Бернияз Күлеевтің ақындық әлемі

I. Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3
II. Негізгі бөлім
1 тарау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 8
Бернияз Күлеевтің ақындық әлемі
2 тарау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 27
Бернияз . Абай үлгісіндегі ақын
3 тарау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 38
Ақын поэзиясының көркемдік ерекшелігі
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...48
Сілтеме көрсетілген әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 51
Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 52
"Білім беру реформасы-Қазақстанның бәсекеге нақтылы қабілеттілігін қамтамасыз етуге мүмкіндік беретін аса маңызды құралдардың бірі" [1] делінген Елбасының 2006 жылғы 1 наурыздағы жолдауында. Бұл жолдау Қазақстанды келешекте биік белестерден көрінуіне себепші болады деген сенімдемін. Соған орай мен диплом жұмысын осы жолдауды басшылыққа ала отырып жаздым.
Қазақ өлеңі туралы байсалды әңгіме қозғайтын уақыт әлдеқашан жетті. Қазақ поэзиясы, қазақтың қара өлеңі Абай мен Ыбырайдан бастау алып, оның жалғасы әсіресе, XX ғасыр басындағы поэзия әлемінде ерекше көзге түсе бастаған еді. Себебі, осы тұста асқақ жырларымен, жалынды үніменен халыққа танымал бола бастаған ақындар қатары көбейе түсті.
«... XX ғасырдың басында қазақ поэзиясында... Сұлтанмахмұт пен Сәкеннің, Мағжан мен Бернияздың кейіпкердің ішкі жан сырына үңіліп, оның қалың қатпарын аздап болса да, ашуға тырысатын өлеңдерімен бірге қазақ өлеңіне лиризм келе бастағанды» [2. 146 бет] деп өз мақаласында Бекділдә Алдамжаров 20 ғасырдың басындағы ақындар жайлы, олардың қозғаған тақырыптары мен өлеңге әкелген жаңалықтарын ауызға алады. Сөз жоқ, аты аталған ақындардың ішінде Сұлтанмахмұт, Сәкендерді, олардың мол туындыларын кешегі мен бүгінгі қазақ баласы түгел дерлік білері анық. Әйтсе де сол ақындар қатарында оқырманға есімі таныс емес, шығармалары халыққа таралмаған, әлі де болса филолог-ғалымдардың тарапынан зерттеуді қажет ететін ақын бар. Ол - Бернияз Күлеев.
Б.Күлеев XX ғасырдың бас кезінде өмір сүрген, жалынды жырлар жазып, кезінде қоғам ісіне де араласып, өмірден жастай өткен ақын.
1. Абай. Екі томдық шығармалар жинағы. І-ІІ том. Алматы, 1986
2. «Ақжол» газеті. 1923. 23 ақпан.
3. Әбдірашев Ж. Парыз. Парасат. Пайым. Алматы, 2001
4. Дербісалин Ә. Дәстүр мен жаңашылдық. Алматы, 1976.
5. Дүйсенбаев Ы. Эпос және ақындар мүрасы. Алматы, 1987.
6. Дүйсенбаев Ы. Қазақ әдебиеті тарихынан очерктер. Алматы, 1970.
7. Екі мыңдық дала жыры (жинақ). Алматы, 2000.
8. «Еңбекші қазақ» газеті. 1927. №15-16.
9. Жәмбеков С. Б.Күлеевтің ақындық мұрасы. Автореферат. Алматы, 1997.
10. Жұлдыз журналы. Алматы, 2003, 10.
11. Жұмабаев М. Шығармалар жинағы. Алматы, 1989.
12. Кәкішев Т. Садақ (эссе) Алматы., 1986.
13. Кенжебаев Б. Әдебиет белестері. Алматы, 1986.
14. Күлеев Б. Таңдамалы шығармалары. Алматы, 2000.
15. Қабдолов 3. Сөз өнері. Алматы, 2000
16. Қазақ поэзиясының антологиясы. (XX ғасырдың бас кезі). Алматы, 1993.
17. Қазақ әдебиетінің тарихы. II том. 2 кітап. Алматы, 1965.
18. Қазақ Совет әдебиеті. Алматы, 1971.
19. Қазақ әдебиеті. Энциклопедия. Алматы, 1999.
20. Қазақ әдебиеті газеті. Алматы, 1999. №30
21. Қазақ әдебиеті газеті.Алматы, 1999, № 28.
22. Қазақ әдебиеті газеті.Алматы, 2000, 7 қаңтар.
23. Қазақ тілі мен әдебиеті.Алматы, 1997.
24.Қазақ ССР Ғылыми Академиясының хабарлары. Алматы, 1988. №2.
25. Майтанов Б. Сөз сыны. Алматы,.
26. Мұқанов С. XX ғасырдағы қазақ әдебиеті. Алматы, 1932.
27.Нұрқатов А. Жалғасқан дәстүр. Алматы, 1980.
28. «Тілші» газеті. 1928. 20 наурыз.
29. XX ғасырдың басындағы ақындар шығармаларының жинағы. Алматы, 1963.
30. XX ғасырдың басындағы әдебиет. Хрестоматия. Алматы, 2000.
31. Қазақстан Республикасының Президенті Н.Назарбаевтың Қазақстан Халқына Жолдауы. Қазақстан өз дамуындағы жаңа серпіліс қарсаңында. Қазақстанның әлемдегі бәсекеге барынша қабілетті 50 елдің қатарына кіру стратегиясы. Астана, 2006 жыл, 1 наурыз//Егемен Қазақстан,№52.
        
        МАЗМҰНЫ
I.
Кіріспе.....................................................................
..............3
II. Негізгі бөлім
1
тарау.......................................................................
.................8
Бернияз Күлеевтің ақындық әлемі
2
тарау.......................................................................
.................27
Бернияз - Абай үлгісіндегі ақын
3
тарау.......................................................................
.................38
Ақын поэзиясының көркемдік ерекшелігі
Қорытынды...............................................................
................48
Сілтеме ... беру ... ... ... ... ... мүмкіндік беретін аса маңызды құралдардың бірі" [1]
делінген Елбасының 2006 ... 1 ... ... Бұл ... келешекте биік белестерден көрінуіне себепші болады деген
сенімдемін. Соған орай мен ... ... осы ... ... ... ... ... туралы байсалды әңгіме қозғайтын уақыт әлдеқашан жетті.
Қазақ поэзиясы, ... қара ... Абай мен ... ... ... ... әсіресе, XX ғасыр басындағы поэзия әлемінде ерекше ... ... еді. ... осы ... асқақ жырларымен, жалынды үніменен халыққа
танымал бола ... ... ... ... ... XX ... басында қазақ поэзиясында... Сұлтанмахмұт пен
Сәкеннің, Мағжан мен Бернияздың кейіпкердің ішкі жан ... ... ... ... ... ... да, ашуға тырысатын өлеңдерімен ... ... ... келе ... [2. 146 бет] деп өз ... ... 20 ғасырдың басындағы ақындар жайлы, ... ... мен ... ... ... ... ... Сөз жоқ, аты
аталған ақындардың ішінде Сұлтанмахмұт, Сәкендерді, олардың мол туындыларын
кешегі мен бүгінгі қазақ баласы түгел ... ... ... ... де сол
ақындар қатарында оқырманға есімі таныс ... ... ... әлі де ... филолог-ғалымдардың тарапынан зерттеуді қажет
ететін ақын бар. Ол - ... ... XX ... бас кезінде өмір сүрген, жалынды жырлар жазып,
кезінде қоғам ісіне де ... ... ... ... ақын.
Бернияздың өмірбаянына қатысты деректер өте мардымсыз, ... ... ... ... ... ... бірлі-жарым
естеліктері мен бірді-екілі монографиялық еңбектердегі ақын ... ... ... ... ... ... негізгі биографы - ақынның замандасы жақын
жолдасы Мерғали Ешмухамедұлы. М.Ешмухамедұлының ақын өмірбаянына ... ... оның ... мен ... жолына байланысты жазылған
«Еңбекші қазақ» газетінің 1928 жылғы 30 ... күні ... №72 ... ... Бернияз» деген мақаласында берілген.
Бұдан кейін «Еңбекші қазақ» газетінің 1923 жылғы №19 ... ... ... ... ... ... ... азанама - мақаласын,
«Тілші газетінің» 1923 жылғы 20-наурыздағы №28 санындағы Мағжан Жұмабаевтың
«Бернияз Күлеев» деген мақаласын ақын ... ... ... ... ... нұсқаларға жатқызуға болады.
1976 жылы шыққан Қазақ Совет энциклопедиясының 6 ... ... ... ... ... ... ... Совет әдебиетінде
Бернияз есімі қысқаша айтылып өтсе, «XX ... ... ... А., 1994), «Екі ... дала ... атты ... (А., 2000 ... жайлы қысқаша дерек беріп, бірді-екілі өлеңдерін ... ... сөз ... ... өзінің «Жалғасқан дәстүр» (1980, А.)
еңбегінде ақынды Абаймен салыстыра талдау жасайды, ... тілі ... ... 1997, 1990, 2000, т.б. ... сандарында мақалалар
жарияланып тұрды.
Б.Күлеевтің өмірі мен шығармаларына тереңірек тоқталған Ы.Дүйсенбаевтың
«Эпос және ақындар мұрасы», ... ... ... ... ... ... ... тақырыпта 1997 ж. қорғалған диссертациясы,
т.б. деп атауға болады.
Б.Күлеев 1899 жылы ... ... ... Ақтөбе уезіне қарайтын Бөрте
болысының №1-ші ауылында (қазіргі Орынбор облысының Бөрте ауданы) Бекен
деген ... ... ... ... ... ... көзі ... тәрбие алған болашақ ақын жастайынан зейінді зерек болып өседі.
Талапты да зейінді, Бернияз көркем әдебиет нұсқаларын құштарына ... ... ... ... ... жете ... ... етіп,
А.С.Пушкин, М.Ю.Лермонтов, Абай, Тоқайлардың өлең-поэмаларын ерекше ынтамен
оқиды. Кейінірек С.Торайғыров, ... тағы ... ... ... ... ... ... аударып, солардың жеке жинақтарын
басып шығару жүмысына белсене атсалысады. Сонымен ... ... ... ... ... дүниелеріне зер салып, ерекше
назар аударып отырады. Әсіресе, ақын ... ... ... әсер
еткен М.Жұмабаев, С.Дөнентаев және Бөртеде оқып жүргенде Ресейдегі болып
жатқан дүниежүзілік маңызы бар ... ... ... ақын ... әсер етіп ... саналы да оқыған, көзі ашық ақынның өмірі өте қысқа болды.
Небәрі 24-ақ жас өмір ... ақын ... ... қайғыландырмай қоймады.
Әсіресе, Берниязды туғанындай жақсы көрген ақын ағасы Мағжан Жұмабаев қатты
күйзеліп: «А деп бұл қалам ұстап ... ... ... ... бекіп
еді. Бернияздың әдебиетіміздің берік бір ... ... ... ... бір ... ... болып тізіліп келе ... аз ... ... жас ... да ... тізіліп еді. Бірақ, не -лаж,
таспиқтан сол тас үзіліп түсті» ... ... ... ... ... бар ... ... болсақ, ақын өлімі өз қолынан болыпты.
Яғни өз өліміне өзі себепші. ... ... атып ... Енді ... ойға ... - бұлай етуіне не себепші болды. ... ... ... азаматы Бернияздың қолына қару ұстауына не түрткі ... ... ... жылы 29 ... күні ... ... кенет дүниеден өткен, қайғылы
қазаға өзін атып өлтіруге не себеп болғаны осы күнге дейін құпия. ... ... ... Бернияз татар қызына ғашық болып, көңіл қосады.
Бірін-бірі сүйген екі жастың қосылуына қыздың ... ... ... екі жас бір ... ... ... ешкімнің керегі
жоқ дейді. «Бұлар түнгі сағат 1-де ... ... ... Бернияз
үстелдің үстіндегі қағазға асыға бірдеңе жазады да, стол ... ... ... суырып алады да, екеуін де оқтайды. «Алдымен мені ат» ... ... де ... ... ... ... қызды қақ жүректен
атады, екінші оқты өз жүрегіне ... Бұл ... біз ... ... ... туралы бірер сөз» [3. . :] деген атпен «Қазақ әдебиеті»
газетіне ... ... ... ... ... Оның себебін
көрсеткен ең бір нақты ... көзі де осы ... ... ... ... ... ... әрине, бізге мағлұмсыз. Әйтсе де, нақты ... ... ... ... ... Ақынның қайғылы қазасына орай
профессор Бейсенбай Кенжебаев: «Кейін зерттеу мақсатымен Қазанға ... ... ... ... ... ... тағы да сұрап
білдім. Олар Берниязды да, оның жыр мұрасын да аянышты ... ... ... екен. Татар халқы Бернияз бен қыз махаббатына арнап ... ... жыр ... ... айтады» [4. ' ] деген дерек келтіреді.
Сонда Бернияздың өліміне осы махаббат драмасы себепші ме? Екі ... ... бола ... қоштасуға, дәлірек суық қарумен өзіне-өзі ... тек ... ... ғана ... ме, әлде ... бір ... ... ма екен?
Бұл ойымызға М.Жұмабаевтың сөздері жауап болатын ... ... ... өз ... ... қандай себеп болғаны бізге мағлұмсыз.
Алайда, жастықпен, әсіресе, тәртіпті дұрыс ... ... ... бір ... шұба жоқ. Олай ... жас ... ... жолға түсуіне өзінен бетер
әлеумет айыпты. Түзу жолға сала білмеген, дұрыс ... бере ... ... ... жас ... қолына мылтық беруші сол. Осыны ұғу
керек. Үмітті жасымыз неге ерте ... деп ... неге ерте ... ... ... ... емес, - көптікі,
Жаның тыныш болғай еді, жас ұлан!» [2. ... ... ... ... ... қазақ қоғамында үлкен сілкініс, ояну дәуірі болды. ... ... ... сауатын аша бастаған кез. Оқу-ағарту ісі, баспасөз, мәдениет
мәселелері қолға ... ... ... ... ... ... ... осы жұмыстарды атқарды.
Ресей империясының қоластында қыспағында күн ... ... сан ... ... аңсаумен болды. Өз тілі, діні мен ділін ұмыту ... ... ... қазақ халқын мәңгүртке айналдырмақ ойда еді. Алайда бұл
ойлары іске аса ... жоқ. ... ... ... ... ... Б.Майлин, С.Сейфуллин сынды ... ... ... ашып, ой-өрісінің дамуына, аяққа тұруына көмектесті. Сол
кездегі оқулар орыс, ... ... ... ... қазақ тілі
тысқары қалып қойды. Сондықтан ... де, өз ... олар ... ... ... ... өз ... дінін ұмытпауына ықпал жасады.
Халыққа арналған мол ... ... ... ... ... ... ұлы
бабаларымыздың артына қалдырған мұраларын ұрпағы жатқа біледі. Сол арқылы
қазақ ... ... ... ... ... қиын ... ... өмір сүріп, жазықсыз айыпталған
саңлақтарымыз аз ... жоқ. ... ... аты ... келген,
көпшілікке етене таныс емес бір есім бар. Ол - Бернияз Күлеев. ... ... ... басында өмір сүрген дарынды ... ... ... ... төрт жас өмір ... ... есімі бірді-екілі еңбектерде аталып,
ғалымдар тарапынан әлі де ... ... ... ... Ақынның
тұңғыш жинағы «Айтшы ақ қайың» деген атпен 1969 жылы жарық көрген.
I тарау Бернияз ... ... ... негізгі шығармашылық өрісі - лирика жанры. Ол махаббат
көңіл-күй лирикаларын көп ... ... ... екі-үш поэмасының өзі
оқиғалы сюжетке құрмай, бірыңғай лирикалық толғаныстарға құрған. Сондықтан
да Бернияздың ақындық қуаты мен ... ... ... ... ... табылмақ» (С.Жәмбеков. Б.Күлеевтің ақындық мұрасы.
Авторефераты). [5.15 ... ... ... басылу, эволюциялық даму кезеңдері сияқты
мәселелерді қарастырудың қажеті жоқ. Өйткені аз ғана — он ... ... ... өлеңдері бас-аяғы жинақы, әрқайсысының бітімі
тиянақты, тағдыр оты сөнуге ... ... ақын ... бір сезгендей, өлең
жолдарынан іштей серпіліс, бұлқыныс байқалады.
1916 жыл! Қайшылыққа ... сол бір ... әрі ... бері шыққан
уақытта ол небәрі 19-ақ жаста екен. Бірақ бұл да - ... ... ... ойлы ... талант иесі үшін аса бір ауыз ... ... аз ... ... Керісінше, қоршаған ортаның ағы мен қарасы
туралы толғаныс ... ... ... ... ... ... ... бір тынымсыз, соншалықты бір мазасыз шақ осы ма деп қаласың...
(«Ойдағым», «Қыздың мінәжәті», «Қазақ қызы»). ... екі ... тік ... тірі ... ... жоқ. Мұндайда тәй-тәй басып барып
сұғұну де, сонысы үшін іштей қиналып ... де» ... ... ... ... пешенесіне табиғат-ана о бастан-ақ жазып қойған ... ... ол да ... өте ... ... ... бір ерекшелігі
-жетістігі де, кемшілігі де сол - түбі қалай болар екен деп ... ... ... ... ... ... көңілмен қағаз бетіне
түсіре берген, түсіре берген...
Соларды сарапқа салып ... ... көз ... қазақ поэзиясы деп
аталатын үлкен жолға маңдай тіреген қысқа, қысқа да ... ... ... соқпақ жатады. Жетістігі деп отырғанымыз - осы ... тек қана ... ... тән ... ... әлгі қасиеттің
тікелей әсерін тигізуі. Сөйтіп ... ... өзге ... ... ... ... ... алғанда ақынның төл шығармаларын шартты түрде үш
салаға бөлуге болар еді. Бірі - ... ... ... жеке ... ... ... үшіншісі - махаббат сырын шертетін
немесе табиғат көріністерін бейнелейтін әсем ... деп ақын ... ... ... бөледі. Ысқақ Дүйсенбаев өзінің «Эпос және ақындар
мұрасы» [6. 292 бет] ... ... ... - Бернияздың аулында өскен ... ... ... мен ... ... ... танып-білуі, арман-тілегі тіпті
ерте есейген әрі ... ... дәл осы ... ... болмысына жан
дүниесіне терең үңіліп, оны жалпы өмірмен байланыстыра толғануы, зерделі
ойлар түю жиі ... ... ... Ал ... ... ... осы күбылыс көрініс тапқан. «Ойдағым» өлеңінде ақын:
Жатсам-тұрсам бір минут ойдан ... ... ... алып аяу ... ... ... сандалсам да,
Көзім көріп ұстауға қолым жетпей.
Өзі қызық, қымбатты, өзі тәтті,
(Әттең қылған қылығы жанға батты).
Кейде жүзі ... ... кей ... көңілі қатты.
Ұшқындай боп талпынып тұла бойым,
Соған жетпек - тек қана ... ... ... сау басым сырқат болып,
Қызықтырмас көңілімді күлкі ойын...
Жеткізбейді ойдағым ойласам да,
Соңына еріп ... ... ... ол ... алыстайды,
Алданбайды күлген боп ойнасам да...
Әлі жүріп келемін әуре болып,
Әлім бітіп, бір қызып, бірде ... ... ... деп ... ... қалуға жолда солып.
«Өзім», «Зарлық», «Апама хат» өлеңдері де осы ... ... ... ақын ... сөз ... ... ... тұрсын, бейнелі, келісті
көрініс, эпизод жасауға шеберлене бастағаны ... ... ... ... ... қасиеті - ойлау қабілеті. Адам баласы осы ... ... ... маржан сөздермен өрнектеген.
Бернияз жеті шумақ өлеңін «Ойдағым» деп атап, ой ... ... тірі ... ... ... ... қуса жеткізбейтін
жүйрік ретінде бейнелейді. Жүйрік ой адам көңіл-күйіне қалай әсер ететінін
шебер суреттеп ... ... ... «жетсем, жаным көрсін деп
рахатын», «жете алмаса, ... ... ... биік армандар мен қатерлі
күдіктер арпалысқан, толғаныстар мен буырқаныстар ... ... жас ... ... ... жастың ойы, көзқарасы ең алдымен өзін
танудан, адамды танудан бастау алып, өмірдегі олардың орны мен мәні ... ... ... ... ... ... ... өзін асқақтата
бейнелей келеді де, адам құдыретінің құпиясы мол, оны ... болу ... ... ... ... ... өзім төре, өзім хан,
өз ойымды сан сабазға бермеймін.
...өзім серік өз ойыма - досыма,
Қуанамын, жылаймын, күлем қосыла.
Өзіме өзім не ... да ... ... өзім ... ... ба, сол ма - жүрер жерім белгісіз,
Өзімді өзім, ол да әлі ... ... ... ... деп ... болмайды, керісінше, ойлы жас өз
өмірінің сыры мен мазмұны сан тарапты жолдың қайсысына бағышталуы мүмкін
деген ... ... бір ... жаз» ... ... ... алға ... жан иесі,
Ой бар орын алсам деген төрден.
Бірі боп ... сен де ... ... ... бала қазақ ерден.
Гүлденіп шашақ атқан жазғы күнді
Орын ал ізгергімен бірге ... ... ақын ... ... жадыраған жас мезгілін әдемі суреттеп
келеді де, ... ауыл ... ... боп ... жүре ... ... ... жаса деген ой тастайды.
Ақынның «Апама хат» атты өлеңі сол кездегі яғни 1916 жылдардағы ... ... өз ... ... ... ... халде екендігін
жырлап, халқына жаны ашитындығын айта ... ... ... жерді
сағынып», «Тырс-тырс тамып кететін-ді ыстық жас» деп сағынышымен мүңын хат
ретінде ... бұл ... ... өлеңдері ауылда, екі сыныптық орыс-қазақ
училищесінде оқып жүрген ... ... ... ол ... ... алған,
сауатты көзі ашық, көкірегі ояу, айналаға ... ... ... ... ... әдебиет маңдайына шыққан кезі ұлы төңкерістің қарсаңы
болатын. Сондықтан да ол сол ... ... ... ... ең
маңызды саналған мәселелерге соқпай кете алмады. Ақын өзінің «1916 ... ... ... деп ... ... бостандық тақырыбына
арнайды.
Мұндағы көңіл бөлерлік бір нәрсе, егер «Бұлт» өлеңінде Бернияз ... мен ... ... ... не ... деген ойлар болса, ал
қалған шығармасында бостандықты алаңсыз қуана қарсы алып, құттықтау ... «1917 ... ... ... бұл жылдың көптің сағына күткен,
азаттық әкелген ардақты, атақты жыл екенін айта келе, ... ... ... жаман ойын тапқан жыл,
Кем-кетікке кеміс күнде жаққан жыл...
Баулы бұлбұл байлауынан босанып,
Жаңа ... ... ... ... жыл.
Сен де рахат, сен де кеңіс, сен де гүл,
Әлді - әлсіз ... сен де ... ... жұрт ... ... ... жыл патшасы - сенсің, біл!
1917-1918 жылдардағы өлеңдерінде ақын дүниетанымы да кеңейіп, қаламы да
қатайып, ірі тарихи ... ... ашық та ... ... ... Ол кездегі қазақ ауылы оқу, білім қадірін біле бастаған. Ақпан
және қазан төңкерістерінен ... ... үміт ... ... ... «бостандық», «жұрттың қамы», «бақ қонды елге жұртқа - ... ... ... ... күн» т.б. ... жиі ... ... «Бостандық болғанда бір қыздың тілегі», «1917-жылға», ... ... ... ... ... ... ... «Соғыс
майданында», «Ел ерлеріне», «Алға», «Жастар үшін», «Ер жігітке», т.б. ... ... бұл ... сол кезеңдегі қазақ қоғамының әлеуметтік,
моральдық, философиялық мәні бар мәселелері қозғалып, өзіндік шешім тапқан.
Мысалы «Ел ерлеріне» ... ... ... ... елді жаудан ашарсың,
Жау жүрегін жасқанбастан басарсың,
Біріктіріп бес бөлегін жалғанның,
Мәңгі-бақи елмен еркін ... бір топ ... ... Күлеев бұрыннан келе жатқан, бірақ
әлі де өз мәнін жоймаған ... ... ... ... Ол - сол ... ... аянышты халі мен қара түнек қапаста өткен азапқа ... ... ... ... өлең - ... ... қызы», «Апама
хат», «Солған гүл», «Әйелдер сөзі», «Әкеме», «Бостандық алғанда бір қыздың
тілегі»). Бұл ... ішкі ... өлең ... ... ... ашылады. Осы ұтымды әдісті қолдану арқылы Бернияз тақырып мәнін
тереңдете ... ... ... қыздары өз жағдайларының қиындығы мен
күрделілігін түсініп, пайымдай отырып, оған назарын аудара ... ... ... ... бейнесінде көрінеді. Ақынның «Қыздың мінажаты»
(мінәжат - жалбарыну мағынасында) деген ... алла мен ... ... ... жүрген шақта қозы-қойды,
Ойласам жүрегіме тұз сепкендей,
Өсірген надандықпен сырлы бойды.
Қазақта қандай қыз бар оқып жүрген
Жандыны жансызбенен тоқып білген?
Деп айтар: «Ана біреу ... ... ... болса көрген,-
деп толғанады қазақ аруы. Мұнда қазақ қыздары әлі оқу ... ... ... ... ... ... олардың бойында білім арқылы ... ... ... ... ... ... білуге» талабы бар екендігін,
өзімен ... ... ... ... ... ... тұз сепкендей
басылатынын дәл өрнектеп, өмірді шынайы көрсетеді.
Бернияздың «Әйелдер сөзі», «Бостандық болғанда бір қыздың ... ... қызы ... «Шын сұлуға», «Қыздың зары», «Мағрифаға»
атты бір топ өлеңдері — XX ғасыр басындағы поэзияға осы ... ... ... ... ... ... Әр ... ашқан дегенде тілге тілек
болатын жағдай - теңсіздік, қалың малға сатылу, күң ретінде жүру ... ... ... ... да, оның ... да ... айтылған,
суреттелген жай екені белгілі. Олар туралы Бернияз да аталған ... ... ... әйел шын жетім»- дейді ол. Бірақ ол тақырыптың осы
қырын ... ... ... ... өзі байқаған және тың, жаңа деп
«тапқан» жайларға, өзгерістерге, мінез-құлықтарға көңіл аударады, жыр өзегі
етеді.
Әйел теңдігі тақырыбының ақын ... ... ... көрінгенінің
тағы бір сыры - әке мен бала, әке мен қыз, ана ... ... ... ... ... ... қызының аузынан) «Апама хат»,
«Сүйікті анама мәңгілік белгі» сияқты өлеңдері бар.
Әдетте қалың мал ... әке ... ... Осыдан қыз бен әке
арасында суыстық туады, қыз өзінің бақытсыз болуын ... деп ... ... ояна ... қыз ... емес, тағдырға әке шешіміне
мойынсына салмайды, Бернияз жырлаған қыздар да өз ... өзі ... ... ... ... ... ... әке,
Мейірімсіз, тас бауырлы қатты әке,
Айтпайын десем-дағы, көз қарауың,
Айуандай өз басыңа батты, ... ... ... көз ... ... ... саттың, әке...
Емес пе ем мен шын сенің балаң, әке,
Шын болса, құтқар оттан, әке! -
деп батыл ... ... ... аруы ... ... атты ... ... мәңгілік белгі» деген өлеңі эмоциялық әсерлі ... ... ... ... ... бір ... анадан мәңгі айыратынын,
сондағы ананың қайғы жүтып сағынатын сәтін ... Ақын өз ... ... ... бір ... сезген бе дерсің.
Ай жүрермін түзде, жыл жүрермін,
Күнің болар мені сағынар.
Жатсаң-тұрсаң, ойлап құлыным ... ... ... ... ... мен ... сағынып қайғы жұтарсың.
Төсің иіп, ыстық жасың тамып,
Сүгіретімді сүйіп ... осы ... ... ... ана қайғысы мен сағынышын суреттеу
сол кез поэзиясында, сірә, туа ... ... ... ... ... ерте араласқан, мазасыз заман ... ... ... ... да ... ... ... армандары
мен қиялдары үлкен бір қиындықтарға ұшырағандай, көңілге күдік ұллап, жас
жүрегі қатты жарадар болғандай. Жүрек жарасы, ой ... ... ... беймаза күндер, жалғыздық пен жабығу, сағыныш, өлім туралы жыр ... ... Осы бір ... ... туу ... бізге беймәлім, әрине
білу де мүмкін емес шығар. Мүмкін ақын жаны дейтін тылсым дүние осы ... ... ... ... де ... қызық өмір,
Күні келсе, солмай ма?
Еркін жүрген ерке ... ... ... ... ... ... ма ... жастық жалған болып,
«Аһ» ұрар күн болмай ма? -
депті. Жиырмаға толмаған албырт, жас ... ... ... ... жай таба ... ер ... күйіп шыдай алмай,
Жас келеді мөлдіреп.
«Жас жүрегім» өлеңінде ақын:
Жас жүрегім, жанба текпе,
Бола берме арманда.
Өрлесең де ... ... табу жоқ ... ... ... ... күні-түн.
Тек мен білем, аһ не пайда
Менен басқа тыңдар ... ... ... Неліктен ақын мұнша налиды, ақын жаны,
жүрегі «жанатындай не ... ... ма?! Иә, бұл біз үшін ... ... де, осы ... арқылы ақынның өмірден ерте өтетінін алдын ала
сезген бе дейсің. «Рас, көңіл-күйді жырлау мен ... ... ... бір-бірінен бөліп қарауымыз ... ... бұл ... ... өлеңдері көтермейді. Оңдағы мұңды сарын оптимистік ... ... ... ... ... тоғыстырып отырады. Шынында да, осынау
жарық дүниеден күні ертең-ақ өтетінін ... адам ... ... ма еді. Оның ... ... ... соны іштей сезінгендіктен
атқарылмай ма? Олай болса, ақынға таңылған... «кемшілік» оның ... ... мән ... ... деп қорытынды жасау керек» [7. 22
бет] дейді бұл жөнінде Әбдіраштың Жарас қаны өзінің «2001 жылы ... ... ... атты ... ... тоқталып өткен шығармаларға тікелей қатысы болмаса да, ақынның
көңіл-күйін басқа бір тұрғыдан білдіретін, біраз оқшаулау тұрған екі ... ... ... «Қайтер едің?»).
«Қиял сөзінде» Бернияз лирикалық ішкі тебіреністерін бір мезгіл ... ... ... ... еске ... қалып білдіреді. Ондағы
өзекті ойы: «Өз ұлтыңа ұлдық ... ... ... ұл ... ... көзге
түсетіні: өлеңнің жалпы тынысы, рухы жақсы, көтеріңкі. ... ... одан ... ... ізгі жеміс күту, қайтсе де қайнаған тіршілікте
сырт қалмай оның жуан ортасында ... ... жан ... ... екен
деген құштарлық пен ынта бар. Бұл ... оқып ... жас ... ... алға ... сезінесің:
«Тағы-тағы, тағы-тағы,
Толып жатқан түр», - дейді.
«Не сырлар бар жалғандағы
Бәрін тегіс біл»,-дейді.
Бұл жолдарда ақынның кейбір өлеңдеріне тән ... ойды қууы ... ... ... ... салқыны мүлде жоқ.
Бернияз шығармаларының денінде жастық шақтағы уыз сезім ... ... ... ... Ақын сол ... тазалығын әсемдігін жырлай
отыра, оған қарсы қара ... ... да ... шығармайды. «Қайтер едің?»
деп аталатын ұзақ өлең, осындай ... ... Осы ... ... жаңа ... ... зәрредей кіршігі жоқ балғын жасқа ... ... әсем ... сыр ... ... ... сөз ... жан жарым деп ойласа,
Махаббаттың мейріміне тоймаса,
Жатса-тұрса жалғыз соның ... қиял ... да ... ... ... деп ... ... санамашы арзанға?
Екі жүрек кәмілдікпен қосылып,
Алғанымен болса риза ... ... де, ... ... екі жүректің қосылуы бір ... ... ... ол ... ... ... ... тоғыса
бермейтінін де ескертіп өтеді.
«Бернияз талантының бар ... ... ... ... ... туралы [7. 24-25 бет] деп ... ... ... ақын бола ... ... тақырыбына бармауы, ғашықтың
сезім жайлы қалам тербемеуі ойға сыймайды. Қай ... ... ... да
осы бір ұлы сезім - махаббат лирикасын жырламай, ол тақырыпты қозғамай кете
алмаған. Солардың қатарынан ... да ... ... ... ... ... ... Және бір айта кетерлік жай - Бернияздың махаббат
тақырыбына молынан баруына бірден-бір ... - ... ... ... Бұл ... ... Жарасқаны тағы да былай дейді: I - Бұл ретте
оның басында болған ғашықтық драмасы ... роль ... ... ... де, - ... жаны ақша ... таза, сезімі аққайраңдай мөлдір
жастың кім болса да мұрат тұтарлық бейнесін танимыз».
Ақынның махаббат ... ... ... «Шын сүю», «Шын
сұлуға», «Айныған аруға», «Шер шыдатпай саған арнап», «Ұшпақтағы жарыма»,
«От жанындай ... ... ... ... ... ізгі ... ... Солардың кейбіреулеріне қысқаша тоқталып өтсек.
«Таң алдында» өлеңінде түр ... ... ... ... ... ... бар. ... қаһарманның көкірегіндегі
ғашықтық дертін ақын таң алдындағы табиғаттың сұлу ... ... ... мың сан ... ... ... ... өз қызметін
атқарып айдың да сол көктің бетін ... ... ... ... оранған
жайлы жердің бір сәтке тыныс алғаны, бозторғайдың алакөбеде сайрағаны ... ... ... ... ... ... білдіру үшін фон
ретінде беріліп отыр.
Гүл жайнаған жас ... ... ойға есін ... ... ұйқы ... ұзақ түн,
Сонда оны ғашық оты жандырған.
«Сүйем» дермін, ол сезімді ұғар ма?
Ойдағыдай көңіл ... ... ... ... ... ... жүрек ойдағы ізден шығар ма?!
-десе, «Шын сұлуға» атты өлең де бірден ғашық жарды тым ... ... да, ақын қыза келе ... хор ... періштеге
теңеуді місе тұтпай, оны алланың қатарына апарып ... да ... бір ... «Көркің күн, жүзің жарқын, ажарың ай» дегендейін
көтеріңкі теңеулерден кейін тағы да ... ... ... ... ... оған ... болады:
Жүрсең - жер, күлгенде - көк сүйенеді,
Ағаш-шөп сәжде қылып иіледі.
Аспанның ажарлысы Ай менен ... ... таң боп ... әлдеқашан бұлт қащқан,
Құлдықта қол қусырып жер мен аспан.
Айнадай ай жүзіңнің ажарынан
Ұялып жұлдыз біткен бетін басқан...
Келесі жолдарда сұлудың сырт ... ... да, ... де сай екені
баяндалады. Дүниедегі бар қасиет бір соның бойында: ... ... ... ми, ... тіл, кең ... Оның ... сырт пішіні де сұқтанарлық:
бойы тал, белі сындар, сырты әсем, ... ол ... ... ... оған тең ... жоқ. ... ақын түсінігінде мұндай асыл ... ... сөз ... ... ... жол ... ес ... махаббат тақырыбы онымен бірге жасап, бірге өсіп
келеді және ол бірде-бір бәсеңсіп немесе ... ... ... Сан ... көптеген ұлылы-кішілі ақындар осы тақырыпқа бір ... ... ... Кейде, керісінше, ел аузында ежелден аңызға айналған әйгілі
ғашықтар жөнінде, ... ... жеті ... ... бірнеше ақындардың
бірінен кейін бірі көлемді дастандар шығарғандарын да ... ... ... ма, әлде өзара бәсеке ме? Екеуі де ... гәп ... Адам ... оның ... ... ... ұшы-қиыры, түп-тұғыры жоқ
шексіз дүние. Махаббатта: қуаныш пен өкініш, сәттілік пен сәтсіздік, рахат
пен ... үміт пен ... ... ... ... сырт ... адам
арасындағы күншілдік, қызғаныш, жауыздық, опасыздықты қоссақ, бұл
тақырыптың ... ... ... ... болатындай.
«Бернияздың «Гүләндам» атты өлеңін таза махаббат ... ... [6. 321 бет] егер ... ... ... ... Бұл
шығарманың нағыз махаббат тақырыбына ... ... ... ... Ақын ... сүйген жарына назын білдіріп, оның асқан көркі ... ... ... ... жасырмайды. Алайда, ақын сол қиғаш қасты,
қолаң шашты, теңіздей терең қара көзді, әсем күлкіні -бәрін өз басы ... ... да, ... ... төсіңді,
Гүл бетіңді,
Жаным, жатқа көрсетпе...
Өйткені:
Бақ алманың
Дәмін, мәнін
Білу қайда есекке?!
Осылайша түйіп, жас сұлуға қатты ескертеді, надан жұрт сені қадірлей де
білмейді, қырсық болғанда көзі тиіп ... деп ... та ... ... бері,
Сүйші мені,
Суырылсын көмейім.
Сүй, құшақта,
От құшақта.
Есім ауып өлейін!
Әйтсе де «өлімді ауызша шақырғаны ... ... ... ... ... бұл ... ... мен тебіреністерінде күйректік ізі
білінбейді.
Бернияз өзінің «Айныған аруға» деген өлеңіне бұл ... ... ... келген. Мұнда ақын лирикалық қаһарманның сезім ... ... бар ... ... ... ... Ең ... ол бір ғашығынан
басқа ешкімді танығысы, ... ... тек ... ... ... ... оны өзіне бірден-бір тең жан санайды.
Ең ақыры ол сүйген жарына жалбарына тіл қатады: «Қайтейін, өзің біл,
сенсіз жерде ... ... жоқ ... ... Мен ... ... жазғанына
көндім, мейлі дос табалап, дұшпан күле берсін. Әлі де сен үшін күйемін де
жанамын, сені шын ... ... ... Ал ... тану өз ... мейірімді ием көңіліңе қайырым салсын»,-дей келе былайша аяқтайды:
Жан жарым, осы саған сөзім айтар,
Өкпем көп шын ... ... ... шын ... ақ ... үшін ... ... қайтар?
Әрине, бұл өлеңінде Бернияз өткендегі лирик ақындарды қайталаған жоқ.
Сол атышулы махаббатқа байланысты адам ... тағы бір ... ... оны ... ... ... ... қатардағы шығармалардың бірі «Сүйікті қайғылыға» деген өлеңінде түр
жағынан ерекшелігі қара ... ... ... ... ... ... сөз ... өлеңнің көшірмесі болмағанмен көлеңкесі тәрізді, шағын
нұсқа ма деп қаласың, себебі, ... да ... ... ... ... ... ... саған арнап», «Ұшпақтағы жарыма», «От ... ... ... ... ... ізгі ... тағы басқалар - бұлардың дені
жеке адамдарға арналған. Олардың ішінде «Сен ... шын ... ... бір ... өлеңнен басқа, еркін толғайтын көркем шығармалар да бар.
Ақын бір сәтте сүйген жарды тым ... ... оның ... ... өз дайындығын білдірсе («От жалындай өртеп ... тағы ... ... ... күйін бұлжытпай береді («Кірсіз көңлің, күнәсіз
ізгі жаның»).
Тақырып жағынан бұл ... ... ... ... ... ... да жоқ, алайда жас ... аз ... ... ... ... сезім толғанысы шеңберін ... ... де ... ... ... ерекше тұрған бір өлең «Мағрифаға» деп аталады. Оны
әшейіндегі махаббат ... ... ... ... ... ... жас ... әсем де, пәк сипатын ақын сұқтана бейнелеп, оған
көп үміт артады, жәбір-жапа ... ... ... ... он жеті жасар
Мағрифа үлгі, тірек болады деген сенім білдіреді.
Бернияздың өте ... ... ... бірі «Шер ... ... ... басталады. Бұл жолы да ақын өзін ... ... бар ... ... ниет ... де, бұдан іліктегі толғауларындағыдай - тым
беріліп, тым құлап кетпейді: ғашық ... ... ... ... ... де жасырмайды, бірлесе сыр шертуге шақырады. Сондықтан ... ... ... гөрі ... шын ... екі ... сыр сұхбаты,
сезім-толғанысы басымырақ. Осылардың бәрі, шығарманың ішкі ... ... ... ... да ерекше көрік беріп тұр.
Бернияз махаббатқа арналған үлкенді-кішілі ... ... ... гүлі ... асыл ... сан ... қыры мен сырын шебер ... ... ... ... ... орын алады. Әрине, табиғат пен
адамның қатысы туралы жазбаған ақын, сірә, жоқ шығар. Дүниенің ғажабы ... ... әр ... ... ... әр түрлі, әр дәрежеде
бойлайды. Санқилы суреттер өрнектейді. Суреттердің әсерлілері де, әлсіздері
де, қайталаулары да кездеседі. ... ... ... «Бұлт», «Түн»,
«Жаздың алды», «Жазғы дала», «Таң алдында», «Жапыраққа қарап», «Әдемі түн»,
«Жаз», «Күз», «Жас теректің жапырағы», ... ... ... ... ... сырлы, сыңғыр үнді табиғат лирикасы келгенін паш ... ... ... ... ... адамның жан
дүниесімен қабысып, бір-біріне кірігіп, үндесіп кетеді. Мысалы, «Жапыраққа
қарап» атты шағын ... ... Жер ... жаңа ғана ... жас ... туған ой-сезімдері арқылы ақын алыстағы елін, ... ... ... нәзік толғайды:
Сенде асқан ажар болмаса да,
Ойланарлық түрлер табылады.
Жат жерлерде жалғыз жүргеніңде,
Сорлы ақын сені сағынады.
Сөйтіп табиғаттағы боямалы ... ақын өз ... ... белгілі бір тынысты, көңіліндегі жабырқаңқы кезеңді ... ... ... міне ... ... жан ... ... кейіптеп жан
берудің үлкен шебері болған ақын» дейді ... ... ... Сәбит
Жәмбеков. [5. 9 бет]
«Әдемі түн» атты шығармасында ... ... ... ... әсем ... ... ... жарқындасып жымыңдасқан жұлдыздарда сан жоқ,
солардың ортасында айдын көлді кезген аққудай ай жүзіп жүр. Бір ... ... ... эн естілсе, тағы бірде қойдың үріккені, иттің үргені және
айтақтаған әлсіз дауыс құлаққа жетеді. Ақыры:
Өтпейді құрттай ... - ... ... қойып үріккенін, ит болар жым.
Ай жылжып, жұлдыз ойнап ... да тын ... ... ... дала ... тағы бір әсем ... ... Бернияз
шығармаларының бірі - ол «Жазғы дала». Қазақ даласының жадыраған жазғы ... ... ақын оны зор ... ... ... ... жазықта ойнаған
балалар, жер қайыстыра жайылған мал, аспанда үн ... қаз бен қу ... ... ... ... боз бетеге, қызғалтақ - қына, жосылып аққан
өзендер, сылдыр қаққан мөлдір бұлақтар, орман тоғай мен асқар таулар - ... ... ... ... әсем көріністер. Ақын жүрегі ... ... ... ... бола ... ... ... өз қуанышымен
бөліскісі келеді.
Қозғалған дертке,
Өршіген өртке
Мың да бір дауа жазғы шөп.
Жаныңды ерім,
Тарқасын шерің,
Байрыңды жерге ал ... ... ... ... жұмақ жазғы жер.
Бұл өлеңнен жайма-шуақ сезім лебі ескендей, жас ақын өмір ... ... ... ... жыр етіп отыр.
Қымыз тақырыбы қазақ поэзиясында ертеден келе жатқанын және бұл ... ... ... ... (Дулат, Абай, Сұлтанмахмұт) ... ... ... деп аталатын өлеңіне тоқталып, кей
өзгешіліктері жөнінде сөз ... ... ... ... ... сар қымыз.
Сапыртып әбден сайлатып,
Қазағым ішкен жазы-күз.
-деп қымызды қазақ халқының сүйетінін, ... үйде ... ... ... келген қонағын сол сусынмен күткен қазақ бүгінде сары суға ... ... ... ... ... деп өз ренішін былай білдіреді:
Бұл күнде қымыз бар кісі
Айранды тіпті көрмейді.
Қымызсыз кедей - ... іш» ... ... ... мен жым-жырт,
Тарта бер жақсы түріңе.
Айтпады деме, аңқау жұрт,
Сол жетер сенің түбіңе.
Бернияздың осы өлеңінің мазмұны мен ... ... ... ... ... мен көркемдік жағынан алғанда ақынның бұл
шығармасы шамалы, сын көтермейді» ... [6.300 бет] ... де ... ... ... мәнімен, сапалығымен құнды.
«Бернияз Күлеев жөнінде ертелі-кеш айтылып жүрген пікірлерді негізінен
екі топқа бөлуге болады. ... - ақын ... тым ... ... ... ... туралы көп толғайды, оқушысын оптимистік рухтан
айырып, пессимизмге - ... ... ... ... ... ... ... айтылуына біздіңше ең басты ... - ... ... лирикасына көбірек ден қойғандығы. Өлеңдерінің ... ... ... Егер ақын әдебиет теориясында айтылатын лирика
түрлерінің осы сипатына бейім болса, талант бейіміне орай осы ... ... ол үшін ... ... ... деп ... ... жөнінде айтылған
көреғар пікірлерді талдап, оның (ақынның) поэзиясының ... ... ... ... зерттеушісі, ғалым Б.Кенжебаев. [4. , ,]
П тарау
Бернияз Күлеев — Абай үлгісіндегі ақын.
Мұны біраз зерттеушілердің пікірінен ... ... ... ... ... ... та «Абайдың өлең үлгілері мен өлшеулерін ... ... бірі - ... ... [8. ] деп атап ... ... суреттерін беруде Бернияз қаламы көп ... ұлы ... әсем ... отырады. Осыдан барып ғалым тағы мынадай мәлімет береді.
«Ақынның кей мезеттерін атамастан бұрын мына бір ... айта кету ... Оқу ... ... ... ... жинағын даярлауды Бернияз
Күлеевке тапсырады. Осыған ... ... ол ... ... ... ... Бернияз Күлеевтің өз айтуынша ол Абайдың тұңғыш жинағына
енбеген өлеңдерін ... ... оның қара ... ... ақын ... иллюстрациялар беруді, өмірбаянын толықтырып, ... ... ... ... [8. ... біз ... Күлеев Абай мұрасын жинап бастырушыға айрықша еңбек
сіңірген деп ... ... ... ... оның Абай ... ... ... дау туғызбаса керек. Бұған тіпті Б.Күлеевтің өз ... куә бола ... Ол ... ... Абай ... ұйқас, өлшемдерімен
жазған. Мысалы, оның «Жазғы ... атты ... ... ... ... ... ... күліп,
Керілген тұнық,
Даланы жарып бұлаңдар
Толықсып тасқан,
Тасқанын басқан,
Дариядай зырғар, сылаңдар.
Шын сұлудай албырап,
Көрінер ... ... ... ... ... екен» тәрізді өлеңдері Абайдың «Сегіз
аяғының» ... ... үлгі ... нәтижесінде туған. Бірақ ... ... ... ... рухы ... ... ... астар аз.
Ақын табиғат көріністерін де әралуан адам ... де ... ... алып ... «Жас ... ... да ... көңілім» тәрізді өлеңдері құлаққа
Абайдың үнін анық әкеледі. Ақынның көңіл-күй сезімдерін ... ... ... ... Бұл ... ақын ... ... қозғайды.
Поәтикалық образ ретінде жүрек тақырыбы қазақ поэзиясында ... ... ... ... ... сезім сырларымен астасқан ерекше көркем
құбылыс. Оның ... ... ... мен ... жолының бағыты. Оның
дегеніне көнбеу, оның істеген ісіне қарсы келу ... ... ... үшін жат ... ... Абай үшін ... - ерекше ыстық, ... ... ... ... ... дүние болып қала бермек. ... ... оны ... ... ... түсінудегі орнын Абай
былайша толғайды:
Ақылмен ойлап білген сөз,
Бойға бітпес сырғанар.
Ынталы жүрек сезген сөз,
Бар тамырды қуалар.
Бернияз бен Абай өлеңдерінің бұл ... ... ... ... ... ... бойынша алып қарасақ Бернияздың «Жас жүрегіме» атты өлеңі
Абайдың «Жүрегіме, ... ... ... және ... ... ... басқа да шығармаларымен сарындас. Абайда:
Жүрегім, ойбай, соқпа енді,
Бола берме тым күлкі.
Көрмейсің бе, ... ... ... сол ... Күлеевте:
Жас жүрегім, жанба текке,
Бола берме арманда.
Өрлесең де жерден көкке,
Жай табу жоқ ... ... да ... ... атты ... ... ... көңілім
тоярсың» атты атақты өлеңіне айрықша жақын, ұқсас мазмұндас, үндес келеді.
Абай тілдің өнер ... ... асыл ... жамиғатқа тигізер әсерін,
үлкен мәнін айтып, сөз ұқпайтын наданға шүйлігеді.
Сайра да зарла қызыл тіл,
Қара көңілім оянсын.
Жыласын ... жас ... ... басқан қаңғыған,
Қас неден нені ұға алсын?
Көкірегінде оты бар.
Құлағын ойлы ер салсын. Бернияз да ... ... ... ... ... береді:
Жыла да зарла, көңілім,
Сел болып жасың төгілсін.
Естіген ойдан баз кешіп,
Қамығып шындап егілсін.
Жер аспан бірден қозғалып,
Таулар мен тастар жібісін.
Ойланған ойлар ... ... ... ... ... ... да ... өз өнерінен ем іздеуі, сол
арқылы іштей жаңарып түлеуі, рухани медет ... ... ... Бұл ретте Айқын Нұрқатов: «Әрине, осындай жекелеген өлеңдерінің
Абай поэзиясымен тақырыптастығына, сарындастығына қарап
Бернияз Күлеевтің бүкіл творчествосын Абайдың ... ... алып ... еш болмайды. Б.Күлеевтің көптеген шығармаларындағы
тұманды, буандыр күйлер, ... ... ... мен ... мұны ... ... ... түседі» [8.58 бет] дейді. Әйтсе де
Бернияздың көпшілік өлеңдері өзіндік мән-мағынаға ие.
Бернияз Күлеев Абай өлеңдерінің көркемдік ... ... ... ... ... Мәселен «алты аяқ» және «сегіз аяқ» үлгісін өнікті тәсіл
ретінде мол қолданған. Осы ... аяқ» және ... аяқ» ... ... ... «Жүрегің жанып», «Алшы тәңірім, алшы ал!», «Шындық», «Алалық»,
«Бостандық күнінде» өлеңдері мен ... жүзі жаз ... ... ... ... ... ... күнінде» өлеңі Абайдың «Сегіз аяқ» атты өлеңіне
түр, ұйқас жағынан дәлме-дәл келсе, мазмұны жағынан да ... ... ... ... ... ... ... бостандықты жырлау болса да,
ел қамы, халық санасын ояту, алға талпыну мәселесі көтеріледі де, ... ... көз ... ... ой ... ... ... аяғында» да
елдің, қазақ жұртының «Қаныңды ... ... ... жағымсыз іс-
әрекеттері жыр болады. Берниязда:
Қосылып жүртпен,
Үлгілі ұлтпен,
Біз де алға басалық.
Надандық қорлық
Тұрса, қор болдық -
Жылдам алыс қашалық.
Өлмеймін десең,
Ел ... ... де ... ... ... ... ... көріп.
Ел-жұртым, қазағым,
Құтты болсын қадамың!
деп келсе, Абайда:
Болмасын кекшіл,
Болсайшы көпшіл,
Жан алмай кәсіп қыл;
Орынсыз ыржаң,
Болымсыз қылжаң.
Бола ма дәулет, ... ... ... ... қарның тіленбей.
Егіннің ебін,
Сауданың тегін
Үйреніп, ойнап, мал ізде;
Адал бол - бай тап,
Адам бол - мал ... - қуан сол ... ... ... ... - істің бәрі бос,
-деп өрнектеледі. Осы сынды ұйқастар түрі мен өлең ... ... бен Абай ... ... кездесіп отырады.
Сондай-ақ «алыстан сермеп, жүректен тербеген» ұлы Абай поэзиясы
мектебінен өтпеген қазақ ... жоқ, ... оның ... ... ... ... бар ... бойына сіңіріп, кемеліне келтіре жүзеге асырғандар
санаулы-ақ десек, Бернияз солардың бірі екені шүбәсіз. Қазақ поэзиясына ... ... соны ... ... бір ... ... ... көрініс
табуы, талайға құрық салдырған өзгеше өлең түрлерінің табиғи жүйесінен
жаңылмай, Бернияз қамалының ... ... сұлу ... ... ... ... ... тұздық бола алады» [7. ] (Әбдіраштың ... ... ... ... ... атты ... таудай,
Табаның таймай,
Іздедің, түстің соңына.
Өмірді, ойды,
Қызықты, тойды.
Арнадың сонау жолына.
Жүректе от, ... ... ... бар ма ... ... үлгісімен жазуды еркін меңгергендігін байқатса, жоғарыда
аталған поэмасында осыны жыр ... ... ... ... ... ... ... ақын поэзиясының сыртқы түріне сэн
беріп қана қоймай, ішкі ... әр ... ... ақын Бернияз бен ұлы дана Абай өлеңдерінде ... ... ... ... мазмұндас келеді.
Бернияздың «Жаз» өлеңі мазмұн жағынан Абайдың «жазғытұрым» өлеңімен
үйлес ... ал ... ... Абайдың Лермонтовтан аударған «Қараңғы түнде
тау қалғып» өлеңімен үндес, рухтас болып келеді.
Мысалы «Жаз» өлеңдерін ... ... ... ... сызы,
Масатыдай құлпырар жердің жүзі.
Жан-жануар, адамзат анталаса,
Ата-анадай елжірер күннің көзі.
Көл жағалай мамырлап қу мен қаз,
Жұмыртқа іздеп, ... ... ... ... зырлатып тастағанда,
Жарқ-жүрқ етіп ілінер көк дауылпаз.
Құс қатарлап байлаған қанжығаға
Қыз бұраңдап жабысып, қылады наз.
Қараңызшы, не деген суреттеу, табиғатты бейнелеу! Осы өлең ... ... көз ... жазғы күннің әсем табиғаты елестейді. Ақын жазбен
бірге табиғат ... ... ... ... ... ... ұшқанын әсерлі етіп бере ... ... ... біз
Бернияздың «Жаз» өлеңінен де ... ... да ... өзінің
суреттеу шеберлігімен жаз мезгілін керемет бейнелейді.
Су жағалай ағаштық: терек, талы,
Бұтақтармен бұраңдап ... гүл, ... су ... ... ... ... қаз, қу, тырна,
Ойнақ салған, жайылған мал бар қырда.
Мін таба алмай жалғанның кестесінен,
Тілсіз болып қаласың батып сырға.
Ақын жаз мезгілінің мінсіз сұлулығына ... ... ... ... ... деп толғанады. Ұстазы секілді Бернияз Күлеев те табиғатты
майысқан гүл, сылдыр қаққан су, қиқулаған ... ... ... ... оның ... ... алып келгенін сөз етеді. Сонда да Бернияз
Абайға ұқсап өлеңді шебер құрастыра мойын тамыза ... ... да, ... оның ізін қуған үлгілі шәкірт ретінде өз тарапынан осы сынды әрлі,
әсерлі өлең шумақтарын жазғанын көреміз.
«Түн» өлеңі ... ... ... «Қараңғы түнде тау қалғып»
өлеңімен үндес ... ... ... ... ... талығып.
Бар нәрсенің көңілі қош,
Тәтті ұйқыға малынып.
Қалғымайды көкте жұлдыз,
Түнгі сағат ішінде.
Тамылжиды еш тынымсыз.
Ұйықтаған жер үстінде.
Көз алдымызға тамылжыған түнгі сурет ... Бар ... ... ... қатты талығып, қалың ұйқының құмағында балбырайды. Түнгі ... ... ... ... ... ... ... Күлеев те, міне, осындай «табиғатқа жан ... ... жан ... ... ... болған ақын». [9.74 бет] Сәбит
Жәмбековтың сөзімен ... ... ... ... ... антропоморфизм, персонификация секілді түрлері бар екені
белгілі. Бұл тәсілдер көркем ... ... зат, ... ... ... ... ... мінез-құлық, қасиет, сезім
дарытады. Оларға жан ... ... ... ... Бұл ... Абайдың
атақты «Қыс» өлеңіндегі «Кәрі құдаң қыстан» бастап көптеген ... ... тән. ... ... Абай ... ... ... желді «Шабарман» деп алып әсерлі-поэтикалық суреттер
туғызады. ... ... тау ... ... осы ... пайдалана
отырып, балбырап, ұйқыға кетіп, дел-сал боп жатқан түнгі табиғаттың суретін
бере отырып ақын ... ... ... образдарын бедерлеген.
Бернияздың табиғат көріністерін жырлаған өлеңдерінде де осы персонификация,
антропоморфизм секілді кейіптеу тәсілдері айқын байқалады. Ақын ... ... көз, ... кең, ойға ... жан бір ... көңілі кетіп.
Сұлудай сүйіп құмқан ғашық жарын,
Қойнында өзен күлер сылқ-сылқ етіп. («Әдемі түн»)
Қар етіп, жол бұзылып, мұз босап тұр,
Тау басы ... ала туға ... ... ... ... ... жылап жасағанға бір жасап тұр. («Жаздың алды»).
Абайдың күз көрінісінен тамаша суреттеме беретін атақты «Күз» өлеңінің
жолдары Бернияздың күзгі ... ... ... ... ... ... бір ... үйлесімділікпен орайласып жатыр:
Қатпар-қатпар қарасұр бұлт
Қаптап-қаптап жерге еңкейіп.
Тасты жарып, бейне тауды бұзып,
Түйдек-түйдек жүзген теңселіп.
Бернияз Абайды өзіне ... ... ... едік ... Өйткені
Бернияздың қозғаған мәселелері тақырыбы, ұйқас түрлері де ұлы ... ... ... ... Сондай бір өлеңдер қатарына Бернияздың
«Зарлық» атты өлеңі жатады. Бұл өлең ... ... ... ... ... ... алары ақиқат Аталмыш өлеңде ақын
«Көңілім ояу, жүрек ыстық, көзімқан» деп ... ... ... ... ... ... ... жаланы,
«Жігерсіз» деп құр мазамды алады.
Жылы жүзін, жұмсақ сөзін көрсетпей,
Тағдыр шіркін қарамайық барады,
-дейді. Қарап тұрсаңыз, Абай да өз заманынан ... ... ... кінә ... деп ... ... толмай, «Моласындай
бақсының, жалғыз қалдым дәп шыным» деді емес пе?! Міне, сондай жалғыздық
көріп, ... ... ... ... ... ... надан
адамдармен «шығыса алмай», жұмсақ сөз жылы жүз көре алмай мұңаяды. Ал осы
өлеңнің үшінші ... ... ... ... бар деп ескермедім» өлеңіне
мазмұны жағынан сәлде болса ұқсас келеді.
Абай:
Жасымда ғылым бар деп ескермедім,
Қайдасын көре тұра тексермедім.
Ержеткен соң ... ... ... кеш ... ... жоқ ... ... біліпті бүйтерін бұл жалғанның?
Ержеткен соң ой алдымда елестеп,
Көңілім жетсе, қолым жетпей сандалдым,
- деген түрде ... ... ... Абай ... ... де ... ... отырса керек. Үнемі ұстазының ізімен жүріп, сол құрған
әсем өрнекті тіркестерді пайдаланған. «Жастығымда жоқ ... ... соң кеш ... ... Абай:
Жаяуы қапты,
Аттысы шапты,
Қайрылып сөзді кім ұқсын;
Өз кезінде «қалың елім, қазағым» деп елінің қамын ойлап, ақын ... ... ... ... ... надандары «жаяуы қауып, аттысы шауып»,
сөзін ұғар ешкім жоқ ... ... ... ... ... ... білдім жаңа алдарыңда!
Білдім де, бір тістедім бармағымды.
Қаптаған Қап тауындай қалың күшпен
Аямай салдың маған салмағыңды,
-деген жолдармен өрнектеледі. Жас ақынның дәл осылай ... ... не ... ... екен? Неліктен қалың күш оған ... ... бұл түсы ... ... Маңыздысы - оның поэзиясының Абай
поэзиясымен ұштасып, үндесіп жататындығы.
«Дегенмен Абай ... ... ... ... ... ... ... ұлы ұстазына ашықтан-ашық еліктегенін байқау, сезіну онша
қиын емес...» [6.312 бет] дейді Ысқақ Дүйсенбаев ... Абай ... ... ... ... көркемдік ерекшелігі
Бернияз алғаш өлең жаза бастағаннан әр қиырларға көз тігіп, өзінің
ақындық бағдарын ... кеп, ... ... ... ... Ерте
солған жас таланттың ақындық ... ... ... мынадай пікір
білдірген: Б.Күлеев өзінің творчестволық тәжірибесінде Абайдың ... ... ... ... ... ... пафосты
игеруге ұмтылып, Пушкин, Лермонтов поэзиясының қазақ рухында меңгеруге
талпынды. Ол қазақ поэзиясында ... ... ... ... ... ... түсті, махаббат лирикасын дамытты. Өз ... ... ... мүсінді, әрі мол жырлаған ақын аз деуге болар
еді». [9] (Қазақ әдебиетінің тарихы. II том. А., ... ... ... ... ... нәр ... оның ... мен бітіміне өң беріп, шырайын кіргізе түсіп, әрлей түскен өрелі
ерекше мектеп - халық ... Бұл ақын ... ... рух пен
болмыс та осылармен байланыста болса керек.
Б.Күлеевтің жарқын жырларында ... таза ... ... рух ... ... ізденіс жолдарында осы халықтық мектептің үлкен тәлімі мен
асыл ұрығын бойына сіңіріп, оны шығармашылықпен ... ... ... ... ... ... белгілі әдебиетші ғалым Ә.Дербісәлин:
«Ақынның азаматтық ... ... ... ... ... өмірі де одан
әлденеше аз болды; Сол қысқа ол іздену, үйрену, адасу ... ... [10.128 бет] (А.Д. ... мен жаңашылдық». А., 1976) - деп жазды.
XX ғасырдың басындағы қазақ поэзиясының көгінде ... ... ... ... ... ... болған Б.Күлеевтің шығармашылық тұлғасы ерекше
зерттеуді қажет етеді.
Б.Күлеев творчествосы ұзақ ... бойы ... ... ... ... байланысты күрделі, қайшылықты тұрғыда бағаланып келді.
Зерттеуші-ғалымдардың көпшілігі ... ... ... ... ... махаббат пен сезім күйлерін суреттеуін мансұқтап,
тұжырымдар жасады. Ақын өлеңдерінің сипатына қарап отырып, оның ... ... ... ... ... ғана күйттеген, өзімшіл, дарашыл пиғылдан
тумағандығына көз жеткіземіз.
Б.Күлеев - ... ... ... ... ... ... әсем өрнек,
метафора арқылы жасаудың да шебері. ... ... ... ... ... деген - дәрия,
Желсіз күндей жай жатқан.
Кейде соғып дарияға
Ой-дауыл ғой ... ой ... ... ... – дәрия.
Толқыны көкке секіріп
Тар көрінер дүния.
Ақын көңіл, ой құбылыстарын ... ... ... ... өлең ... дария, дауыл көңіл мен ойға ... ... ... көз ... өте ... метафоралық сурет туғызып,
абсрактілі ұғымдар арқылы шындық болмыстың сипатына ие болып тұр. Бернияз
өз заманының, ... ... ... ... ... ... толғап, көркем
өрнектеген ақын.
Сондай-ақ ақын өлеңдерінде жансыз ... жан ... ... ... ... зат я ... ұқсата теңеу әсем өрілген эпитет, т.б. сынды
көркемдегіш құралдар жиі ... Және де ... осы ... өте ... ... қолданған.
Мысал келтіріп өтсек. «Әдемі түн» өлеңі кейіптеу теңеу, эпитетке өте
бай.
Ай сүттей, аспан ... ... ... естілмейді ешбір дыбыс.
Ыңыранып анда-санда ойсыз айуан,
Күрсініп, рахаттанып алар ... ... беті ... ... жоқ ... ... тумай.
Теңселіп тұнық суда шалықтаған
Алтын ай көрінеді аппақ қудай.
Міне, көз алдымызда керемет сурет.
Ақындық шеберлік деп осыны айт. Айды ... ... ... ... ... теңеп, әсем айшықтанған түнгі сурет сізді қиялға, шар-тарапқа
жетелері сөзсіз. ... ... ... суда ... ... ... айдың судағы көлеңкесін суреттеуі қандай?!
Кейіптеуге мына өлең ... ... көз, ... кең, ойға ... жан бір ... ... кетіп.
Сұлудай сүйіп құшқан ғашық жарын,
Қойнында өзен күлер сылқ-сылқ етіп,
-десе мына үзінді де әрі теңеу, әрі ... ... - жер ... ... ... тау, ... ... мұнда жар бар.
Айбатпен аузын ашқан айдаһардай,
Алыстан көрінеді терең жарлар.
Ақын ... ... ... аузын ашқан айдаһарға теңеп тұр. ... ғана ... ... ... аузын ашқан қаһарлы айдаһар. Мұндағы
айдаһарға жарды теңесе, айбатпен аузын ашқан ... - ... ... ... мына ... ... беті ... сұрғылт бұлттан,
Қайғылы қыс күндерін мүлде ұмытқан...
Жазғы сурет. Қыс азабынан ... ... ... ... ... иесі: құс, көбелек түгел қуануда. Құстар сайрап, гүлдер жайнап,
қаз-үйректің ... ақын ... ... «Мін таба ... ... ... ... қаласың батып сырға». Ақын поэзиясында мұндай
«қатпар-қатпар қара сұр бұлт», «әжім басқан жарық ... ... ... т.б. ... ... кездеседі. Осы сынды тіркестер арқылы табиғат я
зат, ... ... өлең ... көркемдігін байытқан. Әрі
ақындық талантын, 20 жасар балаң жастың дарынын танытады. ... ... ... қолынан дәл осылай сурет, образ ... келе ... ол ... ... ... Сол үшін біз оны ерекше бағалауымыз,
өлеңдерін әділ таразылауымыз абзал.
Б.Күлеев символист ақын. Қазақ символизмінің ірі өкілі ... ... ... ... да ... ... әдеби ағым ретінде алғаш Еуропада XIX ғасырдың аяғында
Ресейде XX ғасырдың ... ... ... ... ... ... ... А.Блоктарды атауымызға болады. Түп тамыры романтизм,
сентиментализммен өзектесіп жатқан бұл мектеп, ең ... ... ... ... ... ... ... еркіндігін, ой-түйсіктің жүйеге түсуді
қажет етпейтін ... ... ... ғарыштық мәнін дәріптеумен
ерекшеленеді.
Б.Майтанов символға «Символизм - ... алға ... ... күші мен ... ... ... асқысы келген мүмкіндіктері, түсінген
жанға пердесін алған тіршіліктің ... ... ... ашық мұңы ... [11.83 бет] деп баға ... символға теориялық тұрғыда анықтама
берген З.Қабдолов болды. Яғни ... ... ... ... ... Бір ... құбылысты тура суреттемей, бүларға ұқсас басқа бір
нәрсеге не құбылысқа құпия ... ... ... ойды ашық айтпай,
тартымды тұспалмен түсіндіру.
Ең бастысы — Бернияз символды көп қолданған ... Оның ... ... ... Белгілі бір зат я нәрсені құбылта суреттеу, ойын жасыра,
құпия телу арқылы ақын өлеңдерін ... ... ... түн, алдымда тұр шам жанып,
Қиял шырмап отыр едім ойланып.
Сәуле іздеген тоты құс түсті көбелек,
Жерді ұшып жанған отты ... боп ... ... айналды, екі айналды - тоймайды;
Жалмауызды жердің жүзін жалмаған
Әлде сорлы ойыншық деп ойлады.
Ақын тоты құс түсті көбелектің ... ... ... кезін өте әсем
бейнелейді. Сөйтеді де өз ойымен ұштастырады. Яғни отты ойыншық деп ... ... ... отқа түсіп, күйіп өледі. Ол ... ... ... отты ... ұшты ... тартып, кейде жалын құшты ол.
Бір сүйіп от құшағына тартып ... жар боп от ... ... ... от қой, мен ... ... ... аламын деп алданған.
Жынды жастың от өмірмен ойнатып,
Бал орнына уын ішіп сандалған.
Бернияз не ... ... ... ... енді асқан жастың өмірден
бұлай түңілуіне не себеп?
Өлең емес. Тоты құс ... ... ... айналып жүріп, мерт болды.
Осылай ақын өзін сол көбелектің халіне түскенін айтады. «Бал ... ... ... лирикалық қаһарманы көбіне көп өзін әуелі ... ... ... ... соң ... ... ... есебінде сезінеді.
«Тәңірі- Тағдыр» (Бернияздың өз ... ... ... ... ... ен ... таратып,
Жіберер ем жаңа бір жан жаратып.
Жауыздық не, зұлымдық не - сездірмей,
Беталысын ізгілікке ... ... бір нұр ... ем ... жаңа түр беріп.
Жерім, шөбім, ойым, қырым мақлұғым.
Тұрар еді жаңа түрмен гүлденіп...»
-дегенді баяндайтын ... - ... ... ... («Не етер ... ... ... от боп жаралған» («Өзім – ... ... біз оның ... ... ... ... ... көреміз. Оның
мысалдары мына секілді: «Жалғандағы жанғанымды // тәңірім сонда ... ... ... бар ... // жан ... ес ... // («От - ... өртеп»)
«Жер жүзін, жалған төрін айналармын // Рухпен жаңа түрлі ... ... жан мен ... ... үшін ілгерідегі рухани
мұраларды да «қайта тірілтуді» қалады. Олардың бір абыройлы, азаматтың ісі
- өз ... ... мен ... көп ... ... қалған жыр
жампоздарына құрметпен қарап, бұлардың шығармаларындағы идеялық көркемдік
құпия қалтарыстарды жаңаша танып-түспегендігі» ... ... ... ... ... мен ... [12. ... деген мақаласында.
Берниязда тіпті жербауыр сезімдер сөйлеп, тән тояты ... өзі ... ... ... ... ... мистикалық елес,
қиялдағы тілек немесе түс кезіндегі оқиға ретінде көрінеді. Оның ... ... ... ... ... де ... сүйген, жоққа күйген // Мен - бер есер ... ... ... өзі ... ... деп ... - ... өмір шындығымен өзектес
«Қайда екен?» шығармасында, сондай-ақ ... жүзі жаз ... ... қалам тартқан ақын-жазушылар шынайы өмірдегі құбылыстарды
құпиялай, оқырманын белгісіз әлем ... ... ... да
Б.Майтанов: «...белгісіздік - символизм эстетикасының жүрегі» деп өте әдемі
айтқан.
Белгісіздік — символизм эстетикасының жүрегі болса, ... ... ... ... ... ... - Мағжан мен Бернияз.
Бернияздың өлеңдерін көркемдігі тұрғысынан ... ... ... шумақ, тармақ, ырғағына көңіл бөлгеніміз жөн. Өйткені мұнда 8
тармақты, бес ... төрт ... өлең ... онан соң ... ... 2 бунақты, 3 бунақты, яки 4 ... да ... ... Енді осыларға мысал келтірсек: Толғанып ойлап, Тереңге бойлап,
Толықсыған шағымда,
Ой, жүрек серік,
Болып сөз берік,
Сүйрер миды ... әлі ... ... сәні ... дәстүрін жалғастырған Бернияздың бұл өлеңі сегіз тармақты шумақ.
Мұны «сегізаяқ» үлгісі деуге де болады. ... ... ... ... ... ... ... қайғылыға», т.б. өлеңдері мысал
бола алады.
Қиғаш қасты,
Қолаң шашты
Қия ... мен ... ... сөзді
Жанымнан да жар жақын.
Нұрлы ажарың
Қызу қаның
Қалай сәйкес жаралған!
Дей қара көз,
Бар ма ... ... ... ... ... адресаты қойылған «Гүләндамға» атты
өлеңі алты тармақтан құралған.
Бернияздың өлеңдері көбіне-көп сегіз және алты ... ... ... ... екі поэмасы («Іңкәр жүрек», ... ... алты ... ... бола ... жүрек» немесе «Жердің жүзі жаз еді».
Жердің жүзі жаз еді,
Айт келіп жұрт мәз еді -
Қыз-келіншек ... ... ... ... ... жүріскен.
Ал жеті тармақты, үш, екі тармақты ... ақын ... ... ... ақын ... тән төрт ... шумақтың
Берниязда да кездесуі, әрине, ақын өлеңдерінің тең жартысынан көбі осындай
төрт тармаққа құрылған.
Өткен өмір өкініш,
Келесіден үміт ... ... ... ... мен ... өмір ... жігіттей көңілі шағылмаған,
Жас қыздардай қызығы арылмаған,
Өзі ұялшақ, әдепті, өзі ақылды,
Екі беті өртеніп жалындаған.
(«Жас ... ... ... қай ... ... ... ... да, ақындық
шеберлігі жөнінен болсын, өлең ... ... да ... шеберлік, мән-
мағына, тұнып тұрған тұңғиықты көресіз. Бернияз Күлеев ... ... ... ұлы Абай мен ... ақынымыз Мағжанға ұқсайды. Жас ақын осы
екі ұлы, дара тұлғаларды өзіне ұстаз етіп, пір тұтқан. Солардың ізін қуғаны
да оның ... анық ... ... ... ... ... келеңсіз ойдың айтылуына
біздіңше ең басты себеп - аталмыш шайырдың ... ... ... түрлерінің осы сипатына бейім болса, талант ... орай ... жыр ... ол үшін ... ... керек» [4.20 бет]
Бернияздың ақындық талантының, шеберлігінің тағы бір қыры - музыка,
яғни күй ... өз ... ... ... ... ... оқығанда, оның музыканы терең түсінетіні және ... ... ... ... деп ... үш ... ... шағын өлеңдерінде
Абайша толғайды.
Қуаныш па, қайғы ма - ойды шырмап,
Еркін алып өзіне тартады ... ... ес ... жасы ... ... ... үні зыңылдап құбылады,
Көзге елестеп, құлаққа құйылады.
Жас жүрекке орнығып, бойыңды алып,
Жерде еместей көрінер адам жаны...
Ақынның әншілік қырын «Затаевич та ... «1000 ... ... ... ... атап ... Яғни қазақтардың арасында әдемі ән
айтатын жігіт ... оның ... ... ... екенін, сондай-ақ татар
әндерін де әдемі айтатынын көрсетеді.
Жан-жақты ... ... ... ... халқына жанашыр болған,
өмірден жастай өткен, жас та болса құнды дүние, өшпес мұра ... ... ... ... үйрену жолдары туралы белгілі әдебиетші
ғалым Ә.Дербісалин: «Ақынның азаматтық өмірі қаншама ... ... ... де одан ... аз ... сол ... ... ол іздену, үйрену,
адасу жолдарының бәрін өтті» [11.. ] ... ... ... үміт ... әдеби жұртшылықты да, халықын да
күрсіндіріп, небары 24 жаста қайғылы ... көз ... Ерте ... ... ... ... оның артында мәңгі өлмес жалындаған жастық
жігерге ... ... да сұлу әсем ... ... ... ... біздің шығаратын басты қорытындымыз - Бернияз Күлеев ... ... ... орын ... дарын иесі. Әртүрлі жағдайға қарай
оның творчествосында кездесетін торығушылық, ... ... ... ... ... өкілі, негізінде демократтық идеяны қолдаған.
Осы жолда жемісті еңбек ... ... ... келгенде дарынды талант иесі, асқақ жырлы Б.Күлеев ... ... ... ... ... бар ... Аз ғана ... құнары мол құнды
дүниелер жазып, ... ... ... ... ... мен ... ... жыр шумақтары оқырманды
сезім әлеміне жетелей жөнеледі.
Бернияз Күлеевтің ақындық мұрасын талдау барысында біз оның өлеңдерінің
философиялық астарға бай ... ... ... ... ұлы ... ақын ... көз ... Ең бастысы - оның қазақ
поэзиясына ... ... ... ... Бұл ... да ... ... көрінеді.
Ол - символист ақын. Қазақ ... ... ... ... поэзиясы да сын көтерерлік дәрежеде. Өкініштісі - екі талантты
жас, бірі аға, бірі іні ... ... ... ... әрбір қазаққа етене
таныс, жүрегінде сақтаулы, көкейінде жаттаулы. Ал Бернияз... ... ... ... жас буынның бойына біткен ... ... ... әлі ... ешкім дұрыс бағалай алмай келеді. Шығармалары ... ... ... ... ... ... ... Бернияз
өлеңдерінде тарығу, зарығу, мұң басым, оны ақын ... тану қиын ... ... Бұған Бернияз айыпты ма?! Заман солай болды емес пе?!
Біз ... ... бәрі ... ... деп айта алмаймыз. ... ... ... бұл ... ... ... жиырмаға келмеген,
Өмір түрін көрмеген,
Алысқа қол сермеген
Жас майысқан баламын.
Жан жайнатқан жастықтың,
Қан қыздырған мастықтың
Содыр-соқпақ тастықтың
Жолыменен барамын.
Жасымаймын жаспын деп,
Таспаймын да баспын деп.
Тек ... ... ... ... ... ... жыр! ... деп аталатын бұл өлеңі Бернияздың мықты бейнесі
мен ... ... ... көрсетіп тұр. Осыдан кейін айтып
көріңізші оны пессимист деп!
XX ... ... ... поэзиясының көгінде көрінген, көңіл-күй
лирикасының үлкен шебері болған Б.Күлеевтің мұрасы бүгінде аса ... ... ... өзгелерді көрмеймін,
Өзімсіздік «ай, бауырымға көнбеймін.
Өзім патша, өзім төре, өзім ... ... сан ... ... ... үзіндіден біз нағыз ақынға тән қасиетті көреміз.
Бернияз Абайды ұстаз ... Абай ... ... өлең ... ақын ... Абай ... жүрек мәселесін Бернияз да өз
өлеңдерінде өте шебер қолданды. Сондықтан мұндай таланты бар ... ... біз ... ... ... ... ... еңбек,
оқулықтарда ақынның есімі кеңінен аталып, сырға толы жырлары өз оқырманын
тапса деген ниеттеміз.
Қалай болған күнде де ақын ... ... аса ... ... ұлы
түлға. Өкініштісі «бәйтеректей бой түзеп келе ... ... морт ... ... Өзі ... ... ... үнім өшсін, мейілі,
Мәңгі солмас гүлім менің - жыр ... деп ... ... ... гүлі - жырларын мирас етіп қалдырды. Дәл ... ... сөз ... жас жанды өлді деуге сыймайды. Сол «гүлін»
кезінде суарып, қуратпай қарап-бағу біздің еншімізде. Ал ... ... ... жылы ... ... 100 ... толды. Өкінішке орай атаусыз қалды.
Сондықтан бұл жайттар келесіде ерте болар деген ... ... ... ... Президенті Н.Назарбаевтың Қазақстан Халқына
Жолдауы.Қазақстан өз дамуындағы жаңа серпіліс қарсаңында Қазақстанның
әлемдегі ... ... ... 50 ... ... ... ... 1 наурыз // Егемен Қазақстан, № 52.
2. Жұлдыз журналы. Алматы, 2003. 10.
3. Ахмедов Ғ..Бернияздың өлімі туралы бірер ... ... ... ... ... Б. Әдебиет белестері. Алматы., 1986.
5. Жәмбеков С. Б.Күлеевтің ақындық ... ... ... Ы. Эпос және ... ... ... 1987.
7. Әбдірашев Жарасқан. Парыз. Парасат. Пайым. Алматы., 2001.
8. Нұрқатов А. Жалғасқан дәстүр. Алматы., 1980
9. Қазақ әдебиетінің ... ... ... ... Дербісәлин Ә. Дәстүр мен жаңашылдық. Алматы., 1976.
11. Майтанов Б.Сөз сыны.Алматы, 19
12. Шәріп ... ... ... мен ... ... 2000, ... ... Абай. Екі томдық шығармалар жинағы. І-ІІ том. Алматы, 1986
2. «Ақжол» газеті. 1923. 23 ақпан.
3. Әбдірашев Ж. Парыз. Парасат. Пайым. ... ... ... Ә. ... мен жаңашылдық. Алматы, 1976.
5. Дүйсенбаев Ы. Эпос және ақындар мүрасы. Алматы, 1987.
6. Дүйсенбаев Ы. Қазақ әдебиеті тарихынан ... ... ... Екі ... дала жыры ... ... 2000.
8. «Еңбекші қазақ» газеті. 1927. №15-16.
9. Жәмбеков С. Б.Күлеевтің ақындық мұрасы. Автореферат. ... ... ... ... ... 2003, ... ... М. Шығармалар жинағы. Алматы, 1989.
12. Кәкішев Т. Садақ (эссе) Алматы., 1986.
13. Кенжебаев Б. ... ... ... ... Күлеев Б. Таңдамалы шығармалары. Алматы, 2000.
15. Қабдолов 3. Сөз ... ... ... ... поэзиясының антологиясы. (XX ғасырдың бас ... ... ... ... ... II том. 2 ... Алматы, 1965.
18. Қазақ Совет әдебиеті. Алматы, 1971.
19. Қазақ әдебиеті. ... ... ... ... ... газеті. Алматы, 1999. №30
21. Қазақ әдебиеті газеті.Алматы, 1999, № ... ... ... ... 2000, 7 ... ... тілі мен әдебиеті.Алматы, 1997.
24.Қазақ ССР Ғылыми Академиясының хабарлары. ... 1988. ... ... Б. Сөз ... ... ... С. XX ... қазақ әдебиеті. Алматы, 1932.
27.Нұрқатов А. Жалғасқан дәстүр. Алматы, ... ... ... 1928. 20 ... XX ... басындағы ақындар шығармаларының жинағы. Алматы, 1963.
30. XX ғасырдың ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасының Президенті Н.Назарбаевтың Қазақстан
Халқына Жолдауы. ... өз ... жаңа ... ... ... ... барынша қабілетті 50 елдің қатарына кіру
стратегиясы. Астана, 2006 жыл, 1 ... ... ... ... и ... анализ мастерства, ... ... ... ... из 3 ... Это ... ... 1 раздел называется "Поэтический мир Б.Кулеева" и даётся анализ
поэтического мастерства ... 2 ... ... ... ... ... ... говорится, что Бернияз является продолжателем ... 3 ... ... ... ... ... и ... стиль поэта.
Symmary
In this diploma work poetical mastery of B.Kuleev is considered and
analyzed. Diploma work consists of 3 ... It presents the ... the theme . First chapter is called ... world of B.Kuleev "and ... poetical mastery of the autor. Sekond chapter is called "Bernyaz is ... as a model of Abay". Here Bernyaz is the person who ... of
Abays scool. In the third cyapter literatural pecualiaarity, language
mastery and special style of the poet are ...

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 35 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Мағжан Жұмабаев9 бет
"абайдың ақындық мектебінің қалыптасуы."17 бет
«Жануарлар әлемін пайдалану мен қорғаудың құқықтық режимі»25 бет
Іnternet әлемі22 бет
Абай Құнанбаевтың өмірбаяны, ақындық жолы17 бет
Абай әлемі: Абайдың қара сөздері. Аудармашылық мектебі. Ақындық мектебі жөнінде көтерілген айтыс, тартыстар (М.Әуезов, Қ.Мұхамедханов еңбектері). Абай мұрасының зерттелу тарихы32 бет
Абайдың ақиқат әлемі4 бет
Абайдың ақындық дүниетанымы (түсіну, пайымдау, бағалау)130 бет
Абайдың ақындық кітапханасы20 бет
Абайдың ақындық мектебі16 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь