Бастауыш сыныпта сын есімді оқыту

І. Кіріспе
ІІ. Негізгі бөлім
1. Сын есімнің семантикалық топтары мен шырайлары және синтаксистік қызметі
2. Бастауыш сыныптарда оқытылатын морфологялық ұғымдардың мазмұны мен олардың өзара сабақтастығы
3. Бастауыш сыныптарда сын есімнен өткенді қайталау сабағының әдіс.тәсілдері.
4. Бастауыш сыныпта сын есімнің мағыналық түрлерін меңгерудегі сабақтар үлгісі.
ІІІ. Қорытынды
Пайдаланған әдебиеттер
Бастауыш мектептерде оқытылатын қазақ тілі пәнінің басты бөлімінің бірі-грамматика мектепке келумен байланысты бастауыш сынып оқушылары грамматиканы жүйелі түрде оқып үйренуге кіріседі, қазақ тілінің әдеби нормасымен таныса бастайды. Сын есім туралы толық теориялық білім беру үшін
- ғылыми әдебиеттердің негізінде сын есімнің семантикалық топтары, шырайлары мен синтаксистік қызметін ашу.
- бастауыш сыныптарда сын есімді оқытуға қойылатын талаптарды қалай іске асыруға болатынын табу.
- бастауыш сыныптарда сын есімді оқытудың қазіргі әдістері мен тәсілдерін көрсету.
- оқушылар сын есімді сапалы түсіну үшін мұғалім қандай талап қою қажеттілігін меңгерту.
- грамматика сабақтарының бастауыш мектептегі мақсаты мен міндетін көрсету.
Грамматикалық материалдармен оқушыларды таныстыру барысында балалар әрбір жаңа материалдың негізгі, басты ой түйінін ұғына алатынындай болу керек. Олай болса сын есім турлы деп аталатын сөз табы неліктен есімдер тобына жататыны, олардың өзара ұқсас, ортақ бірліктері, басқа сөз таптарынан айырмашылығын балаларға жүйелі, теориялық негіз беру керек.
1.Г.Уәйісова «Бастауыш сыныптарда морфологиялық ұғымдарды оқыту А -1994 ж, 3-8 б.
2. А.Ысқақов «Қазіргі қазақ тілі» (морфология) А -1991 ж, 166-190 б.
3. Д.Шайзатова «Қазақ тілі әдебиеті» 2004 ж, №4 «Сын есімнің мағыналық түрлері», 41-52 б.
4. «Бастауыш мектеп» 2005 ж, №7. Н.Сейтова «Сын есім» 51-53 б.
5. «Бастауыш мектеп» 2004 ж, №2. Ж.Мұталипова «Қазақ тілі», 21-24 б.
6. «Бастауыш мектеп» 2005 ж, №5. Б.Жолдығарина «Сын есім» 33-36 б.
7. «Бастауыш мектепте зат есімді оқыту» (2,3-сыныптар) Қ.М.Молдабек, М.Ә.Ермекбаев, Б.А.Нарқұлова, Т.Қ.Молдабекова, Ж.Қ.Серікбаева. «3-сыныпта зат есім мен сын есімді байланыстыра оқыту», Мұрагер -2001 ж, 33-49 б.
8. «Қазақ тілі әдебиеті» 2005 ж №8. Г.Шаяхметқызы, «Сын есімнен өткенді қайталау» 26-35 б.
9. «Мектеп мұғалімі ктіапханасы» Р.Әміров, Ұ.Асылов. А-«Рауан» 1997 ж. «Сын есім туралы өткенді қайталау» 78-81 б.
10. «Қазақ тілін оқыту әдістемесі» А-2003 ж. С.Рахметова. 75-81 б.
        
        Бастауыш сыныпта  сын есімді оқыту.
Жұмыстың жалпы сипаты 1-3
І. Кіріспе
ІІ. Негізгі бөлім
1. Сын есімнің семантикалық ... мен ... және ... ... сыныптарда оқытылатын морфологялық ұғымдардың мазмұны мен
олардың өзара сабақтастығы
3. Бастауыш сыныптарда сын есімнен ... ... ... ... ... сыныпта сын есімнің мағыналық түрлерін меңгерудегі сабақтар
үлгісі.
ІІІ. Қорытынды
Диплом жұмысының көкейкестігі
Бастауышта қазақ тілі ... ... ... ... ... Сондықтан да әр сабақтың мазмұнды, теориялық
жағынан ұстамды, әдістемелік жағынан түрлендіріліп ... ... ... ... ... ... қағидаларды меңгеруі,
грамматикалық ережелерді үнемі нзарда болуы ... ... ... мектептерде оқытылатын қазақ тілі пәнінің басты бөлімінің
бірі-грамматика мектепке келумен байланысты бастауыш сынып оқушылары
грамматиканы жүйелі түрде оқып үйренуге кіріседі, қазақ тілінің ... ... ... Сын есім туралы толық теориялық білім беру үшін
- ғылыми әдебиеттердің негізінде сын есімнің семантикалық топтары,
шырайлары мен ... ... ... бастауыш сыныптарда сын есімді оқытуға қойылатын талаптарды қалай іске
асыруға болатынын табу.
- бастауыш сыныптарда сын ... ... ... ... ... көрсету.
- оқушылар сын есімді сапалы түсіну үшін мұғалім қандай талап қою
қажеттілігін меңгерту.
- грамматика сабақтарының бастауыш ... ... мен ... материалдармен оқушыларды таныстыру барысында балалар әрбір
жаңа материалдың негізгі, басты ой түйінін ұғына алатынындай болу ... ... сын есім ... деп аталатын сөз табы неліктен есімдер тобына
жататыны, олардың өзара ұқсас, ортақ ... ... сөз ... ... ... теориялық негіз беру керек.
Тақырыптың практикалық қолданылымы
Жалпы ауызша және жазбаша сөйлеу, тілді ... ... ... дедік. Оқушылырға грамматикада сапалы білім беріп, қажетті білік,
дағды қалыптастыруда жаттығулар жүйесінде дамытуға болады.
Морфологиялық ... ... - ана ... ... ... ... түрде меңгерту. Жаттығу жұмыстарыны барысында
оқушылар әрбір сөз табының қасиетін, ерекшеліктерін саналы түсінеді, оларды
жазбаша, ауызша өсйлеуге ... ... ... ... ... оқыту барысында жүргізілетін жаттығулар сөздерді белгілі
бір ... ... ... ... Бұл ... ... тілі шығып, сана-сезімі өсе келе, ол ... ... ... оның ақыл-ойында түрлі грамматикалық топтарға бөлініп,
қалыптаса бастайды. Грамматиканың ... – сол ... ... ... құбылыс заңдарын жүйемен беру», - болатын.
Диплом жұмысының ғылыми болжамы
Қазақ мектебінің мұғалімдері мен оқушылары ана тілінің қасиеті мен
байлығын бері ... бірі ... ... отырса ғана, ана тіліміздің
алдындағы ... ... өтей ... ... ... білім беру
ғылымының, мәдениеттің , ғылыми техникалық прогрестің даму деңгейіне сай
болу қажет. Білім басталуы ... ... ... бұл ... 80 ... аяқ кезіндегі балаларды 6 –жастан
бастап оқытуға көшкен 40 жылдық қазақ бастауыш сыныптарында өз шешімін ... ... ... ... ... барысында қолданылып жүрген негізгі
әдістен бастауыш сынып оқушыларына информацияны меңгертуде түсіндіргенді
қайталап айтып беруге ... ... ... ... бере ... ... жаттап алынған білім мен ... ... ... ... Соднықтан бастауыш сыныптарда морфологиялық
ұғымдарды ... ... ... ... ... әдістемелік
міндеттер қойылады.
1. Сөзге немесе сөйлемге қатысты оқушылардың саналы ... ... ... ... ... мақсатқа арналса да, олардың айқын, ... ... ... ... Сын ... ... қарай:
Сапалық және қатыстық болып бөлінеді.
Тұлғасына қарай: негізгі және туынды болып келуі.
Құрамына қарай: дара және күрделі болып келуі
4. Сын ... ... Сын ... ... ... ... түрде меңгерту.
Диплом жұмысын жазуда мына төмендегі зерттеу әдістері пайдаланылды:
Тиісті әдебиеттерді талдау, салыстыру, жинақтау, бақылау, қорыту.
Кіріспе
Бастауыш сыныптарда ... ... ... ... ... мәні мен ... ... оның ілімде оқушылардың ана ... ... ... балалардың
сөйлеу барысын, дағдысын дамытуға көп көңіл бөлу керек пе, болмаса қалай
дұрыс сөйлеу қажеттігі ... ... ... ... ... көп ... аудару қажет пе деген мәселенің айналасындағы ... ... ... ... ... мектебінің 70-жылдан астам тарихының
өн бойында үнемі ... ... ... ... «грамматиканы арнайы
оқытудың қажеті жоқ, оның ... ... ... ... деген көзқарас үстем болса, отызыншы жылдардың бас кезінен бастап
кеңес мектебінде оқушыларға ... жазу ... ... ... ... ... ... жүйелерін меңгертумен
қатар жүргізіле бастады. Ал 50-жылдары оқушылардың ... және ... ... ... ... мағыналарын үйретуге аз
көңіл бөлігендігінен деп табылады. Осы ... 60 - ... ... ... білім мазмұны мен оқыту әдістерін жақсарту жұмыс іске
асуға алып келді.
60- жылдары ... ... ... оның ... тіл ... байланысты жүзеге асырылған өзгерістердің мәні неде еді? ... ... ... ... мынадай тәсілдерді қамтыды:
а) оқуға үйрету;
ә) сөздік ... ... ... ... ... ... ... байланыстырып сөйлеуін дамыту;
б) фонетиканы сөз құрамы және ... ... ... графикалық, пунктуациялық дағдыларды қалыптыстыру.
Жаңа бағдарлама бойынша осы айтылған мәселелердің арасында тығыз байланыс
орнату қажет деп ... ... ... ... ... ... ... меңгертуге, байланыстырылып сөйлеуді
дамытуға бағытталған жұмыстармен ... ... ... ... меңгерту тілдің лексикалық және синтакситік жүйесін
оқумен ұштастырылмаса,енді мұның бәрін бір мақсатқа – ... ... ... грамматикалық тұрғыдан сауатты, стильдік жағынан ойын дәл
бейнелеп айта және жаза білу ... ... ... қажет
болады.
Бұл тұста орыс ғалымдары ... ... ... және тағы ... бастауыш сынып
оқушыларына грамматикалық ұғымдар беру негізінде олардың дұрыс ... ... жазу ... ... мәлелерін қарастырған құнды зерттеулері
болғаны белгілі. 60-70 – ... ... ... ... ... ... жетілдіру мәселелерін қарастырған ... ... ... ... С.Рахметова, Ш.Әуелбаев, А.Асқарбаев, О.Байқуатова,
т.б.) өз еңбектерінде оқушылардың дұрыс ... және жазу ... мен ... ... ұғымдар беру жұмыстарының тиімді
үйлесімін табу, оңқайлы әдіс- тәсілдер жүйесін ... ... әр ... да ... ... бұл ... 80-жылдардың аяқ кезіндегі
балаларды 6 жастан бастап оқуға көшкен қазақ ... ... ... әлі ... ... жоқ ... ... Біздің қазіргі жаңартылған
бағдарлама бойынша оқып жатқан ... ... ... қорытындысы мынаны көрсетті: оқу бағдарламасында
берілетін ... ... ... ... – психо-физиологялық
тұрғыдан негізделгеніне қарамастан, басатуыш сынып оқушыларының бәрі бірдей
тиісті дағдыларды меңгере алмаған. ... ... өз ... грамматикалық
тұрғыдан сауатты бейнелеп айтып, немесе жазып бере алмайды. Әсіресе қазақ
тілінің морфологиялық жүйесінен берілетін ұғымдарды өз ... ... ... Нақты айтқанда, тілдің морфологиялық заңдылықтарын жете
меңгеруге байланысты бастауыш сынып ... жазу не ... ... ... ... ... төмендегідей болып шықты:
1. Оқушылар сөздерге жалғауларды өз беттеріме дұрыс жалғай алмайды.
Мысала: Мәншүкті кеңес Одағының батыры атағын берді.
Дидардыкі ... ... ... қап жоқ. ... ... түйе ... ... ойнадым.
2. Өз беттерінше сөйлеу және жазу кезінде жұрнақтарды дұрыс пайдалану
дағдылары қалыптаспаған: Иттің кішкентай үйі бар ... ... ... ... (айбаттады, айбатшекті деудің орнына).
3. Оқытылған морфологиялық ұғымды сөйлем құрау барысында пайдалана
білмейді: Мен айттым Іңкәрға. Ойнадық ... ... ... ... Сөз ... біріккен сөздер туралы түсіндірілген ... ... ... ... ... ... ... адам
туралы кино болды. Ер Төстік батыр болған. Мамам шаңсорғыш алды.
5. Оқушылар жалпы есіммен жалқы есімді ... ... ... ... ... ... көлдер бар. Оларда балықтар көп. Балдар
суларға шомылды. Малдар су ішеді.
6. Оқушыларды сөздік қоры шағын. Білетін ... өз орын ... ... т.б.
Бұл аталған басты – басты себептердің қай-қайсысы да ... мен ... ... ... ... ... қатысты.
Қазіргі оқыту ісінің барысында қолданылып жүрген ... ... ... ... әдісі (кейде мұны сұрақ-жауап әдісі деп те атайды);
3) тілдік фактілерді талдау ... ... ... ... ... ... ... пайдалану (сызбалар, кестелер, суреттер,
компьютерлер, т.б.);
6) ... ... ... ... ... атап өткеніміздей, бастауыш сынып оқушыларына грамматикалық
ұғымдарды меңгертуде түсіндіргенді қайталап айтып беруге ... ... ... ... ... Бұл ... машықтанған оқушылар
көбінесе грамматикалық ұғымдарды жаттап, еске ... ... ... ... ... білім мен дағдының көп уақыт ... ... ... тұрмысында пайдаланылмайтындығы белгілі. Сондықтан
әдіскер-ғалымдар басатуыш сыныптарда грамматикалық ұғымдарды ... ... ... жағдайлар жасау қажеттігін көптеп айтып жүр. Мұндай
әдістемелік ... ... ... ... Оқушылардың белсенді ойлау қызметі іске қосу.
2) Сөзге немесе сөйлемге қатысты оқушылардың саналы лингвистикалық
көзқарасын дамыту.
3) Өтілген грамматикалық ұғымның айқын және көмескі ... Жаңа ... ... ... ... өтілген ұғымдар жүйесімен
байланыстырып отыру. Бұл әдісті берілген білімді жинақтап отыру
әдісі деп те айтуға болады.
5) Жаңа граматикалық ... ... үшін ... ... мен ... ... отыру.
6) Грамматикалық ұғымдарды көрнекі құралдар көмегімен меңгерту.
Көрнекі құралдар қандай мақсатқа арналса да, ... ... ... ... ... дұрыс.
Сын есімнің семантиаклық топтары, шырайлары және синтаксистік қызметі.
Есімдер деп аталатын сөздердің ішіндегі зат есімнен кейінгі есесі де,
еншісі де мол сөз табы сын ... ... зат есім әр ... ... ... лексика-грамматикалық тобы болса, сын есім неше алуан сыр
сипатымен алуан ... ... ... ... лексика-
грамматикалық тобы ретінде бөлінеді. Сөйтіп, сын есім деп ... ... ... ... ... ... ... және басқа сол
сияқты сыр-сипаттарын білдіретін лексика-грамматиакалық сөз тобын айтамыз.
Сын есімнің ... ... оның ... ... де,
синтаксистік қызметтеріне де сараланып айқын көрініп отырады.
Морфологиялық сипаттары ... да сын ... ... ғана тән, ... басқа ерекшеліктері бар.
Сын есім өз семантикалық ерекшелігіне қарай ... ... түр, рең, ... ... т.б.) ... ... ... ол (сын есім)
анықтауыш қызметін атқарып тұрғанда, еш ... да ... және ... ... тән көптік, тәуелдік, септік жалғаулары зат есімнің
де, сын есімнің де ... ... ... ... ... ... ... көк, суық, жарық, жүйрік, терең т.б.) ... ... ... белгілі бір контексте қолдау ыңғайына қарай
субстантивтенетін сын ... ... ... ... ... ... ет; ескіге жаңа, жаңаға ескі - өлшеуіш т.б.) ... ... ... ... ... септік категориялары болғанымен, оның өзіне тән
ерекше шырай категориясы бар. Бұл ерекшелік те – сын ... зат ... өз ... дербес категория екені дәлел.
Сонымен бірге, бір алуан сын ... зат ... ... қатар,
етістікті де анықтап, үстеу сөздердің қызметтерін атқарады. ... ... ... ... бәрін (Абай); Өлке бойындағы қалың тал мен
қамыс ақырын қозғалып сыбырлайды ... ... ... арық
шыққанша, арық сөйлеп семіз шық (мақал). Сын есімде шырай категорияларымен
қатар, адгективтік және адвербиалдық қызмет барлығы да ... ... өзге сөз ... ... зат ... үстеумен т.б.)
әрі ортақ, әрі формалас сөз тудыратын жұрнақтармен қатар, тек ... ... ғана ... ... ... бар: сын ... сын есім тудыратын
шырай жұрнақтары бар. Бұлар да сын ... ... ... ... жағынан қарағанда, сын есім, өзінің табиғи жаратылысына
сәйкес, үнемі зат есімге анықтауыш ретінде жұмсалуға лайық. Өйткені ... ... да, ... қасында болады да, дәйім затқа шек сүйейді. Мысалы:
Үш-ақ нәрсе – адамның ... ... ... ... ақыл, жылы жүрек
(Абай).
Сын есім баяндауыш та бола алады және ... ... да ... Мысалы: Төрт бөлмелі тас үй салқын да жайлы (Ғ.Мүсірепов). Ол
тапал, төртпақ екен де, мен ... ... ... ... есім мен сын ... тіркесу қабілеттерінде де елеулі айырмашылық
бар. Мысалы: зат есімге септеулік шылаулар тіркесе ... Ал сол ... ... тек ... секілді, тәрізді, сықылды дегендерден басқа
бірде-біреуі тікелей өз мағынасында, өз қызметінде жұмсағанда, сын ... ... ... ... (өте, аса, тым, ... керемет,
орасан, ересен, т.б.) сын есімге еркін, ... ... олар ... тіркеспейді. Сөйтіп, септеулік шылаудың сын есімге тіркеспей, зат
есімге ... ... ... ... ... сын ... зат есімге тіркеспеуі бұл екі сөз табының - зат есім мен ... ... ... ... ... ... болып
саналады.
Егер де екі я одан да көп жалаң ... сын ... ... ... ... олар ... ... да, біріне-бірі
бағынбайды да, әрқайсысы өз тұстарынан тікелей зат ... ... ... ... ... бар зат ... ... Мысалы: Ызғырық суық
сұр бұлт, Аспанды тегіс қаптаған (Б.Маилин); Ермек оқтай түзу, ... ... ... ... ... ... сөйлемде суық және сұр деген
сапалық сын есімдер біріне-бірі бағынбай, әрқайсысы тікелей бұлт деген ... әр ... ... ... ... ... сөйлемдегі түзу, ұзын,
биік, кең деген сын есімдер де ... ... ... жол ... ... әр түрлі сипатын білдіріп тұр.
Сын есімдер заттың әр ... ... мен ... ... ... ... қатынастары арқылы да ... ... ... ... сын есімдер симатикалық мағыналары ... ... ... ... ... сын және ... сын деп ... екі салаға бөлінеді. Бұл сындардың қай-қайсысы
болса да қандай? қай? (қалай?) деген сұрақтарға жауап ... сын ... деп ... ... ... әр алуан сыр-сипатын,
атап айтқанда, түрі мен түсін (ақ, қара, қызыл, көк, сұр т.б.) сыры ... ... ... ... ... т.б.) ... мен аумағын (үлкен, кіші,
ауыр, жеңіл т.б.), дәмі мен ... (ащы, ... ) ... және заттың
басқа да қасиет – белгілерін білдіретін ... ... ... сын ... ешбір қосымша формаларсыз тұрып-ақ,
заттың әр қилы сыр-сипатын білдіретін ... ... ... ... бар.
Бірақ бұл қағиданы үнемі тапжылмайтын қағида деп ... ... ... кезде түбір сөз сияқтанып көрінетін көптеген формалар тарихи даму
тұрғысынан қарағанда, ... ... ... я ... ... бойынша
жасалған туынды сөздер болып келеді. Мысалы: ұзақ, ... ... ащы, ... ... ... ... ... сапалық (негізгі) сын есімдердің бәрі де
ертеректе туынды сөздер болған, ... олар ... ... ... тұщыған, момақан, жалпайған сөздерімен түбірлес болған. ... ... ... ... сын есім деп, ... ... жағынан
сапалық сын есім деп есептелетін сөздердің саны да, ... да ... ... қалмай, бірте-бірте ұдайы дамып отырады. ... ... ... ... ғана ... ... ... жұрнақ (я басқа тәсіл) арқылы
жасалған туынды ... ... де, ... ... ... қасиет сипаттары болып отырады. (қараңғы-қараңғылау,
қараңғырақ, қап-қараңғы, таныс-таныстыру, ... ... ... ... ... сын есім деп ... сөз ... негізгі
ұйытқысы есебінде қызмет етеді. Осы ерекшеліктеріне қарай, ... ... ... категориясына өзек ретінде қызмет ететіндігіне ... өзге ... ... ... жасалған туынды сын есімдер де, семантикалық даму
процесі арқылы адъективтенген сөздер де бірте-бірте сапалық сын ... ие ... сол ... ... ... Ал, сапалық сындардың
сын есімдерге арқау болып қызмет ... ... ... ... ... сындарға тән сөздердің бәріне де ұлғайту, кішірейту
жұрнақтары және әредік сынның әр қилы реңін ... ... ... ... ... ... сандық белгіні күшейте я өсіре түсу
үшін қолданылатын үстеме буындар жасалады; ... олар ... ... қарай (жақсы оқушы), адвербиалдық (жақсы оқиды)
қызмет ... ... осы ... ... үш ... ... сын есімдердің
әрі қатынастық сандардан ерекшелінетін, әрі жалпы сын есім ... ... ... болып есептелінеді.
Қатыстық сын есімдер деп бір заттың белгісі басқа бір заттың я іс-
амалды қатысы ... ... ... айтамыз. Осы ерекшеліктеріне
қарай, қатысытық сын есімдер ... ... ... ... ... жасалады да, заттың сыртқы түрі мен түсіне, кескіні мен
келбетіне, сыры мен сынына, ішкі ... мен ... ... мен ... басқа да сол сияқты белгілеріне қатысты сандық ұғымдарды ... ... үй ... баласыз үй мазар (мақал) дегендегі балалы, баласыз
деген туынды сын есімдер ... ... ... мен ... ... білдіреді.
Сөйтіп, қатыстық сындар зат есім, үстеу, етістік ... ... ... ... ... ... ... нақтылы мағыналары
да өздерінің жасалуына негіз болған ... ... Осы ... ... ... өздерінің төркіндес (жасалған) сөздерінің
синонимі сияқты болып келеді. ... ... ...... борышы;
ауылдағы адам - ауылда тұратын ... ... ... ту – ... ... ту. ... бастапқы төркіндеріен алшақтап кеткен ұзақ
(әңгіме), тұнық (су), ашық (сөз) ... ... сын есім ... ... ... тұн ... аш (ашты) деген етістіктерден жасалған я
туған сындарды алсақ, олардың ... да ... ... де, өздерінің бастапқы төркіндерімен мағыналас (синонимдес)
келеді.
Сын есімдер морфологиялық (ситетикалық), синтаксистік ...... ... тәсілдер арқылы жасалады.
Морфологиялық (синтетикалық) тәсіл бойынша туатын сын есімдер тиісті
жұрнақтар арқылы жасалады.
Синтаксистік ... ... ... ... сын ... сын ... бір-бірімен тіркесуі арқылы, негізгі сандар мен туынды
сандардың бір-бірімен тіркесуі арқылы (ақ көйлекті, қара ... ... есім мен сын ... ... тіркесуі арқылы (көп балалы, ауыз
жолды, жібек көйлекті), негізгі және ... сын ... ... ... ... ... таулы-таусыз, елді-күнді)
жасалады.
Морфологиялық – синтаксистік (семантикалық) тәсіл бойынша туатын ... ... бір ... ... сөздердің семантикалық жағыан
бірте-бірте дами отырып, адъективтенуі арқылы мысалы: (басқа, өзге, шала ... т.б.) ... ... ең негізгісі, әрине синтетикалық және аналитикалық
тәсілдер, ал ... ... ... ... есімдер компоненттерінің құрамдарына қарай жалаң сын есімдер және
күрделі сын есімдер болып екі сатыға бөлінеді.
Жалаң сын ... ... ... негізгі сын есім
есебінде қызмет ететін түбір сөздер (ақ, қара, сұр, көк, тік, ... ... және ... ... ... ... (малды, шөпті, құнарлы, өнімсіз,
залалсыз, бойшаң, ұйқышыл, көтеріңкі, серіппелі т.б.) сын ... және ... ... ... ... дамып, адъективтенген сөздер (кебу,
ауыр, басқа ,өзге т.б.) жатады. Сөйтіп, жалаң сын ... ... ... бір ғана ... компонент болады, бірақ ол негізгі компонентте
қосымша морфеманың болуы я болмауы шарт ... сын ... кемі екі я одан да ... ... ... ... жолмен жасалған сындар жатады. Күрделі сын
есімдер негізгі сынардан да, олардың өзді-өздінің де, өзге ... ... ... ... әредік бірігіп жасалуы арқылы бір ... ... ... ... Қазіргі қазақ тіліндегі күрделі сын есімдердің
негізгі ... ... ... ... ... сын ... ... тіркеседі. Бұл топқа қара
ала, сары ала, торлы ала, шұбар ала, ... ала ... үлгі ... ... алғашқы компоненті ауысып, соңғы компоненті өзгермей
тіркесетін сандарда, қара көк, қара сұр, қара ... қара ... ... қара ... қара кер деген үлгі ... ... ... ... ... компоненті ауысып жасалатын екі компоненті
күрделі санды да, ... көк, ... кер ... үш ... сын есімдер де жатады. Бұл топқа енетін күрделі сын есімдер
жалаң ... ... ... шырайлы формаларында да жұмсала береді.
2. Біріңғай я ... ... я ... ... ... ... не ... Мысалы: кішкене-кішкене, аппақ-апппақ,
үлкен-үлкен, малды-малсыз, қоралы-қопсылы т.б.
3. Негізгі сын мен –лы (-лі) ... ... сын есім ... ... ... ... ... қызыл-шырайлы т.б.
Зат есім, сын есім, есімдік, есімше формаларымен –лы ... ... сын есім ... ... теке ... ... көзді, алтын баула
т.б.
Я не екі ... де ... –лы ... жұрнағы арқылы жасалған туынды
сын есімдер қосарланады, я бір компоненті –лы (-лі...) жұрнағы ... ... -сыз ... ... ... ... туынды сын есімдер
қосарланады. Мысалы: таулы – тасты, ... ... ... ессіз-түссіз, жөнді-жөнсіз, орынды-орынсыз т.б.
Осы топқа төртбұрышты, қос атты сияқты тіркестерден енеді.
4. Зат есім, сын ... ... ... -дық, -дік,- тік, -тық) формалы
сын есімдер тіркесіп, күрделі сындар жасалады. Мысалы: халықаралық,
бесжылдық, бескісілік, он адам ... ... ... т.б. ... ... де осы жұрнақ арқылы күрделі сын есім жасалады.
Мысалы: көңіл көтерерлік, түс шайысарлық, қабырға – ... ... ... Я екі ... де ... да) бірде, не - лық ... ... не –и ... ... жасалған туынды сын есімдер қосарланады, я
бір компоненті - лық –(лік...) жұрнағы арқылы, бір ... ... ... ... ... сын есімдер қосарланады, я алғашқы
компоненті зат есім, соңғы компоненті -лық –(лік...) жұрнағы арқылы,
жасалған ... сын ... ... Мысалы: әскери – саяси
(кадрлар), ғылыми - әдеби, (мұра); әлеуметтік-экономикалық (шара),
идеалдық-саяси ... ... ... ... ... ... ... қосымшасы қосылған зат есімге (бірінші
компоненті) сын есім ... ... ... ... сын ... ... ... көзі ашық, тілі майда, басы бос, жөн ... ... қолы ... қолы ... қолы қысқа.
Жалпы атаулардың белгілері басқа-басқа болулары былай тұрсын, бір түрлі
белгінің өзінде (мысалы, ... ... ... ... және
басқа қасиетінде ) әр алуан рең болатынын, ол реңнің өздері әр ... ... ... ... сын ... ... ... не,
тілімізде қандай-қандай шырайлары бар және олар қандай тәсілдер (формалар)
арқылы жасалынады деген ... де ... ... ... ... Советтің мәжіліс залы кең де, биік те, жарық та, ... ... де екен ... сөйлемде бір залдың өзінде бес түрлі белгі аталып
тұр. Бұдан көптеген заттардың алуан түрлі белгілерін салыстырудан да , ... ... әр ... ... ... да басқа-басқа белгілер
анықталғанымен, әлденеге заттың бір ... я ... ... айқындалмайды. Солай болса, аслыстырудың бәрі ... ... ... белгінің әр қилы дәрежесін аша алмайды.
Сын есімің шырайы деп ... ... ... да, ... ... ... (әр түрлі я біркелкі белгілерін емес) бір түрлі я біркелкі
белгілерінің ... ... ... сол ... ... бір-
бірінен я артық, я кем екендігін анықтау ... ... ... ... ... ақ, біреуі қызыл, біреуі сары, біреуі қара, біреуі көк
түсті ... ... ... ... ... ... біреуі тік, біреуі
сопақ, біреуі текше нәрселерді салыстырудан шырай ... ... ... я ... ақ, я ... қызыл, я біріңғай қара, ... ... я ... ... көк ... ... ... екі) заттардың
реңдеріндегі ерекшеліктерді немесе біріңғай үлкен я ... кіші ... ... ... ... ... я ... өзара салыстыру арқылы туады. Әрине ондай реңдермен дәрежелер
сан жағынан да, сапа жағынан да ... ... ... ... сандық я сапалық айырмашылықтары, сайып келгенде шырайларды бір-
бірінен айыратын өлшеу де, тірек те, негіз де ... ... ... сын ... ... төрт ... шырайы бар:
1) Жай шырай, 2) салыстырмалы шырай, 3) күшейтпелі шырай, 4) ... ... ... ... белгісін, түсін (түрін), сапасын, көлемін,
салмағын, аумағын, тағы ... ... ... ... ... сын есім жай ... ... есептелінеді. Мысалы: биік тау, үлкен үй,
жақсы қағаз, қызыл сия.
Салыстырмалы шырай бір заттың ... ... ... ... ... ... белгілердің бір-бірінен я кем, я артық екенін білдіреді.
Салыстырмалы шырай тудыратын жұрнақтар (формалар) ... ... -рек, ... ... ... Көкше көктен гөрі көгірек тау екен.
(С.Мұқанов); Қараойға қарағанда Сұлутөбе бойшақырақ (Ғ. Мүсірепов).
ә) –лау, -леу, -дау, -деу, -тау, -теу; ... Ниет ... отша ... ... қара көзі ... қарады (Ғ. Сланов). Сол ауылда таныстау бір
шал бар еді. (Ғ.Мүсірепов).
Бұл екі ... - өте ... ... ... -ғыл, -қылт, -ғылт, -тым, -шыл, -шіл, -қай, -ақ; Бұл өнімсіз
жұрнақтар, ... ... ... ... бозғылт тұманның ішінде
барлаушы бала да көрінбейді (В.Катаев): Жігіттің ... ... жүзі ... ... ... (С.Мұханов).
Күшейтпелі шырай заттың бастапқы сындық қасиетін күшейте түседі. ... ... сын ... ... ... ... ... арқылы
жасалатын өте өнімді форма. Мысалы: Үй іші жап-жарық, ауыз үй тап-таза
айнадай (С. Ерубаев); ... ет , ... бет , ... қара ... жүзді жасырғанда. (Абай).
Асырмалы шырай заттың сындық қасиетін асыра көтереді, я тым ... ... іс - тым қиын да, ... да іс ... ... ... адам екен. (А.Тоқмағанбетов); Абай – нағыз үлкен реалист ақын
(«С.Қ.»); Мәжіліске ең қадірлі, ең ... ... ... ... ... бірінен кейін бірі үстеліп де жұмсалады. Оның ішінде
басқа жұрнақтардың үстіне көбірек жалғанатыны –лау, -леу (-тау, -теу, ... ... ... ... ... кішкене мең ерекше өн беріп,
безеніп тұр (Ғ.Мұстафин); Жүзі ... ... ... өзінен өзі жымиып
қойды (Ғ. Спанов) деген сөйлемдерде –дау(-деу) жұрнағы кілең басқа ... ... ... ... ... ... ... ... ... |1) ... |ақ, ... ... ... сұлу |
| |2) ... ... ... ... ... ... |1) ... |жақсы, әдемі, кең, суық |
| |2) ... ... ... сынық, өткір ... ... |1) дара ... тар, ... мол |
| |2) ... ... ... ала, ұзын ... |
| | ... ... ... ... ... ... ... ... Жай ... | ... ... ақ, көк ... шырай |-рақ, -рек, -ырақ, -ірек, |Жақсырақ, ағырақ, |
| ... -леу, -дау, -деу, ... ... |
| ... қыл,- ғыл, ... ... ... ... |
| ... қылтым |бозғылт, сұрғылт, |
| | ... ... |
| | ... |
| ... ... ... -шілтім,|Көкшіл, көкшілтім, |
| ... ... ... |
| | ... ... |
| |-ақ, -қай, -ғыш ... ... |
| | ... ... Күшейтпелі шырай |1)күшейткіш буын арқылы ... ... |
| | ... өте әдемі, |
| ... тым, аса, бек, ... |тым ... аса ... |
| ... ең, нақ ... ... ... ... ... Морфологиялық (синтетикалық) тәсіл арқылы жасалауы.
1) Сын есімдердің есімдерден жасалуы.
|Жұрнақтар ... ... -лі, -ды, -ді, -ты, -ті ... ... ... ... -лік, -дық, -дік, -тық, тік. ... жылдық, қоғамдық |
|–сыз, -сіз ... ... ... |
|–қы, -кі, -ғы, -гі ... ... ... ішкі ... -шіл, ... ұйқышыл, көпшіл |
|–дай, -дей, -тай, -тей ... ... ... ... -лес, -дас, -дес, -тас, -тес |пікірлер, қызметтес, жерлер, |
| ... |
| ... -шақ ... ... ... |
|9.–и ... ... ... әскери |
|10.–қой ... ... ... ... ... ... ызақор |
|12. –паз ... ... ... ... -тар, ... ... ... |
2. Сын ... ... ... ... ... –қ, -к, -ық, -ік, -ақ, -ек ... жабық, ашық, қорқақ, сирек, |
| ... ... ... -кіш, -ғыш, -гіш ... ... тапқыш, тоқғыш. |
|3.-қыр, -гір, -ғыр, -гір ... ... ... ... ... -дік ... ... маңыраулық. |
|5.-нды, -інді, -ынды, інді, -нді ... ... ... ... ... ... -қкі |басыңқы, ... ... ... -ме, -ба, -бе, -па, -пе |қызба, бөспе, даурықпа, құрама. ... ... ... -белі, -палы, |ауымпалы,таңдамалы, ... ... ... -улі ... ... ... ... -імді, мды, -мді |жарамды, сенімді, тиімді, қонымды. ... -шек ... ... |
|12.-қақ, -ғақ ... ... ... ... -кі -ғы, -гі, - ... ... ... ... ... ... |жергілікті,тұрғылықты, жеткілікті, |
|-кілікті ... ... ... ... ... қашаған. ... ... ... ... ... ... ... сын есімдер |а) ... ... |
| |ә) ... ... |
| |б) ... жаман-жұман. |
| |в) ... ... ... ... сын ... |а) қара ... ... ала. |
| |ә) ақ ... ... ... |
| ... ... ат жақты. ... ... ... |а) қолы ... тілі ... басы бос, |
| ... ... |
| |ә) ... ... күн ... ... ... синтаксистік қызметі.
Сын есімдер мағына жағынан заттық сынын, белгісін ... ... ... ... ... мүше болып қызмет атқарады.
Мысалы: Жіңішке ине мен жуан ... ... ... ... ... ... (Ғ.Мұстафин); Ақ киімді, денелі, ақ сақалды, соқыр мылқау танымас
тірі жанды (Абай); Тоты құс ... ... жаз ... ... ... ... ... сын есімдер де, туынды сын есімдерде анықтауыш болып
тұр.
Сын есімдер сөйлемде баяндауыш та ... ... ... ... ... ... сын ... болған баяндауыштарға
жіктік жалғаулары қосылады. Мысалы: Мен тіпті жүйрікпін (Ғ.Мүсірепов); Ой
желке, қамыс құлақ қара көкпін ... ... ... ... ... ... сын ... – баяндауыштар.
Сын есімдер сөйлем ішінде етістіктерден болған мүшелердің ... ... ... пысықтауыш мүше болады. Мысалы: Жақсы студент жақсы
оқиды дегендегі алғашқы жақсы анықтауыш та, ... ... ... ... оқу үшін көп оқу керек дегенде де, ... ... ... ... тұр.
Сын есімдерге негізінен көптік, тәуелдік, септік жалағулары
жалғанбайды бірақ ... ... ... ... сын ... зат ... де ие бола алады. Мұндай жағдайларды сын есімдерге не көптік, не
тәуелдік, не септік жалғауы (я олар ... ... да, зат ... ... ... ... сын ... субстантивтенуі (заттануы я
заттық мағынада қолданылуы) деп айтамыз. Мысалы: ... үлгі ал ... жаңа ... ... үлгі ... ... үшін ... дегендердегі жақсыдан сөзі
жақсы адамдардан дегеннің орнына, ескіге сөзі ескі нәрсеге дегеннің орнына,
жастарға деген жас ... ... ... ... ... есімдерге көптік, тәуелдік, септік жалғаулары жалғанып заттанғанда
(субстантивтенгенде), сын есім ... ... ... ... үстіне
заттық мағынаны жасап алады. Мұндайда, сын есім атау тұлғада тұрып кім? не?
деген сұрауға жауап берсе, ... ... ... да, бұрма жалғауларда
тұрып (іліктен басқа) толықтауыштың сұрақтарына жауап берсе, толықтауыш
болады. Кейде ... ... ... ... сын ... атау
ретінде тұрып заттық мағына береді де, бастуыш бола ... ... ... ... жақсы келер қасына (мақал) дегендегі жақсы деген сын есім
кім? деген ... ... ... ... адам дегеннің орнына жүріп тұр. Бұл
сөйлемдегі жақсы – бастауыш мүше. Бірақ ондай сын ... тек ол ... ... ... зат есімге айналып кетпейді.
Бастауыш сыныптарда оқытылатын морфологиялық ұғымдардың мазмұны мен олардың
өзара сабақтастығы
Тілдің ойлау және ... ... ... ... ... ... ... өзгерістерге тікелей байланысты. Адамның
сөздік қоры қаншама бай болса да, егер ол өзі ... сол ... ... ... ... ... білгеннің бәрі босқа қалар еді.
Сөздерден сөз ... ... ... ... ... дұрыс
байланыстырып, сөйлем ішінде ... ... қою үшін ... ... білу қажет. Атап айтқанда, олар мыналар:
1. сөз құрамы;
2. ... ... ... ... ... ... сөз ... және олардың қызметі;
5. әрбір сөз табына жататын сөздердің ... және ... ... ... ... оқытылатын төрт жылдық бастауыш мектептің
бағдарламалары мен оқулықтарын ... ... ... осы
мәселенің шешімін дұрыс табуға ұмтылуда. Олар ... үш ... ... ... бай ... ... ... балалардың психо
физиологияылқ қабылдау ... сай ... ... іс ... дамытуға жағдай жасайтын ... ... ... ... анықтады.
Жаңартылған бағдарлама бойынша тілдің морфологиялық жүйесі ... ... ... Бұл ... ... ... семантикалық-
грамматикалық топтарынан яғни, сөз таптарынан алғашқы мағлұматтар ... Сөз ... ... ... ... ... ... кімдер? не? нелер? сұрақтарына жауап беретін сөздерді», «Бас әріппен
жазылатын сөздерді», ... қай? ... ... ... сөздерді,
«қанша? неше? нешінші? сұрақтарына ... ... ... ... ... оқып үйренуге тиісті. Сонымен қатар әр ... ... ... ... ... біліп, оның есебін түсінулері
қажет. Сондай-ақ заттың қимылын, санын, ... ... ... ... құрай білу дағдыларын да меңгеруге міндетті. Егер оқушы
бұл соңғы ... ... ... ... ... мағлұматтарды
дұрыс игере алмайды.
3-сыныпта оқушылар ана тіліндегі ... ... ... ... ... ... сөз құрап, олардан сөйлем жасап, оқу мен ... ... ... енді әлгі ... ... ... сөйлем құрамына ене
алмайтынын түсінеді.
Қорыта айтқанда, оқушылар бұл сыныпта өздері күнде қоладнып жүрген сөздер
құрамының ... жазу ... ... ... саналы түрде оқып
үйренуге кіріседі. Сондай-ақ басатуыш сынып оқушылары ... ... ... ... да ... ғылыми терминдік атаулары т.б.) кең ... Атап ... «Зат ... «Сын есім», «Етістік» сияқты сөз
таптарының ... және ... ... ... ... ... реттік сан есімдерді бір-бірінен ажырата білуге, ... ... ... тиіс.
4-сыныпта «Зат есім», «Сын есім», ... ... ... ... да ... ... Олар енді бұл сөз таптарының дара
және ... ... ... ішінен тауып, немесе өздері ... Осы ... ... ... тарауында сөйлемнің дара және күрделі
мүшелері туралы ұғымдармен ұштасып, ... ... және жазу ... ... ... ... пайдалана білуіне жеткізеді.
Сонымен төрт жылдық бастауыш мектепті ... ... ... жүйесі туралы белгілі бір дәрежеде мағлұмат алып шығады. Олар
бағдарламалық талаптар бойынша, негізгі сөз таптарын бір-бірінен ... сөз бен ... ... тұрған жалғауларды да едәуір меңгереді.
Сөздерді түбірге, қосымшаға, жұрнаққа, жалағуға ... ... ... ... да ... тілдің морфологиялық жүйесіне алған бұл мағлұматтар мен
дағдылар кейінгі «Сөйлем» тарауында берілетін ұғымдармен ... ... ... ... ... айта және жаза ... ... жеткізуге тиісті.
Бағдарламалық талап –осы. Бірақ бұл талаптың қай мектепте қандай дәрежеде
орындалатыны ... ... ... әр тақырыптың өзіндік
сипатына сай ... және ... ... қодана білуіне
байланысты.
Бастауыш сыныптарда сын есімнен өткенді ... ... ... ... сын есім туралы бұрын алған білімі мен ... ... сын ... ... ... таныту, сын есімдерді зат
есімдермен дұрыс тіркестіре білу, ... ... сын ... ... қойылады.
Сын есімді оқығанда оған объекті болатын сөздері мен мол мәтіндері
пайдаланылған жақсы нәтиже береді.
Мысалы: Гүлдер, гүлдер, мол гүлдер,
Қызыл, ... көк ... ... ... ... дейік, сонда осындағы гүлдер сөзіне қандай сұрақ
қойылады? деген ... ... ... кейін, екінші қатардағы гүлдер
деген ... екі ... екі ... сыны ... ... аңғартатын болсын,
соларды салыстырулары керек, қызыл, көк сөздерді заттың түсін білдіретін
сын есімдер екенін айтсын. ... ... ... таға қандай сөздерді
білесіңдер? деген сұраққа мүдірмей дұрыс жауап ... ... ... ... ... ... түсінген деп айтуға болады.
Үлгі бойынша берілген сын есімдерді оқушылар зат ... ... ... зат ... ... өздері айтады. Олар
нақты заттар болғаны дұрыс. Сонымен, сол сын ... ... ... да,
тіркесе алмайтын да заттар болатынын оқушы білуге тиіс. Мысалы, семіз ешкі,
семіз адам ... ... ... ... семіз киім деуге болмайды, қалың
кітап, қалың киім дейміз. Мұндай мысаладр ойшыл, сезімтал, талғампаз болуға
итермелейді.
Сын ... ... ... ... ... ... бірін екіншісінен
айырып, жеке ... ... ... ... ... ... ... Ол үшін мұғалім алдын ала жеке, сөйлемдерді балаларға
оқытып:
-Ақылбай, бірінші сөйлемде сын есім бар ма? ... ... сөз? ... ... ... сұрақтар қойып, сын есім мен зат есім
таптарын талдап, айқындап алу ... ... ... ... сын ... , сын ... қатысты зат
есімді таптыру, оларды тіркестіре білуге үйрететін жаттығулар жүргізу
тиімді. Сондай-ақ ... ... ... ... ... ... ... заттардың сындық - сапалары болу екенін білдіру керек.
3-сыныпта негізгі және туынды сын есім ... ... ... Бұл ... ... арқылы, яғни берілген сын еісмдердің түбірі
мен қосымшасын ажырату арқылы жүзеге ... ... ... адам, тәртіпті
бала, шырайлы жер, әдепті келін, қызық ертегі ... ... ... сын ... ... мен қосымшасын ажыратқызып байқату тәсілмен
зат есімдерге әр түрлі жұрнақтар жалғану ... ... сын есім ... ... Содан соң негізгі сын есім мен ... сын ... ... ... ... ... бір ескертіп кететін нәрсе: сын есімнің салыстырмалы ... ... ... ... ... оқушылар заттардың әр алуан қасиеттерін бір-бірінен салысытрып
айту барысында аталған ... ... ... Сол себепті
жаттығулар орындау барысында салыстырмалы шырай жұрнақтарымен таныстыра
беру ... ... ... ... сөз ... ... ... білуге, өзара дұрыс салыстырып айтуына мүмкіндік береді.
Оқулықтағы 389-392-жаттығулар осы мақсатқа орай берілген.
389- жаттығуда негізгі сын есімдерге –да, -деу, -пау, -пеу, ... -шыл, -шіл, ... -ғыш ... ... жазып, негізгі сын
есімдердің мағынасында қандай өзгеріс болғанын айту.
Мысалы: Ақ-ақшыл, боз-бозғылт, ... ... ... көк-көкшіл, ұсақ-ұсақтау
3-сыныпта сын есімге арналған күнделікті сабақ жоспарыың үлгісі:
1. Сабақ тақырыбы: Негізгі және ... сын ... ... ... ... және туынды сын есімдер туралы мағлұмат
беру; ... ... ... саналы түрде меңгерту.
3. Тәрбиелік мәні: Оқушылырды ... ... ... ... ... әдісі: әңгімелеу.
5. Сабақтың көрнекілігі: кітап, кесте, сурет.
6. Сабақтың барысы.
І.Ұйымдастыру
- Оқушылардың кітап, дәптерлерін түгелдеу.
- Оқушылардың зейінін сабаққа аудару.
ІІ.Үй тапсырмасын тексеру
ІІІ.Жаңа ... ... ... ... ... ... ... Онда біраз мысалдар
келтірілген.
|Негізгі сын есім ... сын есім |
| ... ... | ... білімді |
| ... әдеп | ... ... |
| ... ... | ... ... |
Мұғалім кестедегі мысалдарды талдаудан бастайды.
- Талап сөзіне сұрақ қойыңдаршы.
- Не?
- Талапты сөзіне ... ... ... ... – түбір, -ты – жұрнақ, Талантты – сын есім
Осы арада балалар туынды сын есім тек сын ... ... ғана ... ... ... да ... аңғартады.
Туынды сын есімдер зат есімдерден жасалады. Ол үшін –ты, - ті, -лы,
-лі, -ды, -ді, -т, т.б. жұрнақтар жалғанады.
ІV ... ... ... таң ... тіке ... ... биік ... Оқулықпен жұмыс
373-жаттығуды орындау. Сөздерді алыстырып оқу. Қосымшалы сөздерді
көшіріп жазып, олардың қай сөз табына жататаын айыру ақылды, тәртіп,
білгіш, ... ... ... Сын ... ... туынды екенін
ажырату.
Сулы жер құрғақсыз болмас,
Таулы жер бұлақсыз ... ... «Кім тез ... ... сын ... ... келетін бірнеше зат есім ойлап жаз.
қыз
оқушы
Жақсы ... «бір зат ... көп сын ... ... ... ... ... мына сұрақтар бойынша іске асырылады:
- Сын есімнің қандай түрлерін өттік?
- Туынды сын есім қалай жасалады?
- Негізгі және туынды сын ... ... ... ... келтір.
Әр оқушы осы сұрақтарға жауап береді, сын ... ... ... айыра берулері керек. Өз ... ... ... сұрақтар
қойып, өткен жаңа сабақты қорытындылап кетеміз, ... ... ... ... ... ... ... үлестіріп беріп, осы сурет
бойынша заттың түр-түсін айыру үшін сөйлем құр деп ... Қай ... ... ... ... бұл ... заттың түсін білдіретін сөздердің
сын есім болатынын түсіндіріп, қандай ... ... ... ... ... ... ... сурет бойынша оқушылар мынадай сөйлемдер ойлап табуға тиісті.
Ту Қара ... ту Қара ... Ұя ... ... ... Сұр ... ... ... ... ... ... ... жапырақ
Алма Сары ... ... Үйге ... ... келу ... ... берген жауаптарына қарай бағалау.
Қандай? қай? сұрақтарына жауап беретін сөздерді оқыту.
2-сыныпта «Сын есімдерді» ... ... ... төмендегідей.
1.Сын есімді грамматикалық тұрғыдан сөз табы ретінде ... ... сын, ... ... ... ... үйрету.
3.Белгілі бір нақты заттың әрі алуан қасиеттерін көрсетіп, сипаттап
айтуға баулу.
4.Сын есімді ауызекі және ... ... ... ... ... таңдап қолдана білу дағдыларын қалыптастыру. ... ... мен ... әр ... ... ... ... байқағыштыққа үйрету.
Оқушылар заттың сынын білдіреті сөздермен 1-сыныптан бастап ... ... ... ... ... ... қай? Сұрақтары қойылатынын
да біледі. 2-сыныпта оқушылардың сол ұғымдарда ... сын есім ... ... ... ... жаттығулардағы қарамен жазылған сөздердің қандай сұраққа
жауап ... ... ... ... оқушылардың заттың сынын
білдіретін сөздер жайлы білетіндері еске ... Онда әрі ... ... ... ... пайдалана отырып, оқушылардың сол білімін одан
әрі тереңдете түсуі қажет.
Мысалы, мұғалім алмаың суретін көрсетіп, оның не ... ... ... ... қандай екенін сұрайды, немесе қалың, жұқа кітаптарды
салыстырады т.б. ... ... ... ... ... ... тағы ... белгілерін білдіретін сөздердің сын есім деп ... ... ... қай? ... сұрақтар қойылатынын ұғады.
Бұдан кейін сын есімдерді зат есімдерден қатыстырып айтуға үйрету
жұмыстары ... ... - сын ... ... зат ... ... ... Оқулықтағы жаттығулардың бірқатары осы ұғымды
бекітуге арналған. Мәселен 372-жаттығуда зат ... ... ... ... ... жазу ... ... ... ... тон, ...сай, ... айран, ...
шие, ... көше.
Керекті сөздер: ... ... ащы, ... кең. Ал ... ... ... керісіше, берілген сын есімдерді зат есімдермен қатар қойып
айту.
Бұдан кейін сын ... зат ... ... ... ... ... ... мақсат сын есімдердің кез-келген зат
есіммен тіркесе бермейтінін аңғарту. ... ... ... осы
ұғымды бекітуге арналған. Мәселен 372 – жаттығуда зат ... ... сын ... ... жазу ... ... ... тон, ...сай, ... айран, ... шие, ... көше.
Керекті сөздер: қалың, жылы, ащы, терең, кең, ... ... ... ... ... сын ... қатар қойып
айту.
Жуас, таз, биік, сұйық, жүйрік, ұзын. Үлгі: жуас ат, таза ... ... ... қай? ... орнына тиісті сын
есімдер жаздырылып, оның қай өсзбен байланысып тұрғаны айтқызылады. ... ... бар. Мен ... ... ... ... (қандай) оқушылар
көмектесті. Ауылда (қандай) үйлер көбейді. Керекті сөздер: қызыл, қызық,
көп, ... ... ... ... ... қабілетін
арттыру, бір заттың әр алуан белгісін аңғара білуге үйрету. Мәселен тақтай
десек, оқушы ... ... ... ... ... оның қалың не жұқа,
ұзын не қысқа ... ... ... ... ... бір ... бірнеше
белгісін білдіру үшін жоғарыдағы жаттығуы мынадай үлгіде орындатуды
ұсынамыз:
Жалпақ
Қалың ... ... сын ... ... мағыналы зат есім тауып
жаз, олардың мағыналарын салыстыру талап етіледі, әр сын есім оған ... зат ... ... ... ... үй, жаңа көйлек,...
Сын есім үнемі зат есімнің анықтауышы ретінде келе бермей, кейде
сөйлем соңында ... ... ... ... да ... ... ... жаттығулар осыған арналған. Көп нүктенің орнына зат есімнің
алдыңғы сын ... ... ... Екі ... ... қай бағандағы
сөздер-сөйлем, қай бағандағы сөздер-сөйлем емес екенін айту.
таза ауа ауа ... ... ... ... дала дала ... бала бала ... ... 8 ... ... ... ... орай ... беріледі.
Соның бәріне жеке тоқтатылып жатпай-ақ негізгі ... ... ... ... Кейінгі жаттығулар сын есімге байланысты
берілген ұғымды бекіте, кеңейте түсуді, сонымен бірге ... ... ... ... бір ... сипаттай білуге үйретеді, айтылған
белгілері бойынша суреттелген нәрсені тапқызуды, т.б ... ... енді сын ... ... арналған сабақ жоспары:
1. Сабақтаң тақырыбы: сын есім.
2. Сабақтың мақсаты: заттың түрін, ... ... ... тіл ... арттыру, байланыса сөйлеуге
дағдыландару.
3. ... ... ... ... ... ... ... әдемі етіп жазуға,
әдемілікке кішіпейілділікке, адамгершілік - имандылыққа ... ... ... ... ... ... мақалдық, шешен
сөйлеуге, мәнерлеп оқуға машықтандыру.
4.Сабақтың көрнекілігі: суреттер, ... ... ... ойыншықтар, юлар салынған буклет.
5. Сабақтың әдісі: әңгімелесу, сұрақ-жауап.
6. Сабақтың барысы: Ұйымдасытру, үй тасырмасын тексеру, жаңа сабақ.
1. Кіріпе ... ... ... ... ... , ... ... Оюлар
- Ою қай халықтың өнері?
- Қазақ халқының
- Ою не үшін керек?
- Әсемдік үшін
- Ою қандай жерлерде қолданылады?
- Түс киізде, текеметте, ... ... ... Ою ... ... өрнектелген?
- Көк, қызыл, сары, қара, күлгін, ақ түстрмен.
- Заттың түсін білдіріп тұрған қай ... ... ... ... ... ұл – ... бас,
Жаман ұл – еліне қас.
-Заттың сынын білдіріп тұрған қай сөз?
- Жақсы, жаман.
Заттың ... ... ... ... ... ... сын есім
дейміз. Сын есімге қандай? қай? деген сұрақ қойылады.
2. Оқулықпен жұмыс
387-жаттығуды ... ... ... сын ... ... ... таза ... адал еңбек
Бәрінен де сол мақұл-
Артқыға жол бермек.
Сен бола көр аққа жақ,
Болам ... ... ... бере ... ... ... ... жұмыс.
Бір оқушыға тақтаға, қалғандары орында отырып, жаза бастайды.
ІV Сергіту сәті
Қоюланып тағы ... ... ... ... қалды көбелек.
4. Өздігінен жұмыс істеу.
Сын есімге қатысты мақалдар айтқызу.
1. Өтірік сөз өрге баспас
2. Жылы киім тәнді жылытар,
Жылы сөз ... ... ... сөз ... ... қойшы малға қас
4. Еріншек адамның ертеңі бітпес
V. Жаңа сабақты қорытындылау барысында, суретті билет ... ... ... ... салынған үлестірмелер тапсырып берілді де, сол ... ... ... ... ... ... ... ойыны айрықша
тапсырма бойынша жүргізуге болады. Мысалы, сурет бойынша оқушылар мынадай
сөйлемдер ойлап табуға тиісті.
Ту Қара ... ту Қара ... Ұя ... ... ... Сұр қоян ... ... ... ... жапырақ
Мамам қызыл Сары ... ... ... ... ... келу ... ... берген жауаптарына қарай бағалау.
Сын есімен өткенді қайталау
ІІІ. Сабақтың мақсаты: а) Білімділік: сын ... ... ... тиянақтау. ә) Дамытушылық: ақыл – ... ... ... б) ... ... ... ... білімді бекіту.
Сабақтың әдісі: ой шақыру, топтастыру, еркін жазу, болжау.
Сабақтың көрнекілігі: ... ... ... ... ... ... карточкалар.
Пәнаралық байланыс: әдебиет, орыс тілі, шет тілі, сурет,
Сабақтың ... ... ... ... сабаққа әзірлігін қадағалау.
(Ақ, көк, қоңыр көгершіндерді ... ... ... ... үш топқа бөлді.)
2. Кіріспе. Қымбатты оқушылар, міне, бүгінгі сабақта, біз сын ... ... ... ... сын ... ... теориялық
білімдеріңді бекіту. Ендеше тақтадағы күннің реті мен ... ... ... Ой ... 1. ... түсі ... Бұлар қай сөз табына жататын еді?
4. Топтастыру. Енді сын есімнен ... ... ... топ. Сын есім ... ... топ. Сын есімнің маңызды белгілері.
ІІІ топ. Сын есімнің түрлері.
( ... ... ... ... ... Бекіту.
Енді, негізгі тақырыбымыз сын есімнен өткендерімізді бекітеміз. Ол
үшін ... ... ... 3 ... тапсырмаларды тарату.)
І топ. І деңгей.
Мына сөздердің антонимдік, синонимдік ... жаз. ... ... ... сын ... ... ішіндегі сын есімдердің лайықтысын
тіркеп жаз.
Өнерпаз............................................................( сөйлем
)
Түйінді.............................................................( шопан
)
Жасынды..........................................................( бала )
Басыңқы............................................................(
суретші ... ой ... адам ... ... Топ
Дара және күрделі сын есімдерді ажыратып, қалай жасалғанын айт.
Сұр, қара, ала, сулы, көгілдір, қаракер, шұбар, қара мұртты, ... ... ... ... ... мөлшерін, көлемін, дәмін, түрін білдіретін бірнеше
сын есім ойлап ... ... ... көлемі;
Дәмі, иісі;
Пішіні
ІІІ. Топ.
Сын есімдерді жасалуына қарай топтастырып жаз.
Қысқа-қысқа, көк-ала, ап-аласа, ал қара көк, ... ... өте ащы, ... ... ... ұзындау, ірілі-ұсақты.
Жұрнақ арқылы:
Күшейткіш буын арқылы:
Сөз тіркесткрі арқылы:
Қосарлану арқылы:
Мына бос тор көздерді дұрыс толтыр.
1. Ешкімге еш нәрсені бермейтін, беруге қимайтын ... ... ... ... Заттың пішіні.
4. Заттың көлемі.
5. Айтқанға сене салатын, еш нәрсе ... ... ... Малдың түсі.
7. «Ақ» сөзінің антонимі.
І. топ ІІ. Деңгей
Сапалық сын ... ... ... ... ... ... ... жазып, олардың қандай жұрнақтар
екенін түсіндір.
а) көкірегі сезім..., тілі орам...,
Жаздым үлгі жастарға бермек үшін.
ә) Ерін... адамның ертеңі бітпес
б) Қаб... иттің ... тор ... ... ... арқылы туынды, қатыстық сын есім жаса.
... палы шам, ... мелі көйлек, ... ген сиыр, ... ма тон, ... қыр ... ... ... ... ... торыға жолдың алыстығы да, ауырлығы да онша күшке ... - өте ... ... Күн ... ... дүниеге жайып тұрған тәрізді.
Көшелер түп-түзу, теп-тегіс.
ІІІ. Топ
Сын есімнің емлесін айт.
Сын есім мына сөйлемде қай сөйлем мүшесінің ... ... ... топ ІІІ. ... ... ... «Әсем табиғат аясында» тақырыбына
шағын шығарма жаз.
ІІ. топ. Сын есімдерді қатыстырып, «Ардақты ана» ... ... ... топ. Сын ... қатыстырып, «Менің мектебім» тақырыбына шағын
шығарма жаз.
6. Талдау.
Әр топтан үш оқушыны тақтаға шығарып, төмендегі сын есімдерге сатылай
кешенді ... ... ... ... жарық ай,
Сәуелсі суда дірілдеп.
2. Арманның қабағы жабыңқы
7. Болжау (Оқулықтағы 153-жаттығумен жұмыс)
Ең ... ... ... ... оқушылар жазбаша болжау жасайды
Мәтінмен жұмыс. Оқушыларға мәтінді оқытып, сын есімдерге синонимдік
қатар жасатқызамын.
8. Қорытынды. ... тест ... ... ... ... ... ә) ... сол
Дара сын есімді белгіле.
а) қонымды, сүйкімді, сары
ә) шөп, бұлақ, көбелек
б) бәрі, тегіс, күллі
Күрделі сын есімді тап.
а) сұра, сөйле, ... ... ... тәтті
б) кең маңдайлы, шоқша сақалды, қызыл шырайлы.
Заттың түр-түсін, сыр ... сапа ... ... сын ... сын есім деп атайды?
а) күрделі
ә) сапалық
б) қатыстық
Қатыстық сын есімдер қалай жасалады?
а) түбір
ә) жалғау арқылы
б) жұрнақ арқылы
Қайсысы ... сын ... ... ... көк, ... ... ... есімді тұрақты сөз тіркесін көрсет.
а) жым болу
ә) кірпігі айқаспады
б) қасы көзі ... есім ... ... көрсет.
а) салқын, қатты, күрең
ә) сайын, соң, туралы
б) сарт-сұрт, жалт-жұлт, кеңк-кеңк.
Сын есімнің жауап беретін сұрақтары
а) қалай, қай уақытта, қай кезде
ә) ... ... ... ... қай, қайдағы, қашанғы
Бір-біріне қарама-қарсы мәндегі сапалық сын есімдерді белгіле
а) жұмсақ, ... ... ... ... ... Үйге ... ... ауызша, 155-жаттығу жазбаша орындауды
тапсырамын.
10. Бағалау. Сабаққа қатысып ... ... баға ... қай
топтың белсенділік танытқанын айтып кетемін.
1-сабақ. Тақырып: Сын есім туралы өткенді қайталау.
Оқушылар сын ... ... ... ... ... ... еске ... кейін оқушылар 324-жаттығуды ауызша ... ... ... сын есім ... ... ... келген сөйлемдерді
оқығанда, олардың қай сөзбен байланысты екенін табады: ақ ... ... ... ... ... ... олар ... сынын, жеңіл
кетпеннің сынын, салқын судың сынын білдіріп тұрғанын да айтуға тиіс.
326-жаттығуды орындап, оқушылар сын есім сөздердің ... ... ... жаттығады. Сын есім сөздердің мағынасын ашып ... оңай ... Көп ... мағынасын практикалық жолмен,
тәжірибеден түсінік алып қана жүрміз, ал ... ... ... ... оны ашып беру оңайға түспейді.
Сөздердің мағынасын түсіндіруді түрліше құруға болады. Оны мұғалім
алдын ала ойластырып ... ... ... ... ескеретін нәрсе - ... ... ... ... ... әр ... құбылысты саралап, дәл,
анық таңдауға дағдылануға тиіс.
Үлкен, ... ... ... биік ... ... ... ... көмегімен бұлардың түрлі пішіндегі ... ... ... білдіретінін айтады. Осыны анығырақ таныту үшін, бұл ... ... ... ... ... ... затардың көлемін
атайды, жіңішке тік заттың көлемін атайды, жалпақ-заттың енін көрсететін
сөз, ... ... ... ...... ... ... сөздер. Суық,
салқын, қоңыр салқын, жылы, ыстық-заттың ... ... ... сөздер. Қызыл, жасыл, ақ, қоңыр, сары заттың түсін атайтын сөздер.
Оқушылар өздері құраған сөйлемдерінің ішінен сын есім ... ... ... ... ... болып тұрғанын) көрсетеді.
Осыдан кейін сын есім сөздердің басты белгілері төмендегінше жинақталып
аталады:
1. Сын есім ... ... ... сынын-түсін, дәмін, көлемін, салмағын,
ыстық-суықтығын атайды.
2. Олар қандай? деген сұраққа жауап береді.
3. Сын ... ... ... ... мүше болады.
2-сабақ. Тақырып: Қарсы мәндес сын есімдер.
Оқушылар кезекпен сөйлемдерді оқып, тапсырма ... ... ... ... Жол ... ... ... сөйлемді оқып, оқушы мұнда сын
есім сөз жоқ деп ... Осы ... ... ... ... жөн. ... жол ортасы деп отырғаны жолаушы шыққан жер мен жетер жердің ортасы
екені түсіндіріледі.
Аспанда қою бұлт тұлшалап, ... ... ... ... ... оқушы:
«Қою - сын есім, қандай? деген сұрақ қойылады. Бұл сөз бұлт ... ... тұр, ... ... ... ... түсінік береді. Мұғалім
оқушылардан тұлшалап, түнерді деген сөздердің мағынасын анықтайды: тұлшалап
- еш саңылау қалдырмай ... ... ... ... түнерді – күн қатты
бұлттанып, қараңғы тартқанды немесе кісі қатты аушланғанды білдіру үшін
жұмсалады: Атам ... ... ... тағы бір ... ... ... қақ жарып
сияқты сөздерді, сөз тіркестерін оқушылар орфоэпия нормасына сай оқуды
ұмытпауы ... ... ... қақжарып).
Мұғалім «Қарсы мәндес сын есімдер» деген тақырып оқылатынын ескертеді де,
қарсы мәндес сын есімдер туралы ... ... ... ... ... ... орындап болған соң, оқушылар сөздерді жұп-жұбымен оқып,
олардың мағыналық ... ... Бұл ... мағына жағынан қандай сөздер?
Оқушы: Бұл сөздердің мағыналары біріне-бірі ... ... ... ... соңынан: «Қарсы мәндес ... ... ... ... ... ... ... сапаны атайтын сөзді
жазу керек»,-деп ескертіп, оны ... ... ... ... ... екінші жартысын орындайды, жазғандарын оқйды.
Мұғалімнің қарсы мәндес ... ... ... ... тақырып сөздердің мағына қатынасын таныту ... ... ... ... үшін ... Сонымен бірге тақырыпты ... ... ... ... ойын ... көмектесді. Мұғалім осыны
ескеріп отыруға тиіс.
3-сабақ. Тақырып: Қарсы ... сын ... ... ... ... жұп-жұбымен оқиды. Әр топты оқығанда,
мұғалім қарсы мәндес сөздердің ... ... ... айтылу ретінің
дұрыс болуын қадағалайды.
Ең жақсы құрылған ... ... ... ... сын ... ... ... тұрғанын айтқызады. Оқушылар ережені айтады.
Тақырыпты пысықтау үшін, 329-жаттығу орындалады.
Келесі орындалатын - 331- жаттығу. Тапсырманы оқытып, мұғалім ... ... ... ... ... ... ... жасына қарай атап
тұр. Көшіргенде, қай ... ... ... ... ... па, ... ... жазған дұрыс па? Әр сөздің мағынасы анықталады.
Оқушылар сөздерді жазған ... ... ... болса, түзетіледі.
Үйге 332-жаттығудағы сурет бойынша әңгімен құрап, оны жазып келу
тапсырылады. Мұғалім ... ... ... ... оның ... ... ... сай айтып жазу керек екенін ескереді.
4-сабақ. Тақырып. Дара, күрделі сын ... ... ... ... ... Ол аралап жүріп, оқушылардың
шығарманы қалай жазғанын көріп шығады, ... үйге алып ... ... ... төселдіру үшін, екі-үшеуіне әңгімені айтқызады.
Әңгіменің мына ... жуық ... ... ... ... түрлері.
Сабақтың мақсаты: Білімділік. Сын есімдердің мағыналық ерекшелігін
таныту, жасау жолдары ажыратуды білуді меңгерту.
Тәрбиелік: ... ... мән ... тәрбиелеу.білім алуға, оқуға
деген құштарлық ... ... ... ету.
Дамытушылық: Оқушылардың ой қабілетіне әсер ету арқылы өздігінен жұмыс
әрекеттерін дамыту. Тақырып, ізденімпаздық, алған ... ... ... арттыру.
Сабақтың түрі: білім, іскерлік дағдыны жетілдіру сабағы.
Әдісі: түсіну, тану, қолдау, ой қозғау, ізденіспен жұмыс ... ... ... алынған сөз, тірек-сызба плакат,
үлестірмелі қағаздар, тірек-сызба кестелер.
Пәнаралық байланыс: әдебиет, әдеп, бүгінгі өмір.
Сабақ ... ... ... ... ... бір ... өлең жолдарымен бастайды.
Қазақ тілі ата-анаң,
Қуат алар Отан да одан.
Дүниеде ешбір ... ... ... ... да бас ... ... ... кіріспе сөзі.
Досымыз түгіл, дұшпанымыз да бас иетін, ... ... ... туралы сыр шертер тағы бір қазақ тілі сабағын бастаймыз.
2.Үй тапсырмасы сұрау.
Өтілген тақырыпты еске түсіру.
Сын ... ... жолы ... ... Үйге берілген жаттығу, қосымша
талдау жұмыстар тексеріледі.
3.Жаңа сабақ
Сабақтың мақсаты түсіндіріледі.
Сабақтың эпиграфына алынған сөзбен жұмыс.
«Көкірегі ... ... ... бәрі де анық ... ... Сөздерден сын есімді тап.
- Адамның қандай қасиеттері көрсетілген?
Оқушы жауабы тыңдалады.
Сезімді, блімді, талапты адамның түсінетіні де, ... де ... сөз ... ... сөз
Сапалық Көкшіл мата
Жүйрік ат
Сөзшең адам
Қатыстық Алғыр бала
Тоғайлы ... ... ... сын есім негізгі түбірден және туынды сын
есімнің шырайларынан ... ал ... сын ... басқа сөз
таптарына жасалатындығын оқушылар өздері қорытып ... ... ... ... ... ерекшеліктерін, түрлерін
дәлелдеу.
Оқулық бойыша берілген жатығуларды орындау.
148-жаттығу бойынша топтық тапсырма.
146-жаттығу. Сапалық және қатыстық сын ... ... топ. Сын ... ... түрлеріне ажырату.
II топ. Мәтінге ат қою. Ертегіні ары қарай жалғастыру.
III топ. Сын есімдерге кешенді талдау ... ... сын ... сын ... ... ... Бүгінгі өмірмен байланыс.
Жақсылық
Күнгей
Әділдік
Тіршілік
Көлеңке Зұлымдық.
Тіршілікте жақсылық пен жамандық атаулы қатар жүретіндігі, олар арқылы
адамның ... ... ... ықпал етіледі. Ондай
қасиеттердің бәріне «Қандай?» деген ... ... ... ... «Оның қандай қасиеттері бар?»
(Оқушылар әдепті, салмақты, биязды, дөрекі, қатал т.б. сынды сөздерді
қатыстыра шағын шығарма жазады.)
Үлгерімі төмен оқушыларға тапсырма: ... ... ... ... жұмыс.
Жақсы сөз – Жарық сәуле
Сыпайы адамнан тек жақсы сөз, ... іс қана ... ... ... ... ... ... қатыстыра сөйлем құрау.
Жинақтау.
Сын есімнің біздің өміріміздегі ролі.
1. Тіліміздің дәрежесін ... ... Сөз ... ... ... ... Жақсы мен жаманды, дәмді мен дәмсізді ... ... ... ... әсер ... сын ... мағыналық түріне қарай талдау жасаймыз.
Дәмді - қатыстық сын есім.
Жақсы - сапалық сын есім.
Қорытындылау: Мен бүгінгі сабақтан не алдым? ... ... ... Мен сын ... ... ... ... Сапалық және қатыстық сын ... ... ... ... ой ... ... салатын тапсырмалар арқылы сабақты бекіту.
«Абайдың аңсағаны қандай азамат?»
Оқушы білімін бағалау.
Үйге тапсырма. Сын есімдерді қатыстыра сөйлем құрау, талдау.
155-жаттығу.
Сын есім
Бұл ... ... сын есім ... ... ... ... ... сын есімдер заттың түрін , түсін, көлемін, дәмін т.б. әр
түрлі сапасын айқындайтынын түсіндіріп, ... зат ... ... ... үйрету басты мақсат етіп қойылады. 264-265- жаттығуларда
«Қандай?» деген сұраққа жауап ... ... ... деп, сын
есімдерді оқушылардың ... ... ... ... соң ... ... ... ақ алма, қызыл алма дегенде ақ, ... ... ... ... ... алма дегенде, алманың дәмін білдіріп
тұрғандығын түсіндіреді. ... ... ... гүлдер, көк гүлдер
дегендерді өзара салыстырып, қызыл, көк ... ... ... белгісін
білдіріп тұрғанын оқушылардың өздеріне айтқызған жөн. 266,267-жаттығуларда
берілген зат ... ... ... ... ... ... жазу талап
етіледі. Осы жаттығуларды орындау нәтижесінде ... ... әр ... ... сөздердің, сын есім екенін, оларға қандай ? ... ... ... жаттығудағы үлгі бойынша берілген сын есімдерді ... ... ... ... керек. Тиісті зат есімдерді оқушылардың өздері
айтады. Мұндағы мақсат –сол сын ... ... ... ... аңғарту. Мысалы, семіз қой, семіз сиыр деуге болады, ал семіз
ағаш ,семіз кітап деуге ... да, жуан ... ... ... дейміз. Міне,
осыны мұғалім ескере кеткені дұрыс. 270-жаттығуда сын ... ... ... ... заттың түсін, тағамның дәмін білдіретін ... тобы ... ... ... Сын ... ... қарай әр
топқа оқушылар өздері бөліп жазуы қажет.
Келесі жаттығуларда жоғарыда айтылған ұғымдарды ... ... сын ... мағынасына қарай өздері топтай білуге үйрету, ... сын ... ... зат ... қатысты болатын сын есімдерді,
керісінше, сын еісмге қатысты болатын зат есімдерді ... ... білу ... қалыптастыру мақсаттары орындалуға тиіс.
3-сыныпта туынды сын еісм туралы алғашқы ... ... ... ... ... яғни ... сын ... түбірі мен
қосымшасын ажырату арқылы жүзеге асады.
284-287-жаттығулар туынды сын есімдер туралы ұғымды ... ... ... Бұл ... ... сын есімдердің қайсысы негізгі,
қайсысы туынды екенін ажырату, сын есімдердің қалай жасалғанын айту ... ... ... Сын есім туралы толық теориялық білім беру.
Сөйлем ішінен сын есімді тауып, ... ... ... ... көңіл бөлінеді. Заттың әртүрлі ... ... ... ... ... ... ... логикалық ойлау жүйесін дамыту.
Байқағыштыққа, сауаттылыққа, жазу коллеграфиясын, сөздік қорын, күнделікті
өйлеу тілін ... ... ... ... жылдам ойлауға, әдемі сөйлеуге, жинақтылыққа баулу.
Пәнаралық байланыс. Ана тілі, дүниетану, музыка.
Қажетті құралдар: жемістер, азық-түліктер, ойыншықтар. Кесте, плакат,
топтама, тірек сызбалар, ... ... ... ... ... жаңа ... беру сабағы.
Сабақтың әдісі: әңгімелесу, түсіндіру, қарату, сұрақ-жауап, ауызша,
жазбаша жазу жұмысы.
Сабақтың ... ... ... ... ... оқу құралдарын қадағалау.
- Қазір қай сабақ?
-Қазір қазақ тілі сабағы.
Қазақ тілім - өз тілім, ана тілім,
Абай, Мұхтар ... дана ... ұл ... мәңгі сені,
Болашағым, бақытым, дара тілім.
-Міне балалар, кемеңгер, ғұлама ақындарымыздың тілі-туған тіліміз
қазақ тілі сабағы екен, олай ... ... ... кім ... ... байқап
көрелік. Қане, балалар, сабаққа көңіл аударайық.
ІІ. Өткенді пысықтау.
ІІІ. Жаңа сабақ.
-Бүгін сөз ... бір түрі «Сын ... яғни ... ... ... ... ... Мынау не? – Алма.
- Түрі қандай? – Қызыл.
- Көлемі қандай? – ... ... Дәмі ...... Иісі ... – Жұпар иісті, жағымды.
- Жеп болғаннан кейін қандай баға бересіңдер?
- ... ... ... Оны сапа дейді.
Сонымен алманың түрі – қызыл, көлемі – үлкен, иісі – ... ... ...... ... ... ... бір заттың сандық
ерекшеліктерін атадық. Осы ерекшеліктерді кестеден көрсетіп, ... ... ... ... Зат есімнің алдында келіп, оның түсін, иісін, дәмін, көлемін,
сапасын білдіретін сөздерді сын есім дейміз. Сын есімге қандай? ... ... ... Кітаптың 126-бетін ашып 363-жаттығуды оқиық. Осы жаттығуда
қандай ... ... ... – жұпар иіс (мәндес сөздерін айту).
- Хош иісті, жағымды, жақсы иіс.
364-жаттығу. Көп нүктенің орнына ... сын ... ... көшіріп
жазу.
Ақ мақта, тәтті алма, қою айран, кең дала, биік тау, терең көл.
Заттың түсін, дәмін білдіретін тағы қандай сөздер ... ... ... ішінде айтқызу.
Сергіту минутын өткізу.
«Сұр қоян» әнін аккордионмен сүйемелдеп, әртүрлі ... ... ... сын ... ... ... Графопроектордан мына мақалды оқып, жатқа жазайық.
Мақалдың мағынасын ... ... ... жан ... ... жан ... ... тауып, оның қай сөзбен байланысып тұрғанын сызбамен
көрсету.
- Енді ... сын ... ... ... ... ... ... ойыны.
І. –топ мақалды бастайды.
ІІ. –топ жалғастырады.
ІІІ. –топ осы мақалдардың ішінен сын еісмдерді тез тауып, дәптерлеріне
түртіп ... және оқып ... Бір сын ... ... бірнеше зат есім тауып жаз.
Құрғақ, тәтті, жақсы, қоңыр.
367-жаттығу. Бір зат ... ... ... сын есім ... жаз. Осы
ережені терең меңгеру үшін, жаттығуды орындау үшін аукцион ойнаймыз.
- Аукцион деген не?
- Бір затты сатып ... ... көп ... оны саудаға салады.
- Кім көп ақша берсе, соған сатылады.
- Қазір біз көк ... ... одан ... ұнаған бір затты
ақшамен емес, біліммен сатып аламыз.
Сатушы (аукцион базарының тәртібімен таныстырады): Міне, бір ... ... ... ... осы ... ... ... көбірек
айтса, соған сатылады.
Үй, сиыр, көйлек, тамақ.
- Енді алған заттарыңды жоғары көтеріңдер көремін. ... ... ... ... ... ... екенсіңдер. Құтты болсын.
ІV. Сабақты қорыту мақсатында сұрақтар қою, бағалау.
V. Үйге ... – топ. Сын ... ... ... зат ... бірге көшіріп
жазады.
ІІ. – топ. «Ұрпақ» сөзіне дыбыстық талдау жасайды.
ІІІ. – топ. Мәнерлеп оқып, мазмұнын айт.
Қазақ тілі
Сабақтың ... ... ... сын есім.
Сабақтың мақсаты: 1. Қарсы мәндес сын есім ... ... ... ... ... ... сөздік қоры дамыту.
3.Инабаттылыққа және көркем жазуға баулу.
Сабақтың көрнекілігі: ... ... ... ... өлең, деңгейлік
тапсырмалар.
Сабақтың әдісі: сұрақ-жауап, түсіндіру, өздік жұмыс.
Сабақтың түрі: ертегі сабақ.
Сабақтың барысы: 1. Оқу құралдарын ... ... ... ... ... сұрау. 435-жатығуды оқыту, сын есімді табу. Сынау
сұрақтарына жауап ... ... Киіз ... ... ... ... атату;
ә) Шаңырақты зерттеу, сөз таптарын атату, ережелер сұрау.
4.Жаңа сабақ.
Ерте, ерте, ертеде ешкі жүні бөртеде ... ... ... ... ... ... Сын есім ... патша өмір сүріпті. Патшаның
алты ұлы болыпты.
|Сын есім ... ... |лі |гі |ы ... ... |сын |сын |сын |с |сын |
| ... |есім |есім |сын |есім |
| | | | ... | ... Сын есім ... ... ... ... сын есім деген ұлдарын
өз алдына отау етіп жіберіп, ... ... ... сын есім мен ... сын
есімді алып қалыпты. Оларға өздеріне тән қызметтері тән қызметтеерін бөліп
беріпті. Патша ... ... ... ... ... ... ... ... қойып тапқызу, мағыналарына назар аудару,
ережесін тұжырымдау.
Қарсы мәндес сын есімдер ойлату.
Оқулықпен ... ... ... ... Топтық жұмыс.
ә) топқа деңгейлік тапсырмалар беру.
б) тіл дамыту кезеңі.
Сәлемнен арзан ізет ... ... ... ... ... кезеңі.
Сонымен, Сын есім патша Қарсы мәндес сын есім ұлына қарама-қарсы сын
есім сөздер ... ... ... ... ... есім
Тақырыбы: Ы.Алтынсарин «Кел, балалар, оқылық» заттың сынын білдіретін
сөздер.
Мақсаты: Ұлы ұстаз өмірімен кеңірек таныстыру, ой өрісін ... ... ... ... ... ... сөздер заттың аты,
сонымен бірге әртүрлі сындық белгілерін білдіретінін меңгерту. Сауатты
дұрыс ... ... ... ... ... ... ... жаңа сабақты түсіндіру.
Сабақтың әдісі: сұрақ-жауап, әңгіме, талдау, салыстыру, ... ... ... ... ... ... ... жазылған карточкалар,
суреттер. Ы.Алтынсариннің суреті, «Қазақ хрестоматиясы» кітабының суреті,
киіз үйлердің суреті, сиса ... ... ... ... ... ... құстардың суреті. Сауысқан сабақ
тыңдамай өз бетімен отыр.
- Кім сабақты тыңдамай отыр? Сауысқан сабақта білім ала ма, ... ... ... ... ... ... Сабақтың тақырыбын, мақсатын хабарлау.
1. «Адам болам ... деп ... ... ... ... ... ... түсінетіндерін сұраймын.
2. Ы.Алтынсариннің портретін ... бұл кісі ... ... сұрау. Әңгімелерінде Ыбырайдың қандай ақыл-кеңес
бергенін сұраймын.
3. Ы.Алтынсарин туралы ... ... ...... , ... ... ... балалар әдебиетінің атасы
деп, осы сөздер жазылған карточкаларды тақтаға іліп тұрамын. Мектеп ашып,
онда балаларды өзі ... және ... ... ... ... сол ... ... суреттен көрсетемін. Осы оқулықтың бетіне
«Кел, балалар, оқылық» деген ... ... деп, ... сол ... ... Өлеңді мәнерлеп оқып беру.
2. Сөздік жұмысын жүргізу: ... ... ... ... ... ... ... арқылы өлеңнің мазмұнын түсіндіру.
4. Еңбек етпесең, киім де, ... та, ... де ... ... және ... дауыстатып оқытамын.
ІІІ. Дәптермен жұмыс.
1. Көркем жазу, сөздік диктант жүргіздім.
Бұрд , қ , з, л, ... қалд ... ... ... көрсетіп, дұрыс жазылу ережелерін айтып, тақтаға кезекпен
жазып отырдық.
2. қ, ғ, а, о, ұ, ы жуан ... ... ... ... жазылады, келесі буында ы жазылады.
3. Жазылған сөздерге сұрақ қойып, буынға бөлдірдім.
4. Заттың қимылын білдіретін сөздер туралы ережені қайталап, «Қай ... ... ойын ... ... ... ... ... «қызыл» деген сөз артық екенін
(басқа сөздер заттың қимылы), ол сөздің заттың түрі ... ... ... жауап беретінін анықтадық.
6. «Алма» деген сөзді тақаға жазып, оның дәмі, түрі, түсі, сапасы
қандай болатынын сұрап, ... ... ... ... ... ... ... Сұрақ-жауап:
Қандай? деген сұраққа жауап беретін сөз нені білдіреді? Балалар сызба
бойынша қорытынды жасайды.
Оқулықтан ережені оқыту. Заттың сыны ... сөз ... ... ... дегенді білдіреді.
9. Таблица бойынша қандай? қай? сұрақтарына жауап беретін ... ... ... Төмендегі жұмбақтан заттың сынын білдіретін сөзді тапқызу.
Кішкентай ғана бойы ... ... тоны ... ... ... ең ... тазалыққа байланысты екенін айта
келе, төмендегі мақалдың мағынасын, ... ... ... ... ... таза болса ас дәмді.
11.Карточкада заттың атын, қимылын, сынын білдіретін сөздер жазылған.
Ол сөздерді өз үйлеріне қателестірмей, дұрыс орналастыру ... ... киіз үй ... үлгіде жасалған).
12. Қорытындылау.
Қандай? сұрағына жауап беретін сөздер нені ... ... ... ... ... ... үйге тапсырма берілді.
Грамматика және тіл дамыту
Грамматиканы оқытудың ғылыми негіздері.
Грамматиканы оқып үйренуде тілдің сан қилы сырларына қанығамыз. Тілдің
түрлі ... тіл ... әр ... ... ... тілдегі
сөздер, олардың барлық жиынтығы – лексикология саласында, ... ... ... ... ... ... морфология, ал сөз
тіркестері мен ... ... ... ... Қазақ тілі
әдістемесі қазақ тілін зерттейтін тіл ғылымы деректеріне сүйенді. Сондықтан
тілдің әдістемесі тіл ... ... ... ... ... бастауыш сыныпта грамматика жөнінде қарапайым ... ... ... бұл ... ... жағынан толық дәлелденген
деректер.
Мектепке келумен байланысты бастауыш сынып ... ... ... оқып үйренуге кіріседі, қазақ тілінің әдеби нормасымен таныса
бастайды.
Бұл жұмыстарды ұйымдастыру барысында осы жастағы балалардың дүнитаным
ерекшеліктерін де естен ... ... ... 1) ... ... ... ... сай келе қоймайды. «Зат, сын, ... ... олар үшін ... (абстракты) болады. Сондықтан ондай ұғымдарды
әлсін-әлсін ... ... ... ғана ... ол сөздердің
мағынасын меңгере бастайды. Немесе бастауыш сынып оқушыларына «ұйықтау,
қайғыру, ... ... ... ... деп ... де ... Бастауыш сынып балалары сөздердің тек жақты лексикалық мағынасын
қабылдайды, ал оның ... ... ... ... Ал ... ең ... грамматикалық мағынасы ескеріледі.
Грамматикалық мағына грамматикалық формалар арқылы ... ... ... мен ... ... бір-бірімен тығыз
байланысты, бірлікте болады, Мысалы, жақсылық, адамгершілік ... ... ... оған тән ... білдіреді. Грамматикалық жағынан алып
талдағанда бұл ... ... ... ... де, зат ... ... ... сөздердің өз мағынасы мен грамматикалық мағыналарының арасында
кездесетін қайшылықтарды оқыту барысында жойып, ... ... ... ... ... тауып қолдану қажет. Мұндай
әдіс-тәсілдерді және оны ... ... ... ... ... әдістемесі белгілейді. Мұнда грамматиканың әдістемесі
психология ғылымының деректеріне сүйенеді.
2)Сонымен қатар бастауыш ... ... жазу ... ... ... ережелерін пайдалана білмейді, олар бір орфографиялық құбылысты
екіншісімен шатыстырады. Психологтар бұл фактілерді зерттеу арқылы анықтай
отырып, ... ... ... ... ... ... мәселе
көтеруде. Ақыл-ой әркеті балаларға бір құбылыстан екінші құбылысты ажырата
білуге және ... ... ... ... тіл ... және ... ғылымдарына сүйенумен
қатар, педагогика ... ... ... ... ... ... принциптері бойынша оқу материалы оқушылардың жас
ерекшеліктеріне қарай, ұғымына сай болуы керек.
Тілдің ... ... ... енді ғана ... ... 7-10 жастағы
бастауыш сынып оқушыларының психологиялық ерекшеліктерін еске алсақ,
бұларды ... ... ... ... ... көбірек көңіл аудару
қажеттігі туады. Мұнда көрнекіліктің орасан зор пайда келтіретіні мәлім.
Сондықтан дидактикалық ... ... ... ... ... ... бірі оқытудың саналылығы, яғни оқушылардың
сабаққа саналы ... ... ... саналы меңгеруі болып табылады. Бұл
үшін ... ... ... ... ... қызықтырып, өзін
тартып, өз ойының барысын байқауға, бақылауға, салысытруға, бірі ... ... ... мен ... ... қорытынды
жасауға, жалпылауға үйретуі тиіс.
Оқытудың міндеті жаңа тақырыпты түсіндіруді қамтамасыз етіп қою ғана
емес, сонымен қатар ... ... ... ... ... ... ... тұрақтандыру дағдыларын қалыптастыру болып
саналады. Егер оқушы тілдің қандай болмасын бір құбылысына немесе ... ... ... ол сол ... ... ... ... ережені (тіпті болмаса терминді) жаттап оқуға мәжбүр ... ... ... ... ... тіл үйретуге олардың
зейінін қою, есте ... ... ... тудыратын әдістемелік әдіс-
тәсілдердің тиімділігі ... ... тек ... ... ... ... ... ғана меңгеріп қоймауы керек, сонымен қатар өз
күшімен, ... ... ... қорытынды ереже шығара алмайтындай,
берілген тапсырмаларды өз бетімен ... болу ... ... бір ...... ... жүйелілігі
мен сабақтастығы, заттар мен құбылыстардың ішінде, солармен байланысты,
сабақтас түрде қарастырған жөн.
Грамматика мен емле ... үшін ... ... ... ... беру ... да маңызды, бағалы болуға ... ... ... қолданылатын әдістемелік әдіс-тәсілдер тақырыпты оқушылар
жақсы түсіну үшін ... ... қана ... оған ... балалардың жан-
жақты дамуына да әсер ететіндей болғаны жөн. Біліктілік пен ... ... ... ... ... ... балардың алдарына белгілі бір
мақсат қойып, соған жету жолдарын қарастырады; күрделі ... ... ... да ... бір ... ... ... көрсетеді.
Балалар мұғалімнің тапсырмасын орындау барысында оның ... ... ... ... ... ... ... жазудың әдістемесінде қазіргі кезде мектепте сабақ
беріп жүрген озат ... ... ... әдіс тәсілдері де
ескеріледі. Мектепте үлгермеушілікке қарсы күрес күрес барысында ... ... ... жүйе ... ... мұғалімдер қазақ тілін
үйрету саласында зерттеу жұмыстарын жүргізді. ... ... ... ... ... ... үлес ... табылды да, грамматика мен емле
әдістемесін жоғары сатыға көтере ... ... ... мен ... мекептерде оқытылатын қазақ тілі пәнінің басты бөлімінің
бірі - гармматика. ... ... ... ... ... ... грамматикалық заңдылықтарды білгізу мүддесіне
бағындырылады. Өйткені, ... ... ... ... сауаттылығын,
тіл мәдениті арттыруда, грамматиканы жүйелі оқытудың маңызы ерекше ... ... ... ... ... ... курсының алға
қоятын ең басты ...... ана ... ... құрылу ерекшеліктерін білгізу, оның байланыстарын меңгерту
болып табылады. ... бұл ... ... ... ... ... Оның өрісі кең, жоғары сыныптарда да, ... оқу ... ... ... ... ... ана тілінің негізгі нормасын меңгереді.
Грамматика курсы балаларды тілдік құбылыстарды ... ... ... ... ... ... жасауға, дәлелдуге
дағдыландырады.
Оқушылар бұл курсты оқу барысында бірқатар грамматикалық ... ... ... ... пен ... дауысты, дуыссыздарды, буынды,
тасымалды ажыратады және оқуға, жазуға үйренеді; дұрыс, саналы, ... ... ... ... дағдыланады. Морфология саласынан ... ... ... сөз ... мен ... ... ... алады. Синтаксистен сөздердің арасындағы байланыстарды,
жай сөйлемдерді ... ... де ... ... ... ... ... мен жазу сабақтарының
міндеті мен жалпы әдістемелік прициптері белгіленген. Бағдарламаны талдап
қарағанда ... ... ... ... ... ... өзінің
қысқалылығына, қарапайымдылығына ... ... ... мағлұматтарды және сөйлеу біліктілігі мен дағдыларын
қалыптастыратын ... ... ... және ... ... біліктілігі мен ... ... ... байқалады.
Грамматикалық матриалдарды пайдалану жайында.
Граматикалық материалдар мен оқушыларды таныстыру барысында балалар
әрбір жаңа материалдың негізі, ... ой ... ... ... болу ... үшін ... тақырыпқа «зат сім», «сын есім», т.б.с.с. бөлінеді, ал ... өзі ... ... «жалпы есім» және жекеше, көпше т.б. ... Бұл ... ... ... ... ... ... себебі бар. Оқушылар әрбір тақырыпшалардың мәні,
тақырыпшалардағы абзацтың мәнін аңғартып, сол ... ... ... ... ... ... құрастырып тұрғанын айыра ... ... Олай ... ... ... ... соның басты белгілері,
яғни берілген ұғымның мазмұнын қандай белгілер құрастырып тұр, сол ... ... ... көрінетінін, басқа құбылыстардан қалай
ерекшленеді - ... ашық ... ... «зат ... ұғымының мазмұнын алу үшін «есім» деген сөздің өзінің
мағынасы, ал зат есім деген затқа ... ат, яғни ... атын ... ... ... түсіндіріледі. «Зат есім», «сын есім», «сан есім» ... ... ... есімдер тобына жататыны, олардың өзара ұқсас,
ортақ ... ... ... ... т.б. ... ... ... көпшілігі оқулықтар да анықтама
ретінде беріледі. ... ... ... сөздерді сын есім дейміз», «
сөздің өзгермейтін бөлшегін түбір дейміз» т.б.). ... осы ... ... сол ... ... ... ... талдап
таратып, түсідірге жөн. Мысалы, сыныптағы бір оқушыға: - сенің атың кім? ... атым – ... – ал ... ... сол сияқты басқа қандай сөзбен
айтуға болар еді?
- Есімің кім? деуге болады.
- Иә, сенің есімің кім? Деп сұрауға да ... ... зат есім ... ... аты» ... ұғым екен – ал енді
бізді қоршаған мына дүниеде, ... ... ... бар? ... осы
сыныпта қадай заттар бар, солардың аттарын атайық? – мынау – ... ... ... - ... ... енді ... қараңдар. Онда қадай заттар көрінеді? Аттарын атаңдар!
- Машина, ағаш, үйлер т.б.
- Ал ... ... ... ... ... Мал жайылып жүр. –Олардың аттары қалай?
- Сиыр, түйе, қой, жылқы т.б.
- Жерде жыбырлап жүретін жәндіктердің аттары қалай? – ... ... ... ... Ал ұшып ... ... ... қандай түрлері болды? Аттарын атаңдар...
Осылайша жан-жануарлардың, ... ... ... ... заттар мен құбылыстардың аттары балалардың өздеріне
айтқызылады (қиналған жерінде мұғалім көмектеседі).
Сөйтіп, мұғалім балаларға осы заттар мен ... атын ... зат есім деп ... ... Оларға тағы да мысал келтіріп,
ондағы зат есім сөздерді тапқызып, оның неге зат есім ... ... ... - ... ... ... мындай:
1.Әрбір анықтаманың ішінде оның термині болады ... ... сын ... ... ... ... сол ... өзіне тән басты белгісі көрсетіледі. Бұл
басты, негізгі белгі арқылы ол ұғым басқа ... ... ... ... ... ... ... өзгермейті бөлшегін т.б.).
3.Кейбір анықтамаларда әрбір түсіндірілетін ұғымның қандай топқа ... ... ... білдіретін сөз табын сын есім, ... ... ... ... ... ... ... негізгі мағыналарынан басқа формалық
белгілері де көрсетіледі. ( мысалы, зат есімнің көпше түрін ... үшін ... ... -пар, -дар, -дер, -тар, -тер ... ... ... формалық белгілері көрсететін түсіндірмелер анықтамалардан кейін
беріледі. Әсіресе ... ... ... ... ... мағыналары мен сұрақтары басты белгілері ретінде көрсетіледі.
Формалық белгілерді ... ... ... сол котегорияның
басқалардан семантикалық, морфологиялық және синтаксистік ерекшеліктерін
көрсету үшін ... ... ... ... ... ... өзі ... барысында байқатуға тура келеді. Мысалы, кітапта:
«аяқталмаған ойды білдіретін ... ... ... ... ... ... Бұл-сөйлемнің мағыналық қана белгісі. Ал ... ... ... ... байланысты болады. Әр сөйлемнің аяқталғанын
дауыс ырғағынан байқауға ... әр ... ... ... ... қойылады
т.с.с) анықтамада көрсетілмейді. Бірақ оқушылар cөйлемдермен танысу, оларды
талдау барысында сөйлемнің қалған ... ... де ... ... Олар ... ... бастауыш пе баяндауыштың
маңына топталатынын, сондай-ақ сұраулы, хабарлы, лепті сөйлемдерде белгілі
бір дауыс ырғағы ... ... ... ... ... ... барысында оқушылардың
көңілін тек анықтамада көрсетілген белгіге ғана аударып қою ... ... ... жөнінде олардың алған мағлұматтарын топтық жинақтап,
нақтылау бала ұғымының ... ... ... ... ... ... саналы меңгеру үшін мұғалім:
1.Оқушылардың грамматика оқулықтарына ғана мысал ... ... өз ... ... «Ана ... ... кітаптарынан ойланып,
мысал айтуын талап етеді.
2.Анықтама өтілгеннен кейін дайын мәтін береді де, ... ... ... ... ... ... тіркестерін тапқызады. Кейде баланың өзі ойлап
тапқан мысалдарын талдату арқылы да ... ... ... ... ... ... ... негізгі белгілерін санап көруді ұсынады.
4.Анықтама мен ережелерді дәл, ... ... ... ... ... ІІІ ... «заттың атын білдіретін сөз табын зат есім дейміз» деп, зат есімнің
сөз табы екендігіне назар аудартады).
Сондықтан, ... ... ... ... ... баяндауыш, зат есім, сөз табы т.б.) дұрыс айтып, анықтамаларды
дәл, анық, толық ... ... ... ... де
қанағаттанып қоюға болмайды. Әрбір анықтама бойынша, олар өз беттерімен
мысал ... ... ... ... ... берілген мазмұндама,
шығарма жаза алатындай мүмкіндікке жете алғанда ғана оны меңгереді деп
есептеуге болады. ... сөз жоқ, бұл ... ... бірді-екілі сабақта
орындалуы тиіс деген ұғым тумауы тиіс. Бұл ұзақ ... ... ... ... ... жұмыстардың нәтижесінде ғана қалыптасады.
Пайдаланылған әдебиеттер.
1.Ысқақов А. , Қазіргі қазақ тілі, Морфология, А, 1974 ж, 174-199 б.
2.Мұсабаев Ғ., Қазақ тіліндегі сын ... ... А, 1951ж, 34-35 ... ... Ж., ... ... ... сын есім категориясы А, 1961 ж, ... 55-65 ... ... ... тіліндегі есім категорясы А, 1969 ж, 8-12 б.
5. ә) ... ... есім ... ... А, 1973 ж, 66-68 ... б) Сөз ... А, 1982 ж, 45-54 б.
7. Әбуханов Ғ, Қазақ тілі (лексика, фонетика, ... ... А, ... ... ... Б, ... М, ... оқыту методикасы, А, 1975 ж, 64-
80 б.
9. Исаев С, ... Ш, ... ... ... тәсілдері, А,
1985 ж, 30-34 б.
10. Әлімханов Д, Маманов Ы, Қазақ тілін ... ... ... ... ... И, ... Д, Кәтембаева Б, ... А, ... ... ... А, 1969 ж, 141-164 ... ... Ф. Сын есім, оның қолданылуы. А, 1977 ж, 44-51 б.
13. Исабаев С.И. Тұлғалы қатыстық сын есімдер және сөз ... ... ... А, 1965 ... ... тілін оқыту әдістемесі» А, 2003 ж.
15. Б.Құлмағамбетова, А Исанова, ... ... ... Қазақ тілін оқыту әдістемесі А, 2000 ж.
16. Жапбарова А, ... Ж ... тілі ... ... мен талдау
жұмыстарының әдістемесі А, 2002 ж.
17. Көшекбаева Н. ... ... А, 1976 ... ... Ә. ... ... ... меңгеру
психологиясы, А, 1983 ж.
19. Ушинский К.Д. Балаларды тәрбиелеу мен ... ... ... ... 1961 ж.
20. Рахметова С. Кіші жастағы оқушылардың тілін дамыту, А ,1978 ж.
21. К.Аханов. тіл бойынша кіріспе. А, 1994 ... ... А.А. ... ... ... оқу үрдісі ұйымдастыру.
А., 1995ж.
23.Ы.Алтынсаринның таңдалмалы педагогикалық мұралары. Құрастырушылар
С.Қалиев т.б. А. 1991ж. ... ... ... №1 ... «Бастауыш сыныптарда морфологиялық ұғымдарды оқыту А -1994 ж,
3-8 б.
2. А.Ысқақов «Қазіргі ... ... ... А -1991 ж, 166-190 ... ... «Қазақ тілі әдебиеті» 2004 ж, №4 «Сын ... ... 41-52 ... ... ... 2005 ж, №7. ... «Сын ... 51-53 б.
5. «Бастауыш мектеп» 2004 ж, №2. ... ... ... 21-24 ... «Бастауыш мектеп» 2005 ж, №5. Б.Жолдығарина «Сын есім» 33-36 б.
7. ... ... зат ... ... ... Қ.М.Молдабек,
М.Ә.Ермекбаев, Б.А.Нарқұлова, Т.Қ.Молдабекова, Ж.Қ.Серікбаева. «3-сыныпта
зат есім мен сын ... ... ... ... -2001 ж, 33-49 ... ... тілі ... 2005 ж №8. Г.Шаяхметқызы, «Сын есімнен өткенді
қайталау» 26-35 б.
9. «Мектеп мұғалімі ктіапханасы» Р.Әміров, Ұ.Асылов. ... 1997 ж. ... ... ... ... 78-81 ... «Қазақ тілін оқыту әдістемесі» А-2003 ж. С.Рахметова. 75-81 б.
-----------------------
Заттың жан-жануардың адамның саны (сан есім)
Заттың, құбылыстың, адамның, жан-жануардың сыны белгісі (сын ... ... аты (зат ... ... ... ... ... санын білдіретін
сөздердің орнына қолданылып, үш жақта жекеше, көпше түрде айтылатын сөздер
(есімдіктер)
Айтылған сөзді
ұмытпаудың төрт түрлі ... ... алу ... ... ... ... ... көңілге бекіту.
Кеселді нәрселерден қашық болу.
Қимылдың белгісі, сыны (үстеу)
Заттың, құбылыстың, жан-жануардың, адамның ...

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 47 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Бастауыш сыныпта сан есімді оқыту әдістемесі42 бет
Қазақ тілінің практикалық курсы — фонетика, лексика, грамматика, орфография, стилистика180 бет
«бастауыш сынып оқушыларына экологиялық тәрбие беру»29 бет
Басатуыш сынып оқушыларын еңбекке баулу негізінде экологиялық мәдениетін қалыптастыру мазмұны және әдістемесі57 бет
Бастауыш сынып мұғалімінің педагогикалық шеберлігі және оны қалыптастыру мәселелері47 бет
Бастауыш сынып оқушларының мектепке бейімделуі51 бет
Бастауыш сынып оқушыларымен дене тәрбиесі сабағын жүргізудің әдістемелік ерекшеліктері16 бет
Бастауыш сынып оқушыларын адамгершілікке тәрбиелеудің теориялық негіздері63 бет
Бастауыш сынып оқушыларын ана тілі сабағы арқылы отансүйгіштікке тәрбиелеу64 бет
Бастауыш сынып оқушыларын табиғатты аялау мен қорғауға тәрбиелеу20 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь