Биология сабақтарында цитологиялық білімдерді қолдану әдістемесі

Кіріспе
I . тарау. Биологиялық білім беру проблемалары ... ... ... ... ... ... ... ... .3.20
ІІ . тарау. Жасуша
ІІ.1. Жасушаның құрылысына жалпы түсінік ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...21.25
II.2. Жасушаның химиялық құрамы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...26.40
ІІІ . тарау. Биология сабақтарында цитологиялық білімдерді қолдану
әдістемесі
ІІІ.1. Өсімдіктану пәні бойынша өсімдік жасушасының құрылысы,
оқыту методикасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..41.51
ІІІ.2. Жануартану пәні бойынша жануар жасушасының құрылысы,
оқыту методикасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 51. 53
ІІІ.3. Тәнтану пәні бойынша адам ұлпасы жасушасының құрылысын
оқыту методикасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...53.58
ІІІ.4. Тіршіліктану пәні бойынша клетканың химиялық құрылысына
методикалық өңдеу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...58.60
ІІІ.4.1. Тірі ағзалардың химиялық құрылысы ... ... ... ... ... ... ... ... ... 60.64
ІІІ.4.2. Көмірсулар және липидтер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 64.71
ІІІ.4.3. Ақуыздар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 71.76
ІІІ.4.4. Нуклеин қышқылдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..78.89
ІІІ.5. Кластан тыс жұмыстарды ұйымдастыру ... ... ... ... ... ... ... ... ... 88.90
Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер
Қосымша
КЛЕТКА - тірі организмнің құрыльмдық және функционалдық бірлігі. Барлық тірі организмдер клеткалардан тұрады.
Тірі организмдердің клеткалық құрылымын зерттеу жұмыстары микроскоп деп аталатын оптикалық аспаптың жасалуымен байланысты жүргізіледі.
ХҮІ ғасыр аяғы мен ХҮП ғасырдың басында табиғат тану ғылымдары саласында оптикалық аспапен тәжірибе жүргізу дамыды. Оптикалық аспаптар жасағандардың алғашқылары голландтық шеберлер ағайынды Ганс және Зарахиус Янсендер еді. Микроскопты алғаш рет ғылыми жұмысқа пайдаланған ағылшын ғальмы Роберт Гук сол кездегі барлық жаратылыс сияқты физика, химия, ботаниканы жақсы меңгерген білгір маман. 1665 жылы шыққан "Микрография немесе өте майда денелерді үлкейтіп көрсететін шыны арқылы зерттеу" деген еңбегінде микроскоптан көрінген ырғай, аскөк, қамыс өсімдіктері сабақтарының жұқа кесінділерін суреттеп, оған толық сипаттама берген. Ол тығын кесіндісіндегі ара ұясы іспеттес қуыстарға "клетка" деген ат берді. Кейін бұл ғылыми терминге айталды.
1. Анастасова Л.П. «Самостоятельные работа учащихся по общии биологий. 1979 г. Москва.
2. Ақелеуов Е., Дөненбаева К., Агитова К., Иманқұлова С. «Ботаника». Алматы 1998.
3. Р.Әлімқұлова. «Жалпы биологиядан кейбір тақырыптарынан методикалық талдау, өңдеу». Алматы, 1969.
4. Р.Әлімқұлова, Р.Сәтімбаев «Зоология сабақтары». Алматы, 1980.
5. Белов И.Г., З.А.Корчагина «Ботаника сабақтары». Мектеп, 1979.
6. Брунов Е.И., Малахова Г.Я., Соколова Е.А. «Адам анатомиясы, физиологиясы және гигинасынан өтілетін сабақтар». Алматы, 1970.
7. Вилли К. «Биология». Москва, «Мир». 1964.
8. Верзилин Н.М. «Уроки ботаники в 5 классе». Москва, 1952
9. Верзилин Н.К. «Основы методики преподования ботаники». Москва, 1956.
10. Гурова Р.А. «Уроки общей биологий». Томск 1988
11. Дубинина Н.П. «Общая биология». Москва, 1988.
12. Заверзин А.А., Харазова А.Д. «Основы общей цитологий». Ленинград, I982.
13. Казанова, Короткова, Мокеева, Корсунской. «Хрестоматия по общей биологий». Москва, 1974.
14. Леви А., Сикевич Ф. «Структура и функции клетки». Москва, 1971.
15. Мягкова А.И., Сивоглазов З.И. «Планирования учебного процесса по общей биологий». ВШ, Москва. 1990.
16. Муртазин Г.М. «Активные формы и методы обучение биологии». Москва, 1989
17. Полянский «Жалпьі биология». Москва, 1984.
18. Реймерс Н.Ф. «Негізгі биологиялық терминдер мен түсініктер». Москва, 1986
19. Де Робертие Э.Новлинский В., С.Саэсф. «Биология клетки». Москва, 1971.
20. Қ.Сапаров. «Жалпы цитология негіздері». Алматы, 1994.
21. Свенсон К. Уэбстер П. «Клетка». Москва, 1980.
22. Тәртенов М., Әлімқұлова Р. «Қызьқты ботаника». Алматы, 1976.
23. Қасымова Т., Л.Аманжолова, Ж.Әкімов, Р.Сәтімбекұлы. «Тіршіліктану». 1997.
24. М.Шаханов «Өлеңдер жинағы», «Ақылдың кені». Алматы, 1987.
25. Н.И.Филатова, А.А.Луцкая, В.М.Дудникова. «Зоология сабақтары». Мектеп, Алматы. 1972.
26. Ченцов Ю.С. «Общая цитология». Москва, 1984.
27. «Әдістемелік жаршы». 1998 - №1.
28. «Биология және химия» журналы. 1996, №1-2.
29. «Қазақстан мектебі» журналы. 1988, №1.
30. «Биология в школе» журналы. 1990, №5, 1995 №1, 1991 №3.
31. Biology – 2. Osman ARPACI. Musa Ozet J.ELKS.
32. Биология және химия, география журналы. 1998, 1997.
        
        МАЗМҰНЫ:
Кіріспе
I - ... ... ... беру
проблемалары.................................3-20
ІІ - тарау. Жасуша
ІІ.1. ... ... ... ... ... - ... ... ... ... ... қолдану
әдістемесі
ІІІ.1. Өсімдіктану пәні бойынша өсімдік жасушасының ... ... пәні ... жануар жасушасының құрылысы,
оқыту
методикасы..................................................................
..........51- 53
ІІІ.3. Тәнтану пәні бойынша адам ұлпасы жасушасының құрылысын
оқыту
методикасы..................................................................
.........53-58
ІІІ.4. Тіршіліктану пәні ... ... ... құрылысына
методикалық
өңдеу.......................................................................
....58-60
ІІІ.4.1. Тірі ... ... ... ... ... ... тыс ... ... ... I Р I С П ... - тірі организмнің құрыльмдық және функционалдық бірлігі. Барлық
тірі ... ... ... ... ... ... ... жұмыстары микроскоп деп
аталатын оптикалық аспаптың жасалуымен байланысты жүргізіледі.
ХҮІ ғасыр аяғы мен ХҮП ғасырдың ... ... тану ... ... ... ... ... дамыды. Оптикалық аспаптар
жасағандардың алғашқылары голландтық шеберлер ағайынды Ганс және Зарахиус
Янсендер еді. Микроскопты ... рет ... ... пайдаланған ағылшын
ғальмы Роберт Гук сол кездегі барлық жаратылыс ... ... ... ... ... ... маман. 1665 жылы шыққан "Микрография
немесе өте майда денелерді үлкейтіп ... шыны ... ... ... ... ... ырғай, аскөк, қамыс өсімдіктері
сабақтарының жұқа кесінділерін суреттеп, оған ... ... ... ... ... ара ұясы ... қуыстарға "клетка" деген ат берді.
Кейін бұл ғылыми терминге ... ... ... ... рет ... ... ... ғалымы
Н.Грю және италияндық ғалым М.Мальпичи еді. 1881 ж. ... ... ... ... оның клетка тіршілігі үшін аса маңызды рөл атқаратыны туралы
пікір айтты. 1839 ж. чех ... Ян ... және оның ... ... ... ... оны ... деп атаған. 1934 ... ... тірі ... ... ... және ... ... деп тұжырымдаған. 1938 ж. М.Шлейден пияз клеткасы ядросының
ядрошығын ашты. Клетка туралы ... ... ... М.Шлейден және
зоолог Т.Шванн бірге клетка теориясының негізін ... ... ... ... 1838 ... "Өсімдіктердің дамуы
туралы деректер", Шванның 1839 жылғы "Жануарлар мен өсімдіктердің құрылымы
мен өсуіндегі сәйкестік туралы микроскоптық зерттеулер" деген ... Осы ... ... клетка теориясының негізі қалыптасты.
Клетка теориясын Ф.Энгельс XIX ғ. ... ... бірі ... деп жоғары бағалаған. 1840 жылы орыс ғалымы
Н.И.Железнов /І8І6-І877/ традеснанция өсімдігінің ... ... ... ... ... Біртіндеп микроскоптық техниканың жетілдірілуіне
байланысты тір организмдердің клеткалық құрылымына ... ... Орыс ... И.Д. ... 1874, ... /1875/ клетканың
кариокенез немесе митоз жолымен, 1892-1894 жылы ... ... ... ... ... 1898 жылы С.Г. ... ... ... ... ... ... мен XX ғ. ... өсімдіктер клеткасын зерттеу қарқынды
дамыған кезең. Клетканың протопласт бөлімі митохондрия, гольджи аппараты,
т.б. клетка органеллаларының ... ... ... және қызметі туралы
мәліметтер жинақталды. XX ғасырдың 50 ж. электрондық микроскоппен кең түрде
қолданылуымен ... ... ... белгілі құрамдас бөліктерінің
субмикроскоптық құрылымы зерттеліп жаңа әсіресе құрылымдарын ашу жүзеге
асырыла ... ... ... ... ... ... курсының әр
түрлі салаларынан оқушыларға цитология бөлімінен, ... ... осы ... әр ... тақырыптарында сабақ өту әдістемесіне
методикалық ... ... ... Клетка ұғымы туралы жалпы түсінік
- Өсімдіктану пәні бойынша клетка ... өту ... ... пәні ... ... ... құрылысымен танысу
- Тәнтану пәні бойынша клетка және оның құрылысы, оқыту методикасы
- Тіршіліктану пәні бойынша ... ... ... ... ... ... ... биология пәндерін оқыту барысында оқушыларға әртүрлі тақырыпта
цитология негізінен, ... ... ... туралы, клетка туралы,
тіршіліктің негізі - клетка екендігі туралы методикалық ... ... ... көтеру мақсатында ғылыми зерттеулер жүргізу.
І ТАРАУ
БИОЛОГИЯЛЫҚ БІЛІМ БЕРУ ПРОБЛЕМАЛАРЫ
Жалпы білім беретін ... ... ... ... оны ... ... ... қажеттігі көп жылдар бойы қалылтасқан ескі
әдіснамалық ұстанымдарра негізделіп жасалған пәннің дәстүрлі әдістемесінің
қоғам дамуындағы жаңа ... даму ... шыға ... ... ... ... мектептегі биология курсы XX ғасырда биология ... ... ... және ... ... аса маңызды деген
өзгерістерді жеткілікті дәрежеде игермеген.
Тіршіліктің жасушаның - ағзалық деңгейі ... оңу ... ... ... ал ... - түрлік, биосфералық биогеоценотикалық
деңгейлер қажетті көлемде және тереңірек қарастырылмайды, ... ... ... т.б. ... ... ... жүйесіне жалғастырыг енгізетін биологиялық таным әдістері арнайы
оқытылмайды: ғылыми болжам жасау, оны тексеріп ... ... ... сыныптардағы өсімдіктану жануартану пәндерінде тірі ... ... ... аттарын атап, сыртқы, ішкі ... ... ... ... өте көп ... бөлінеді де,
экология, диалектикалық көзқарас қалыптастыру мәселелеріне жете мән
берілмейді.
IX сыныптағы ... ... адам ... ... тіршілік
үрдістерін зерделеудің моделі ретінде қарастырылып, оның әлеуметтік мәні,
дүниенің ғылыми бейнесіндегі орны, өмір сүру мақсаты, құндылығы, ... т.б. ... ... ... аса ... ... мектептегі
бүкіл білім мазмұнынан тыс қалған.
Мектептегі биологиялық білім мазмұнының ізгіліктендіру ұстанымын ... ... ... ... ... ... ... сауаттылығын арттырып, мәдениеттілікке
тәрбиелейтіндей ойлауын дамытуымыз керек.
Қазіргі заманда ғылыми білімнің қуатты кіріктіру кезеңі ... ... ... ... ... ... ... басымдылығы берік сақталған.
Орта, жоғарғы сыныптарда пәндік оқытуға мән берілуі қажет, онсыз ... ... ... ... ... білім беру мүмкін емес. Пәндік
оқытудың гипертрофиясы биологияның басқа ... ... ... өз ... ... бөлімдері арасындағы байланыстың үзілуіне
әкеп соқтырған. Мысалы: тіршіліктану ... ... ... ... эюлюциялық ілім, экология және генетика сияқты: тіпті әрқайсысы
өз ғылыми пәнін де қажетті деңгейде бейнелей алмайтын жеке-жеке ... ... ... физикалық-химиялық заңдылықтардың негізін
түсінуге көмектесетіндей алдын-ала дайындау пәндер оқытылмайды. Мысалы,
диффузия, адсорбция, ... ... ... ... т.б. туралы
қарапайым мәліметтері жоқ. Ү-ҮІІІ сынып оқушылары ... ... ... жүретін тіршілік үрдістері туралы /қоректену, тыныс алу, көбею,
өсу, ... ... т.б./ ... ... ... мәжбүр болады.
Мектептегі басқа пәндер сияқты биологиядан да ... көп ... ... ... ... ... оларды өздігінен жаңа ақпараттарды
іздестіруге, оқу тапсырмаларын өздігінен шешуге талпындырмайды, яғни оқыту
әдістемесі, ... ... типі ... ... ... ... тәрбиелеуге бағдарланып құрылған. Еліміз тәуелсіз даму жолына
түсіп отырған жағдайда ... өз ... ... ... жеріне терең,
аялы сезімін оятып, патриоттық рухта тәрбиелейтіндей, эстетикалық талғамын
қалыптастыратындай материалдар, ұлттық мәдениетіміздің элементтері биология
пәні мазмұнында жеткіліксіз.
Қазақстан ... ... ... Заңына орай жалпы білім
беретін мектептің ... әр ... ... қызметі өзгереді.
Ал, қазіргі мектепте оқытылып жүрген биология пәні ... ... ... /мақсаты, мазмұны, әдістері, оқу жұмысын ұйымдастыру
түрлері, құралдары/ түбегейлі өзгеріске түскен жоқ, ескі ... ... ... деп жасалған оқулықтары /"Өсімдіктану, ... ... ескі ... ... аталған кемшіліктерден
арылмаған. Оның үстіне республикадағы көп ... ... ... жасалған
ескі оқулықтар пайдалануда. Осының бәрі жалпы білім беретін мектептегі
биология пәні ... ... ... ... құру ... ... білім берудің мақсаты, мазмұны, құрылымы, ең алдымен
қоғамның әлеуметтік ... ... ... биология ғылымының жүйесі
мен әдіснамасының ұсыныстарына және орта буын ... ... ... ... ... мүмкіндігіне сай анықталады.
Мектептің негізгі сатысында биологиядан білім берудің негізгі мақсаты
-тіршілікті ең жоғары құндылық деп түсінетін, ... және ... ... ... ... ... ... ғылым бейнесіндегі
тірі табиғаттың, тіршіліктің орны мен мәнін сауатты ... ... ... ... ... іргелі ұғымдар жүйесін
қажетті деңгейде меңгерген және биологиялық білімін ... мен ... ... ... ... ... енбек үрдістерін
экологияландыруға, салауатты өмір сүруге тиімді қолдану ... ... ... ... дайын болуы керек.
Бұл мақсат мынадай міндеттер жүктейді;
- Оқушылардың ғылыми ... ... тірі ... адамға ең жоғары
құндылық, мінсіз әсемдік ... ... ... мәдениет құбылысы деп танып, қабылдауын қамтамасыз ету;
- тіршіліктің, адамның дүниесінің ғылыми бейнесіндегі орны мен ... ... ... ... биологияның негізгі идеяларын ұстанымдарын, идея мен деректің ... ... мен ... ... мен ... ... меңгерту;
- тірі жүйелер туралы ... ... ... біліктерін
қалыптастыру;
- биологиямен байланысты мәдениет салаларына қажетті негізгі әрекет
түрлері туралы түсінік, білік, дағдыларды меңгерту;
- ... ... ... ... ... таңдауға көмектесу.
Биологияны оқыту мақсаты педагогикалық психологияда анықталғандай, орта
буындағы сынып оқушысында теориялық ойлаудың даму ... ... жаңа ... ... ... ... ... оқыту идеясын игеру
қажеттігін көрсетеді. Бұл идеяның негізгі ұстанымдарының бірі - білімнің
теориялық ... ... ... ... ... ... сатысында жалпы
биологиялық білімнің аяқталған ... ... ... орай, білімнің
теориялық деңгейін көтеру бұрын Х-ХІ сыныптарда оқытылатын биологияның
іргелі теориялары мен ... ... ... онтогенез,
эволюция т.б./ туралы ақпараттарды осы ... ... ... ... ... ... ... мүмкіндігі ескеріледі; ең алдымен, ХҮ-Х
сыныптардағы бұрынғы ... ... адам ... бір-бірімен байланыссыз,
индуктивті сипатта, ... ... ... ... ... дүниетанымдық жағынан онша мәні жоқ мағлұматтар
қысқартылып, қалғаны жүйеленеді, жалпы ... ... ... мен ... ... ... ... қуалаудың
химиялық негіздері, жасуша деңгейіндегі зат және энергия ... ... т.б./ және ... ... ... өзі ... оқытылатын биологиянм сәйкес ғылымның
моделі ретінде қарастырып, жүйелілік, полицентризм, ... ... ... ... курс ... ... және оның ... үш деңгейі туралы білімді қамтуға мүмкіндік береді тіршіліктің
біртұтастығын, ... ... ... ... ... мен
құбылыстардың мәнін саналы түсінуге аса ... ... ... ... ... ... мектептің негізгі сатысының
өзінде-ақ олардың жалпы білімділік дайындығының толық болуын қамтамасыз
етеді.
Мұндағы ... ... ролі ... ... ... ... ... анықтауға көмектесіп қана қоймайды, сонымен қатар
олардың өзі білім мазмұнының құрамдас бөлігі бола ... ... ... жүйемен ұштастырады. Соның нәтижесінде ... ... ... ғылыми көзқарасын қалыптастыру" талабы /мақсат/ тек
сөз жүзінде қалмай, ... ... ... ... орта буын кезеңіндегі /11—15 жастағы/ оқушыда жетекші орынға
шығатын құндылық бағдарлы әрекеттің қалыптасуына ... ... ... соның
негізінде өмірдің мәнін іздестіру, дүниеге ... ... ... ... эстетикалық талғамын айқындау бағытындағы
талпынысы мен мүддесіне сай ... ... ... ... ... ... ... тірі табиғаттың біртұтастығы, онымен әрекеттік
қарымқатынасын, оқушы тұлғасы дамуының ерекшелігі мен оқу пәні ... ... ... ... ... мәдениеттегі орнын
анықтайтын ізгіліктендіру идеялары арқылы нақтыланып, биологиялық ... ... ... оны ... әдістері осы идеяларға негізделеді.
Оқытудың мақсаты мен білім мазмұнының негізіне алынған дамыта оқыту
идеясына, оның ... ... ... ... төмендегідей құрылымы
анықталады:
- Тірі табиғат туралы білім.
Бұл тірі ... ... ... ... қазіргі заманғы
биологиялық ғыльми білім жүйесін және осыны толықтырып, оған ... фон ... тірі ... көркем моделі мен ол ... әр ... діни ... ... ... ғылыми бейнесіне
а/ биологиялық обьектілер мен құбылыстар /өсімдік, жануар, адам
тіршілігі/ туралы түсініктер;
б/ ... ... ... жүретін үрдістердің және тіршілік
қызметінің /қасиеттері, құрылымы, қарым-қатынастық байланыстары, т.б./
басты сипаттамалары;
в/ ... ... т.б, ... ... ... ... тиіс ... түрлері туралы білім. Бұған ғылыми-
зерттеу, көркем ... ... ... ... ... тірі ... қатынасты, оның мәдениеттегі орнын түсініп бағалауға
арналған адамгершілік сипаттағы оқу ... ... ... әрекет
түрлері жатады.
- Білімді меңгерудің әдіс-тәсілдері туралы білім.
Бұл білім туралы /эмпирикалық, теориялық, практикалық, білік, ... оны ... ... ... ... ... синтез, жалпылау,
салыстыру ғылыми, бақылау, тәжірибе, эксперимент, модельдеу т.б / ... ... ... ... ... жасына байланысты таным
ерекшеліктерін ескере отырып, ... ... ... ... ... берілуі қажет дейтін дидактикалық ұстанымға сүйенгенде, сонымен
қатар біздің мектептерімізде ... ... ... деңгейінің алдыңғы
қатарлы елдерден төмен болмауын көздегенде, ең алдымен, әр ... ... оңу ... ... /өзгеріссіз/ денгейі, яғни базалық білім
мазмұны анықталуы тиіс. Бұл деңгей қандай ... ... ... ... ... әр оқу үшін ... ... мазмұнын толық ашады
және оқу бағдарламалары осы мазмұнға құрылады.
Біздің пікірінше, биология мазмұнының салалық бағыттары бойынша алғанда
базалық ... ... ... мәселелер кіреді. Биология пәні, құрылымы,
әдістері, ғылымының даму ... ... оның ... үрдістері
тірі ағзалардың табиғаттағы, адам өміріндегі ... ... ... ... ... қауіпсіздік ережелері.
ЭКОЛОГИЯ ПӘНІ. Экологиялық факторлар, ... ... ... ету ... ... ... әcepi; агроценоз, оның
өнімділігі. ... пен адам ... ... ережелері,
Тірі ағзалардың сан алуандығы. Бір жасушалы, көп ... ... ... ... ... ... ... сипаттамасы: басты
таксондар. Жергілікті жердегі сирек кездесетін, жойылып бара жатқан өсімдік
жануар түрлері, жергілікті мәдени ... ... үй ... ... ... негізгі қағидалары. Прокариот, эукариот
жасушаларының құрылысы, онда ... ... ... ... ... ... "өзгергіштік", "тұқымқуалау", "ген", "генотип",
"фенотип" ұғымдарының мәні, хромосомалардың ролі, адамдағы ... ... ... ... ... Тұқьм қуалайтын өзгерістер.
Эволюция. Органикалық дүние эволюциясының дәлелдемелері, тіршілік
дамуының кезендері, эволюция ілімінің ... ... ... ... Адам - тірі ... Оның ... ... үрдістерінің
ерекшеліктері, иммунитет. Жоғары жүйке қызметі. Биологиялық ырғақ:
салауатты өмір ... ... ... ... Адамдағы тұқым
қуалау мен өзгергіштікті зерттеу әдістері. Мутация, ... ... ... - ... ... ... шығу ... Адам және биосфера экожүйелер.
Адам - әлеуметтік тұлға. Темлерамент, мінез-құлық, қабілет. ... ... жеке ... ... ... маңызы.
Ғылыми-техникалық прогресс және адам. ... ... адам ... ... Ноосфера туралы түсінік.
Бұл мазмұн құрамындағы тірі табиғат туралы білім жүйесін бейнелейді.
Ал, ... ... мен ... ... ... ... ... бір жасушалы ағзалар құрылысын, тіршілігін, ... ... мен ... ... дайындап, ерекшелігін зерделеу;
өсімдіктер мен жануарлардың тыныс алуы, қоректенуі, көбеюі, т.б. ... ... ... эксперимент, тәжірибелерді жоспарлау, жүргізу
әдістемесі, өсімдік, жануар жасушасы мен ұлпасын, бактериялар арқылы әр
түрлі ... ... ... т.б. ... сызба, талдау,
салыстыру арқылы түрлердін ұқсастықтары мен айырмашылықтарын, қоректік
байланыс ... улы ... ... келетін зиянды, т.б. анықтау,
аутотренинг, жеке адамдар арасында болатын ... ... т.б. ... беріліп меңгертіледі.
Базалық мазмұн бойынша жасалатын оқу бағдарламалары мен ... және ... ... ... ... /мыс: ... ... экожүйелер, агроценоздар, экологиялық ... ... ... ғылым мәдениет жетістіктері, белгілі
ғылым қайраткерлері, т.б. туралы мағлұматтар кеңінен беріліп отырады.
Мектептің негізгі сатысындағы биологиялық білім мазмұнының ... ... ... ... ... ... ... /ҮІ-ІХ сыныптар/ биология біртұтас курс ... ... ... ҮІ ... мазмұны "Тірі ағзалар" деген
тақырыппен беріледі. Мұнда ең ... бір ... ... ... ... ... үрдістері жекелеген өкілдерінің
мысалы негізінде /жасыл балдыр вошерия - бір жасушалы ... ... ... көп ... ... ... ... орамжапырағы - қарапайым
ұлпалы көпжасушалы өсімдіктер өкілі/ ... Одан ... мен ... ... тіршілік ерекшелігі т.б.
тұрғысынан/ шолу жасалып, бір және көп ... ... дәл осы ... ... ... бір ... ... ағза бола алатынын біледі.
Жасуша құрылысы мен ондагы тіршілік үрдістері туралы қажетті ... ... ... өткенде қызметінің жіктеліп, жаңаша топтасып, ағза
тіршілігі ... ... ... ... ... ... арқылы
қамтамасыз етілетіні туралы аса маңызды ұғым алады. Сөйтіп ҮІ сыныптың
өзінде-ақ ... ... - тірі ... ... - ағза ... ... ... бірлігі -негізі", "жасушаның бөлінуі арқылы көбею",
"біржасушылар мен көпжасушалы ағзалар арасындағы ... ... ... ... ... туылуы", "ағза тіршілігінің орта ... т.б. ... ... ... aсa ... ... ... келесі сыныптарда жасуша теориясының, эволюциялық ... ... ... негізгі қағидаларын саналы
зерделеуге дайындықтан ... ҮІІ ... курс ... ... экологияға, генетикаға
және эволюциялық ілімге кіріспе" деген тақырыпқа құруға ... ... ... ... ... сан алуандығы және оларды ... ... ... ... ... ... тақырыпта "популяция", "түр",
"экожүйе" т.б, сияқты твориялық ұғымдардың мазмұны эволюция ... ... ... ... ... ... ... мен биоценоздардың идеал моделдері негізінде ашылады. Екінші
тақырып мазмұны ... ... ... ... ... жасуша теориясы
идеяларын нақтылап, одан әрі дамытуға, түрлері мен экожүйелерді қорғаудың
ғылыми негіздерін ашуға бағдарланып ... ҮІ ... ... тірі ағза ... ... ... тірі табиғат бөліктерімен бірге ... ... ... ... ... заңдылықтар, теориялар негізінде
адамның құрылысы мен тіршілігіндегі ерекшеліктер ашылады /Мыс: ҮІІ сыныпта:
адамдағы тұқым ... мен ... ... ... ырғақ т.б. ҮІІІ
сыныпта: ноосфера, адамның экожүйелерге әсері т.б./ IX сыныпта ... ... ... ... ... Оның мазмұны адамның биологиялық және
әлеуметтік мәнін ... ... ... ... ... ... мен шекаралық және қоғамдық-әлеуметтік тұжырымдамалар
тұрғысынан қарастырылады. Биологияны мектепте оқытудың ңазіргі заманғы
тұжырымдамаларында бұл курс ... ... ... ... "екі ... табиғаты бар екені атап көрсетіледі. Өзінің зерттеу
обьектісі, әдістері тұрғысынан биология пәні ... ... ... география, астрономия сияқты пәндермен етене жақын, тығыз
байланысады. Ал, тіршілік, оның ... ... ... ... өмір ... ... ... адамгершілік-
эстетикалық көзқарастары, т,б. тұрғысынан ... ... ... ... ... ... Осыған байланысты биологиядан білім
берудің мақсат, міндеттерін ... ... ... биологиялық іргелі
ұғымдарды қалыптастыруда пәнаралық байланыстын маңызы зор. Оқушының физика
мен химиядан алған білімі тіршіліктік табиғи-аумақтық ... ... ... туралы білім, түр популяция, биогеоценоз, биосфера
сияқты тіршілік формасының ... ... ... ... ... ... өмір сүру ... білім беруі, гигиеналық,
экологиялық тәрбиені бірлікте жүзеге асыру, адам мен табиғат ... ... ... т.б. ... тек ... ... ... негізінде ғана тиімді шешілмек. Тек осы байланыс
негізінде ... ... және ... ... осы ... ... ... немесе өлі табиғат
жағдайларына тәуелді етіп қарастырудан туындайтын адамның оған ... ... ... ... аса жоғары құндылық деп,
құрметпен ... ... қол ... ... Біздің ғасырдың атақты
гуманисі А.Швейцар: "Тіршілікті толық және жалпы ... сай ... ғана ... Оның өзі тіршілікті қастерлей білуге бағытталған кез
келген өзге қажеттілік немесе мақсатқа сәйкестік әдептілік бола ... ... ... ... тұту империативтік - басты ұстаным етіп
алуды ұсынған болатын.
Оқушылардың ... ... ... ... мазмұнын көп деңгейлі
етіп құруға ерекше маңыз беріледі. Мұны оқу бағдарламасында екі деңгейлі,
оқушының ... ... ... ... талаптар түрінде көрсетуге
болады:
1. Мүмкіндік деңгейлер - базалық білім мазмұны ауқымында анықталады;
2. Міндетті ... - ... ... тиіс ... білік дағдының ең аз
мөлшерін көрсетеді.
Бұл талаптарды оқушылар ... ... ... ашып ... білімді пайдалан, "қорытынды жаса", "негіздеме бер", ... ... ... ... т.б, ... ... түрлі оқу әрекеті әдіс-
тәсілдерін ... ... ... ... ... оқушы оқу
әрекетінің әдіс-тәсілдерін меңгереді. Әрі ... ... оның ... және ... ... ... ... алады.
Биологияны нәтижелі оқытуда оқушылардың білімін бақылап, бағалаудың
белгілі бір жүйесі, әдістері елеулі ролі бар ... атап ... ... ... ... ... жүрген бес балдық бағалау жүйесі
бүгінгі күнгі дамыта отырып оқыту идеясы талаптарына сай ... ... ... ... ... ... деп ... көбірек баға
жинақтап, соның орташа көрсеткішімен қорытынды жасауға ... ... ... ... ... білім, білік ... ... бере ... ... ... қызметі жоқтың қасы: бағалау ... ... ... ... ... ... қойған "қорытынды" бағаның
дұрыстығына, әділдігіне оқушының, ата-ананың сенімі көп ... ... ... ... ... тәжірибесінде оқушы білімін бақылап,
бағалаудың әр түрлі әдіс-тәсілдері, жолдары қолданылып жүр. Солардың ішінен
жаңа деп бір-бірімен ... ... ... ... болады.
Теет-тапсырма сыныптағы бүкіл оңушылар білімін тұтас пән немесе үлкен
тақырыптар, көлемі шағын материалдар бойынша бір ... ... ... ... береді, бұған уақыт көп кетпейді. Бағалаудың бұл ... ... ... ... ... ... мүмкін
2. мазмұндағы мәселелерді түгел қамти алмайды
3. оқушы өз ойын, ... ... ... талдап, дәлелдеп толық айта
алмайды деген сын-пікірлер бар.
Мұндай тестерді, негізінен, күнделікті бақылау-бағалау ... ... ... ... да ... ... оқушы әрі ойланбай, кездейсоқ оғай
таба алады деуге болмайды және әр жауапты ... ... ой ... ... ... шарты - жауапты дұрыс табу. Оқушылар білімінің
міндетті деңгейдегі талаптардан төмен еместігін анықтауға ... ... осы ... ... ... дағдыларды толық қамтитындай етіп
құрылады және білімнің тұрақтылық ... ... ... бағдарламада осындай
тест-тапсырмалардың үлгілерін берген жөн.
Оқушы білімін ... ... ... оның өз ... ... дәлелдеуіне мүмкіндік беретін еркін жауаптарын, тәжірибе
қою, нәтижесін баяндау, бақылау ... есеп беру ... ... ... мазмұнын, құрылымын, құрамын оқыту
әдістерін мүндай бағыттарда жаңарту, оның ... ... ... ... ... Ең ... оқу ... құралдар қажет. Біздің
ойымызша негізгі сатыдағы биологияның ... ... ... ... тиіс:
1. Биологиядан мектепте білім берудің тұжырымдамасы жаңа мазмұнның, оны
оқыту әдістемесінің дидактикалық ... ... ... ... ... жасауда мұғалімге сабақты дұрыс бағытта жоспарлай тиімді
өткізуге көмектеседі.
2. Оқу ... /6-9 ... ... /6-9 ... ... оқу құралдары /хрестоматиялық, анықтамалық т.б./
5. Таратылып берілетін ... ... /оқу ... ... ... дидактикалық көрнекі құралдар ... ... ... ... жануар, адам, әр түрлі экожүйелер/
8. Фонокүйтабақтар, магниттаспалар /жануарлар әлеміндегі дыбыстар/
9. Видеофильмдер.
10.Әдістемелік нұсқаулар.
11.Мұғалімдерге ... ... ... әр бөлім, ірі тақырыптары бойынша фабрикада ... ... ... ... ... ... т.б./
нақнұсқалар т.б.
Болашақ курсының осы уаңытқа дейін оқытылып жүрген пәннен елеулі
ерекшеліктері бар. Қазір ... ... ... Білім проблемалары
институтының химия, биология, географияны оқыту зертханасында биологиянын
жаға оқу бағдарламасын жасау қолға алынып отыр.
II - Т А Р А ... A C У Ш ... ... ҚҰРЫЛЫСЫНА ЖАЛПЫ ТҮСІНІК
ЖАСУШA - дегеніміз төрт тірі обьектінің бас ... ... ... ... ... ... екі топқа бөлуге болады. Ядро
қабаты болмайтын прокариоттар, ядро қабаты болатын ... ... ... ... ... /1 сур/, /2 ... ... өмір cүруіне мынадай жасушалық органеллалар керек.
Ядро, митохондрия, лезосомалар, ... ... тор. ... клетканы қоршаған ортадан бөледі және клетканың ішінде әр түрлі
клеткалық ... ... ... ... клетканың
массасының 80% алады. Мембраналар липидтер жене белоктық ... ... ... ... ... тұрады. Олардың молекуласының
массасы 5000 - 250000-ға ... ... ... фосфолипидті
гликолипидтерден, стероидтардан тұрады. Қазірге ... ... ... ... ... ... кезде клеткалық мембрананың 3 моделі жүргізіліп жатыр:
1. Элемэлентарлық мембрананың моделі. Гипотиза бойынша ... ... ... ... ... ортасында жұқа липидтік қабат, ... ... Ішкі ... глобулярлық белоктардан тұрады.
2. Глобулярлы бірлестіктің моделі. Мембрана глобулярдан тұрады. Әр
глобула ... ... ... ... ... саңылаулар орналасады. Саңылаулар арққылы майда
заттар және қоректік заттар өтеді.
3. Ерітінді мазайкалық ... ... 2 ... липидтерден
тұрады. Ол 2 қабат белоктармен қапталған. Бірақ бұл модель бойынша белоктар
липидтерден ... ... ... ... ... молекулалары
кездеседі. Ондай белоктарды интегралды белоктар деп атайды.
ЦИТОПЛАЗМА. Цитоплазма - плазмалық мембрана арқылы бөлінген клетканың
қоймалжың ішкі ортасы ... Ол ... ... ... ... және ... деп ... массадан тұрады.
Гиалоплазма /грекше hyagos - әйнек немесе плазма/ цитоплазманың негізгі
түссіз күрделі қоймалжың жүйесі, цитоплазманың түп негізі. ... ... ... еріген РНҚ, полисахаридтер, липидтер болады.
гиалопдазма арқылы аминқышқылдары, май қышқылдары, ... ... ... және ... иондар тасымалданады.
Цитоплазманың ... 1 ... ... тор, ... пластиндер, гольджи аппараты, лизосомалар, жасуша орталығы,
вакоульдер және қосындылардың ... ... ... 2. ... жұмысын реттеп тұратын ферменттерге, ферменттер ... ... зат ... ...... ... ... түйіршік тәрізді ұзындығы 5-7 мкм,
ені 0,5 – 1 мкм. Митохондрия клеткадан ... ... 2 ... ... мембраналары тегіс, мембранада кристалдар деп аталатын
қатпарлар болады. Митохондрияның ішкі ... ... деп ... әр ... ... ... ... Сыртқы мембрамада
майлы қышқылда ыдырататын ферменттер мен мыс; аминооксидоза ацимо-синтаза
болады. Митохондрияның бас қасиеті АТФ синтезі. Ішкі ... ... - ін ... ... ... келеді. Матрикс тәрізді структура.
Олардың құрамына 50% белок кіреді.
РИБОСОМАЛАР - ... ... тop және ядро ... сыртқы
қабатында орналасқан шағын денелер. Химиялық құрамы белоктан және РНК – ... ... ... ... Әр ... екі ... ... мөлшері 12х15 нм, екіншісінікі 8х15 нм. ... ... ... екі ... ... РНК мен байланысады /т РНК/. Әдетте
ол ортада магнийдің иондары болған кезде жүретін РНК – ның ... ... ... ... ... немесе полисома деп аталады.
ЯДРО - негізінен тұқым қуалаушылыққа жауап беретін генетикалық материал
жинақталады және ол клеткадағы тіршілік ... ... ... ... ... ... ... дөңгелек немесе сопақша диаметрі 10-
30 мкм – ден аспайды. Сыртқы жағынан ядро 2 мембранадан ... ... өте ... ... ... ... арқылы ядроның ішіне
макромолекулалар өте алады. электрондық микроскоппен саңылауларға ... 2 ... екі – ... ... ... ТОР. Цитоплазманың ішінде бір – бірімен тығыз байланысқан
түтікшелердің, ... ... ... ... күрделі
жарғақшалар жүйесі. Эндозплазмалық тордың: 1. түйіршікті, 2. ... ... ... түрі болады.
I. Түйіршікті эндоплазмалық тордың мембранасына рибосомалар орналасады.
Мембраналар протеолиттік ферменттер мен ... ... ... ... ... ... ... эндоплазмалық тордың
қуысына түсіп, ол арқылы белок молекуласын ... ... ... ... ... эндопзамлалық тор липидтердің гликогеннің т.б. заттардың
синтезделу әрекетіне қатысады және олардың тасымалдануын ... ... тор ... ... май тамшылары, түйіршіктер және
ақуыз молекулалары болады. Бұл ... ... әр ... ... ... ... аймақтарына немесе керісінше, цитоплазмадан
ядроға тасымалдау қызметін атқарады.
ГОЛЬДЖИ АППАРАТЫ. Бұл аппарты 1898 жылы ... ... ... ... ... ... ... – жануарлар, өсімдіктердің
жасушаларында кездеседі. Пішіні ... ... жеке ... түрі ... ... 3 ... тұрады: 1 мембранадан шектесіп, ... ... 2 ... мен ... ... ірі ... ... көпіршіктер. Гольджи аппраты полисахаридтер мен лимидтердің синтезіне
қатысатын ... ... олар ... ... ... ... аппаратының әсерінен плазмалық мембрана жаңарып
отырады. Клетканың тіршілігіне ... улы ... ... ... ...... ... клеткаларда, фагоцитозға қабілетті
жануар клеткаларында көп кездеседі. Жануарлар клеткаларындағы лизосомаларда
гидролиздеуші ферменттердің ... ... ... нуклеин
қышқылдарын, белоктарды, полисахаридтерді ыдыратады.
ВАКОУЛЬДЕР - Өсімдіктер мен жануарлар ... ... ... ... ... және ... ... цитоплазмада анық көріне
бастайтын сұйықтық. Вакоульдерде ерітінді күйінде ... ... ... әр ... ... ... пигменттер басқа да заттар
шоғырланады. Вакоульдер жас клеткаларда өте ұсақ болады, ар қартайған сайын
вакоульдер бір – ... ... ірі ... ... ... химиялық құрамы
I. Клетканың құрамында, Менделеев системасының 104 элементінің ішінде
60 түрі кездеседі. Клетканың құрамындағы элементтерді саны ... үш ... ... - 4 ... - оттегі, көміртегі, азот және сутегі кіреді.
Клеткада бұл әлементтер кеңінен тараған және клеткада ... 98% ... - ... ... құрамына 0,10, 0,01% болатын элементтер кіреді. Бұл 8
элемент: калий, магний, натрий, кальций Fе , Р және СІ және олар ... 1.90% ... - ... ... элементтер кіреді. Олар клеткада өте аз мөлшерде
/0,01% аз/.
Клеканың ... ... ... ... су және ... Органикалық заттарға: белок,
майлар, углеводтар, нуклеин қықылдары.
Клетканың химиялық құрамы
Су ... ... ... ... ... ... және төмен молекул. органикалық заттар 0,1-0,5
Неорганикалық заттар ... суды ... ... саны жәие ... ... белоктар бірінші
орында, клеткада белок 10-20% /сырои/ және кепкен түрінде 50-80 алады.
Белоктарды басқаша протеиндер /грек.psotos - ... ... ... ... ... ... белоктардың ерекшеліктері
бар. Ең бірінші, олардың молекулярлық салмағы өте ... ... ... ... ... ... / 36000 тең, ал актиомизмн да
/бұлшық еттң қысқартатын белок/ 150000 ... ... ... ... ... ... уксус қышқылы т.б./ алып болып саналады және
оны құруда мыңдаған атомдар ... Бұл ... ... көрсету
үшін, оны макромолекула /гр. makros- алып/ атайды.
Белоктар полимер деп аталатын ... ... ... ... ... ұзын ... /цепь/ тұрады және онда бір қарапайым
құрылым қайталанып ... Оны ... деп ... ... және қолдан
жасалған полимерлер бірдей мономерлерден құрылған. Бірақ, ... ... ... құрылысы ұқсас мономерлер болғанымен,
бірақ бірдей емес мономерлерден тұрады.
Белок полимерлерінің мономерлеріне 20 амин ... ... ... екі ... ... амин қышқылдарының көптеген қасиеттерін анықтауға
болады. Мысалы, амфотерлі қасиеті /хар-р/ өйткені амин ... ... ... ал карбоксил тобына - қышқылдық қасиет тән. Осы ... ... ... ... және ... ... бір класс амин
қышқылдары деп аталады. Амин қышқылдарының ... ... тек ... ... ... ... ... басқа бөлігін /амин тобы мен
карбоксилдан басқа/ ... топ ... ... ... деп ... ... ... жағынан әралауан: ашық көмірсутек ... ... ... бензол сақиналары /фенилалалин/
және летероциклдер:
және күкірт шынжырлары:
Амии қышқылдарының арасындағы белок ... ... ... барлығына
ортақ топ арқылы жүреді:
Қосылған аминқышқылдарының арасында - Н - CO - ... ... ... оны ... ал ... ... пептид деп аталады. Осылайша 3, 4 және
көп аминқышқылдары қосылады. Әрбір табиғи белок полипептид б.айт., ондаған
- полимер аминқышқылдары ... ... ... ... макромолекуласының формасы шарик /глобула./ Табиғи ... жібі ... ... ... ... бойынша
полипептидті жіпте ешнәрсе ХААС түрінде орналаспай, барлығы рет-ретімен,
әрбір ... анық және ... және ... ... ... ... сипатына /хар-р/ байланысты, басқаша айтқанда амин ... ... мен ... молекуласының құрылысы толық түсіну үшін дат ғалымы биохимик
Линденштрем - Ланга белоктың бірнеше деңгейге бөлуді ұсынды.
Бірінші, ең ... ... ... б.а. ... ... ... амин қышқылдары және оны бірінші деңгейлі деп
атайды. ... ... ... ... /ең берік байланыс/. Бір
бөлігі пептидті /CO-NH2- байл./, ... ... - С - С - ... ... ... ... ... спираль тәрізді ширақталады. Спмральдың ұштары бір-біріне
өте жақын арақашықтықта орналасады да, ауылдас атомдармен, атомдар тобында
бір – біріне ... ... ... Бір ... орналасқан CO тобы
мен, екінші спиральда орналасқан NH ... ... ... ... ... Сутегі байланысы, коваленттіге қарағанда бостау, бірақ көп
қайталанғанда берік ... ... ... әрі ... ... Оның ... ... қарағанда күрделірек, бірақ әрқайсысының орны ... ... ... ... ... салдарынан үшінші
деңгейдегі белок құрлымы шығады. Рентген структуралық анализге сүйене
оотырып, ... ... ... ... құрлымы, көп рет бұралған полипептид
спиралінен тұратыны көрсетілді. Фигураның ... ... - ... ... ... ... белок құрылымын байланыстырған байланыстар,
сутегі байланысынан да нашар. Олар гидрофобты ... ... ... ... ... арасында немесе неполярлы радикалдардың
арасында болатын тартылыс күшін атайды. /Суды еске алып, су ортасында поляр
емес ... ... ... ... күші бар/. Ал белоктың бүйір
топтарында таза гидрофобта радикалдар ... ... ... валин,
фенилаланин т.б., және олар су ерітіндісінде бір-біріне тартылып, қосылады
да белок ... ... ... ... ... тек қана гидрофоб күштен басқа, ковалентті -
-S - S - байланысы да біріктіреді.
Үшінші деңгейлі белокта соңы ... ... ... макро-молекула, сол
сияқты макромолекула немесе басқа белок қосындылар қосылады. Сондықтан,
егер белок үшінші деңгейлі болып ... оны ... ... ... ... ... болатын гемоглабин белогы 4 макромолекуладан
тұрады және тек осындай комплексте ғана гемогдабин, оттегіні тасымалдайды.
ДЕНАТУРАЦИЯ
Сыртқы ортаның әсерінен: -t тұзды ... ... ... ... ... ... ... демек белок құрлымы да және
белок қасиеті ... Бұл ... ... деп ... денатурациясы қайтымды процесс». Бірақ ол әсер ... ... ... ... және ... әсер, қайтымы қиын.
Белоктың клетка өміріндегі ролі.
1. Белок биокатализатор ... ... ... ... деп ... ... ... =2Н2О + О2 реакц.1011 тездетеді.
2. Сигнал функцясы. Сыртқы әсерді клеткаға жеткізеді.
3. ... ... ... ... белок орындалады.
Мыс.: Жануарлар белогы бар бұлшық еттері қозғалғанда, + АТФ қышқыл
бұзады да, өздері қысқарады. АТФ ... ... ... ... ... - ... ... Оттегі барлық денеге - қан белогы гемоглабинмен ... ... ... ... ... заттарды тасиды. 4 - қасиет транспорт.
Клетка және оның құрылымы белоктан құралады. Белоктан клетканың сыртқы
қабығы және ішкі ... ... ... организмдері белоктан, қан
тамырлары, көз ... шаш т.б. ... ... - ... ... клеткаларда кездеседі. Әсіресе олар ... көп ... ... ... ... түйнектерінде
кепкен қалдықтарының 90% - құралады. Жануар клеткасында /кебу қалдығынан/
1%/« - қана. Тек бауыр және ... ... ... 5% ... ... құрамына қарай көмірсулар 2 түрге, ... және ... ... ... - ... альдегид-спирттер мен кетон спирттер. Ең
қарапайым көмірсулар - гексоза мен ... ... - ... ... маңызды. Бірінштсі - альдогексозаны, екіншісі кетогексозамен
көрсетілген.
Пентозадан рибоза және ... ... ... де ... ... құрылымдары қысқа шынжырлардан /биоза, триоза,
тетроза/ тұрады. Ал ... ... ұзын ... - пентоза,
гексоза - оғай сақиналар құрайды. 5-6 бөлікті сақиналар тез ... ... мен ... бос ... ... ... көп бөлігі
шығыршықты /кольчатый/ формада болады. Бірақ молекуланың аз бөлігі ашық
формада болады. Шығыршықты және ашық ... ... ... тепе-
теңдік орнайды және олар бір-біріне ауысып тұрады.
Байлаулы жағдайда /қарапайым көмірсулар ... ... ... -
АТФ, нуклеин қышқылы/ гексоза мен пентоза тек шығыршықты формада болады.
Күрделі көмірсулар— ди, үш және ... ... ... ... қант - ... ... және глюкозадан тұрады. Крахмал - күрделі
полимер. Онын ... ... ... сызықты полимерлерден, бұтақты болып
келетінімен айырмашылығы бар.
Ең көп тараған көмірсуларға - клетчатка /целлюлоза/ ... ... ... жай ... полимер. Мономер глюкоза целлюлозаның бір
молекуласы 100-150 глюкоза монорерінен тұрады.
Көмірсулардың организмдегі маңызы.
Клетка активтілігін көтеретін ... көзі ... ... ... ... биосинтетикалық реакциялар т.б. энергияны қажет
етеді. Бұл энергияны клетка негізінен ... ... мен ... реакциясы кезінде алады. Энергиялық ролінен басқа құрылыс
функциясын ... ... ... өсімдік клеткасының
қабықшасы тұрады, насекомдардың сыртқы қатты қабықшасы - көмірсуларға жақын
жаттардан - ... ... ... ... және ... ... да ... Олардың кепкен
салмағанын 5-15% тұрады. Кейбір клеткалар 20% тұрады. Оларға май ұлпаның
құрамындағы ... ... ... май ... ... астында,
көкірек бездерінде, сонымен қатар кейбір ... мыс: ... ... ... ... ... майлар тұқымдарда, жемістерде мыс:
жаңғақ, күнбағыста ... Май ... ... ... ... ... - суда ... Оны еріту үшін -бензин,
хлороформ, эфир қолданады.
Майлар мен ... ... ... ... эфир ... ... глицериннен және жоғары молекулалы
май қышқылы - амин, пальмитин және стеариннен ... ... ... аты ... ... структурасы
Майдңғ молекуласының бір бөлігі глицерин қалдығынан - суда жақсы ериді,
екінші бөлігі май қышқылының қалдығынан тұрады, және олар суда ... бір ... суға ... су ... май ... глицерин
бөлігі, ал судан жоғары қарай көмірсутек шынжыры көтеріліп жатыр.
Бос күйінде амин қышқылы - ... ... және ... ... ... зат. ... ... - 430, ал стеорин - 60% ериді. Соньмен сұйық
майлар глицеридтердің амин қышқылынан, ал қатты майлар - ... ... ... - ... және ... қышқылдарынан тұрады.
Майлардан басқа клеткада, қасиеттері өздеріне ұқсас заттар көп. ... ... ... май ... ... ... эфир/ ериді.
Бұл заттарды липоидтар деп атайды. Олардың ... ... ... құрлымы
жағынан майларға ұқсас, басқалары басқа ... ... ... Негізінен липоидтер бос күйінде емес, белоктармен қосылып ... ... - ... кеңінен таралған.
Лицитин барлық клеткаларда кездеседі, әсіресе нерв ұлпаларының
клеткаларында кездеседі.
Липоидтардың 2-ші маңызды ... ... ... - ... ... ... ... Холестерин күрделі полициклдық қосылыс. Оның
модекуласында гидроксил бар, ... ... ... хим. ... ... ... аз активті. Ол барлық ... ... оның саны жас ... ... ... ... құрлымы кейбір активті
заттармен ұқсас келеді. Бірақ бұл заттар холестерин клеткаларынан ... өмір сүру ... ... емес ... ... ма ... мен липоидтардың биологиялық ролі.
Майлар көмірсулар сияқты, энергиялық функцияны орындайды. Оған басқа
майлар мен липоидтер қорғау ... ... ... мен ... суда
ерімейді. Бұлардың жіңішке қабаты клетканың мембранасынын құрамына кіреді.
Сондықтан клетканың құрамындағы ... ... ... ... ... ... ... Ол терінің астына жиналады. Мысалы: киттің ... май 1 метр және ол жылы ... ... суық суда өмір ... ... ... қышқылдары /лат.nucleus - ядро/ алғашқы рет ядро клеткаларынан
бөлініп алынған. ... ... 2 типі бар: ... - ... ДНК және ... ... РНК. ДНК - тек ядрода, aл РНК - ... ... ... ... ... ... ... жіпшелерден тұрады.
Спиральдың ұзындығы бірнеше он микроннан тұрады және ол ... ең ... жүз есе ... ДНК молекулалары салмағы 100 милл. /екі жібі/.
ДНК-ның әр бір ... ... ал ... ... ДНК-
ның құрамына 4 нуклеотид кіреді. Әрбір нуклеотид - 3 молекуланың қосындысы:
1. органикалық азоттан тұратын ... ... ... ... ... қышқылынан тұрады.
Нуклеотидтер бір-бірінен бірінші компонент азот негізінің құрылымымен
ғана ... бар, ... ... ... ... ... нуклеотиді нуклеотид
Цитедил нуклеотиді /Ц/ ... ... ... ... ... қарастырайық. Олардың ... ... ... ... және азот ... тұрады.
Аделин және гуанин, пуринның гетерацикл қосылыстарынан тұрады. Сондықтан
пурин негіздері деп ... ... ... ... ... б-оксипурин
Екіншісі - /бір сақинадан тұрып пиримидиннен тұрады және ... ... деп ... ... ... және цитозин жатады.
Пиримидин
Әрбір шынжырда ДНК нуклеотидтері әрбір ДНК үшін ... және ... ... Нуклеотидтердің бір-бірімен тіркеседі, фосфор қышқылы
арқылы берік ковалентті байланыспен байланысады I нуклеотид пентозасының
үшінші көміртек атомы ауылдас ... ... 5 ... ... Ал нуклеотидтің негізі бос орналасады.
Әртүрлі ДНК нуклеотид ... және ... ... ... ... мол саны 330 ... ... ДНК-ның шынжырының салмағы 5
млн.тең және әрбір ... ... 15 мың ... ... қос ... бір ... ... қарама-қарсы шынжыр негізі
орналасқан. Әрбір қарама-қарсы негіздін арасында сутегі байланысы ... ... ... ... арасында барлығы тәртіппен
орналасқан, A-Т, Г-Ц /бір пурин + пиримидин/. Мұнда Г-Ц энергетикасы ... Г-Ц үш ... бай ... ... бола ... ал А-Т ... тек ... бар. Сонымен А-Т, Г-Ц, нуклеотидтер бір-бірін толықтырады немесе
бір-біріне комплементарлы /лат. толықтыру/ Мыс: ... бір ... ... онда ... ... ... болады.
ДНК молекуласынын клетка бөлінгенде қалай синтезделетінін, ДНК-ның
комплементарлық принципі түсіндіреді. Бұл синтез, ДНК ... ... ... ... ДНК ... екі ... процесі
клетка бөлінер алдында жүреді. ДНК-ның спиральданған қос шынжыры басынан
бөліне ... ал ... ... ... бос ... жаға ... Жаға шынжырдың жинақталуы комплементар принципімен жүреді ... Г-Ц. ... ... I молекуласынан, сол нуклеотид құрамын толықтырады.
2 ДНК молекуласы пайда болады. Бұл ... - ... ... /екі ... ... ... деп ... синтезі ферменттативті процесс. Бұл процесс ДНК-полимераза
ферментінің арқасында жүреді. ДНК тек ... ... ... ... ... ... ал репупликация процессін белок -
фермент жүргізеді.
РНК - құрылымында қос спираль болмайды. РНК - ... бір ... ... тұрады. РНК, ДНК сияқты полимер. Оның мономерлері
нуклеотидтер. РНК нуклеотидтері өте ... ... ДНК ... ... 4, ... азот ... пентозадан және фосфор қышқылынан
тұрады. А,Г және Ц-азот негіздері ... ... А. Тим ... ... ... Т және У ... Т-ге метил тобы. ДҺК мен РНК-ғы айырмашылық
көміртек /углевод/ сипатында ДНК нуклеотидында көміртек - дезоксирибоза
Осы ... ... ДНК және РНК деп ... ... ... ... бір ... көміртек
және фосфор қышқылы арқылы жүреді.
РНК-ның клеткадағы саны айнымалы. Ол негізінен синтез белогы жүретін
клеткаларда ... ... түрі бар. I - ... РНК ... ... ең қысқа;
олар 80-100 нуклеотидтен тұрады. Молекулалар салмағы 25-30000 тРНК-тек цит-
а кездеседі. Олардың функциясы аминқышқылдарын ... ... ... ... ... 10% тРНК ... ... ЦИТОЛОГИЯЛЫҚ БІЛІМДЕРДІ ҚОЛДАНУ ӘДІСТЕМЕСІ
ІІІ.І. Өсімдіктану пәні бойынша ... ... өту ... ... тақырыпты өтуге кіріскенде оқытушы, ботаника курсының ... ... ... ... мына ... ... мақсат етіп
қоюы керек:
І-ші ден, оқушыларды өсімдік денесін құрайтын қарапайым бірлік ... ... оның ... ... ... бар ... клетка шырыны, пластидтерді болатынымен таныстыру;
2-ші ден, өсімдіктің тірі ... ... ... ... ... ... және бөлінетінін, клетканың бөлінуін ядроның бөлінуінен
басталатыны, ал ядро бөлінгенде микроскоппен оның хромосомасында ... ... ... көретінімізді, ал оның өзі екі жаңа клетканың
ядроларын, түзуге әкелеітінін түсіндіру;
3-ші ден пияз ... ... ... ... ... ... беру
керек, бұл одан әрі ... ... ... ... ... ... ... өтілетінін түсіндіру.
Тақырыпты оқу оқушыларды үлкейтіп көрсететін приборлардың /қол лупалы»
штатавті мура, микроскоп/ құрылысымен және оларды пайдалану ... ... ... ... ... пияз ... препарат
даядлаумен, өсімдік клеткасының құрылысымен, клеткаға заттардың енуі және
цитоплазманың қозғалуымен /клетканың ... және ... ... ... бұл мәселені тереңірек өтуге байланысты, өсімдіктердің клеткалы
құрылысы ... ... ... ... қалыптасуы – ботаника
курсының негізгі ... ... ... ... құрылысымен толық танысу үшін қабығы аршылған
пияздың етті қабығының дөңес жағынан немесе пышақтың, ұстараның ... ... ... ... ... ... ... микроскпоппен
қарағанда, бір – біріне өте тығыз орналасқан клеткалар көрінеді. ...... ... ... ... ... ... айнала клетка қабықшасы қаптайды. Көптеген саңылаулар
болады, сол ... ... 1 – ... бір ... ... ... өзара су, газ, зат алмасса, 2 – шіден бір ... ... ... ... ... оның ішінде ішкі бөліктері зақымдаудан
сақтайды. Клетканың ішінде, қабықшаның ... ... ... желімтек қоймалжың тірі зат - цитоплазма болады. Жас клетканың ішін
цитоплазма түгелдей ... да, ... ... ... астын ғана
астарлап жатады.
Цитоплазма- клеткалардың негізгі бөлігінің бірі, себебі онда қоректену,
тыныс алу ... ... - ... ... ... құралған ядро орналасады.
Көптеген клеталардың бір ғана ядросы, оның ... жұқа ... ... ... арасында зат алмасу болып тұратындықтан, олар
бір-бірімен өзара тығыз байланысты, бірінсіз-бірі тіршілік ете ... ... ... ... ... ... ... толтырып тұрмайды,
клеткалардың цитоплазмадан қалған бос орнын, әсіресе ересек ... ... ... ... ал вакуоль деп аталады. Вакуоль клеткада
біртіндеп пайда болады, ... онын ... ... ... ... ... ... Жас клеткада шырын ұсақ түйіршіктер тәрізді
шашырап жатады. ... ... ... клетка шырыны
көбейетіндіктен, шашырап жатқан вакуольдер бір-бірімен ... ... ... ... бір ... ... үлкен вакуоль түзіледі,
цитоплазма мен ядро ... ... ... ... ... ... вакуоль клетканың дәл ортасын алып жатады. Клетка шырынында су,
қант, түз т.б. заттар болады. Бұған ... ... ... ... ... шырынның ағуы жатады.
Цитоплазма - клетканың негізгі бір бөлігі. Онда ... ... ... ... ... ... қарағанда ондағы пластидтердің
қабықша бойымен қозғалатынын ... Бұл ... ... ... қоректік заттар мен ондағы еріген минералды
тұздар бір жерден ... ... ... алады. Пластидтер өсімдік клеткасының
цитоплазмасьндары пластидтер өсімдікке жасыл түс береді. Өсімдіктердегі
қызыл, сары, көк ... де ... ... болады. Өсімдік
клеткасының цитоплазмасында ... ... ... өте көп. ... ... түрлері кездеседі. Мысалы: пияз қабықшасындағы клетка
түссіз пластидтер. ... 2-ші бір ... ... ... ... ... ете алмайды. Өсімдік клеткалары бір-бірімен клеткаралық зат арқылы
тырыз байланысады. Клеткаралық зат ... ... ... ... ... тірі ... ... алады, қоректенеді, өседі, көбейеді.
Қоректену /арқылы/, тыныс алу үшін қажетті заттарды айналасындағы ... ... ... ... өз тіршілігінде өзгеріп отырады. Клетка
алдымен ядросы арқылы ... ... ... соң ... ... ... перде бір клетканы жағадан екі клеткаға бөледі әрбір жаңа клеткада
цитоплазма мен ядро, пластидтер болады. ... ... ... жалпы саны кебейе береді. Пайда болған жас клеткалар сол қалпында
қалып қоймай, ұлғаяды да, өзінің тұрақты мөлшеріне ... осы ... өсуі деп ... Өсе келе тұрақты мөлшерге жеткен клетка қайтадан
бөлінеді, осылай қайталана береді. Сонымен клетканың бөлінуі мен ... ... ... ... сабақ, жапырақ т.б. өседі.
Клеткасы қарапайым, бір ғана клеткадан тұратын өсімдікті - ... деп ... Оған ... балдырлар жатады. Бұлар бір ... ... ... ... тыныс aлy, көбею, бөліп шығару, сіңіру,
түзілу сияқты тіршілік әрекеттері көпклеткалы өсімдіктермен бірдей жүреді.
Денесі көп ... ... ... ... деп ... өсімдіктерге - мүктер, ... ... ... ... т.б. жатады. Көпклеткалы өсімдіктердің клеткалары әртүрлі қызмет
атқарады. 1-шісі қоректену, 2-шісі -көбею, 3-шісі ... зат ... ... ... клеткасы мынадай органоидтардан ткань,
цитоплазма, ядро, клеткадағы ... ... ... және қабықшадан
тұрады.
Ал клетка құрылысын төменгі кластарда ... және ... ... ... ... және жас ... ... оқыту,
өңдеу методикасы төмендегідей.
I. Өсімдік клеткасының құрылысы.
Сабақ басталудың алдында сабақтың мақсатын ... ... ... ... ... Өсімедіктердің клеткалы құрылысын пияз өңінің
клеткасы мысалынан оқу, дайын ... ... ... ... ... ... ... клеткасының құрылысы жайында тақтаға таблица мен
суретті пайдалана отырып баяндадау.
2. Пияз өңінің клетка құрылысын микроскоппен ... ... ... ... ... Үйге ... беру.
4. Сабақ материалын оқушылардан сұрау және қысқаша қорытынды жасау.
Құрал-жабдықтар: микроскоптар, пияз өңінің препараттары, ... ... ... ... ... ... мен ... бастаудың алдында әрбір оқушының столында /немесе 2-3 оқушыға
біреуден/ микроскоп және өткен сабақта оқушылардың пияз ... ... ... ... ... кіріспес бұрын, даярлап қойғандарға жұмыс басталғанша
оқушылардың тимеулрі керетігін, ал бұ ... ... ... ... ... ... ... ескертеді.
Егерде мектепте микроскоп жеткілікті болмаса, күні бұрын оқытушының
столынын үстіне пияз ... ... ... ... ... 2-3
микроскоп қою керек болады. Мұндай жағдайда препаратты оқушылар ретпен
тұрып көреді де, ... ... ... ... өз ... ... суретін салады.
Сабақты көп уақыты оқушылардың - лабороториялық жұмысына көтеді, онда
балалар пияз өңінің клеткалы ... оқып ... ... ... ... ... ... ғана оқытушының көп уақыты
түсіндіруіне және ... ... ... тексті оқуға
жібереді.
Лабораториялық жұмыстың алдында оқытушы ... ... ... ... ... ... ядрошығымен ядросы, пластидтері және
клетка шырыны мен ... ... ... ... Балаларға онша
ауырлық түспеу үшін, клетканың ... ... ... ... онша толығырақ тоқталмай, әңгімені оқулықтың текстендегі
жоспармен өткізген жөн. Баяндай ... ... ... ... пияз ... бір топ ... ғана көріп қоймай, ол клеткалардың
біреуіне зейін ... ... ... ... және ... бөлу ... екендерін ескертеді. Оқытушы баяндай тұрып, клетканы ірі
етіп тақтаға салады және оның ... ... ... ... ... ... өз дәптерлеріне салады да стрелкамен: қабықша, ядро,
цитоплазма, вакуоля клетка ... ... - деп, ... көрсетіп
қояды. Осыдан кейін ... ... ... ... ... ... және ... жақсы оқушының клетка бөліктерінің
аттарын, олардың ... ... ... ... ... клетка шырьшы мен вакуоля және пластидтер/ сыйпаттап айтып берулерін
талап өтеді.
Әңгімесін аяқтай отырып оқытушы микроскоппен қалай пайдалану ... да ... одан ... ... оның ... пияз ... ... өздерінің дәптерлеріне салып алулары қажет екенін
айтады.
Балалар микроскоппен ... ... ... ... ... ... балалардың микроскоппен препаратты айқын көрулеріне жәрдем етеді,
оқушылардың дәптерге салған ... ... ... ... ... ... жұмыс кезіндегі тәртіпті қадағалайды.
Лабораториялық жұмыс біткен соң. ... үйге ... ... ... сұраұтарды пайдалана отырып, ... ... ... ... соң ... өз ... оқытушыға тапсырады. Оқытушы
сабақтан соң дәптерлерді тексеріп, клетка құрылысының қаншалықты дұрыс ... ... баға ... "Клетка" тақырыбы бойынша ақырғы қорытынды сабақ.
Сабақтың мақсаты: «Өсімдіктің клеткалы құрылысы жайындағы оқушылардың
білімін ... ... ... ... ... ... түсінікті
сипаттайтын материалды қайталау.
Сабақтың жоспары:
1. Оқытушының кіріспе сөзі.
2. ... ... ірі ... ... зерттеудегі
оқушылардың өз бетінше жұмыс істеуі.
3. Клетка құрылысының схемасы дәптерлеріне салу және оның ... ... ... жазу.
4. Өсімдіктің клетканы құрылысы жайындағы ... ... ... ... ... ... ... түсінікті еске түсіру және пысықтау үшін оқушының
ауызша берген сұрақтары.
6. Талдап, қорытынды жасап, түйінді қорытындыға келу.
Құрал - ... ... ... кескіндейтін таблица, әрбір
микроскопқа оқытушының күні бұрын даярлап қойған пияз ... ... ... ... ... мен ... басында оқытушы оқушыларға тақырыпты аяқтай отырып, өсімдіктің
клеткалы құрылысын және тканадер жайындағы материалдарды қайталайтынын
айтады. ... ... ... ... оқушылардың білімін
тереңдете түсіп, талдай қорыту мақсатымен балалардың сабақта пияз өөінің
клеткасын өз ... ... ... ... өз бетінше істейтін жұмыстан
бастаған жөн.
Жаңа препарат өсімдік клеткаларының алуан түрлілігі ... ... ... ал онын ... дәптерлеріне салып, астына
бөліктерінің атын жазу, балалардың осы тақырыпты өткендегі ... ... ... ... ... қарап шығу үшін, оқытушының күні бұрын даярлап
қойған препараттарын береді. Мүмкін болса, ... 2-3 ... бір ... препараттан келгені жөн. Мектепте микроскоп жеткілікті мөлшерде
болмаса, онда мектептегі бір ... ... ... оқушыларды
кезекпе-кезек шақырып, көрсету көрек болады,
Препаратты қарап болған сон, оқушылар өз ... ... ... да
оның суретін дәптерлеріне салады және ... ... ... астына жазады. Клетка қарау және оның суретін салу жұмыстары 15-20
минут уақытта бітуі керек. Жұмыстың орындалу уақытын жылдамдату ... ... ... ... ... оқушыларға сурет салғаннан кейін
дәптерлерін жинап алып, әр қайсысына салған ... ... ... күні бұрын хабарлайды.
Суретті салып босағаннан кейін оқытушы жазба түрде мынадай екі сұрауға
оқушылардың жауап беруін талап ... де, ол ... ... жазады:
Мысалы: I - вариант I. Клетканың ішкі құрылысы қандай?
2. Жас клетканың ересек клеткадан қандай айырмашылығы бар?
ІІ - вариант 1. ... ... ... ... Пияз ... ... ... түгінің клеткасынан қандай
айырмасы бар?
ІІІ - ... I. ... ... ... Клетка шырыны қайда болады және онда нелер болады?
Жазба жұмысы нәтижесі шығуы үшін /7-10 минут уаңыт қана алуы ... ... ... ... ... пияз өңінің құрылысын
кескіндейтін таблицаны іліп қояды. Мұндай жазба жұмыс клетканың ... ... ... ... ... жауап алуға оқытуға
мүмкіндік береді.
Оқушылардың дәптерлерін тексеру үшін жинап ... ... ... пысықтау үшін, ткань жайындағы түсінікті сипаттайтын бірнеше
ауызша сұрақ береді. Оқытушы пияз ... ... ... ... көрсете отырып, оқушылардан таблицада не кескінделгенін ... ... ... ... ... пияз ... бір топ клеткасы
кескінделгенін анықтай түседі де тағы сұрақ қояды: пияз өңі ... ... ме ... ... емес пе және бұл ... ... ... сұрайды. Оқушылардың сұраққа қайтарған жауаптарынан таблицада
пияз өңінің бір топ ... ... ... ... және ... ... ... екенін анықтап алған соң, оқытушы құрылысы жағынан
ұқсас, атқаратын ... ... ... ... ... организмінде не
деп атайды? - деп сұрайды. Егер оқушылар ... ... ... ... ... олардың есіне өткен сабақта түсіндірғен сабақтың мазмұнын
еске түсіреді.
Осылай пияз өңінін клеткалары өсімдік ... ... ... ... соң ... өсімдік тканьдерінің көп түрлі болатынын, өйткені өсімдік
тіршілігінде ткань түзетін клеткалар пішіні ... да, ... ... да әр ... ... ... ... Осы айтқаннын дәлелі
ретінде ... ... ... ... ... ... ... Таблицада қандай ткань көрсетілгенін атамай тұрып,
оқытушы ... бұл әр ... ... ... ... ... жапырақ
клеткалары, сабақ клеткаларына ұқсамайтынын айтады. Бірақ өсімдіктің әрбір
органы тканьдердің ... ... ... олай ... ... ол
құрылысы ұқсас, атқаратын қызметі бірдей клеткалардан тұратынын айтады.
Оқытушы сабақты мынадай ... - ... ішкі ... көру ... ... тұратынын, яғни клеткалы құрылысты
екенін, әр клетканын ядросы, цитоплазмасы, пластидтері, клетка шырынымен
вакуолялары ... ... ... ... пішіні және көлемі жағынан
әр түрлі екенін, құрылысы ... да, ... ... ... ... да ... клеткалар ткань түзетінін ... ... ... ... және ... бір ... өсімдіктердің
органдарын оқығанда көп кездестіреміз деп аяқтайды.
III.2. Жануар кдеткасымен толық танысу үшін бір клеткалы ... ... ... ... клетка құрылысын және көп ... ... буын ... ... т.б./ ... құрылысын
жақсы білу керек. Өсімдік клетка құрылысымен, жануар клелка құрылысынын
ұқсастығы мен ... бар. ... ... ... ... және ... тұқым қуалаушылық, өзгергіштік, тітіркену
қасиеттері де өсімдікке ұқсас. Айырмашылықтары қоректенуінде, өсімдіктер
қоректену кезінде бейорганикалық ... ... ... ... ... ... қышқыл газын, топырақтан су мен минералды зат ... ... ... ... Ал, ... ... дайын
органикалық заттармен, яғни өсімдіктермен немесе басқа жануарлармен
қоректенеді. Соңдай-ақ жануарлардың ... ... ... зәр ... ... жақсы жетілген.
Өсімдіктер мен жануарлардың ұқсастығы және айырмашылығы.
Клетка құрысы.
|Өсімдіктер | ... ... ... ... |1. ... ... ... алуы |2. ... алуы ... Өсуі |3. Өсуі ... Көбеюі |4. ... ... ... ... |5. ... ... ... ... цитоплазма, пластидтер, |а/ қабықша, цитоплазма, ядро ядрошық,|
|Вакуоль, ядро, митохондрия, ... ... ... ... тор, ... |тор, ... ... ... | ... ... ... аппараты, ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... емес заттармен қоректенеді. Хлорофилдің жәрдемімен жарық
бар жерде су мен көмір қышқыл газдан органикалық зат түзе алады.
1. ... ... ... ... басқа жануарларды жеп
қоректенеді.
2. Қозғалу органдары, нерв системасы және сезім органдары ... ... ... ... оңыту өсімдік методикалық өндеуді
талап етеді. Мысалы, Өзен шаянының ішкі құрылысын оқыту ... ... ... ... ... жүреді. Мұғалім жаңа
материалды түсіндіргенде шаянның ішкі ... ... ... ... көрсете тұрып, оны жауын құртымен ... ... ... өзен ... ... қарап көреді. Мұғалім оқушыларға
сұрақтарға жауап қайтаруды ұсынады.
1. Өзен шаяны сыртқы ... не ... Шаян ... ... ... ... ... ұшырайды?
3. Шаянның денесіне оттек қалай кіреді?
4. Шаян организміндегі зиянды заттар қандай органдары арқылы ... ... ... соң ... жасайды. Сыртқы ортадан
шаянның денесіне оның тіршілігіне қажетті заттардың бәрі ... ... ... ... ... ... де клеткаларға өтеді және
сол жерде клетка затында айналады. Клеткалар ... ... ... қатар
клеткаларда заттар ыдырап, тіршілік әрекетіне қажетті ... ... ... ... ... зиянды заттар түзіледі, организмнен
шығарылып ... ... ... ... орта ... ... ... болып тұрады. Бұл процесс оның әрбір клеткасынын ... ... да ... ... зат алмасу делінеді.
Бұл процесті мына схема күйінде ... ... ... ... ... ... ал оқушылар оны дәптерлеріне көшіреді.
Зат алмасу
|Сыртқы орта |Организм | ... |Ac ... ... ... |Қан ... органдары |
|Оттек |алу ... | |
| | ... ... |
| | ... ... жылы |
| | ... бөле ... |
| | ... ... ... |
| | | |
| | ... ... түзілуі |
|Зиянды сұйық заттар |Зәр шығару органдары Тьшыс| ... ... газ |алу ... | ... ... ... ... оттек пен қоректік заттар енбесе не
болар еді? - деген ... ... ... зат ... ... өлді ... ... жасайды. Зат алмасу барлық тірі организмде
жүреді. Зат алмасуы болмаса - тіршілік те жоқ, ... одан әрі ... ... ... ... ... ... оқушылардың
білімін пысықтап, сабақты аяқтайды.
III.3. Тән тану. Клетка және оның құрылысы оқыту методикасы
Тәнтану ... ... ... ... ... деп ... ... - клетка/ деген мағананы береді. Өсікдіктер ... ... ... ... денесі өте кішкене микроскоппен
қарағанда өте ұсақ ... ... ... ... ... Сол ... ... көптеген клекалардан тұрады. Клеткалардың көлемі, пішіні
белгілі бір ... ... ... ... қызметі сол
организмнің тіршілігін сипаттайды.
Өсімдіктер мен жануарлардың клеткасына қарағанда, адам ... ... өте ... ... ... атап айтсақ адам
клеткаларының ... ... ... ... ... ... ... клеткадағы энергия көзі митохондршілер, негізгі ... ... - ... ... ... сақтап, ұрпаққа беруші
органоид - клетка бөлінер ... ... жіп ... денелер -
хромотиндер пайда болады. Адамның денесіндегі клеткаларды 2 топқа бөледі.
Дене клеткаларындағы ... саны 46 ... ... клеткасында 23
хромосома бар. Хромосомалар ата-ананың тұқым қуалайтын қажеттерін ... ... ... ... ... ... ... болады. Сонымен,
қоймалжың цитоплазма, органоидтар клеткаға ... ... ... деп ... ... заттар алмасады. Рибосомалар - нағыз денешік,
онда ақуыз және ... ... /РНК/ ... ... нерв
клеткаларында қажетсіз улы және тіршілігін жойған клеткаларды сіңіру арқылы
ортаны тазартып, клеткалардың одан әрі тіршілік етуіне жағдай ... ... ... ... ... беру және ... ... екі варианттан
тұрады.
І – вариант.
Сабақтың мақсаты адам денесінің ... ... ... ... ... ... ... нақтылы түсінік беру, оның құрылысы
жөніндегі ұғымды қалыптастыру.
Құрал-жабдықтар: Демонстрациялық материал ... ... ... қарағандағы жануар клеткасының ... ... ... ... ... материалдар: микроскоптар, тақтайшаға салынған
шыны таяқша немесе қалақша, сиямен ... ... ... ... зат және жабын әйнегі: марганец қышқыл калий ерітіндісі.
Сабақтың жоспар
|1. Жаңа материалды түсіндіру және ... ... ... | ... ... ... ... |Таблица бойынша оқушының баяндауы |
|клеткасының құрылысы |Өз ... ... ... ... ... және ... клеткаларының |Әңгіме ... ... ... ... схемасын |
|Электрондық микроскоппен көрсетілген |демонстрациялау және мұғалімін: ... ... ... ... ... ... ... және ... ... ... барысы
Мұғалім сабақтың басында Роберт ... ... ... ... ... ... ол ... тығыннан "ұяларды" көріп, оны
"клеткалар" деп атаған, неміс ... оны әрі ... ... ... мен ... кез ... ... жануардың денесі клеткалардан
тұратынын дәлелдегендері жөнінде айтады және оқушыларға осы ... ... ... ... ... ... ... Мұғалім бұл
ашылған жаңалықтың, барлық тірі ... ... бір ... ... берудегі маңызын атап айтады. Оқушылар ... ... еске ... ... ... ... атап, таблицадан
көрсетеді. Осыдан кейін мұғалім сабақтың негізгі тану ... - ... ... ... ... ... Адам организмдер
клеткалардан тұратындығын айтып түсіндіреді. Клеткалардың үлкендігі мен
пішіні атқаратын қызметтеріне байланысты ... ... ... ... ... адам ... әр ... клеткаларын көрсетеді, ал өз
беттерінше істейтін жұмыстың алдында, ауыз қуысының ... ... ... тақтаға жазып, оқушыларға көрсетеді және ұртының
ішінен ... ... ... ... ... ... ... кейбір оқушылардың не көріп, cypeтті қалай салып отырғанын
тексереді, олардың назарын клетканың ... ... ... ... ... ... өте жұқа ... аудартады. Клетканың
негізгі бөліктері анық көpiнуі үшін оқушылар препараттаы сия ... ... ... 15 ... ... ... ... кейін мұғалім оқушыларға адамның
клеткасын амебаның, жасыл ... ... ... ... ... көрсетіңдер дейді. Осыдан кейін оқушылар электрондық
микроскоппен көрінетін жануар ... ... оқып ... ... таблица бойыниа, эпидиоскоп арқылы көрсететін схема
бойынша түсіндіреді, мемесе ол баяндау кезінде ... ... ... ... жұқа ... ядро қабығының саңлауларына, ... және ... ... ... ... ... ... Ядро жөнінде айтқанда жануарлардың ... ... түpi үшін ... саны ... ... ... ... олардың тұқым қуалаушылық белгілерінің ұрпақтан ұрпаққа берілудегі
маңызы жөнінде ... ... Адам ... ... немесе біреуінің болса да артық болуы ұрпаққа берілетін ... ... ... ... ... ... мәселені қамтуға
байланысты, бір амебаның ядросын алып тастап, оған екінші амебаның ядросын
ендіру операциясын айтуға болады. ... ... ... ... ұрпағы, ядросын алған амебаға ұқсағандығы анықталынды. Бұл факт
тұқым ... ... ... ... ... ... ролді ядроның
атқаратындығын дәлелдейді.
Бұл сабақта органоидтар оның қызметі туралы өте қысқа мәлімет беріледі,
мысалы: ... ... ... үшін ... ... ... ... - белок фабрикасы, лизосомолар - клетканың ас
қорыту оргоноидтары. Оқушылардың шет тіліндегі терминдерді дұрыс ... ... ... ... оны ... ... аударады: митохондрия -
/«митос – жіп, «хондрио» - дән; лизосомалар – «лизос» - ерітемін, «сома» -
дене, ... - ... ... ... құрылысы туралы сабақтар бойынша мына сұрақтар
арқылы, оқушыларды негізгі қорытындыға келтіреді: адам ... ... ... ... ... қандай? Олардың құрылысы қандай болады?
Клетканың ... ... ... ... ... органдар болады
және олар қандай қызмет атқарады? Heгe клетканы біртұтас бүтін деп атаймыз?
Егер оқушы соңғы сұраққа жауап қайтаруға ... ... ... ... ... ... ... айтып береді. Олар клеткадан ядроны
алып тастағанда клетка тіршлігін ... ... ... кезде клетка
өлген. Демек, клетка біртұтас бүтін болып табылады. ... ... ... өте ... бірақ маңыздары бірдей, олардың әрқайсысы
өздеріне тән жұмыстарды орындайды.
Үйге тапсырма. "Клетка, оның құрылысы және көбеюі” деген ... ... ... ... ... - ...... Демонстрациялық материал: ауыз қуысының эпителий
клеткасынан жасалған ... мен 3 ... ... ... ... құрылысы фильмі. Лабораториялық жұмыстың орнына
жануарлар организмінің ... ... ... ... ... ... және сабақтың соңында ... ... ... ... ... ... бар 2-3 ... ауыз қуысының
эпителий клеткаларын көрсету.
Мұғалім фильмді көрсетудің алдында оқушыларға, жануарлар клеткасының
құрылысына көңіл ... және ... ... ... клеткаларының
құрылысымен салыстырыңдар деп тапсырма береді. ... ... ... ... ... ... мына ... оқып шығады: жануарлар мен
өсімдік клеткаларының ұқсастығы неде? Олар нені ... ... ... ... клеткасы құрылысының суретін дәптерлеріңе
салыңдар. Оқушылар фильмді көріп ... соң, ... ... ... ... бұл ... ... cypeттepiмен және таблица бойьиша
өткізуге болады. Мұғалім оқушыларға адам ауыз ... ... ... көрсетіп, материалда қазіргі дәрежеде, талапқа сай түсіндіру
кешеді.
ІІІ. 4. Тіршіліктану пәні бойынша клетканың химиялық құрамына
методикалық өңдеу
Тіршіліктану пәні ... 10 ... ... ... ... құрылысы тарауына екі сағат берілген, аптасына 1 ... ... жаңа ... ... Немістің ойшылы И.В.Гете
"Табиғат өз бейнесін көру үшін адамды жаратты" ... ... ... ... ... ... тереңірек үңіліп,
мүмкіндігінше оның қазіргі соңғы жаңалықтарымен ұштастырып, ... ... ... ... ... ... ... Жасушаның химиялық құрамы мен құрылысы - зат айналым - көбеюі мен
дамуы - ... ... ... ... мен ... ... ... даму
- экология мен биосфера - ... ... ... ... бірінші басылымында көптеген ... ... 1996 жылы ... басылымы, цитология бөлімі күрделі өңдеуден
өтті. ... ... ... құрылысы тақырыбында жасушаны атомдық
және молекулалық деңгейде талқылап, су ... ... ... ... зат ... әрекеттеріндегі ролін ... оның ... ... ... ... қосылыстар
туралы білім 10 сыныпта химия пәнінен бірінші берілетіндігі ескеріліп, ол
қосылыстардың анықтамасы және ... ... ... ... ... ... тізбектері берілді. Бұдан бұрынғы аударма
оқулықтар /жалпы биология/ ақуыздың ... және ... ... дәлелдейтін материалдармен шектелген, ал жаңадан жазылған төл оқулық
авторлары ... ... ... ғылыми тұрғыдан түсіндіру мақсатында
оның ашылу тарихы, молекула құрамына 20 амин қышқылының кіру себептері ... ... ... және ... ... ... зерттеу тәсілдері
туралы деректер берілген. Оқулықтың екінші ... бұл ... ... ... екі ... ... М.Н. ... мен
Ф.Сталь үш болжамы ұсынылған;
1. Кертартпа екіеселену
2. Жартылай кертартпа екі еселену
3. Бытыраңқы екі ... ... ... ескеріліп» екінші басылымда өзгертілген:
1. Сақтама екі еселену
2. Жартылай сақтауа екі еселену
3. ... екі ... ... екі ... қос ... бір сыңарындағы
қасиеттер сақталып, соның негізінде екінші тізбек ... ... ... ... ... деп сызба нұсқалар
дұрысталынбай, бұл суреттер қайта салынды. Сөйтіп ... тану ... 1997 жылы ... ... ... ... ... №26 мектепте 10 сыныптарға
өткізген мұғалімдердің тәжірибесінен алған білімдерімнің, ... ... ... ... ... ... ... Аптасына 1 сағат және 1 ... ... ... ... 4.1. Тірі ағзалардың химиялық құрылысы.
Жасушадағы бейорганикалық және органикалық заттар.
Мақсаты. Оқушыларды жасушаның атомның және ... ... ... ... ... ... ... беру.
Тәжірбиелік мәні. Оқушылардың ойлау қабілетін арттыруға, кестелермен
жұмыс жасай білуге, сұрақтарға ... ... ... ... ... плакаттар.
Сабақтың барысы:
Табиғатта кездесетін 105 химиялық элементтің 80-ге жуығы тірі ағза
жазушаларының құрамында болады. Олар ... ... ... 3 ... ... қосылыстардың құрамына кіретін негізгі элементтер
Олардың жасуша құрамындағы үлесі ... Ион ... ... ... Олардың жасушадағы жалпы мөлшері
1% шамасында.
3. Жасушада өте аз мөлшерде ... /0,01% - тен ... 1 ... ... Осы ... ... ... алуын
ескертемін. Бұл кестеде жасушада кездесетін элементтер көрсетілген. Тірі
ағзадағы химиялық әлеменітердің зат ... ... ... ... жетіспесе, ағза ауруға ұшырайды. Егер тағамның құрамында
иод жетіспесе, бала бойының өсуі ... Егер ... ... мыстың
мөлшері жетіспесе де мал жаппай ауруға ұшырайды. ... ... ... тірі ... ... жер ... ... мүлдем
өзгеше, 2 – кестеден керуге болатынымызды ... ... ... ... Тірі ағза ... ... сутегі,
оттегі, көміртегі және азоттың үлесі 99% ... ... ... ... aзoт бар ... ... тірі ... негізі қаланған.
Алғашқы тipi ағзалар бейорганикалық қосылыстар негізіңде теңіз суында пайда
болып дамығанын көріуге болатынын ... ... ... ... суды оқып – ... ... ... құрылысы мен олардың
қасиеттері арасысдағы байланыстылық жөніңдегі білімін анықтаудан ... ... ... мен оның ... және тірі ... ... байланыстың сипаты қандай?
Бұл проблеманы шешудің жолы - су молекуласының құрылысы адалы ... ... ... Бұл үшін ... ... ... ... жазып,
сутегі мен оттегі арасындағы байланыс типін көрсету ұсынылады. Сутегі ... ... ... ... ... су молеукалысындағы
химиялық байланыстар / су молекуласында сутегі мен оттегі ... ... ... пен – Н:О:Н қосылған/ туралы оқушылардың білімі
естеріне түсіріледі. Су молекуласының едәуір полюсті болуы бұл заттың ... ... ... ... ... сіңімділігін қамтамасыз етеді. Бұл
судағы екі электр заряды вакумде өзара әpeкeттeскeндe одан 81 есе аз ... ... ... тебеді деген сөз.
Иондық немесе полюсфі байланыспен сипатталатын заттардың басымырақ
ерігіштік ... ... ... ... ... ... есебінен 2, 3, 4 және одан да көп су ... ... ... су ... дәл осы ... күші бу ... мәнді жасырын жылуына және беттік тартылыстың үлкен болудаа ... - су ... ... бөлу үшін ... ... ... тура ... Судағы сутегі протондары және ... ... ... ... ... ... ... құбылысы болда
өтеді, Бұл кезде су ... ... ... ... ... ... ... алады, биологиялық структуралар ... ... ... ... ... - белоктар мен нуклеин
қышқылдары структурасын орнықтырады. Оларсыз жердегі тіршіліктің ... ... өмір ... ... емес еді. ... әрі әңгіме барысында
мектеп оқушыларынан судың инертті еріткіш екендігін ... оны ... ... ... десе де ... ... ... тек сулы ортада ғана өтеді. Клеткалар структураларын зақымдап
алмай, абайлап сусыздандырған кезде ... ... ... ... ... ... ... оқып үйрену көзіңде нақтылы және
колоидті ерітінділермен, әмульсиялармен суспензиялармен ... ... ... ... сулы және ... фазалардан тұратын
диеперсиялық система ... ... ... ... ... және ... ... структуралар, сондай-ақ жеке ... суда ... олар су мен ... ... жүзеге асатын
сусыз фазаны құрайды. Бұл фаза клетка қаңқасын түзіп, оның структуралың
тұтастығын қамтанасыз ... ... ... мен ... ... биологиялық ролінің
айқындылығы туралы мектеп оқушыларында дұрыс білім жүйесін жасау үшін судың
физикалық - ... ... ... ... ... ... ... және химиялық қасиеттері ... жылу ... ... және ... ... |
|сыйымдылық, |дипольді сипаты, ... бар ... ... мен бу ... ... сулануға және|гидролиз, |
|түзілудегі мол|жоғары өтімділігі. |полюссіз байланыстары |гидраци ... | |бар ... ... |
| | ... ... ... ... ... ... ... мен сипаты. Су
молекулаларындағы сутегі және оттегі бөлшектері арасында ... ... орын ... Су ... ... сутектік байланыс есебінен
қосылады. Жоғарыдағы айтылған физикалық және ... ... ... әр түрлі ролін жылу реттеуге, ... еруі мен ... ... ... зат ... ... ... өтетінін түсіндіріп. ... ... ... ... үшін ... сұрақтар қоямыз.
1. Судың клеткадағы ролі қандай?
2. Судың химиялық құрылысы мен оның клеткадағы ролі ... ... ... ... ... ... ... тіршілігіндегі маңызы
қаңдай?
4. Судың биологиялық маңызы туралы не білесіңдер?
5. Мына кестені толтырасыңдар, ... үйде ... ... ... құрылысының |Химиялық құрамының |Судың ... ... ... |негізгі |
| | | ... ... ... ... ... беруін бағалап, үйге тапсырма:
2. Тірі ағзалардың химиялың құрылысын оқып келу.
III. 4.2. Көмірсулар және ... ... ... беру ... мақсаты: Оуышларға көмірсулар мен липидтің негізгі түрлері,
клетка тіршілікіндегі маңызы, биологиялық ролі, құрылымымен ... ... ... ... ... ... ... көрнекіліктер.
Әдісі: әңгімелесу.
Пән аралық байланыс: химия, халықттық педагогика.
Сабақта мынадай 3 түрлі мәселе қамтимыз.
а/ көмірсулардың құрамын, ... ... ... ... ... липидтердің құрылымын
в/ липидтермен көмірсулардың биологиялық ролін.
Мен жаңа сабақты осы 3 ... ... ... өтемін. Жасушаның
органикалық заттарын білесіңдер ма? деп сұрақ қоямын. Тірі ... өлі ... ... ... ... заттар болатынын
айтамын. Ол қаңдай органикалық ... ... не ... деп ... ... ... ... береді. Дәптерлеріңе жазыңдар: органикалық
қосылыстарға көмірсулар, ақуыздар, нуклеин ... ... ... ... ... - ... ... немесе оның
қосылыстары кіретін, сондай-аң ауада және оттегінде жана ... ... Тірі ... ... ... ... ... Ал полимер молекуласы қарапайым ... ... ... деп атайды дедім. Сонымен егер А әрпі мономер ... ал мына ... ... ... ... Яғни, көптеген мономерлерден
биополимер молекуласы түзіледі, Ал полимерлерде ... ... ... ... ... ... және осыларды дәптерлеріңе жазып
алыңдар.
Көміртегі. Су және ондағы еритін әр ... ... ... ... ... ... ... табылады. Тіршіліктің көзі ... ... ... ... ... ... ірі молекулалардаң
өзара әрекеттесуінің нәтижесі, Осы органикалық заттардың негізін құрайтын
көміртек атоңдарының өзара ... ... ... ... ... 4 ... ... арқылы бір-бірімен қосылып, ұзын, ... ... және ... ... ... Осы көміртегі
тізбектері мен сақиналар органикалық қосылыстардың қаңқасын ... - әр ... және ... ... ... тірі ... болатын
молекулалардың сан алуандығын қамтамасыз ететін бірден-бір әлемент.
Көрірсулардың құрылымы. Оқушыларға көмірсулар ... ... және ... ... ... түсіндірдім. Жасуша құрамында курделі
органикалық қосылыстар 1% мөлшерде ... Ал ... ... ... ... түсіндіріп, мына схеманы дәптерлеріңе сызып алыңдар.
Қарапайым көмірсулар
|Гексоздар ... ... ... бос ... ... ... бос ... |
|малина мен жүзімде, бал мен қанның |кездеспейді, тек нуклеин қышқылдары |
|құрамында кездеседі. |мен ... - ... |
| ... ... ... ... көмірсулар ... ... ... ... - суда жақсы еритін жағынды, тәтті дәмі бар, түссіз
заттар. Моносахаридтің екі молекуласының ... ... ... ... қанты сахарозаның глюкоза мен фруктозаның қосылысы екенін
көруге болады.
Бірнеше ... ... ... ... ... - ... Ал ... полисахаридтер полимер қатарына ... ... ... ... ағзасындағы полисахаридтер гликосил
түрінде бауыр және бұлшық ет жасушаларында 5% мөлшерінде ... ... ... ... қоры - глюкоза қажет болса, олар қайтадан мономерлерге, ... ... ... ... ... мен ... кездеседі,
Крахмал глюкосен сияқты көп ... ... ... т.б, ... қорға жиналады. Оның мөлшері 70% болады. Осы ... ... ... ... ... ... әрекетінде
қозғалысқа, секрецияға. биосинтезге бөлінуге т.б. жұмсалатын ... ... ... жасушаларда үздіксіз жүретін тотығу реакцияларының
нәтижесінде көмірсулар қарапайым заттарға дейін ... ... ... ... ... ... ... атқарады.
Липидтердің құрылымы. Оқушыларға липид дегеніміз не? Кәне кім жауап
береді? - дедім, Оқушылар өздері ... ... ... ... ... дегеніміз май, яғни ең тарағаны. Барлық липидтерге тән ... ... ... ... ... ... ... емес сұйықтарда,
бензинде, эфирде хлорофирмде жақсы ... ал суда ... ... ... ... байланыспен қосылатын глицерин мен май қышқылынан тұрады.
Оларға жануар және ... ... ... ... Бұл майлардың
айырмашылығы құрамындағы май қышқылдарының табиғи сипатында. Май қышқылдары
қанықан, қанықпаған болып екіге ... ... ... ... көп. ... ... ... май
тәрізді заттар: холестерин, лицитин, майда еритін А, Д ... ... Ал ... биологиялық ролі, лигадтердің ... ... ... ... ... ... атқаруына мүмкіңдік
береді. Липидтер - энергия кезі. Май жасушада көміртегі оксиді мен суға
дейін ... Май - су – ... ... ... ... ... ... темперетурасын тұрақты сақтайды. Дипидтер -қорға жиналған заттар ролін
атқарада. Жануарлар мен ... ... ... ... май ... барысында біртіндеп жұмсайды. Сонымен липидтер осындай қызметтер
атқарады. Бүгінгі жаңа тақырыпты түсінген ... ... ... ... ... жоқ болса, мен қояын.
Яғни сабақты бекіту сұрақтары:
1. Тірі табиғатта көміртегінің атқаратын қызметі ... ... ... ролі ... Липидтердің суда ерімеуі қандай қасиетіне негізделген?
4. Липидтердің биологиялық ролі ... ... ... жауап берді.
Үйге тапсырма: Көмірсулар және липидтер тақырыбы.
Дәстүрлі емес сабақтар.
Аптасына күнтізбе ... ... 1 ... ... ал 1 ... сабақ ретінде. Мен бірінші бұл сабақты дәстүрлі емес сабақ
түрінде ... ... ... ... оқыту үрдісінде дәстүрлі емес сабақ
түрлері көптеп қолданылады. Оқшылардың әр пәннен алған ... әр ... ... ... мүмкіндік береді. Осының нәтижесінде
оқушылардаң пәнге қызығуы артады. ... ... ... ... емес ... ... - сұрақ. Осы көмірсутектер тақырыбы.
Оқушылар неге бие сүтінен айран емес қымыз алынады?
Былай жауап береміз: Барлық сүтте әртүрлі мөлшерде казеиногель ... ... ... ... ... ... Сүттен айранның ұюы
немесе ұйымауы казеиноген ақуызының концентрациясына байланысты. ... ... ... көп болса, сүттен айран ұйытуға болады. Ал
аз болса, айран ... Бие ... ... және май аз. ... бие, сиыр, түйе сүттерін құйып көруге болады. Ең қоюы сиыр сүті,
одан кейін түйе сүті, ал бие сүті ... ... ... Бие ... ашытып
қымыз жасайды.
Саумал бие сүтіне арнайы ашытқы қосып, оны үнемі сапырып, не ... ... ... сүтте ауадағы оттегі еріп, аэробты жағдай туады.
Ашытқылық құрамындағы ... сүт ... ... анаэробты бактерия
қырылады да, қантты спиртке айнатдыратын аэробты бактерияға ... ... ... ... ... және ... ... Н12 О6 спирттін ашу құб. С2 Н5 ОН + ... ... ... құрамында 2,5-3%-тен этил спирті бар қымыз түзіледі. ... ... ... ... аз ... ... ... туады. Соның
нәтижесінде анаэробты жағдай туады. Coның нәтижесінде анаэробты бактериялар
көп өсіп-өніп, сүттегі қантты сүт қышқылына айналады.
С6 Н12 О6 ... ... ... ... ОН – сүт ... ... этил ... аз, сүт қышқылы көп болғандықтан, тұтқыр,
ашқылтым болады.
2 - сұрақ. Майлар тақырыбы бойынша.
Киіз үйде өмір ... ... ... ... аязы мен үскірген
боранына төзімділік көрсету сыры неде?
Киіз үйдің еденіне қамыстан тоқыған ши ... Ши суды ... өзі ... Шидің үстіне мата жіппен тоқылған алаша салады.
Қазақтың жейтін асының ең басты ... мал еті ... ... ... ... ... ... жейді. Етті сүрлейді, қазь, қарта, шұжық жасайды.
Семіз уақ ... ... ... Семіз малдың етінде май көп. Адам организмінде
май ыдырағанда көмірсутектерге қарағанда 2-3 есе көп ... ... ... ... ... қазысын жеген адамдар суыққа төзімді болады.
3 - ... ... ... ... ... дәнді дақылдардың ұнынан емес тек бидай ұнынан ғана қамыр
ашытады?
Барлық дәнді дақылдардың ішінде тек ... ... ғана ... ... ... ... ... еритін проламин/ бидайдағы ақуыз глиадин
деп ата/ және сілтіде еритін ... ... ... глютемин
деп аталатын қоспасы. Қамырда ағып тұрған суда ұзақ ... ... ... ... болады. Ұзақ жуудаң нәтижесінде қамырдағы крахмал дәні
басқа да суда ерігіш молекулалар суда еріп ... тек ... ... ... ас тұзы бар су ... илегенде, суда еритін альбумин, тұз
ерітіндісінде еритін глобулин мен желімтік ақсу ... ... суда ... тұз ... еритін глобулин мен желімтік ақуыздары ұн
құрамындағы крахмал дәнін одан ... да ... ... ... ... қамырды ашытқы қосып, жылы жерге қойса, ашытқыдағы бактериялар өсіп-
көбеюі үшін қанттарды пайдаланады сонда СО2 ... Мұны ... газ ... ... Бұл ... ... ... ферментінің активтілігі мен
крахмал сапасына байланысты. Қамырдың сапасы ұннын ... ... ... ... Бұл мүмкіндік ұндағы протеаза ... мен ... ... ... ... ... газ түзу
мүмкіндігі жоғары болуына орай көп газ ... және ... ... әсер ... ... күші ... болып, терең гидролизденсе, ол
үзіліп ашыған қамыр көтерілмей, жабысқақ болып шығады. Ал ... ... ... ... ... онша терең болмаса, ол көтерілген
газ/көтерілгіш/ көпіршігі әсерінен тек ... ... ... ... ... борпылдақ болып, нан жақсы болады. Бидайдан басқа дәндерде
желімтік жоқ, сондықтан олардың дәнінен алынған ұнға су ... ... ... ұн ... басы қосылмайды. Бүгінгі сабағымыз
яғни дәстүрлі емес ... ... ма? ... иә деп ... берді.
Бұл оқулықтағы тақырыпқа қолданылған қосымша мағлұматтар.
ІІІ.4.3. Ақуыз - органикалық ... ... ... тақырыпгы кіріктілген сабақ түрінде жаңа әдіспен өткізгіміз келіп
отыр. Кіріктілген сабақтың артықшылығы әр ... пән ... ... оқу ... ... ... ... әр
пәннен алған білімін бір жүйеге келтіріп, ... ... ... ... ... ... ... артады.
Сабақ мақсаты:
а/ оқушылардың химия және биология пәндерінен ақуыз тақырыбы бойынша
алған білімін жинақтап, бір ... ... ... ... ... негізі бір, барлық тірі ағзаның құрамдас бөлігі
- ақуыз ұғымын дамыту, жетілдіру;
б/ заттың қасиеті мен ... ... оның ... тәуелді екеніне
сүйеніп, дкалектикалық материалистік тұрғыдан тәрбие беру, оларды ... ... ... - ... модельдер, сызбанұсқалар, құстың
қауырсыны, химиялық реактивтер сабақ мәнін аша түседі.
Ақуыз - органикалық ... ... ... ... ... ... 50% - тен астамын белок алып жатады. ... да ... ... ... Олай ... ... жоқ ... тіршілік жоқ.
Біздің көзқарасымыз бойынша, алдымен белок молекулаларының ... мен ... ... ... жолмен синтездеу мәселелерін
қарастырғаннан кейін, артынша немесе қатарласа биология ... ... ... ... маңызы, атқаратын қызметі жөнінде білім алғаны дұрыс.
Бұл белоктар екі пәнде де ... ... ... ... ... ... туғызады.
Сонымен 1-ші химия сабағында қарастырылатын мәселе:
Белок - тіршіліктің нышаны, органикалық дүниенір материалдың негізі.
Олар - құрамына ... азот ... ... ... ... ... белоктардын құрамында күкірт те кездеседі. Құрамына
қарай белоктарды жәй және күрделі деп екі ... ... Жай ... амин ... ... ал ... ... амин
қышқылдарымен қатар, басқа да ... ... ... ... ... ... не ... нуклеопротеидтер,
липопротеидтер, гликопротеидтер деп атайды,
Белоктардың ... Адам ... ... молекулалық түрі,
массасы, құрылымы, қызметі арқылы ... 5 ... жуық ... ... ... алуан түрлілігі нен ... ... 20 ғана әр ... амин қышқылдарынан түзіледі.
Белоктар - пломирлер, ұқсас, бірақ өзара мүлде ... емес ... Амин ... ... мономерлері. Олар амфотерлі қасиет
көрсететіндіктен ... ... ... ... ... мөн негіздік топтарындағы азот арқылы байланысады. Бұл байланысты
пептидтік байланыс деп атайды. Яғни амин қышқылдарынын ... ... ... ... деп ... тізбекте амин қышқылдарының белгілі бір ... ... ... ... бірінші ретті құрылымы деп атлады.
Жасушада белоктар спираль тәрізді оралған талшықтар немесе құрамындағы
амин қышқылдарының химиялық құрылысына байланысты ... ... ... бір
пішінді болады. Тізбек түзіле салысымен спираль ... ... ... ... ... арасындағы Н-мен СО-тобы арасында сутектік байланыс
түзіледі. Осындай спираль түрінде ... амин ... ... ... екінші ретті құрылымын түзеді.
Белоктың үшінші ретті құрылымы амин қышқылдарының, сонын ішінде цистеин
амин қышқылдарының құрамында күкірті бар ... ... ... Полипептидтік тізбектегі әр түрлі қашықтықта орналасқан екі амин
қышқылынын күкірт атомдары бір-бірімен ... ... ... ... спиралі қомақталып, шар тәрізді түрге енеді. /2-сурет/
Кейбір белоктардың құрылымы күрделірек болып, шар ... ... ... ... жиналады. Мұны белок молекуласының төртінші ретті ... ... ... ... ... белоктардың қасиеті
алуан түрлі. Мыс: тауық жұмыртқасының белогы суда еріп, коллоидты ерітінді
түзеді. Олардың сұйытылған тұз ... ... және ... бар. ... тағы бір қасиеті – қышқыл немесе сілті
ерітіндісін қосып қыздырғанда, олардың ... ... ... ... ... ... өзгерісі, радиация әсерлері, тіпті
қатты шайқап араластыру, ауыр металл тұздарының әсері және т.б./ ... ... ... Бұл процесте денатурация деп ... ... ... ... ... келу ... деп атайды. Белоктың бұл қасиеті медицинада ... ал ... ... ... ... ... ... күйінде
сақтайтын концентраттар алуда пайдаланылады.
Биология сабағында қарастырғанымыз.
Белоктар жасушаның органикалық заттары ішінде маңызы жөнінде ... ... Ал олар ... ... ... ... цитоплазмадан еріген
күйінде ядродан бастап, барлық органоидтарда кездеседі. Бялoктap ... ... ет, сүт, ... ... ... картоп, жұмыртқа т.б. болады
деп жауап берді.
Белоктардың маңызы мен атқаратын ... ... ... ... екі топқа біріктіреді: жіп тәрізді және шар тәрізді.
1. Жіп тәрізді. Белоктарда екінші ... ... тән. Олар ... ... ... ... ... тізбектер бір-
бірінен көлденеңінен айқаса отырып ұзын талшық немесе қабатты құрылым
түзеді. ... жіп ... ... ... ... ... Құрылыстың қызметі. Жасуша мен ... ... ... ақ ... құралған. Жануарлардың мүйізі, тұяғы, тырнағы,
қауырсыны, түктері, ... ... және тағы ... ... ... ... қызметі. Кірпіктің қағуына, бұлшық еттердің жиырылып,
жазылуында. Оларға актин, миозин т.б. ... ... Шар ... ... үшінші реттік құрылым тән.
А. Катализаторлық қызметі.
Жасушадағы катализаторлық қызмет атқаратын белоктарды ферменттер деп
атайды.
1. Ферминттер шектелу ... ... ... және ... ... ғана ... Биологиялық катализ қалыпты атмосфералық қысымда жүзеге асады.
Оларга ауыз қуысында ... ... ... ... т.б. ... ... ... Мыс.: қандағы гемоглабин ақуызы өкпеден сіңіріп
алынған өкпенің дененің бүкіл ұлпалары мен мүшелеріне таратады.
Б. Қорғаныштық қызмет. Антиденелер деп ... ... ... ... ... ... заттарды залалсыздандырады.
В. Сигнал беру қызметі. Жасуша жарғақшасының ... ... ... ... ... орта ... ... әсерінен
өздерінің 4, 3 реттік құрылымдарын өзгерте алады. Мұны сыртқы орта жайында
жасушаға берілген хабар немесе бұйрық дейді.
Г. Энергетакалық ... ... ... амин қышқылдарына дейін
ыдырайды. Олардың біразы белоктарды ... ... ... ... ... ... ... 17,6 кДж энергия босап шығады.
Сонымен ақуыздар осындай бірнеше қызметтер атқарады. Ең алдымен ақуыз
азық ретінде қажет. Ол – ... ... үшін – қуат ... ал ... мөлшеріне тікелей байланысты. Ақуыздың тамақ құрамында жетіспеуі
әр түрлі ауруға әкеліп ... ... үшін ... ... ... аса құнды амин қышқылдары болатын ақуыздар сапалы ... ... ... амин қьшқылдарының бәрі адам денесінде синтезделмейді,
оларды дайын күйінде өсімдік және жануар ... ... ... ... химиялық реакцияларды ... ... ... ... белгілі әрекеттерді реттеуге қатысатын ақуыз ол
гармондар;
3. Жасушаны немесе ағзаны қорғайтын түрі;
4. Сапасы жоғары қоректік ... Улы ... бар – ... Заттың тасымалдануын қамтамасыз ету;
7. Бұлшық еттің жиырылуын іске асыратын ақуыз;
8. ДНК-ның әкімшілік қызметін ... және ... ... ... ... ... ... – ақуыз молекуласы екеніне жоғарыдағы
деректерден көруге болады. ... ... ... ... ... ... таныстық. Түсінбеген сұрақ бар ма?
Оқушылардың бүгінгі сабақтарын түсінген, түсінбегендерін білу үшін
мынадай сұрақтар ... ... ... ... ерекшеленеді?
2. Ақуыздар қандай қызмет атқарады?
3. Ақуыздың peттік құрылымдары қандай?
4. Ақуыз молекуласының ашылу тарихы қандай?
Оқушылар осы сұрақтардың барлығына жауап ... ... ... бағаладым. Үйге тапсырма бердім. Кестені толтыру және осы тақырыпты
оқып ... ... ... ... ... тақырыбын оқулықта
берілетін негізгі ... ... ... ... ... ... екі және интерпациялау ... ... ... амин ... ... мен ... ... химиялық
құрамы, құрылысы, қасиеттер жайындағы материалдар алынып, оның есесіне
белоктардың ағзадағы орны, маңызы жөнінде жүйелі ... ... ... ... ДНҚ және РНҚ
Сабақтың мақсаты: Оқушыларды нуклеин қышқылдарының ... ... ... қызметімен таныстыру. ДНК-ның құрылысымен таныстырып,
олардың тұқым қуалаушылық қызметі жөнінде ... ... ... ... қышқылдарының құрылысын құрай біліп, осы тақырыпқа
арналған биологиялық есептер ... ... ... ... ... ... ... сызнұсқада, және кестелермен жұмыс жасай білуге, ойлау қабілетін
арттыруға, проблемалық сұрақтарға жауап беруді үйрету.
Көрнекілігі: ДНК моделі, сызба нұсқалар, ... ... ... ... арналған көрнекіліктері.
Сабақтың түрі: іскерілік пен дағдыны қалыптастыру.
Әдісі: әңгімелеу /сұхбаттасу, түсіндіру, ... ... ... ... ... ... ... халықтық педагогика,
медицина, ән-күй.
Сабақтың құрылысы:
I. Ұйымдастыру кезеңі.
ІІ. Оқушылар білімін тексеру кезеңі.
ІІІ. Жаңа сабақты оқыту кезеңі.
ІҮ. ... ... ... ... ... ... меңгергендігін бақылау.
ҮІ. Пысықтау, бекіту кезеңі.
ҮІІ. Оқушылар білімін бағалау.
ҮІІІ. Үйге ... ... ... ... ... ... және де бүгінгі сабаққа дайындығын
тексеру, план тазалығына көңіл бөлемін.
ІІ. Оқушылар білімін ... ... ... ... ... және ... ... мен
қызметі тақырыптары бойынша тақтаға екі оқушыға «Көмірсулар және ... ... ... ... ... ... ... бірге төрт оқушыға «Дұрыс жауабын тап» ... ... ... ... ... Ал, ... ... жасушаның химиялық
құрамы бойынша сұхбаттастым.
1. Жасушаның химиялық құрамы қаңдай?
2. Ақуыздар дегеніміз не? ... ... ... ... қанша реттік құрылымы бар?
4. Ақуыздар жасушада қандай қызмет атқарады?
5. Ферменттер дегеніміз не? Оның қызметі қандай?
6. Ақуыздар денатурациясы дегеніміз не?
7. Көмірсулар ... не? Олар ... ... көп ... ... ... ... қандай?
9. Липидтер дегеніміз не? Олар қандай жасушада көп болады?
10.Липидтердің биологиялық маңызы қандай?
Сонымен балалармен ... ... ... ... заттары
ақуыздар, көмірсулар, липидтердің құрылысы, қызметі және биологиялық ролі
мен қасиеттері туралы ... ... ... ... ... ... екенін айта келіп, өтілетін сабақтың жалпы
мақсатымен таныстырдым.
ІІІ. Жаңа сабақты ... ... жаңа ... нуклеин қышқылдарына анықтама беріп, онда жасушадағы
биологиялық маңызынан бастадым. Нуклеин қышқылдары латынша «нуклеус» - ядро
деген ... ... оның ... ... ... айта ... нуклеин
қышқылдары дегеніміз – құрамында нуклеотидтер /азоттық негіз, ... ... ... ... ... қуалаушылық қызмет атқаратын
органикалық заттар.
Нуклеин қышқылдарының жасушадағы қызметіне байланысты аналық жасушаның
келесі ұрпаққа тұқым ... ... ... ескере отырып, жасушаның
қасиеттері оның ... ... ... ... ... ал ... қышқылдары оларды дәл аналық жасушадағыдай етіп,
синтездейтінін айта келе «ген» ... ... ... ... кездесетін
мысалдарға тоқталдым. Ген дегеніміз – ДНК молекуласының кесіндісі, яғни
тұқым ... ... ... ... Осы ... ақын М.Шахановтың
мына өлең шумағы арқылы:
Шын достықтың қашанда арманы мол,
Асыл ниет қалайша самғамасын.
Сен бар ... ... мен ... бар ... ... сен ... ... тұқымқуалаушылық белгілері
аталық және аналық гаметалардың қосылу нәтижесінде жүретіндігін ... осы ... ... даналық сөздерді мысалға келтірдім:
«Ата-анадан өсіп, ұрпақ тараған жақсы,
Жаман болса бала – солардан».
Ж.Баласағұн.
«Адам ... ең ... ... – бала сүю».
Б.Момышұлы
«Балаларым болса екеу деу – ... ... ... адам мен ... табиғи байланысы болуы да мүмкін емес».
Цицерон
Осы сөздердің тәрбиелік ... ... ... ... ... ... ... ғылыми және медициналық
дәлелдемелері бар екенін ескеріп, кейбір ... ... ... ... ... берілетіндігін айттым. Мыс: өзіміздің қазақта Құнанбай
әулетінен тарағандарда ақын, композиторлар көп ... Олар ақын ... ... мен ... ... ... Шәкәрім т.б. айта кеттім.
Сосын нуклеин қышқылдарыньң түрлері ДНҚ және РНҚ тоқталдым.
ДНҚ – дезокиерибонуклеин қышқылдары.
РНҚ – рибонуклеин ... ... ... ... арқылы оның бірі екіншісін айнала орап
жатқан спираль тәрізді екі ... ... ені 2 км, ал ... км жететіндігін айттым.
Сонымен жаңа тақырыпты қалай меңгергенін қорыта келіп, балалардың жаңа
тақырыпты қалай меңгергенін тексеру бағытында ДНҚ және ... ... ... ... мына төмендегі берілген кестені ... ... ... ... Оқушылардың алған білімін жүзеге асыру кезеңі ДНҚ мен РНҚ
молекулалық құрылымын салыстыру.
|Нуклеин |Жасушада |Нуклетидтер ... ... ... | | |
| ... ... ... |Фосфор қыш. | | |ДНҚ
|ядрода митохонд, хлороплас.
|дезоксо-
рибоза
|аденин гуанин тимин цитозин |фосфор тобы
|екеу
| |РНҚ |цитоплаз. рибосомада ядрошықта ... ... ... цитозил
|фосфор тобы |біреу | |
Сонымен бірге оқушылардың жаңа ... ... ... ... ... ... ... шақырып, жасалынған нуклеотидтер
бойынша ДНҚ және ... ... ... ... талап еттім. Осы
жасалған көрсеткіштер арқылы олардың есте сақтау қабілетінің артуын ... ... ... ... ықпал етемін. Жасалынған көрсеткіштер мына
төмендегідей болды.
ДНҚ-ның молекулалық құрылысы.
Оқушыларға ... ... ... мақсатында «комплементтік
принципке» сәйкес осы тақырыпқа ... ... ... ... ... меңгергендігін байқау кезеңі.
Есеп №1. ДНҚ молекуласының бір бөлігі мынандай нуклеотидтерден құралған
А-Г-Ц-Т-Ц-Ц-Г-Г-Г-А-А-Т ... ... ... ... ... принципке сәйкес.
Есеп №2. ДНҚ молекуласындағы азоттық негіз А/аденин/ 32% құрайды. ... ... ... ... ... құрамына тең.
Берілгені: Шешуі: комплементтік принцип бойынша
А – 32% А=Т ... Т - ? 1. A + Т = 32% + 32% = ... - ? 2. 100% - 64% = ... - ? 3. 36% : 2/Ц+Г/ = ... A - 32%; Т = 32%; Г - 18%; Ц = ... №3. ДНҚ ... 880 гуанинді нуклеотидтер табылған, олар
жалпы нуклеотидтердің 22% құрайды. Жекелеп алғанда ДНҚ молекуласында ... бар және ДНҚ ... ... ... /А+Т/ + /Г/Ц/ = ... - 880 100% - /Г+Ц/ = 100% - 22% + 22% = ... – 227 56% : 2/А+Т/ = 28% Г + Ц = 22% - ... А-Т-? А + Т = 28% - ... ... + /1120 + 1120/ = ... : 2 = ... – 0,34м = ... А – 1120, Т – 1120, Г – 880, Г – 880 ... 680 ... ... ... ... ... арнап, балаларға мынадай ... ... ... ... ... ... ... жауабы: нуклеин қышқылдары жасушада тұқым қуалаушылық қызметін
атқарады және де жасушадағы зат алмасу мен энергияның өзгеруіне қатысады.
2. Нуклеин қышқылдарының қандай ... ... Екі түрі бар. ДНК және ... ДНҚ және ... ... ... ... түрде сипаттама
бар?
Жауабы: ДНҚ да, РНҚ да полинуклеотидтер, олардың мономерлері азоттың
негіздер, ... ... ... тұратын химиялық қосылыстар. ДНҚ мен
РНҚ арасындағы айырмашылықтар ... ... ДНҚ екі ... ... да бір ғана ... ... ДНҚ да ... негіз аденин, тимин, гуанин,
цитозин болса, РНҚ да азоттың негіз ... ... ... ... ... ДНҚ да рибуза көмірсуы болады.
4. РНҚ-ның қандай түрлері бар, қызметі қандай?
РНҚ-ның үш түрі бар, ол ... РНҚ, ... ДНҚ ... ... бәрі де аңыздар биосинтезіне қатысады.
ҮІІ. Оқушылар білімін бағалау кезеңі. Үй тапсырмасы бойынша және жаңа
сабақта жақсы ... ... ... ... ... ... баға ... Үйге тапсырма беру кезеңі.
№6, №7 тақырыптарды оқып, «комплементтік принцип» заңдылығына ... ... ... ... Осы ... ... 1 ... қорытынды сабақ.
Оқушылардың білімін, білігін, дағдысын тексеру – ... ... ... ... ... Білім, білік, дағдылы тексерудің басты мақсаты -
оқулықтың үлгерімін үнемі ... ... ... ... білім беру және тәрбиелік маңызы өте зор. ... ... оны ... ... де тығыз байланысты. Тексеру барысында
бағдарлама талаптарында көрсетілген ... ... ... қорытынды нәтижесі дұрыс бағаланады. Дидактикалық белгілеріне
қарай білімді тексеру күнделікті, алдын-ала ... деп ... ... ... ... ... деп бөлуге болады.
Тексеру жүйесі белгілі мақсатқа жету үшін ... ... ... ... ... етеді. Алдын-ала тексерудің мақсаты -жаңа
материалды игеруге қажетті білім, білік, ... ... ... ... тексеру. Бұл оқушылар білімін тексеру нәтижесі ескеріліп
жүргізіледі. Ол тоқсан соңында, жарты ... ... ... тақырыпты,
тарауды өткен соң белгілі бір ... ... ... Мұндай
тексеруді жоғары сыныптарда зачет ретінде жүргізу өте қолайлы. ... және ... ... жиі ... ... білімі мен
білігін тексерудің түрлі формаларының ішінде соңғы кезде басты орынды тест
бойынша тексеру алып жүр. ... ... ... ... ... ... жетілдіруге қосылып отырған үлкен үлес болып есептеледі.
Сабақ тақырыбы: Қорытынды сабақ.
Сабақтың мақсаты: Оқушылардың осы тарау ... ... ... ... тест ... ... дәптерлеріңді ашып, жазыңдар:
1. Қай органоидта ақуыз түзіледі?
а. митохондрия
ә. лизосома
б. рибосома
в. эндоплазмалық ... ... ... ... бейорганикалық қосылыстарды ата:
а. су
ә. ақуыз
б. фермент
в. тұздар
г. көмірсу
3. Қай органикалық зат катализатор қызметін атқарады?
а. ферменттер
ә. майлар
б. ... ... ... ... ... ... күрделі заттың түзілуі
а. зат алмасу
ә. биологиялық түзілу
б. қозу
в. тітіркену
5. Липидтердің ауада ... ... ... негізделген?
а. энергия беру
ә. полярлы еместігі
б. қор жинау
в. су көзі
6. Көмірсулардың ... ролі ... ... ... ... ... материалдары
в/ энергия көзі
7. Ақуыздың атқаратын қызметі
а/ рецептор
ә/ қорғаныштық, хабар беру, энергия
б/ тұқым қуалау
в/ ... ... ... ... ата
а/ДНҚ
ә/ РНҚ
9. Екі тізбекті нуклеин қышқылы
а/ рРНҚ
ә/ тРНҚ
б/ДНҚ
в/ РНҚ
10.ДНҚ-ның нуклеотидтерін ата
а/ Аденин, гуанин
ә/ цитозин, урацил
б/ тимин, аденин, ... ... ... ... ... ... аделин, гуанин, тимин
11. РНҚ-ның нуклеотидтерін ата.
а. аденин, урацил
ә. тимин, гуанин, аденин
б. цитозин, ... ... ... тимин.
12. РНҚ-ның қанша түрі бар?
а. біреу
ә. екеу
б. төртеу
в. үшеу
Оқушыларға бөлгіленген уақыт беріледі.
Сонымен қатар мектепте ... ... ... ... ... ... пәндеріне деген ықыласьл, қызығушылығын арттыру
мақсатында осы пәндерден айлық өткіздік. Біз, бір 45 минутта көп нәрсені
айтып ... ... тек ... ... ... ал ... тыс
жұмыстарды өткізу кезінде қосымша материалдарды оқу бағдарламасымен
байланыстыра жеткізуге ... Бұл ... ... ... І-ші ... шық жас ... 2-ші апта ... және біз» 3 апта,
«Қорытындылау» 4-ші апта. Біз ... пәні ... ... ... тақырыппен Менделеев және Ломоносов тобы 2-ге бөлініп
өткіздік. Сұрақ қойылады екі топқа ... 1 ... соң ... жауабын
айту керек. Мыс:
1. Биология ғылымының негізін қалаушы - Ч.Дарвин.
2. Жасуша теориясын кім, қанша жасады - 1938 ж. ... 8 ... ... Екі топ 1:1 есебімен тең түсті. «Экология және
біз» апталығында ... ... ... ... ... заттар»,
«Ішімдіктің зардабы» деген тақырыпта бағдарламалар жасады. Қорытындылау
кеші болды. Орын алған оқушыларға, жақсы ... ... ... мен ... ... тыс уақытта биологиядан көрнекі құралдар жасау. №37 ... ... ... ... ... ... «Биологиядан
сабақ өткенде көрнекі құралдарды пайдалану ежелден ... орын алып ... ... ... ... ... ... құралдарды
пайдаланып, сабақ өту тиімді деп дәлелденген. С.Г.Шаповаленко биология
сабағын ... ... ... ... көрнекі құралдар,
бейнелеу, кейіптеу д/б. Табиғи қ.қ. тірі ... ... ... ... ... т.б. ... бейнелеу және
кейіптеу көрнекі құралдар муляж, модель, схема, диаграмма, сурет, диафильм,
телевизиялық хабар т.б. ... ... ... ... жеткіліксіз,
көрнекі құралдарды мұғалім кластан тыс уақыттарда оқушылар ... ... ... жасауына болады. Қасымовтың сабаққа пайдаланып жүрген
көрнекілікті қалай жасауға болатындығы туралы ... ... ... ... ... жұмыстарын т.б. жасадық. Табиғи
көрнекі құралдар жануарлар мен өсімдіктер түрін, түсін, қимыл, ... ол ... ... мағлұмат алуына көмектеседі. Кластан тыс уақытта
басқаша да өткізуге болады. Мыс: экскурсия т.б.
Қорытынды
Клетка туралы ілім, ... ... ... ... ... туралы қалыптастыру бағытында кең көлемді мәселелерді
қарастырдым. Клетканы химиялық құрамына методикалық ... ... ... ... ... Мен көптеген мектептерде болып, озық
ұстаздардың тәжірибелерімен таныстым. ... ... ... ... ... ... және ... «Ақуыздар», «Нуклеин
қышқылдары» тақырыптары бойынша методикалық өңдеулер жасалынды. ... ... ... ... озық ... / ... және ... әдістерін қолдана отырып ... ... ... Осы ... химиялық құрылысына ғалымдар
көптеген еңбектерін сіңірген. Жұмысты жазу барысында, оқушыларга сабақ өту
барысында Ченцов Ю.С. ... ... ... ... ... ... «Основы общей цитологий» т.б. көптеген
ғалымдардың кітаптарын ... ... ... ... ... ... ... сабақтары т.б. әдістерді қолдана отырып өткіздім.
Өңдеудің мақсаты: жаңа ... ... ... ... ... ... ... жаңа техникалық прогресс, ғылымдағы ... ... ... ету, ... ... ... деген
қызығушылықтарын арттыру. Яғни біз ... ... ... цитологиялық
жүйесі бүкіл процестердің морфологиялық структуралармен және ... ... ... ... ... ... ӘДЕБИЕТТЕР:
1. Анастасова Л.П. «Самостоятельные работа учащихся по общии биологий.
1979 г. ... ... Е., ... К., ... К., Иманқұлова С. «Ботаника».
Алматы 1998.
3. Р.Әлімқұлова. «Жалпы биологиядан кейбір тақырыптарынан методикалық
талдау, өңдеу». Алматы, 1969.
4. ... ... ... ... Алматы, 1980.
5. Белов И.Г., З.А.Корчагина «Ботаника сабақтары». Мектеп, 1979.
6. Брунов Е.И., Малахова Г.Я., Соколова Е.А. ... ... және ... ... ... ... 1970.
7. Вилли К. «Биология». Москва, «Мир». 1964.
8. Верзилин Н.М. «Уроки ботаники в 5 ... ... ... ... Н.К. «Основы методики преподования ботаники». Москва, 1956.
10. Гурова Р.А. «Уроки общей биологий». Томск 1988
11. Дубинина Н.П. «Общая биология». ... ... ... А.А., ... А.Д. ... общей цитологий». Ленинград,
I982.
13. Казанова, Короткова, Мокеева, ... ... по ... ... ... Леви А., ... Ф. ... и функции клетки». Москва, 1971.
15. Мягкова А.И., Сивоглазов З.И. «Планирования учебного процесса по
общей ... ВШ, ... ... Муртазин Г.М. «Активные формы и методы обучение биологии». Москва,
1989
17. Полянский «Жалпьі биология». ... ... ... Н.Ф. ... ... терминдер мен түсініктер». Москва,
1986
19. Де Робертие Э.Новлинский В., С.Саэсф. «Биология клетки». ... ... ... ... ... Алматы, 1994.
21. Свенсон К. Уэбстер П. «Клетка». Москва, 1980.
22. Тәртенов М., Әлімқұлова Р. «Қызьқты ... ... ... ... Т., ... Ж.Әкімов, Р.Сәтімбекұлы. «Тіршіліктану».
1997.
24. М.Шаханов «Өлеңдер жинағы», «Ақылдың кені». ... ... ... ... ... «Зоология сабақтары».
Мектеп, Алматы. 1972.
26. Ченцов Ю.С. «Общая цитология». Москва, 1984.
27. «Әдістемелік жаршы». 1998 - №1.
28. ... және ... ... 1996, ... «Қазақстан мектебі» журналы. 1988, №1.
30. «Биология в школе» журналы. 1990, №5, 1995 №1, 1991 ... Biology – 2. Osman ARPACI. Musa Ozet ... ... және ... ... журналы. 1998, 1997.
ҚОСЫМША
1-сурет. Прокариот клеткаларының киыстырылған үлгісі:
1 - клетка қабығы, 2 - плазматикалық мембрана, 3 - ... ... 4 – ... ... ... 6 - ... 7-плазматикалық мембрананың клетканың ішкі жағына ығысуы, 8 -
хроматофоры, 9 – клетка қосындыларының вакуольдері, 10 - талшықтар, 11-
қатпарлы ... ... ... киыстырылған үлгісі:
a - жануар клеткасы, б - өсімдік клеткасы, 1 - хроматыны және ядрошығы
бар ядро, 2 - ... ... 3 - ... ... 4 - ... 5
- ... ... тор, 6 - тегіс эндоплазмалық тор, 7 ... ... 8 – ... ... 9 - ... 10 - ... ... май тамшылары, 11 - центрольдер, микротүтікшелер және
центросфералар, 12 - митохондрия, 13 - ... ... 14 ... ... 15 - хлоропласт.
3-cурет. Клетканың жалпы құрылысының үлгісі.
(Ж.-К Ролан, А. Селоши, Д. Селоши ... ... ішкі ... ... - ядро қабықшасы, 2 - ядро кабықшасындағы порлар, 3 – поисомалар, 4 -
кедір-бұдырлы цитоплазмалық тор, 5 - ... ... тор, 6 ... 7 - ... 8 - ... 9 – ... мембрана, 10 -
цитоплазмалық көпіршік.
7-сурет. Гольджи аппараты бақаның аш ішек клеткаларында ... ... 1- ... 2 - ... ... ... және
Левинсон, 1953).
8-сурет. Гольджи аппаратының нерв клеткаларында орналасуы: 1 - ядро, 2
- ядрошық, 3 - ... ... 4 - ... ... ... және Левинсон, 1953).
11-сурет. Лизосомалардың қызметін көрсететін үлгі:
1 - лизосоманың ... ... ... ... ... ... 2 -
экзогенді заттардың еруі (лизис). Құрамында ... ... ... ... түрі мен ... және фагоцитоз көпіршіктенінің
қосылуының нәтижесінде лизосоманың екінші түрінің пайда болуы, 3-эндогенді
заттардың еруі (лизис). ... ... ... болуы, 5 -
қорытылмаған заттардың.
12-сурет. Митохондрияның құрылысы: a - ... ... б ... ... ... в – ... ... саңырауқұлақ
тәрізді денешіктер мен АТФ-соманың орналасуы.
13-сурет. Митохондрияның жұқа кесіндісінің жалпы құрылысы.
_______________ ... ... ... ... ... тақырыбына жазылған дипломдық
жұмысына
П I К I ... ... ... 3 ... ... қолданған әдебиеттер,
қосымшадан тұрады.
Дипломдық жұмысты жазу ... ... ... ... әдістемелігіне тереңірек тоқталған. Клетканың химиялық
құрамы атқаратын қызметі туралы жан-жақты білім қалыптастыру бағытында кең
көлемді ... ... ... ... ... методикалық
талдау жасау барысында көптеген әдістемелер қолданылған. Сабақтарда
пәнаралық ... ... емес ... тест ... т.б. ... өткізген.
Жұмыстың соңында қазіргі таңдағы жалпыға бірдей білім ... ... ... ... ... байланыста қорытынды
жасалған.
Дипломдық жұмыс мазмұнды келешекте әдістемелік нұсқау ... ... ... ... ... ... тигізетіні сөзсіз. Жұмыстың
орындалу деңгейі университеттің талабына сай және «өте жақсы» деген ... деп ... ... атындағы
ХҚТУ доценті Р. ... - ... ... мамандығы бойынша бітірді ІҮ-курс
студенті ... ... ... ... ... тақырыбы бойынша жазған
дипломдық жұмысына арналған
П I К I Р
_________________________жұмысы өте жауапкершілікпен ... Өз ... ... ... мен әдістемелік нұсқаулары дұрыс бағытта,
жоғары деңгейде жүргізілген. Дипломдық ... ... ... ... ... сай. Зерттеу проблемаларына байланысты
пайдаланған әдебиеттерінің саны жеткілікті көлемде.
Бұл тақырып бойынша екі жыл бойы ... ... ... ... ... ... ... ғылыми-практикалық
конференцияларында баяндама жасады. ІІІ-курс та биологияны оқыту әдісі
пәнінен, осы тақырып ... ... ... ... ... ... таңдағы жалпыға бірдей ... ... ... ... ... ... байланыста қорытынды
жасалған.
айналысқан мәселесі жүйелі түрде ... ... ... ... жұмыс мазмұнды келешекте әдістемелік нұсқау ретінде, көмекші
құрал есебінде студенттерге , мұғалімдерге себін тигізетіні сөзсіз.
Жұмыстың орындалу деңгейі университеттің ... сай және "өте ... ... деп ... ... 5-ме ... - ...

Пән: Биология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 64 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Асыранды балаларда жиі кездесетін генетикалық ауралар және олардың диагностикасы5 бет
Биологиялық препараттарға қойылатын талаптар11 бет
Ботаникалық ресурстану ғылымы және оның ғылымдар жүйесіндегі орны6 бет
Бұлшық еттің жиырылу механизмі8 бет
Жыныстық және жыныссыз көбеюдің ерекшеліктері және биологиялық маңызы14 бет
Клетканың морфологиялық құрылысы24 бет
Протопласт туындылары8 бет
Протопласт. Цитоплазма7 бет
Цитология15 бет
Цитология негіздері4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь