... ... ... ... ... мен қысқартылып алынған ұзындық, ауырлық және ... ... ... ... ... МТС, совхоз, пединститут,
КазПИ, 50 м, 20 кг, л, ... С ұ р а у б е л г і с і. ... ... де ... екі түрлі
мағынада, екі түрлі функцияда ... ... ... білдіріп, оны басқа сөйлемдерден бөліп тұрады, екіншіден
сөйлемнің мағыналық жағынан сұраулы екендігін аңғартады. Мысалы:
– Коммунизмді бүгін ... ... Әлде мені ... жаңа ... ... Бұдан он бес жыл бұрын кім сенің үйіңе ат басын бұрып еді? Ал
бүгін бұрған ... ... ... не? (Ғ.Мұстафин).
Нүкте сияқты, сұрау белгісі де сөйлемнің ... ... ... сұрау белгісі қойылатын сөйлем толымды, толымсыз, жай я құрмалас
т.б. болып келе береді. Кейде сөйлем бірыңғай ... ғана ... ... ... ... ... да мүмкін. Мұндай жағдайда сұрау белгісіне
қабаттаса леп ... де ... яғни екі ... белгі тіркесе
қолданылады. Мысалы:
... ... ... не ... ... ... ... Е, үйтіп жібермек пе едің?!
– Бетім-ау, өмірі екеуі шай деспей, келіп, бұнысы несі?!
Бұл мысалдағы ... ... да ... жалаң сұрау емес, сұрауға
қосымша ... ... кею, ... ашу, ... бар. Сондықтан мұндай
сөйлемдерден кейін тек сұрау белгісін ғана қою жеткіліксіз.
Сұрау белгісінің жоғарыда аталған ... екі ... ... ... ... ... да бар. Жазушы біреудің еңбегінен
келтірген цитаттың кейбір сөзінен кейін жақша ішіне ... ... ... ... жағдайда сұрау белгісі автордың цитат иесінің сөзіне
түсінбегенін, оның ... ... ... ... несі» дегенін
білдіреді. Мысалы: Екатерина Ивановна ... ... ... ... ... ... ... онан кейін іле-шала (?) бар пәрменімен тағы
басып жіберді. (Т.Ахтанов). Цитат иесінен кейінің ... ... ... деген сөзді іле-шыға теріс қолдануының түсініксіздігін байқату және
оның солай ... ... ... ... ... үшін, іле-шыға дегеннен кейін жақша ішіне сұрау белгісін қойған.
3. Л е п б е л г і с і. Леп ... ... ... ... ... өкінішті, қорқынышты, өктем бұйрықты, тілекті, таңдануды,
түңілуді, үндеуді, кекесінді, қарғысты сөйлемдерден кейін ... ... ... ... да тыныс белгілері сияқты, леп белгісі де ... ... ... екі функцияда қолданылады. Оның бірінші ... ... ...... аяқталғандығын білдіріп, оны басқа
сөйлемдерден бөліп тұрса, екінші мағынасы мен екінші ...... ... ... ... ... ... барып, ауыр қайт! Жеңіліп
барып, жеңіп қайт! Рақмет, достарым, айтқандарың ... ... ... ... ... де, ... жазба! Бермейміз! Тәукені! Не көрсек те, бір
көреміз! Пай-пай, сенің дегбірсізің-ай! ... ... ... Түс,
алдыма! Құдай берді қолға! Асықта басың қалғыр-ай, қаңсытты-ау! ... ... ... ... ... ... ... құрылысы жағынан алуан түрлі болады: ол
бірнеше жай сөйлемнен құралған құрмалас сөйлем ... да, ... жеке бір ... ... ... сөз ... да мүмкін.
Леп белгісі лептікпен қатар азды-көпті сұраулық та ... ... ... ... қабаттаса да қолданылады.
Сұрау белгісі сияқты, леп белгісі де кейде төл сөздің кейбір ... ... ... ... ... ... Ондай леп белгілері автордың
цитат иесінің сөзіне таңданатынын, оған өзінің ... ... ... ... ... ... ... «Өзі аса ірі. Екі
тізесі аттың екі құлағын қағып (!) келеді. Жалмұрат кірпігі ... жағы ... ... (!), жер ... ... Балықшылар жарыла (!)
күлді. Оның сөзіне Федоров та ылығып (!) қалған сияқты» - деп ... ... ... ... ережелері
Сөйлем ішінде қолданылатын тыныс тыныс белгілерінің ... ...... ... ... оның қандай бөлшектерден
құралатындығын, ол бөлшектердің ... ... және ... ... Солай болғанмен, сөйлем ішінде қолданылатын тыныс
белгілері түр-тұрпаты жағынан да, мағыналары мен ... ... ... ... Енді ... ... жеке ... Ү т і р. Үтір – тыныс белгілері ішіндегі функцияға ең бір бай белгі
Бұл жай сөйлемдерді ... бөлу үшін де, ... ... ... ... бір-бірінен бөлі үшін де қолданылады. Үтірдің қолданылатын
орындары мен ... ... ... Үтір құрмалас құрамындағы жай сөйлемдерді бір-бірінен бөліп көрсеті
үшін қолданылады. Мысалы: ... ... ... ауыр ойда отыр ... Күн ... жоқ ... ... түспей кететін нем болушы еді менің, –
деп, Боздақ биге қарап езу тартты да, Игілік өзінің ел ... ... ... аяқтады. (Ғ.Мүсірепов). Рахимовтың Степнов пен Борисовтай
сенімді көмекшілері болғандықтан, олардың ісіне көп араласа қоймаушы едім.
(Б.Момышұлы). ... ... ... алдырып, Бернер екеуімен
ақылдасты да, Рязановқа алдын ала қайтарар жауабын айланып ... ... Үтір ... ... мүшелерін бір-бірінен бөліп тұрады. Мысалы:
Аңға Байжан, Самарқан, ... ... ғана ... Экскаваторлар, комбайнда,
грейдерлер аз күнде каналдың ... ... ... ... ... Үтір қаратпа сөзді сөйлемнің басқа мүшелерінен бөліп тұрады. Мысалы:
Арылма, өлең, ... ... ... ... Карл ... қазақша Алма-ата емес, Алматы, Алмалы деген сөз.
(Ғ.Мүсірепов).
в) Үтір қыстырма сөзді сөйлемнің ... ... ... ... ... ... көп ... бері бұл өзеннің аса бір мол ... ... ... де ... шайдан кейін, Ұлжанның қозғауы бойынша,
кеше бітпей қалған әңгімесіне кірісті (М.Әуезов).
г) Үтір ... ... ... ... ... бөлу үшін ... Ойбай, Шықаң мәселені қабырғасынан қойды ғой! (Ғ.Мұстафин). Е, ... ғой! Жә, ... ... кетті, жаным-ау?! (Ғ.Мүсірепов).
д) Үтір сілтеу, мақұлдау, келіспеу мәнінде айтылатын ... ... ... ... ... Иә, айта ... Жоқ, мен сізге ештеме
де айтпаймын. Қазір, міне, бүгінгі жүрісті өзі ... ... ... ... ... ... түсірген кісі болды. (М.Әуезов). Әне, өздері де
келе ... ... ... ... бол! ... енді ... ... Үтір оңашаланған мүшені сөйлемнің басқа мүшелерінен бөліп тұру үшін
қолданылады. Мысалы: Абай соңғы күндерде, ... осы ... ... ... дағдылы болмаған бір халде. Жақын жерде, көгелды бұлақ басында, жеті-
сегіз үйлі ауыл отыр ... ... Үтір ... ... түрінде айтылған төл сөзден кейін, автор сөзінің
алдында қойылады. Мысалы: «Таулы жер ... сулы жер ... ... ... ... ... ... толық денесін бұрып алып:
– Мен сыны жоқ, сыпайылығы жоқ, құр абажадай бірдеңе бола ма екен деп ... ... Әзір жат ... тұрған жоқ сияқты екен, – деді.
2. Нүктелі үтір. Нүктелі үтір – хабарлы ... ... ... мен ... ... ... белгісі. Мұның мәні, нүктеден дәрежесі
төменірек те, үтірден жоғарырақ. Бұл – ... ... ... ... ... ... да, мағыналары өз ара байланысты, ... ... ... мүшесі (әсіресе баяндауышы) бар талдап, саналап,
пункттеп баяндау ... ... ... сөйлемдер арасында да
қолданылады. ... ... ... ... ұзақ жолдың үстінде, ай
далада, жүк ... ... ... ... ... ... ... отырып
шырқатып ән салу; дәнінің салмағынан сабағы майысқан ұшы-қиыры жоқ қалың
егіннің арасында ... ... ... ... ақ сұлының арасында
маужыраған майда түнде армансыз ... ... ... ... ұзық ... ... қақпай өткізу оларға қатты ұнайтын еді.
(А.Фадеев).
Нүктелі үтір тек жай ... ... ғана ... ... қатар
мағыналары өз ара жақын, ұласа айтылған құрмалас ... ... ... ... Кімде-кім өзін сынаудан қорықса, оның ... ... өз ... көре ... оның ... ... Қос ... Қос нүкте мынадай орындарда қолданылады:
а) Соңғы жай сөйлемі алдыңғы жай сөйлемдегі ... ... ... ... ... сөйлемнің жай сөйлемдері арасына қойылады. Мысалы:
Кісі Қызылорда елінің екі ісіне ... ... бірі – ... ... бірі ... ору. ... ... жайлаушылардың дені екі жерге
жиналған: бір жиын Аман отырған көп ауылда, енді бір жиын ... ... ... ... ... ... ... сөзден кейін қойылады.
Мысалы: Мұстафаның оларға ... ... ... ... төрт сирағы
төрт жылқы, денесі бір жылқы, – барлығы бес жылқы. (С.Мұқанов).
б) Төл сөзден бұрын ... ... ... ... ... Мысалы:
Шалабайдың бойынан табылған документ, құралдарға қарап отырып: – ... ... ... екен ғой? – деді ... – Аман ... ... ... кім
басқан?
4. Көп нүкте. Көп нүкте пікірдің аяқталмағанын, әлдеқандай себептен
сөйлемнің ... ... ... Көп ... ... шығармалардың
кейіпкерлерінің сөздерінде жиі кездесіп отырады. Оларда, ... ... я ... ... сөзі ... ... сөз ... мүдіргнін, сасқалақтағанын білдіру үшін, немесе сөз, сөйлем
аралығында ұзақ кідіріс ... ... үшін ... ... ... ... шырағым-ау... Арғы атам Арғынбайдың шаңырағына мініп
келген... – дей ... Аман ... де, ... ... ... ... Ие, ... Ойдан шығару... Сырлау... Соын да ... ... ... ... бір алты қырдың астында тұрғандай-ау өзі... Қайда, қайда!?
Қашан да қашан боп ... ... ... Е, ... ... өмір
кітабы да жетеді...
– Әзірше бір жағына маман қазақ дайындау ниетіндеміз ғой. ... ... ... ап, – он ... степендия... тағы төрт ... ... ... сөз ... да Қасен:
Біз кадр... кадр... Өлкелік мекеме... жауапты қызметкер! – дей беріп
еді, келгендер қараған жоқ. (М.Әуезов).
Кейіпкерлердің ... ... ... ... ерсі, дөрекі, тұрпайы
сөздер жазылмай, оның ... көп ... ... ... ... ғылыми әдебиеттерде, көбінесе, цитаталарда кездеседі.
Цитата келтіруші цитата иесін сөздерін, сөйлемдерін толық алмай, қысқарту,
ықшамдау мақсатымен ... ... ... ... орындарға көп нүкте
қойылады.
5) Сызықша. Үтір сияқты, ... да ... ... ... бай ... ... ... мен функциясы үтірден де көп. Сызықша сөйлеудің
белгілі бір бөлшектерін басқа ... бөлу үшін де, ... ... де, сөздердің арасындағы мағыналық, синтаксистік қатынастарды айқындау
үшін де қолданылады. Мұндай функцияда қолданылғанда, сызықша кейде қосарлы,
кейде дара ... келе ... ... ... пен баяндауыш мүшелер арасына қойылады. Бұл орында ол
бұл екі мүше ... ... ... барын білдіріп, ол екеуін
сөйлемнің басқа мүшелерімен шатастырмауға, бұл екеуінен құралған ... ... ... ... мен ... жәрдемдеседі. Мысалы: Адам ... ат. ...... дәулеті.
ә) Өзінің алдындағы сөздің немесе сөздер тіркесінің мағыналарын ... ашып ... үшін ... ... ... бөлу ... ... орында ол қосарлы түрде қолданылады.
6. Тырнақша. Тырнақшаның қойылуы кідіріске, ... ... ... ... ... болмайды. Сондықтан ол шын мәнісіндегі
тыныстық белгі де емес. Тырнақшаның мағынасы да, ... да ... ... бір ... ... қоршалған сөздің я сөйлемнің бөгде біреудікі
екенін білдірсе, екінші бір жағдайда тырнақшаның ішіндегі ... ... ... тура ... ... тұрғандығын, болмаса
бірдеңелердің шартты аталуы екендігін білдіреді.
7. Жақша. Жақшаға алынатындар, негізінде, сөйлеммен тікелей байланысы жоқ,
оның ... ... ... ... ... ... түсу үшін қолданатын кейбір ... ... мен ... келтірілген бұл ережелер М.Балақаев пен Т.Қордабаевтың негізінде
көрсетілсе, енді Р.Сыздықованың ережесі бойынша келтірейік:
Бастауыш пен баяндауыштың арасына қойылатын сызықша.
Бастауыш зат ... ... ... ... сөз ... ... та атау тұлғадағы зат есімнен не заттанған басқа сөз таптарынан
болғанда, бастауыштан кейін сызықша қойылады: Тіл – ... ... ... не ... ғана, ғой т.б. сияқты шылаулар тұрса,
сызықша ... ... ... ... көз ... ... – шалқар көл
ғана (С.Мұқанов).
Бастауыш I, II жақтық жекеше не көпше тұлғадағы ... ... ... ... ... біреуінен болғанда, бастауыштан кейін
сызықша қойылады: Мен – ... ... қарт ... ... Біз ... сіз – ... ... т.б.
Бастауыш та, баяндауыш та сан есімнен болғанда, екеуінің арасына сызықша
қойылады: Үш жердегі үш – ... Екі ...... ол, бұл, ... ... анау деген сілтеу есімдіктерінен жасалып,
баяндауыш атау ... зат есім ... зат есім ... ... ... болғанда, сілтеу есімдіктерінен кейін сызықша қойылады: Бұл – адам көз
сүйегі, - деді ханға ... бұл ... ... ... ... бастауыштар өзінен кейінгі
сөздің анықтауышына ұқсап, шатасып кететін жағдайда, бастауышы қай ... ... да, одан ... ... қойылады: Мұндай бастауыштары бар
сөйлем өзінің алдындағы сөйлемдермен логикалық байланысты болады, сондықтан
олар контеске қарай ... ... ... ... сөз
мағынасы көбіне метафора арқылы ауысады. Сөйтіп, бұл – сөз ... ... ... ... ... орын ... ... Бұл ережені орынсыз қолдана беруге болмайды. Анытауыш деп
танылып ... ... жоқ ... ол, бұл ... ... ... ... сызықша қойылмайды: Ол біздің үйге келді.
Бастауыш – у жұнақты етістіктен не ол ... ... ... атау тұлғадағы зат есімнен немесе – у жұрнақты етістіктен және
керісінше болғанда, бастауыштан ... ... ... ... ... күзету
– ең ардақты правоң (Жамбыл).
Бастауыш – ған (-ген, -қан, -кен) ... ... ... (не
есімше аралас тіркестен) болса, баяндауыш не зат есім, не ... ... ... бастауыштан кейін сызықша қойылады: Бұған таяу
отырған – Ыбырайдың Ысқағы (М.Әуезов).
Бастауыш зат ... не ... ... ... ... ... арасына сызықша қойылмайды., өйткені мұнда есімше ... ... ... ... үйі ... ... Сол екі ... Абайды
таңдандырған.
Ал баяндауыш болып тұрған есімше зат есім ... ... ... кейін сызықша қойылады: Осы кездік – саған тартқаным (соңғы
есімше тұлға «тартқан сыйым» ... ... ... тұр). Енді осы ... ... ... ... біріншісі, екіншісі, алдыңғысы, соңғысы деген
заттанған сан есім, сын есімдерден және көбі деген сөзден, ... ... зат ... не -у ... ... ... ... болғанда,
бастауыштан кейін сызықша қойылады: Жаяу Мұса – Біржан бастаған Арқадағы
әншілер тобының көрнектілерінің бірі (М.Әуезов).
Бастауыш болып ... сөз ... ... ... ... ... ... кейін сызықша қойылады: Физикалық денелерден
құралған заттар сол қалпында: шыны-шыны қалпында ... ... ... ... ... ... ... оқулығы»).
Қаратпа сөздердің тыныс белгілері.
Жанды, жансыз заттарға қарата қарата ... ... ... ... ... үтірмен ажыратылады. Қаратпа сөз сөйлемнің басында тұрса,
үтір оның соңынан, ортасында тұрса, екі жағынан, соңында тұрса, одан ... ойын ... ... қымбат. Жүрегім, нені сезесің? Сөз ... сен де ... ... ... ... өз ... ... қаратпа
сөзден тыныс белгісімен ... ... сөз ... ... ... мүшелерінен үтңрмен ажыратылады:
Қарағанды шахтерлері , ұр ... ... ... не соңынан келген эпитет сөздері бар қарапалар ... ... ... эпитет пен қаратпа сөз бір-бірінен тыныс
белгісімен ... ... аға, ... ... ... сөзбен қатар келген одағайдан кейін үтір қойылады:
Уа, ... ... ... ... сүйдің (Жамбыл).
Қартпа сөзбен қатар келген о деген одағайдан ... де ... ... төге ... ... сен (Жамбыл).
Қаратпамен қоса айтылған шылулар да ... ... ... ... де, ... ... дефис қойылады:
Жеңеше-ау, Абай ағамның мысқылына ажалды кісі тап ... ... сөз ... ... келіп, көтеріңкі дауыспен
айтылса, одан кейін леп ... ... ... сөз бас әріппен
жазылады:
Тоғжан! Япрмай, жақсы айттыңыз-ау! (М. ... сөз ... ... ... біреуге арналып ... ... ... ... бар сөздер ... ... ... Олар да ... шылаулы болып келе
береді:
Менің айқаным да, естігенімде де осы ғана емес пе еді, ... ... ... ... ... ... және күрделі) сөйлем ... ... ... ... ... сөз сөйлемнің сөйлемнің басында
келсе, үтір одан кейін, ортасында ... екі ... , ... , ... ... білуімше, ел бір заманда қой сияқты болған (М.Әуезов).
Қыстырма ... ... мен сөз ... ... ... Автордың түрліше сезімін: қуанышын, қайғырғанын, өкінішін,
сенімін, күмәндануын т.б. ... ... амал ... несін айтасың,
бәсе, әрине, рас, сірә, тегі т.б.
Дүниеде сірә, ... ... жар жоқ ... ... ... ... ... шыққанын білдіретін
сөздер:....айтуынша,....айтқандай, жұрт ... ... ... , ... аңғаруымша ,.... айтқандай, жұрт ... ... ... ... ... ұмытпасам т.б. Мысалдар: Менің
аңғаруымша, сіз ... көп ат ... ... ... ... ... ретін (бастамасын, түйінін) білдіретін ... ... ... ... сөйтіп, қысқасы, сайып
келгенде т.б. Мысалдар:
Ең ... ... суға ... ... ... ендеше, осы сияқты сөздер де сөйлем
мұшесі ... ... ... бір ... байланысты
қолданылғанда , қыстырма сөз ... ... ... ... ... осы баланы мүйіздей бересіңдер? (Ғ.Сыланов).
Сөйлемдегі ... ... ... жоқ ... ... ... бөлінеді:
Ұмытып барады екем, жуырда ... ... ... қалды. (С.
Мұқанов).
Сөйлемдегі негізгі ... не бір ... ... ... үшін ... ... сөйлемдер не сөз тіркестері
екі жағынан ... ... ... сөзі ... есім ... кіші
әріппен жазылады):
Бірақ менімен Раушанның ... деп ... ... ... ... ... ) оқысында үлкен айырма бар ... ... ... ... мысалы, айталық, шынында ... ... ... үтір ... жыл ... ... мысалы қаз бен үйрек, келе
бастайды. Географиялық ... ... тау ... бас ... жағынан қыстырма сөздерге ... ... ... ... ... ... сөйлемнің басында не ... ... үтір ... ... ал, ... ... ... сонымен қатар, сондай-ақ, әсіресе, тек. ... ... ... осы Қарашрқыға ... ... ... ... ... жоқ, өз ... жеке
сөйлем сияқты қыстырма ... да екі ... ... Ол ... ... қасында, ішінде, басы.... болып
деген тәрізді сөздердің ... ... ... ... ... ... ... Мысалы:
Бір топ адам, басы Жомарт болып, егінге ... ... ... өзі ... ... Жақып бар, Жомарт келеді.
(Ғ. Мұстафин).
Жақшаға алынған қыстырма сөзді не ... ... ... ... үшін ... ... сөз немесе автордың әріптерден
қыстырылып көрсетілген аты-жөні ... ... ... ... ... мен ... қойлып , автордың ... ... ... ... сөз бас ... ... да, жақша
жабылады:
Шоқан Уәлиханов Қашқарда ... ... ... ... дейді:
"Қашқардың және Алты шаһардың ғұрпы бойынша, шет ... ... ... үйленуге міндетті, (Кейін анықтасам, бұл ... үшін ғана ... С.М.). Кіші ... ... – С.М.) ... ... дүниесіндегі төрт мәзһәптің, орысша сектаның біреуі.
– С.М.) бағынғанмен, ... бұл арада уақытша үйлену толық ... ... ... С.М. ... – Сәбит Мұқановтың инициалы.
Одағайлардың тыныс белгілері
Одағайлар көбінесе сөйлем басында келеді де, үтірмен бөлінеді. ... Ойке ... ... ме ең? Өй, ... ... осы Қодар кім?
(М.Әуезов). Тәй, қылжақты қоя тұр ... ... ... ... ... еді ғой? (Ғ.Мүсірепов).
Егер одағайлар сөйлем ортасында келсе, екі ... үтір ... ... үтір одан ... ... Мысалы:
Жүрегім, ойбай соқпа енді...
Бүгінгі дос – ертең жау,
Мен қылдым, япырмау?! (Абай)
О деген одағайдан кейін үтір қойылады: О, жауыз Қодар! О, ... ... ... ... ... көтеріңкі дауыспен айтылса, одан кейін
леп белгісі қойылып, келесі сөз бас әріптен басталады: ... ... ... Ал ... мен нені ... (М.Әуезов). Еhe! Сен өзің біздің ... да ... кәрі ... ... ғой ... тәріздес бәсе, жә, қош, қой, құп (болады), жай, бәлем, жарайды
(осы мағынадағы жақсы), мақұл, болды, дұрыс, бәрекелді сияқты сөздер ... ... орны мен ... ... оқшауланып келсе, өзге сөздерден
үтірмен бөлінеді. Мысалдар: Қой, не де ... ... ... Жә, ... Бәсе, Белқара ғой... Бәлем, Бөжей де ... ... ... (я), жоқ, мә, ... ... де ... ішінде үтірмен ажыратылады:
Мысалы: Ақтағаны ма? Жоқ, жай шошығаны ма? Иә, етін ... ... ... ма? ... ... ... сөзбен қатар қойылады:
Ей, аққу, сәлем деші жолыққанда (С.Сейфуллин). Пай-пай, бала-ай, ... ... ... ... Сыналар, ей, жігіттер, келді кезің
(Абай).
Ә деген ... мен ә ... ә ... тіркестерін, әй, әу деген
одағайлар мен әй (ай) дер ажа, ... жер ... ... ... ... әй, әу ... ... шатастырмау керек: тіркес құрамындағы ә, әй, әу
дегендер өзінен кейінгі сөзден үтірмен бөлінбейді:
Ә дегенше жетіп келді. Оның ... ... ... ... тұрды. Мен оны ә
дегеннен тани кеттім.
Айқындауыш мүшелердің тыныс белгілері.
Оңашаланған айқындауыш мүшелер сөйлемнің ... ... ... бөлінеді. Мысалы: Абай былтыр бақырауда, ... ... ... ... дәл осы қоныстан, Есенбайдан, кеткен болатын. Ұлжан енесіне
бағана, Абай ұйықтап жатқанда, бар жайды айтқан (М.Әуезов).
Оңашаланған ... мүше ... ... бұрынғы сөздің мәнін айқындап, дәлдеп беретін және сонымен септік
жалғаулары жағынан тұлғалас келетін бір сөз не сөз тіркесі:
Осы ... ер ... ... екі баласын, Нұржан мен Нұрланды, жұрт ... ... ... ең ... ... арба осы ... Құнанбайдың кәрі
шешесінің, көк арбасы десе де болады (М.Әуезов).
ә) Яғни, әсіресе, мысалы, яки, ... ... ... ... ... ... ... оның ішінде, тіпті деген сөздермен басталатын
тіркестер өзінің алдындағы сөздің мағынасын дәлелдеп түрса оңашаланған мүше
болады. Үтір ... ... екі ... ... ... ... өзен ... шөп қалың өседі. Реакцияға
түскен заттардың салмағына әрдайым тең болады; бұл заңды ... ... ... ... ... деп ... қоспағанда, есептемегенде деген сөздерге аяқталатын
тіркестер де ... ... ... ... ол шапшаң жүріп отырды. Кешігіп қалған
екеуді ... ... ... ... саны он ... Жорыққа
аттанатын шаңғышылар саны, кешігіп қалған екеуді қоспағанда, он алты.
Оңашаланған мүше инверсияланып (әдеттегі орны ... ... ... ... де ... ішінде үтірмен ажыратылады: Мұқанның баласы ғой, ... ... ... ... Бұл ... ... орын тәртібі:
Мұқанның, менің былтыр өлген ағамның, баласы ғой болу керек.
Оңашаланған айқындауыш мүше өзінің алдындағы ... ... ... ... жағынан қиыспай тұрса, яғни айқындалушы сөз атау
тұлғада ... ... ... ... да, ... ... ... белгісі қойылмайды: Күлкіні иесі – қызды біз енді жақсылап көрдік
(С.Ерубаев). Осы ... ... пен ... ... ... ... де табыс септікте) берілсе, тыныс белгісі басқаша ... иесі – ... біз енді ... ... ... Осы ... пен ... сөздер бірдей тұлғада (екеуі де табыс септікте)
берілсе, тыныс белгісі басқаша қойылады: ... ... ... біз енді
жақсылап көрдік.
Ал айқындалатын сөзімен морфологиялық тұлға ... ... ... ... не ... де атау ... ... жалқы есімнен болған
айқындауыш ешқандай тыныс белгісімен ажыратылмайды: ... інім ... ... бітіреді. Оның бұл тұрған қалпын ағасы Балтабектің әйелі ... ... ... жоқ ... ... ... аю жоталы... қара кісі
Игілік би паң да, ... да емес ... Бұл ... ... ... би, ... деген жалқы есімдер өздерінен бұрынғы інім,
ағасы, қара ... ... ... ... ... атап ... ... тұр.
Бірыңғай мүшелер мен жалпылауыш
сөздердің тыныс белгілері
Тыныс белгілерден қоюға келгенде, бірыңғай мүшелерде үш топқа ... ... а) ... жалғаулық жоқ бірыңғай мүшелер, араларында
жалғаулық бар бірыңғай ... және б) ... ... қатар келетін
бірыңғай мүшелер.
Жалғаулықсыз келген дара ... ... ... үтір ... ... санынан үтір санының біреуі кем болады.
Әр ел тұс-тұсындағы Ақбайтал, Көлденең, ... ... ... ... ... ... Абай қажымай, жалықпай ылғи ғана ... ... ... дара ... мүшелердің мүшелердің аралығына үтір
қойылады: Боржабай орта ғана бойлы, жуантық ... ... ... ... ... ... ... көзді, ұйысқан қысқа қара жирен сақалды,
таңқита басқан сирек ... ... ... ... өңді кісі ... ... бірыңғай мүшелердің әрқайсысының (немесе бірқатарының)
өз іштерінде үтір кездесетін болса, бірыңғай ... ... ... ... ... Қала деген аты ғана болмаса, Н... қаласы екі қабат ... ... ғана ... кездесетін; өзге үйлерінің көбі бір
қабат қана қарағай ... ... шет ... ағаш үйден шым үй көп
кездесетін; азғана жаңбыр себелеп өтсе, көшелерінен адам ... ... ... етек жеңі мол; ... жерге жалпая салынған; Сібірде
көп кездесетін ... бір ... еді ... ... ... бастауыш сыныпта оқыту
Бастауыш сынып оқушыларының тыныс белгісін еркін қоюын қамтамасыз ету үшін
мұғалімнің пунктуациялық іскерлігі ... ... ... іскерлікті
пунктуацияны оқыту әдістемесі қарастырады.
Бастауыш сыныпта пунктуацияны оқытудың мақсаты – ... ... ... ... ... ... қою ... Сауаттылық екі түрлі болады: толық және біршама сауаттылық.
Толық сауаттылық – пунктуациялық норманы ... ... ал ... ... ... ... ... бір бөлігін игеру. Бастауыш сыныпта
біршама сауаттылық ... ... ... ... ... ережелердің саны мен бағалау нормасының талабы айқындайды.
Бастауыш ... ... ... танымдық және практикалық мақсат
қойылады.
Танымдық мақсат. Пунктуациялық норманы ... үшін ... ... ... ... ... Атап ... пунктуациялық, тыныс белгісінің қызметін ашу;
- пунктуацияның негізгі единицасымен таныстыру;
- тыныс белгілерінің ... ... ... ... пунктуациялық ережелерді меңгеру.
Практикалық мақсат:
- оқушылардың пунктуациялық қырағылығын дамыту;
- оқылған ережелерге сай белгілерін қоя білуге үйрету;
- тыныс белгісін қойып, оны дәлелдеу;
- ... ... ... ... ... оны ... ... логикалық, синтаксистік және интонациялық принциптерді
басшылыққа алады. Қазіргі пунктуация негізінен ... ... ... компоненттері – сөйлемнің мағынасы мен
грамматикалық ... ... ... ... ... синтаксистік құрылымы болады.
Құрылымына қарай бір сөзді (қаратпа, қыстырма сөздердің тыныс белгісі: ... ... сөз ... және ... текст ыңғайында келеді. Тыныс
белгісін қоюда мағыналық бөлшектің ... ... ... (үш ... ... ... қыстырма, бірыңғаймүше т.б.)
дыбыстың, интонациялық, мағыналық ерекшелігі (себеп, қарама-қарсылық)
болады.
Тыныс ... бір ... сай ... Әрбір пунктуациялық ережеге
тыныс белгісімен ... ... ... сай ... ... ... қоюда
позитивті және негативті жағдайлар болады. Мысалы: бірыңғай мүшелердің
арасына үтір қойылу ... ... егер олар ... ... ... ... ... ұғымдарға: тыныс белгілері,
тыныс белгілерінің қызметі, пунктуациялық-мағыналық ... ... ... ... пунктуациялық норма, пунктуациялық қате жатады.
Пунктуациялық норма - ережеге байланысты тыныс белгісін қою және қажет
болмаса қоймау. Асан ... ... ... ... ... ... нормадан ауытқу.
Тыныс белгісі – жазуда қолданылатын графикалық тәсіл.
Пунктуациялық қырағылық – ... ... ... ... ... ... таба білу: Ол үшін жаттығу жұмыстары жүргізіледі.
Пунктуациялық қате тыныс белгісінің дұрыс қойылмауы.
Бастауыш ... ... ... мынадай түрлері қалыптасуы
қажет:
- коммуникативтік ... ... ... ... белгісін керек
ететін) таба білу;
- өтілген ережеге сай тыныс белгісін қоя білу;
- тыныс белгісінің қойылу ... ... ... ... ... жай сөйлемнен бөле алу;
- интонацияның түрін ажытара білу;
- автор сөзін басқа біреудің сөзінен ажырата білу;
- пунктуациялық талдау жасай білу;
Пунктуацияны ... ... ... ... ... ... ... талдау, оқушылардың өз бетімен ... ... ... ... т.б. ... тәсілдер қолданылады. Пунктуациялық талдау
толық (сөйлемдегі барлық тыныс белгісіне тоқталу), не ішінара (бір ... ... ... жүргізілуі мүмкін.
Пунктуациялық талдауда:
- тыныс белгісі аталады, қызметі айқындалады;
- мағыналық бөлшек оқылады, ... ... ... іскерлікті қалыптастыруда орындалатын жаттығудың маңызы ... ... жазу ... белгісін қойып), диктант (белгілі ... ... ... схема арқылы сөйлем құрау, тыныс белгісін ... ... ... ... жұмыс (мазмұндама, ... ... ... ... ... ... оқыту,
интонациясын дұрыс қойып оқу), техникалық құралдарды пайдалану ... ... ... түсіріп, оқушыларға тыныс белгісін қойдырту) т.б.
жатады.
Бастауыш сынып ... ... ... үш түрі ... тыныс белгісін қоймай кету; 2) тыныс белгісін ... қою; 3) ... ... ... ... ... пунктуациялық нормасын білмеу;
- мағыналық бөлшектің белгілерін білмеу;
- сөйлемге синтаксистік талдау жасай алмау;
- тыныс белгісінің қызметін білмеу; ... ... ... ... ... алу. Оқушының дәптері тексеріліп,
қате кеткен ... асты ... ... ... ... ... Оны не
мұғалім түзетеді (егер өтілмеген ережеге ... ... ... оқушы
өзі ізденіп түзетеді. Тыныс белгісінен жіберілген қатені ... ... ... ... істеуіне мүмкіндік береді. Мұғалім ... ... ... бір ... жеке оқушының қатесін бір бөлек тізеді.
Пунктуациялық қатемен ... ... ... ... Ол ... ... мүмкін: дәптерді тексеру, есепке алу ... ... ... ... Сабақтың мақсаты – тексерілген ... ... тіл ... ... т.б.) ... байланысты болады. Осыған орай
пунктуациялық қатемен жұмысты жүргізу әдістемесінің 3 түрі болады:
1) жаттығу орындаудан кеткен ... ... ... ... ... ... ... мазмұндама, шығарма жұмыстарынан кеткен қателермен жұмыс.
Сонымен, қорыта ... ...... және ... единицаларды жазуда мағыналық бөліктерге бөлудің графикалық
тәсілі. ... орай ... ... ... ... меңгерудің
маңызы зор. Тыныс белгілерін дұрыс қоя білу – сауаттылықты арттырады, әрі
синтаксисті жете ... ... ... ... ... атқару үшін, сан алуан байланысқа ... Сол ... ... дәл ... тұратын – тыныс белгілері, тыныс белгілерін
«оқудың нотасы» дейтін себебіміз де сондықтан. Олай болса, ... ...... ... ... ... Ж.Аймауытовтың
кешендi(комплекстi) оқыту бағдарламасында бастауыш сыныпта тыныс белгілерін
оқыту жөнiндегi ... ... ... ... ... ... ... беттерi бүркелiп келген әдеби-мәдени мұралар мен туған
халқының мүддесi үшiн ... ... есiмi ... ... ... тұлғалардың бiрi - қазақ әдебиетi мен мәдениетiнiң ... ... ... ... ... оның тек
жазушылығымен ғана шектелмейдi. Сонымен қатар ол өз ... ... ... тер ... ... ... ... және туған халқының мұң-
мұқтажын жоқтап, сол кездегi қазақ басылымдарына үздiксiз қалам тербеген
көрнектi ... ... ... ... ... ... атты ... 1929 жылы ”Қазақ” баспасынан жарық көрген. Өзi
айтқандай,”Мұғалiмдерге, қайталама курстарға, тәрбие техникумдарына ... ... ... еңбектi Ж.Аймауытовтың қазақ ағартушылық iлiмiне,
этнопедагогикасына қосылған үлкен үлес деп бағалауымыз ... Олай ... сол ... ... ... әлi де ... бiлiм беру ... оқыту әдiстерiне үлгi боларлық бұл ... ... ... ... зор ... ... едi. ... жазушы кiтаптың кiрiспесiнде былай деп жазады: “Төңкерiстен берi
”пән ... ... жүйе ... оның орнына мектеп төрiнен орын алды.
Алса да ауыл мұғалiмдерi бұл жолға түсе ... ... ... ... ... ... жүзiндегi там-тұм мақалалардан да басқа, тәртiппен
тiзiлген мұғалiмге жетекшi болғандай қазақ тiлiнде бiр де бiр ... ... ... Ж.Аймауытовтың бұл еңбегi сол кездегi қазақ
даласындағы оқу-ағарту iсiне қосылған iрi жаңалық болып ... ... ... ... педтехникумда оқытқан сабақтарының желiсi, жүргiзген
тәжiрибесi негiзiнде, сондай-ақ бағдарлама, комплекс жайында сол кездегi
орыс ... ... ... ... ... отырып, оны қазақтың
тұрмыстық-әлеуметтiк жағдайына бейiмдей қолдануды тұңғыш рет ұсынушы.
Ж.Аймауытов ұсынған бұл жүйе өз заманы үшiн ғана ... ... жоқ. Оның ... ... – ол сол ... де, одан ... бiлiм беру жүйесiнде де, тiптi оқу процесiнiң тиiмдiлiгiн
арттыру, инновациялық әдiстердi кең ... ... ... де өз ... ... отыр. Себебі ғалым ұсынған кешендi оқыту
мәселесiнiң бастауыш сыныптардағы “Қазақ тiлiн” оқытуға байланысты
еңбектерде ... ... оның ... ... ... ... өз тәжірибелерінде пайдалануы , бастауыш сынып
оқушыларына мектептегi “Қазақ тiлi” ... ... ... ... ... ... ... үйрету жолдарын көрсету жаңа
педагогикалық ой-тұжырымдарға негіз ... ... ... Ж.Аймауытов кешен жүйесiн ұсынуда,
алдымен, бұл сөздiң өзiнiң бiлдiретiн мәнiн, оның пән ... ... ... «Өмiрдегi құбылыстарды, нәрселердi
бiр тақырыптың, бiр пiкiрдiң төңiрегiнде жинап, қосып, түйдектеп,
бiрiктiрiп оқытуды ... ... Одан әрi ... ... шын жолығатын нәрселердi, құбылыстарды байланыстырып, ол
құбылысқан, iлiктескен, бiр-бiрiне әсер ... ... ... ... ... ... Комплекстiң бiрде-бiр мәнiсi –
“түйдек”, ”жуымық”, ”топ” деген сөздерге тура келедi,”- дей келiп, бұл
сөздiң мәнiн ... одан әрi ... ... ... ... кезiндегi “тоғыз беру” салтымен байланыстыра түсiндiредi. Бұл
жерде педагогтың аталған ... ... ... ... ... түсiндiру мақсаты ап-айқын көрiнедi. Комплекс iшiнде бас
тақырып болатынын оны ат, не ... не ... ... ... ... ... ... жүйесiне енетiн кiшi тақырыпшаларды “тоғыздың” құрамына
енетiн шапан, орамал-шаршы секiлдi ... ... ... ... ... ... тағы бiр ... берген мәселесi - оның не жүйеге, не ... ... ... ... Бұл жөнiнде автор: ”Орыс бiлiмпаздарының
кейбiрi комплекс – “әдiс”, кейбiрi –“жүйе” деп ...... ... ... ... деп алу ... деушiлердiң дәлелi, комплекспен
оқытқанда, құбылыстар бiр-бiрiмен байланысқан, пайда болған, дамыған,
еңбек шаруаға негiзделген түйдек ... ... ... ... ... әдiс” деп атайды. Бұл – Гегельдiң,
Маркстiң қолданған әдiсi, сондықтан ” ... әдiсi ” деп ... ...... ... ... бұрын мектепте әр пән
бөлек-бөлек оқытылатын. Пәндердi бiр-бiрiмен араластырмау, бөлек ... ... ... деп атайтын. Комплекспен оқытқанда, бөлек-бөлек
оқылатын пәндер (жағрафия, жаратылыс, тарих, ана тiлi, есеп, физика)
болмайды, бәрi ... ... ... ... ... ... ... ұғымға төтеп бергендей, соның орнына жүргендей ағым
екекн. Сондықтан пән жүйесi ... ... ... ... “комплекс
жүйесi”деп атау керек дейдi.
Оған қосымша, әдiс деген ... ... тағы бiр ... сөз көп ... ... мәнi ... тар. Ана
тiлiнiң әдiсi, есеп әдiсi,еңбек әдiсi, тәжiрибе әдiсi, серуен әдiсi,
зерттеу әдiсi … деген сияқты толып ... ... бар. ... бұл ... барлығынан кең, бәрiнен терең. Әлгi айтылған
әдiстер комплекстiң балалары ... ... ... ... атын ... қойған сияқты боламыз. “Жүйе” деген кең
мәндi сөз. Сондықтан жүйе деу керек ... дей ... ... ... ... сөз ... iсi ... әр сөздiң мән-мағынасына
ерекше мән беру керектiгiн айтады. Сөйтiп, ... ... ... ... ... ... не жай ғана ... дегендi ұсынады.
Ж.Аймауытов аталған жүйенi ұсына салмай, оның пән ... ... ... Пән жүйесiмен оқытқанда пәндер жеке-жеке өз жолымен ... ... бiрi ... ең ... ... жарыса
үзеңгi қағыса оқылатын.
Комплекс жүйесiмен оқытқанда, пәндер бiрiгiп, бiр жолмен, бiр
арнамен ағып, айқасып, ... ... Пән ... ... ... өз пәнiн оқытып, өзгеге
бұрылмайтын,жазаласа, бiрiнiң сабағына екiншiсi қайшы ... бiрi ... қып ... ... дiн молдасы мен пән
молдасы шартпа – шұрт түсе беретiн.
Комплекс жүйесiнде мұғалiмдер арасында ала ... ... ... мектептiң қарасын көрмейдi. Молда балаға икемденедi: баланың
сұрауын, қызық көргенiн есепке алып, баланың өзiне тапқызады, ... Пән ... ... ... ... зерттеу деген жоқ,
барлық бiлiм кiтапта болатын, бiлiмдi тәжiрибе арқылы баланың өз
көзi жетiп ... ... ... ... оқу ... аулақ
қалатын.
Комплексте бала өмiрдi, құбылысты бақылайды, зерттейдi, ... ... ... ... ... ... оқиды.
в) Пәндердi бөлшектеп оқыту баланың жан жүйесiне қарсы. Бала
нәрсенi тұтас түрiнде, iске ... ... ... ұғып бiледi,
бөлшегiн, тарауын, қимылын елемейдi.
Комплекс тұтас, түйдек түрде ұқтырады, баланың жан жүйесiне
тура.
г) Пән ... ... ... ... ... отыратын да,
баланың ынтасын бiрде- бiрiне тұрақтатпай, алаң қылатын.
Комплексте сабақ үздiксiз бiрiнен-бiрi ... ... ... бiр ... бiтпеген нәрсе екiншi сағатта
зерттеледi. Тыныс деген сабақтың ... ... үшiн ... дем ... бой ... үшiн ... ... бiрден-бiрге алаңдатпайды.
Комплексте керексiз көп материалдар шағындалады, сұрыпталады,
тек ... ... ... бар, ... ... ... ... мәселеге қатысты біз бастауыш сынып ... ... ... кезде мына жайттарды ескеруiмiз ... ... әдiсi ... өмiр ... жалпы қазақ балаларының
сауатын ашу, оларды қоғамдық құрылыстың қиын ... ... ... ... ... ... болып тұрған кезде ... ... ... Ол ... ... ... бiр жағынан, оқып-бiлiм алса, екiншi жағынан, ата-анасына,
жаңадан құрылып жатқан колхоз, серiктестiктердiң жұмысына көмектесу
мiндетi де тұрды. Сондықтан оқытудың комплекстi жүйесi сол ... өте ... және пән ... ... көрсеткенiндей,
артықшылықтары да бар едi.
Ал бүгiнгiдей ғылыми-техникалық өркениетке қол жетiп, ақпараттар
ағымы молайған заманда әр ... ... ... бiлiм ... ... да ... ... кеңес үкiметiнiң алғашқы
жылдарнан бастап-ақ пәндiк ... ... оның ... , iс ... қолданыла бастады. Ал Ж.Аймауытов ұсынған
бұл әдiс ... ... ... ... ... қалды деген пiкiр
түюге бола ма? Жоқ. Ж.Аймауытовтың бұл ... ... ... қазiргi бастауыш сыныпта айқын ... ... ... ... ... бар екендiгi дәлелденiп, қазiр
1- сыныптағы қазақ тiлi мен ана тiлi
пәндерi бiрiктiрiлiп ... ... ... бiр ... Сондай-ақ 2,3,4-сыныптар мен орта және ... ... тiлi ... ... да ... ... өзiндiк жолдары қарастырылған. Олар - оқулықтар, оқу
бағдарламалары, ... ... мен ... ... ... бiр ... iшiнде әрi бiлiмдiк, әрi
тәрбиелiк мән берерлiктей, сондай-ақ қазақ тiлi пәнiн басқа
пәндермен ... ... ... ... ... сынып оқушыларына тыныс белгілерін
үйрету әдістемесінде Ж.Аймауытовтың жасаған ... ... ... өте зор ... ... жаңа ... үрдісі де дәлелдейді.
Қорытынды
Қорыта келе айтарымыз: пунктуация - ... ... ... құрамын атқаратын қызметтері мен білдіретін мағыналарын және
оларды қолдану ... ... тіл ... бір ... ... таңбалары сияқты, тыныс белгілері де графикалық шартты белгі
болып табылады. ... ... ... ... ... қызметтері
жағынан да, қолданылатын орындары жағынан да бұл – екі бөлек категория. Сол
себепті де бастауыш сынып оқушыларына ... тілі ... ... барысында
тыныс белгілерін оқытуға кеңірек көңіл бөлген дұрыс. Мұнда, ең алдымен,
тыныс белгілерінің ... ... ... ... баса ... ... ... Өйткені, қолдану орны жағынан алғанда,тыныс белгілері, әріп
сияқты, сөзде емес, сөйлеуде, ... ... ... ... ... ... ... қандай ырғақпен, қандай мәнермен,
қандай сазбен оқу керектігін, қай ... ... қай ... ... барлығын
байқату қызметін атқарады. Сондықтан пунктуация да сөйлеуге, сөйлемге, яғни
синтаксиске, байланысты қолданылатын категория болып табылады.
Пунктуация ... ... ... ... ... ... ойды дұрыс түсінуге, оны мәнерлеп оқуға мүмкіндік жасайды.
«Пунктуацияның ... ...... ... ойды ... ... ... нұсқау», - деген белгілі орыс ... ... ... деп ... Яғни пунктуация тілдің басқа элементтері
сияқты жазуда ойды дұрыс беруге ... ... ... ... – адамның
сауаттылық мәдениетін арттырады. Бастауыш сынып оқушыларының тыныс белгісін
еркін қоюын қамтамасыз ету үшін ... ... ... ... ... іскерлікті пунктуацияны оқыту оқыту әдістемесі қарастырады.
Пунктуация – адамдар арасында қатынас құралы қызметін ... ... ... бір ... Сондықтан жалпы тіл, қала ... жазу ... ... да ... ... ... табылады. Оны қолдануда болсын,
оқып тануда болсын жалпы халық ... заң, ... ... алынуға
тиіс. Олай болмаған жағдайда, пунктуацияның ... ... ... ... мен ... ... ... білуде жазушылар
мен оқушылар арасында бірлік болмаған ... ... ... ... ... қызметін атқара алмайды. Егер ол жазу ... ... ... заң, ... сай ... теріс қолданылса,
оқуды, түсінуді жеңілдету былай тұрсын, қайта оны қиындатады, ... ... ... ... ... ... Мұнда бастауыш сынып
оқушыларының жазғанды, айтқан ойды ... ... ... ... ... ... ... жөн. Өйткені, сөздерді дұрыс орналастырып
айтпасақ, тыныс белгілерімен ... ... ... ... ... ойың ... соңында белгілі түрколог, қазақ тілінің қайнар көздерін зерттеуші
В.Радловтың мына пікірін келтіре ... жөн ... ... ... зор. ... ... тіл ... әсіресе ... ана тілі арқылы
үйренеді. Тіл ... ... ... терең болса, басқа пәндерді меңгеру
сондайлық жеңілденеді».
Сонымен, қорыта айтқанда, пунктуация – ... және ... ... ... мағыналық бөліктерге бөлудің графикалық
тәсілі. Осыған орай пунктуациялық норманы теориялық тұрғыдан ... зор. ... ... ... қоя білу – ... арттырады, әрі
синтаксисті жете меңгеруге көмектеседі.
М А З М Ұ Н ... ... ... Бастауыш сынып оқушыларына тыныс белгілерін үйрету жолдары
1.1. Пунктуацияның қолданылу тарихы
1.2. Тыныс белгінінің түрлері және оларды дұрыс қолдана білу
1.3. ... ... ... ... ... ... ... кешендi(комплекстi) оқыту бағдарламасында бастауыш
сыныпта тыныс белгілерін оқыту жөнiндегi ой-пiкiрлерi
III. Қорытынды
ІҮ. Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
Пайдаланған әдебиеттер тізімі
1) Р.Сыздық «Қазақ ... ... ... ... ... ... ... тілінің пунктуациясы» Алматы, 1991ж.
3) М.Балақаев, Т.Қордабаев «Қазіргі қазақ тілінің ... ... ... «Тіл білімінің негіздері» Алматы, 2003ж.
5) Орфографиялық сөздік. Алматы, 1988, 2003, 2007
6) Ш.Х.Сарыбаев. Қазақ тілі методикасының кейбір ... ... ... ... Қазақ тілін оқыту әдістемесі. Алматы, 2008
8) З.Бейсембаева. Қазақ тілін оқытудың жаңа технологиялары. Алматы, 2007
9) З.Бейсембаева. ... ... ... ... жаңа технологиялары.
Алматы, 2006
10) Ж.Сүлейменова. Қазақ тілін комплекспен оқытудың жолдары. Алматы, 2005
11) Кәтенбаева Б. Қазақ тілі сабақтарында тіл ... ... ... ... Тіл ... ... бойынша методикалық нұсқаулар.
Алматы, 1991
13) А.Қайырбекова, Қ.Барақова. Қазақ тілін оқыту әдістемесі. Алматы, 2004
14) Н.Оралбаева, ... ... ... ... әдістемесі. Алматы, 2005
15) Ж.Аймауытов. Шығармалар жинағы, 5-том, Алматы, 1995

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 40 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Бейнелеу өнері мен дүниетану пәндерін кіріктіре оқыту негізінде бастауыш сынып оқушыларына эстетикалық тәрбие беру220 бет
Жеке тұлғаның қалыптасу философиялық негізі9 бет
Көркем шығарма арқылы оқушыларға патриоттық тәрбие берудің педагогикалық мүмкіндіктері56 бет
"Г. Мендель белгілерінің тұқымқуалаушылық заңдары."7 бет
10 сынып оқушыларына ұлттық киім стиліндегі киім үлгісін дәстүрлі емес әдістер негізінде әзірлеуге үйрету68 бет
2-3 сынып оқушыларын ағылшын тілінде сөйлеуге үйрету17 бет
5-7 сынып оқушыларына технология сабақтарында ағашты өңдеудің әдістемесі69 бет
8-сынып оқушыларына сәндік-қолданбалы өнерді оқытуда дәстүрлі мәдениетке баулу77 бет
Adobe photoshop программасын үйрету40 бет
«Асыл тұқымды көк түсті қаракөл қой шаруашылығында жұптау түріне байланысты селекциялық белгілерінің көрсеткіші»30 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь