Білім беру адам капиталын дамытудың алғышарты және факторы ретінде

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .3

І тарау АДАМ ДАМУЫНДАҒЫ БІЛІМ БЕРУДІҢ АЛАТЫН ОРНЫ ЖӘНЕ ОНЫҢ МАҢЫЗДЫЛЫҒЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..7

1.1 Адам капиталы теориясының қалыптасу ерекшеліктері және даму тарихы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .7
1.2 Әлемдік экономикадағы білім беру прогресінің үрдістері және
білім саласындағы адам дамуы принциптерін іске асыру ... ... ... ... ... ... ... 13

ІІ тарау БІЛІМ БЕРУ АДАМ КАПИТАЛЫН ДАМЫТУШЫ
ФАКТОР РЕТІНДЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..20

2.1 Білім беру адам дамуының көрсеткіші ретінде ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..20
2.2 Білім беру саласын қаржыландырудың негізгі принциптері ... ... ... ... ... ... 26

ІІІ тарау БІЛІМ БЕРУ ЖҮЙЕСІНІҢ ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ
ДАМУ ЕРЕКШЕЛІГІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..34

3.1 Қазақстан Республикасындағы білім беру саласының қазіргі жағдайы
және перспективасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 34
3.2 Білім беру жүйесін дамытудағы шетел тәжірибесінің рөлі ... ... ... ... ... ... ..43
3.3 Жоғары оқу орындарының өзекті мәселелері (салыстырмалы түрде) ... ... .54

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .64

ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .67

ҚОСЫМШАЛАР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .69
Қай мемлекеттің де негізгі тірегі-асқақтаған күмбездер де, ғимараттар да, экономикалық жағдай да емес, білімді де білікті, іскер де, белсенді адамдар.
«Келешектің иесі-жастар», «Жастар өзінің ата-анасынан гөрі заманына көбірек ұқсас келеді»-деп И.С.Кони айтпақшы, қоғам талабына сай, сол қоғамды көркейтетін, дамытатын жастар тәрбиелеу ең маңызды мәселе екені даусыз. Қоғамның дамуына қарай ғылым мен техниканың деңгейі де, оны басқару жүйесі де өзгеріп отыратыны белгілі. Осыған орай маман қызметінің мазмұны жаңарып, жаңа мақсат, жаңа көзқарас, жаңа шешімдер мен жаңа мүмкіншіліктерді қажет етеді. Ондай мүмкіншілік тек білім арқылы келеді.
Білім-қоғамды әлеуметтік, мәдени-ғылыми прогреспен қамтамасыз ететін ғажайып құбылыс, адам үшін де, қоғам үшін де ең жоғары құндылық. Оның ең негізгі қызметі-адамның менталитетін, адамгершілігін, творчестволық қабілетін қалыптастыру, дамыту. Осыған орай егеменді еліміз өзінің дамуының ең басты алғышарты-білім беру жүйесінің Білім ғасырындағы міндеті мен мазмұнын айқындап береді.
Білім беру сатыларының сабақтастығын қамтамасыз ететін білім беру процесінің үздіксіздігі, оқу мен тәрбиенің бірлігі, білім беруді басқарудың демократиялық сипаты, білімнің, ғылымның және өндірістің интеграциялануы, ақпараттануы, оқушыларды кәсіптік бағдарлау, білім беруді саралау, іргелендіру, гуманитарландыру және т.т.-білім беруі саласындағы мемлекеттік саясаттың негізгі принциптері.
Білім жүйесін дамыту стратегиясының басты мақсаты-ұлттық білім моделін жасау.
1. Н.Ә.Назарбаев Қазақстан халқына жолдауы «Қазақстан экономикалық, әлеуметтік және саяси жедел жаңару жолында». Астана, 2005, 18б.;
2. Н.Ә.Назарбаевтың Қазақстан халқына жолдауы «Жаңа кезең-жаңа экономика»;
3. Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігі / ҚР-ның 2015жылға дейінгі білім беруді дамыту тұжырымдамасы / Қазақстан жоғары мектебі, №1, 2004, 5-19б.;
4. Аубакиров Я.А. Мировые тенденции экономического развития общественный прогресс в РК / Матер. междунар. научно-прак. конф., Алматы, 2001г.;
5. Нарибаев К.Н., Жумамбаев С.К., Нусупова А.Н. Инвестиции в человеческий капитал. Алматы, Қазақ Университеті, 1998, 59с.;
6. Мухамаджанова А.Г. Человеческий капитал Казакстана: формирование, состояние, использование. Алматы, Ғылым, 2001, 276с.;
7. Сарбасова Т.С. Образование как фактор повышения заработной платы в концепции человеческого капитала / Вестник КазГУ, 1998, №9;
8. Мамыров Н.К. Проблемы развития экономики и образования в Казакстане. Алматы, Дәуір, 1998, 351с.;
9. Мамыров Н.К., Акчуры Ф. Человеческое развитие в Казакстане. Алматы, экономика, 2003,173-181с.;
10. Нурмагамбетов Н.А. Образовательная политика РК в контексте трансформации высшего образования. Алматы, Қазақ Университеті, 2002, 118с.;
11. Дәулиева Ғ.Р. Білім беру рыногының ұдайы өндірістік үлгісі: даму факторлары. Экономика ғылымының кандидаты дәрежесін алу үшін дайындаған диссертациясының авторефераты, Алматы, 2003ж.;
12. Скоров Г.Е. Развивающиеся страны: образование, занятость, экономический рост. М., Наука 1971, 368с.;
13. Сантурова С.М. Менеджмент в образовании: теория и практика. М., 1993, 63с.;
14. Білім-Образование жур. №5, (23) 2005, 19б.;
15. Реформа высшего образования. Програмный документ // Всемирная Конференция по высшему образованию. Париж 5-9 окт.1998г.,77с.;
16. Саясат жур. №11, 2003, 27б.;
17. Қазақстан жоғары мектебі // Болонский процесс. №1, 2004г.;
18. Кожамкулов Т. Образование дорого стоит, но и невежество не дешевле //Известия-Казахстан 2003, октябрь;
19. Казахстан. Краткий стат. ежегодник Алматы, 2004г.;
20. Беккер Г. Человеческий капитал (главы из книги)./США: экономика, политика и идеология, 1993, №11, 109-119с.;
21. Кошанов А.К., Рамазанов А.А., Шевченков В.В. Социальная ориентация смешанного общества. Алматы, 2000, 25с.;
22. Марцинкевич В.И. США: человеческий фактор и эффективности экономики. М., Наука, 1991, 240с.;
23. Критский М. Человеческий капитал Л. 1991, 119с.;
24. Дятлов С.А. Теория человеческого капитала. Уч. пособие. Спб. СпбУЭФ 1996г.;
25. Усенова Г. Финансирование высшего образования в РК т.в других странах /Высшая школа Казахстана, 1999, №1;
26. Денисон Э. Исследование различий в темпах экономического роста. Сокр.пер. с анг.-М., Прогресс, 1971, 645с.;
27. Шеденов У.К., Ильясов Д.К. Теория маркетинга и менедмента в сфере услуг (уч.пособие), Алматы: Қазақ Университеті, 2002г.;
28. Ескалиев М.Д. Роль гуманитарного образования в формировании нового современного стиля мышления. / Вестник КазГУиМЯ, 2001, №3, 66-70с.;
29. Кенжегузин М.Б. Социальная устойчивость общества и ее предельно-критические показатели. А., Институт экономики МОН РК, 2002, 40с.;
30. Кабдиев Д.К. Проблемы воспроиводственного процесса в переходном периоде к рыночной экономике. Сб. Научных трудов. А., экономика, 1997, 114с.;
31. Жатканбаев Е.Б., Сагындыков Е. Проблемы и специфика приватизация в социальной сфере (на примере отраслей образования и культуры). /Вестник КазГУ, Серия экономическая, 1998, №8, 6-8с.;
32. Сабден О. Наука, образованое и рыночная экономика. А., 1994г.;
33. Попов Е.Н. Услуги образования и рынок. / РЭЖ, 1992, №6, 43-49с.;
34. Сагиндиков Е. Рынок образовательных услуг как естественный регульятор составляющей трудового потенциала общества. / АльПари, 1999, №5-6, 54-58с.;
35. Үсенова Г. Қоғам және экономика: стратегиялық мақсаттарды қорландыру тетігі. / Қаржы-қаражат, 1998, №8, 22б.;
36. Левент К. Қазақстанның жоғары оқу жүйесінде қажетті реформалар: шетел тәжірибесінен пайдалану. АльПари, №2, 2003ж.;
37. Стат.ежегодник 2005г.;
38. Интернет сайты (http://www.unesco/);
        
        ЖОСПАР
КІРІСПЕ.................................................................
............................................3
І тарау АДАМ ДАМУЫНДАҒЫ БІЛІМ БЕРУДІҢ АЛАТЫН ОРНЫ ЖӘНЕ ОНЫҢ
МАҢЫЗДЫЛЫҒЫ.................................................................
.........7
1. Адам капиталы теориясының қалыптасу ерекшеліктері және даму
тарихы..................................................................
...............................................7
2. ... ... ... беру ... ... ... саласындағы адам ... ... ... ... ... БЕРУ АДАМ ... ДАМЫТУШЫ
ФАКТОР
РЕТІНДЕ.....................................................................
.............................20
2.1 Білім беру адам ... ... ... беру ... ... ... ... БІЛІМ БЕРУ ЖҮЙЕСІНІҢ ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ
ДАМУ
ЕРЕКШЕЛІГІ..................................................................
............................34
3.1 Қазақстан Республикасындағы білім беру саласының қазіргі жағдайы
және
перспективасы...........................................................
.....................................34
3.2 Білім беру ... ... ... ... Жоғары оқу орындарының өзекті ... ... ... ... де ... ... күмбездер де, ғимараттар
да, экономикалық жағдай да емес, білімді де білікті, іскер де, ... ... ... ... ... гөрі ... ұқсас келеді»-деп И.С.Кони айтпақшы, қоғам талабына сай, ... ... ... жастар тәрбиелеу ең маңызды ... ... ... ... ... ғылым мен техниканың деңгейі де, оны басқару
жүйесі де өзгеріп отыратыны белгілі. ... орай ... ... ... жаңа ... жаңа ... жаңа шешімдер мен ... ... ... Ондай мүмкіншілік тек білім арқылы келеді.
Білім-қоғамды әлеуметтік, мәдени-ғылыми прогреспен ... ... ... адам үшін де, ... үшін де ең ... ... Оның ... қызметі-адамның менталитетін, адамгершілігін, творчестволық
қабілетін қалыптастыру, дамыту. Осыған орай егеменді еліміз ... ... ... ... беру ... Білім ғасырындағы міндеті мен
мазмұнын айқындап береді.
Білім беру сатыларының сабақтастығын қамтамасыз ... ... ... үздіксіздігі, оқу мен тәрбиенің бірлігі, білім беруді басқарудың
демократиялық сипаты, білімнің, ғылымның және өндірістің интеграциялануы,
ақпараттануы, ... ... ... ... беруді саралау,
іргелендіру, гуманитарландыру және т.т.-білім беруі саласындағы мемлекеттік
саясаттың негізгі принциптері.
Білім жүйесін дамыту стратегиясының басты ... ... ... білім үлгісінің негізгі бағыты-адамды қоғамның ең негізгі
құндылығы ретінде ... оның ... орны мен ... ... ... даму ... мән беру, сол арқылы оның рухани
жан-дүниесінің баюына, саяси көзқарасының, творчестволық ... ... ... іскерлігінің қалыптасуына жағдай жасау, мүмкіндік
беру. Яғни, ХХІ ғасырдың маманы-жаратылыстану мен гуманитарлық ғылымдар
бойынша ... кең, ... бай, ... ... ... кәсіби
білікті маман, адамдармен дұрыс ... ... ... ... ... ... ... шығудың жолын таба ... ... ... қоғамда белгілі бір рөл атқаратын,
қайталанбайтын дара ... ... ... Ал ... мүмкіндіктің негізі-жоғары
білімде. Өйткені жоғары білім-үздіксіз білім беру жүйесінің шешуші тетігі.
Сондықтан студентті тек ... ... ғана ... оны өз ... ... ... ... иесі ретінде тану, соған мүмкіндік
жасау қажет.
Ұлттық үлгідегі жаңа парадигманың негізгі бір ... ... ... тиянақты да жүйелі білім беру. Іргелі білім берудің ... ... ... ... ... оны ... әдіс, тәсілдерін
білуге, өзін-өзі дамытуға, өз бетімен білім ... ... ... ... ... беру саласында техникалық білім беруді дамытуға ерекше
назар аудара ... ... оқу ... желісінде оңтайландыру жүргізілуге
тиіс. Осы заманғы мемлекеттік менеджерлер даярлау үшін Мемлекеттік ... ... ... ... қатысуымен ең жоғарғы
халықаралық стандарттарға сәйкес келетін ұлттық ... ... ... ... беру ... ... ынталандыру мақсатында жеке сектор мен
мемлекет арасындағы серіктесті нығайту, ... ... ... ... бөлу ... ... сондай-ақ, жоғары оқу орындарының
мәртебесі мен мамандыққа ... ... ... құнын саралауды
ойластыруымыз керек»,-деп өз жолдауында Президентіміз Н.Ә.Назарбаев айтқан
болатын [1, 18б.].
Еліміздің Президенті ... ... ... ... және ауыр ... табыстарға жету үшін
халқымызға тән күшті рухын, денсаулығы мен білімін әлемге көрсетуге ... ... ... ... кезекте оның білімділік деңгейімен
айқындалады.
Елбасы Н.Ә.Назарбаевтың биылғы Қазақстан ... ... ... ... ... ... отыр. Бұл негізінен Елбасының ұзақ мерзімге
арналған «Қазақстан 2030» стратегиялық бағдарламасынан бастау алған міндет-
мақсаттар деп ... ... ... ... қарқынды дамуы, соның нәтижесінде
жастарға ... ... ... ... жан-жақты білім алуымызға, жан-
жақты хабардар болуымызға жол ашып отыр. Сол ... күні ... ... қайтару азаматтық парызымыз деп білемін.
Қазіргі уақытта әлемде және оның құрамдас элементі ... ... орын ... ... ... ... ... өзгеруіне қажетті тарихи ... Ұзақ ... бойы ... әл-ауқат көздері ең алдымен
материалды-техникалық базаның қалыптасуы тұрғысында ... ал ... ... материалды өндіріс көлемін арттыру қарқындарымен ... ... ХХІ ... ... дамыта алмаған елдің тығырыққа тірелері
анық. Біз болашақтық жоғары технологиялық және ... ... ... ... жасақтауға тиіспіз. Осы заманғы білім беру жүйесінсіз әрі
алысты ... кең ... ... ... ... осы заманғы
басқарушыларсыз біз ... ... құра ... ... әлеуметтік және саяси жедел жаңару жолында деген жолдауында
айтқан болатын.
Қазіргі ... ... ... тиімді сапалық және құрылымдық
өзгерістерге қабілеттілігі қоғамдық байлықтың материалды емес формаларына
және адамды қалыптастырушы салаларға тікелей тәуелділікте қарастырылады.
Шетел ... ... ... беру ... екі ... ... ... Т.Шульц, Г.Беккер, Ф.Махлуп, тағы
басқа экономистердің еңбектерінде білім беру ... ... ... ... ... ... ретінде қарастырылады. Екінші бағытта-
П.Самуэльсон, Э.Б.Аткинсон, ... ... ... беру қызметі
қоғамдық игілік ретінде қарастырылады және оны мемлекеттік бөлу мәселелері
зерттеледі.
Отандық экономика ... ... беру ... экономикалық
мәселелері және оның адам капиталының ... рөлі ... ... С.К.Жұмамбаевтың, Р.Мұхамеджанованың,
білім берудің қоғамдық әл-ауқаттылықты және экономикалық қауіпсіздікті
қамтамасыз ету ... ... ... ... ... ... ... ұдайы өндірістегі экономикалық маңыздылығы Д.Қ.Қабдиевтың,
Ә.Ә.Әбішевтың, осы ... ... ... ... ... профессор Е.Б.Жатканбаевтың, М.К.Мамыровтың, О.Сәбденнің,
М.Х.Тусееваның, А.А.Нұрмағамбетовтың т.б. ... ... ... ... даму ... ... білім беру қызметі
рыногының ұдайы өндірістік үлгісін жасау және осы негізде оның оптималдану
бағыттарын белгілеу және ... ... беру ... ... ... ... негізінде осы рыноктың шектеулі сипатын негіздеуге
арнадым. Диплом жұмысымды, ... ... беру ... және жеке ... ... ... ... алуға деген мүдделерін
қанағаттандыру барысында, білім беру жүйесін жаңа деңгейде дамуын, ... ... ... нысанын және мерзімдерін таңдауға кеңінен
мүмкіндік беруге ... Ол ... ... ... ... жоғары білім
беру жүйесіне бірінші кезектегі міндеті жоғары білікті мамандарды көптеп
даярлау болып ... оны ... сала ... ... ... жаңа
сапа мен қоғамдық мәртебе, икемділік пен бейімділік беру қажет.
Диплом ... ... ... әр ... ... ... қарастырып, қойылған мақсат,
міндеттердің шешілу ... ... ... Өмір ... мен ... ... ... тура көзбен ден қойсақ, еліміздегі білім-ғылым
жүйесін әлемдік стандарттарға сәйкестендіру, өзара ... ... күн ... ... ... ... келеді. Бұдан,
әрине, жаһандану үдерісі, дамыған елдердің үздік үлгісі, ықпалы сезілмейді
деуге болмайды. Оны да ескеріп, ... ... ... ... ... сай ... тиімді жақтарды өмірге, тәжірибеге
батыл енгізуге болады. Мұның біртұтас білім кеңістігін ... ... ... ... дамытуға септігі тиері сөзсіз. Осы
реттен келгенде орта және жоғары мектеп жүйесін белгілі бір ... ... ісін ... мақсаттар төңірегінде топтап, қатар ... ... ... қол ... ... береді.
Диплом жұмысымның құрылымына келетін болсақ, диплом көлемі 75 беттен
тұрады. Жұмыста 4 кесте, 4 қосымша ... және 4 ... ... ... жұмыс 38 әдебиетті қолдана отырып жазылған.
Диплом жұмысының негізгі қолданылған сөздері: адам капиталы, ... ... беру ... адам ... ... тарту, жоғары оқу
орындарындағы білім беру дәрежесі т.б.
Жұмыстың негізгі мақсаты: Адам капиталындағы ... беру ... және ... ... негізін, сондай-ақ, Қазақстан
Республикасының жоғары оқу орындарының қазіргі білім беру ... ... ... ... ... ... беру жүйесінің қазіргі жағдайын, оның негізгі
бағыттары және теориялық мәселелерін зерттеуді көздейді. Жұмыс үш ... және ... ... ... ... ... білім берудің алатын орны
мен маңыздылығы, оның ішінде, адам ... ... ... және даму ... ... ... ... беру
прогресінің үрдістері және білім саласындағы адам дамуы принциптерін іске
асыру жайлы ... ... беру адам ... дамытушы фактор ретінде, оның
ішінде, білім беру адам дамуының көрсеткіші ретінде; ... беру ... ... ... ... ... ... тарауда, білім беру жүйесінің Қазақстандағы даму ерекшелігі,
сондай-ақ, Қазақстан Республикасындағы білім беру ... ... ... ... ... беру ... ... шетел тәжірибесінің рөлі
және де жоғары оқу ... ... ... (салыстырмалы түрде)
жайында айтылған болатын.
Сонымен қоса, қосымша мәліметтер ... ... ... ... ... ... 50 ... қатарына кіру
стратегиясын белгілеген Елбасы Жолдауында осы заманғы білім беруді ... және ... ... ... ... ... ... Университетінде осы оқу орнының ... ... мен ... ... ... ... беру ... оқыған лекциясына зор маңыз берілген. Онда, жоғары білім ... ... ... ... ... ... назар аудара отырып,
жоғары оқу орындары желісінде оңтайландыру жүргізілуге тиіс делінген.
І тарау АДАМ ДАМУЫНДАҒЫ ... ... ... ОРНЫ ЖӘНЕ ОНЫҢ ... Адам ... теориясының қалыптасу ерекшеліктері және ... ... мен адам ... ... рөлін тану адам капиталы
теориясының ... ... ол ... бір ... адам ... пайда болуының теориялық алғышарты және аса ... ... ... ... ... ... ... қызметіне принципті,
сапалық жаңа көзқарас. Сансыз көп теорияларда ... не ... ... ... ... ... және техникалық прогрестің қозғаушысы
ретінде қаралып келді, бірақ барлық жағдайда да оған ... ... ... ... ... шындап бағалауға оған тек капитал ретінде қарау ғана
көмектесті, әрі ол ең ... және ең ... ... ... ... тұжырымдамасының кейбір алғышарттары классикалық саяси
экономияда, марксизмде, әлемдік экономикалық пікірдің өзге де ... еді, ... ол ... және ... болып тек ХХ ғасырда ғана
ресімделді.
Адам капиталы теориясының ғылыми және қоғамдық тұрғыдан танылуына, ... ... ХХ ... ... ... және ... аса ... өкілі Питер Друкердің қатысуы өз септігін тигізді.
Оның «Білім революциясы» мақаласы ғылыми және ... ... кең ... ... осы ... ... жазады: «Білім-бүгінгі таңдағы жеке
ара нақты капитал. Халық білімін дамыту-капитал жасаудың ең маңызды құралы,
ал білімді ... ... ... ... сапалары мен осы білімдерді
пайдалану-байлық өндірудегі ел ... ең ... ... ... капиталы, өзге капиталдың кез келген түріне тән белгілерге ... ... оның ... ... бар. Адам ... ... ... жетекші маман С.А.Дятлов осы құбылыстың мынандай
ерекшеліктерін ... ... адам ... қайтарымы оның иесінің өмір сүру
мерзіміне (еңбекке қабілетті кезеңнің ... ... ... ... ... неғұрлым ертерек жасалса, соғұрлым ол
тезірек қайтарым ... ... ... ... ескеру керек, неғұрлым
сапалы және ұзақ мерзімді инвестициялар анағұрлым жоғары және анағұрлым
ұзақ уақыттық нәтиже береді.
2. Адам капиталы тек ... және ... ... ғана душар болмайды,
сонымен бірге ол жинақталу мен көбеюге де қабілетті. Адам ... ... адам ... мен оған тән психофизиологиялық
қызметтердің табиғи тозу дәрежесімен, ал екіншіден, білімнің ескіруінің
немесе алған білім құндылығының өзгеруінің салдарынан ... ... тозу ... ... Адам капиталының
толықтырылуы қызметкердің қайта оқу және өндірістік ... ... ... ... Егер осы ... ... ... болса,
онда адам капиталын пайдалану шамасына ... оның сапа және ... ... ... ... ... жақсара түседі және
өседі.
3. Адам капиталының қорлану шамасына қарай оның табыстылығы белсенді еңбек
қызметінің (белсенді еңбекке ... жас) ... ... ... бір ... ... жоғарылайды да, сонан соң күрт төмендейді.
4. Капиталды жасау кезінде «екі жақты көбейткіш нәтиже» орын ... ... ... оқу ... тек ... ... ғана ... сонымен бірге
оқытушының да мінездемесі мен қабілеті жетіле, өсе түседі, ол кейіннен
біріншісінің де, сондай-ақ, екіншісінің де ... ... ... ... ... ... ... адам капиталының
жұмсалымдары болып таныла бермейді, тек қоғамдық мақсатқа сай ... ... ғана ... ... жатады. Мәселен,
қылмыстық әрекетке байланысты шығындар адам капиталына ... ... ... ... олар қоғамдық тұрғыда мақсатқа
сай емес және қоғам үшін зиянды.
6. Адамға ... ... ... мен ... ... ... ... және дәстүрлерден тарайды. Мәселен, ... мен ... ... ... едәуір шамада отбасылық
дәстүрлерге және ... ... ... ... ... ... өзге әр түрлі нысандарына жасалатын инвестициялармен
салыстырғанда адам капиталына жұмсалатын ... жеке ... да ... ... [9, ... ... мезгілде жеке де және қоғамдық та капитал. Ол жеке
адамның мәртебесіне де, сондай ақ ... ... даму ... ... ... жасайды. Адам капиталы теориясы пайда болғанға дейін
білімді экономикалық тұрғыда тек ... ... ... ... даярлау мен
біліктіліктерін көтеру ретінде ғана ... ... Адам ... ... рет ... жалпы экономикалық қайтарымы туралы мәселені
қойды.
Қоғамдық тиімділікті ... ... ... ... ... ... ... капиталы» теориясымен байланысты. Осы теорияның шеңберінде
дамытылған адамға деген экономикалық көзқарас дамыған ... ... ... ... кең ... келеді. Адам капиталы
теориясы адам ... ... ... және ... ... ... ... рөлін, адамның рационалды мінез-құлқын
микроэкономикалық талдау сферасын елеулі түрде ұлғайтуға жағдай ... ... ... ... ҒТР-ның жаңа ... ... ... маңызын қайта ұғынуға, жалпы ... ... ... индивидтердің гуманды сапаларын ... ... ... ... қарастыруға әкелді.
Адам капиталы теориясының пайда болу, қалыптасу, даму тарихына үңілсек,
оның тарихи түп-тамыры политэкономия классиктерімен байланысты ... ... ... ... ... рет адамның құндылығын ақшалай
бағалауға талпыныс ... ... ... және ... ... ел үшін
экономикалық маңыздылығын көрсетті, адамның өндіргіш қабілеттерін капитал
элементтері ... ... ... ... ... ... ... У.Петти 1664 жылы жарық ... сөз» ... ... тарауында «халық құндылығы» туралы жазған
болатын. У.Петтидің айтуынша «бұрынғы еңбектің нәтижесі болып табылатын,
елдің ... ... ... қоры тірі ... етуші күштерден еш
айырмашылығы жоқ, керісінше, бірдей бағалануы тиіс».
Кейінірек А.Смит адамның еңбекке ... ... ... ... ... ... А.Смит адамның жанды өндіргіш күштері кез-
келген елдің экономикасында алғашқы роль атқарғандығын ... ... ... арттыру ең алдымен жұмысшының ... ... соң ... ... ... мен инструменттерді
жақсартуға тәуелді екенін пайымдайды. А.Смит еңбекті, әсіресе жұмысшы
іскерлігін, оның ... адам ... ... және ... ұлт ... ... көзі ... қарастырған. Оқумен,
үйренумен қалыптасқан еңбек дағдысын, білімді, шеберлікті машина ... ... ... ... категориясына қосты. Осыған орай,
ғалым төмендегідей аргументтер келтіреді: ... ... ... ... ... ... пайда болмайды, керісінше, өндіріс
құрал-жабдығы ... ... ... ... бір экономикалық
шығындарды қажет етеді. Екіншіден, адамның бойындағы біліммен ... ... ... ... «айналысқа түспей-ақ және меншік иесін
өзгертпей-ақ табыс пен ... ... ... ... ... ... адамның сол оқуға кеткен
шығындарын бірнеше есе ... және ... ... қарағанда үстеме
табыс әкеледі.
Д.Рикардо, қарастырылып отырған мәселеде, ... ... ... ... да ... ... ... ерекше жоғары
бағалаған. Ол елдің экономикалық дамуында артта қалушылығы ... ... ... ... ... топтарындағы білімнің жетіспеуінде» деп
есептейді. Ал Дж.С.Милль ... адам ... ... өнімділігінің
факторы ретінде қарастырып, оқыту мен тәрбиелеудегі ... ... ... ... ... алғашқы рет ... ... ... ... ... механизм тиімсіздігінің мысалы ретінде
көрсетті.
К.Маркстың экономикалық ... да ... ... ... ... бөлген. К.Маркс қабілеттіліктерді «ең басты
жинақталған ... ... ... өмір ... ... ... ... нәтижесі» ретінде қарастырған. Сондай-ақ, К.Маркс адамның белгілі
бір еңбек саласындағы дайындығы мен дағдысын қалыптастыру үшін белгілі ... ... сол ... ... ... ... атап көрсеткен.
Маркс капитал ұғымын жұмысшы күшіне қатысты ерекше мағынада қолдана отырып,
тікелей өндіріс үрдісі ... ... ... ... негізгі капитал
өндірісі ретінде қарастыруға болатынын атап көрсеткен. Бұл ... ... ... ... ... ... Бірақ, К.Маркс көзқарастар
жүйесінің негізгі ... адам ... ... ... Оның ... күші-еңбектің байлығы, ал капиталға оның сатып алушысы-капиталистің
қолында өзгермелі капитал формасында ауысады.
Жоғарыдағы классикалық политэкономия ... ... ... ... қорытындыға келуге болады:
1. Олардың зерттеулерінде адамның сапасы-өндіріс тиімділігінің
маңызды факторы ... ... ... ... ... беру мен ... арқылы
қалыптасатындығы;
3. Қабілеттілікті қалыптастыру шығындарды қажет екендігі;
4. Адамның қабілеттері капитал элементі екендігі;
5. Білім берудің ... ... ... үлес ... 173-181б]
Одан әрі ХIХ-ғасырдың соңы мен ХХ-ғасырдың басында экономикалық
талдауға ... ... ... ... Фишер, Дж.Кларк, А.Маршалл,
Л.Вальрас, В.Парето және ... ... ... рет осы ... ... жеке ... немесе олардың
өндіргіш қабілеттерін капитал ретінде қарастыру ... ... ... ... ... өндіргіш қабілеттерін капитал ретінде
қарастыруға төмендегі себептер негіз болды: біріншіден, өндіргіш қабілеттер
қорлана алады және запасты құрады; ... ... ... және ... ... ... инвестициялар болып табылады; үшіншіден, адамның
қабілеттерін ... ... ... қаржы өнімді сипатта,
өйткені ол болашақ табысты, өнімді және ұлттық байлықты ... ... ... ... ... ретінде қалыптасуы ХХ-
ғасырдың 60-жылдарында аяқталды. Адам ... ... ... ... күштер жүйесіндігі, қоғамның ... ... ... ... ... ... адам ... идеясының тұтас концепция ретінде қалыптасуы
стихиялы, өздігінше емес, керісінше, экономикалық ғылымның ... ... бір ... ... орындауы ретінде жүрді.
Адам капиталы теориясы қазіргі күйінде американдық экономистер- «Чикаго
мектебінің» өкілдері Т.Шульц пен ... ... ... ... ... ... ... «Адам капиталына
инвестициялар» мақаласында (1961ж) және ... осы ... ... мен ... ... ... ... және эмперикалық
талдауында» (1964ж) баяндалды. Адам капиталы теориясының жалғасын табуға
американдық, ... ... ... ... ... ... үлес қосты, ал кейінірек бұл ... ... ... ... және т.б. еңбектерінде
дамытылды.
Адам капиталы теориясының әдістемесінде ... ... ... ішінен басқа да ағымдарының әсері бар екендігі байқалады. Соның
ішінде, білім беру саласындағы мемлекеттік реттеу, ... ... ... және ... табыс өсіміне әсері проблемаларын зерттеуде
неокейнсиандық көзқарастың үстемдігі ... ... ... ... т.б. ... институттарды тарту идеясы және олардың қоғамдағы
басқа да әлеуметтік, ... ... ... ... анықтау
бұл теорияға қазіргі экономикалық ... ... ... ... [6, 2001ж].
Қазіргі шетелдік және отандық экономикалық әдебиеттерде «адам капиталы»
категориясының әртүрлі анықтамалары ... ... ... ... ... және көп қырлылығымен түсіндіріледі.
Т.Шульцтің айтуынша, «егер ... ... әсер ... ... өзі
экономика үшін өте маңызды, демек ол капитал формасы», ал білім ... ... ... оны біз адам ... деп ... өйткені, бұл форма
адамның ажырамас ... ... Оның ... ... ... ... ... табыстар немесе болашақ қанағаттардың немесе қоса алғанда екеуінің
де көзі. Келесі американдық экономист адам ... ... ... бұл ... кең ... ... Оның ... «адам
капиталы адамға инвестиция жұмсау, оның ... ... ... ... жұмсалған қаржы миграция және баға мен ... ... ... ... ... [7].
У.Боуэн, адам капиталын тауар мен қызметтерді өндіру мақсатында белгілі
бір ... ... ... адам ... жүре ... білім,
дағды, мотивация және энергиядан тұрады деп анықтайды.
Л.Туроу болса адам капиталына адам бойында негізінен тәрбие мен ... ... ... ... және ... ... сыйлау сияқты
қасиеттерді де қосады.
Эдвин Дж.Долан болса адам капиталын «формальды оқу, білім беру немесе
іс-тәжірбие ... ... ... ... ... ... ... әдебиеттерде адам капиталының монетарлық анықтамасы да
бар. М.Фридмен адам ... ... ... ... ... ... ететін қор ретінде түсінеді. Перманентті табыс-күтілетін
болашақ табыс түсімдерінің орташа шамасы. М.Фридмен адам капиталын ... ... бір ... ... ... адам капиталын
байлықтың жеке иелерінің ақшаға деген сұраныс теңдеуіне қосады.
Ресей ... ... де адам ... әртүрлі
анықтамалар беріледі. Ресейлік ... ... адам ... анықтамаларының бірі М.Критскийдің еңбегінде берілген. Ол ... ... ... ... қоғамдық прогресс және
интеллектуалды ... жаңа күші ... ... жатыр»,-деп
есептейді.
Оның еңбегінде адам капиталы қазіргі заманғы қоғамның негізгі қоғамдық
қатынасы ретінде қарастырылады. М.Критский адам ... ... және ... адам капиталы түріндегі формальды түр
өзгерістерін және өзгерген формаларын ... ... ... адам капиталының
алушы және өндіруші шаруашылық ... ... ... ... жалпылама-нақты формасы ретінде көрінетіндігін атап көрсетеді.
Осыдан, М.Критский, «адам капиталы- адамдардың ... ... ... ... ... өздігінен баюы»-деген қорытынды жасайды.
Посткеңестік экономика ғылымындағы адам капиталы ... ... бірі ... адам ... ... ... қоғамдық ұдайы өндірістің кез-келген сферасында мақсатты
пайдаланатын, еңбек өнімділігін және ... ... ... ... ... ... ... адам бойында жинақталған (қорланған)
денсаулық, білім, дағды, қабілеттер, мотивация қоры».
Отандық экономика ... адам ... ... ... ... қолға алынып келеді, олар көбіне фрагментарлы түрде ... ... ... ... К.Н.Нәрібаевтың, С.К.Жұмамбаевтың
көзқарастарына тоқталған жөн.
Академик Я.Ә.Әубәкіров адам капиталын әртүрлі ... ... ... ... ... тәжірбиені және олардың
әлеуметтік экономикалық прогресте қолданылуын біріктіретін кең ... ... ... Оның пікірінше, адам капиталы білім беру және ғылым
салаларына, денсаулық ... ... ... ... өндіруе мақсатты
бағытталған инвестициялар нәтижесінде қалыптасады және ұлғаяды. Академик
Я.Ә.Әубәкіров адам капиталын қоғамдық еңбек ... ... ... ... күш ... қарастырады.
Келесі авторлар ұжымы адам капиталын «индивидтердің ... ... ... және басқа да өнімділікті арттыратын ... ... ... ... ... ... пен ... ретінде
анықтайды.
С.К.Жұмамбаевтың пікірінше, «білім, дағды, іскерлік және ... адам ... ... және ... ... ... ... өзінің адамдық капиталын қосады. [12,55б]
Отандық экономист-ғалымдардың көзқарастарын талдай келе, төмендегідей
тұжырымдар жасауға болады:
Біріншіден, білім, іскерлік, дағды ... ... ... ... ол қабілеттердің қалыптасуы белгілі бір қаржыны қажет етеді;
Үшіншіден, ол қаржылар инвестициялық сипатта;
Төртіншіден, білім, іскерлік, ... және ... ... ... орын ... ... ... қалыптастыру арқылы адам капиталының
қалыптасуында «балама шығындар» немесе «жоғалған жалақы» ... ... Міне ... ... ... және ... экономистердің
көзқарастарында адам капиталына әртүрлі түсіндірмелер беріледі. Әйтсе де,
осы ... ... ... ... Ол ... адам ... жүре
қалыптасатын қабілеттер ретінде анықталуы. Нақ осы ... біз, ... ... ... мазмұнын ашуға талпынамыз.
Кез-келген экономикалық категория-экономикалық көзқарастар жүйесіндегі
белгілі бір талаптардың логикалық көрінісі, ... ... ... ... ... ... біздің ойымызша іскерлікті,
дағдыны, т.б. қабілеттерді қалыптастыру, ... ... ... ... ... қатынастарды көрсетеді.
Ойымызды тұжырымдай келе, біз, адам капиталын инвестиция нәтижесінде
қалыптасатын және қорланатын, қоғамдық өндірістің кез ... ... ... ... ... ... адамның болашақ
қанағаттарының және өспелі табыстарының көзі, ... ... және ... ... ... факторы болып табылатын белгілі
бір ... ... ... ... және ... қоры ... Әлемдік экономикадағы білім беру прогресінің үрдістері және ... адам ... ... іске ... ... соңғы ширегінде әлемде білім революциясы құлаш жайды.
Алғашқыда оған ... ... ... ... ... бірі ... ... келді. Білім тек экономикалық және ғылыми-
техникалық прогресте ғана емес,сонымен бірге әлеуметтік мәртебелерді ... ... ... ... беру революциясындағы бірінші көрініс ... ... ... Осы прогрессивті үрдіс жаңа индустриялық, және
белгілі бір дәрежеде, дамушы елдерді қамтыды.
Анағұрлым дамыған мемлекеттерде жоғары ... ... ... ... мүмкіндігін жалпыға бірдей мүмкіндікке дейін өсіру туралы мәселе
қойылды. ... ... ... сана мен ... саясатына, нағыз
революциялық принципті енгізуді дайындап берді: білім-мамандар даярлаудың
ғана емес, сонымен ... ол ... ... парасаттылық, технологиялық және
мәдени деңгейін ... ... ... және ... ... ... осы ... стилін (қалпын) қалыптастырудың
құралы. Осыдан экономикалық қажеттіліктерге қатаң ... ... ... туралы тұжырым жасалады.
Үздіксіз білімнің мәні-ғылыми-техникалық революция жағдайларында
білімнің тез арада ескіруіне байланысты кәсіптік жинақылықты ... ... ... көзқарас кеңестік және кеңестен кейінгі әдебиетте басым).
Сонымен бірге білім ... ... ... ... ... ... түрлі елдер мен аймақтарды тым әркелкі қозғады. Ол дамыған
және ... ... ... алшақтықты одан сайын ұлғайта түсті. Егер
дамыған елдерде ... ... ... ... мен ... ... нақтылыққа айналса, ал дамушы елдердің көпшілігінде ... ... ... ... күн тәртібінен әлі түскен жоқ.
Халықаралық қоғамдастық білімнің адам ... ... ... ету ... осы ... шешу ... ... Ол-
«Баршаға бірдей білім» стратегиясы. Оның негізгі принциптері БҰҰ 1990 жылы
Джомтьенде ұйымдастырған ... ... ... ... ... ... Дүниежүзілік декларация қабылдады, декларация, адам
құқықтарының Жалпыға бірдей ... мен бала ... ... ... ... ... жариялады, кез келген бала, жасөспірім
және ересек адам осы ұғымның ең ... және ... ... ... ... қажеттіліктерін қанағаттандыратын білім алуға құқылы, яғни ол
танып-білуді, әрекет жасауды, өзгелермен бірге өмір сүруді және тіршілік
етуді ... ... ... білім алуға құқылы. Бұл тақырыпта әр
адамның мүмкіндіктерін ашу мен ... ... ... ... ... туралы қозғалып отыр, оның мақсаты адамдардың ... ... және өз ... ... қолдарын жеткізу.
Білім жөнінде Декарда 2003 жылғы сәуір айында өткен ... ... ... ... стратегиясын іске асырудағы онжылдықтың
қорытындылары жасалды. Декар форумы адам дамуының аса ... ... ... ... ... одан ... ... түсті. Форумның «Іс-
әрекеттің Декардың шеңберлері.
Баршаға бірдей білім: біздің міндеттемелерімізді орындау» негізгі
құжатында, ... адам ... ... бірі ... ... Ол ... ... бейбітшілік пен ел ішіндегі тұрақтылықтың
және елдер арасындағы қатынастардың кілті болып табылады және осы ... ... ... және ХХІ ... ... белсенді қатысу үшін
қажетті құрал ... ... ... олар жеделдетілген жаһандануда
қозғалады.
Декар форумы баршаға бірдей білім стратегиясын одан әрі ... 6 ... ... Жас ... ... ... мен ... тәрбиелеу, әсіресе ең осал және
үлестен құр қалған балалар жөніндегі кешенді шараларды ... ... 2015 ... ... ... ... әсіресі қыз балалар, берекесіз
отбасылар мен этникалық азшылықтан шыққан балалар тегін және ... ... ... ... емін-еркін алулары үшін жағдай жасау;
3. жас және ересек адамдардың білім алу қажеттіліктерінің ... ... және ... ... қол жеткізудің бірдей
мүмкіндігі негізінде қанағаттандырылуын қамтамасыз ету;
4. 2015 жылға қарай ересектердің, ... ... ... ... ... және ... бірдей базалық және үздіксіз білім алу
мүмкіндігін беру;
5. 2005 жылы бастауыш және орта ... ... ... ... ... ... 2015 жылға қарай білім саласында ... қол ... ... ... бұл ... қыз ... ... базалық білімге толық және тең мүмкіндік беру мен олардың жақсы
сабақ үлгерімдері үшін жағдай жасауға ... ... ... ... барлық аспекттілерінде оның сапасын көтеру және барлығы үшін
жақсы үлгерімді қамтамасыз ету, бұл ... ... ... және ... ... ... ... қол жеткізуі, ... ... мен ... ... ... ... тиіс [8, 351б].
Джомтьен және Декар форумдарының базалық білім саласында әзірленген
принциптері 1998 жылы 5-9 қазанда ... ... ... ... ... ... конференцияның идеяларымен және нұсқауларымен
органикалық ... ... ... елдердің үкіметтеріне жоғары
білім алу мүмкіндігін қамтамасыз етуді және жоғары білім алудағы ... ... ... ... бағытын жасауды ұсынды. Ол жоғары
білімнің «жұмыс әлеміне» (World of Work) ... ал ... ... тиіс ... ... ... дүниежүзілік қоғамдастық білім қызметтерін тек жұмыс күшін
құраумен немесе кадрлар даярлаумен шектеуге қарсы ... ... ... ... жоғары мектептің жалпы мәдени және ... ... ... ... ... ... ең ... БҰҰ мен оның құрылымдары әзірлеген,
адам дамуының аса маңызды бөлігі ретіндегі білім дамуының стратегиясы білім
беруді ... ... ... жүзеге асыруға, ұлттық және жалпы
адамзаттық мүдделер бойынша оқу ... ... ... ... ... білім жүйесінің бірнеше құрылымдық бөліктері бар, ... ... ... ... пен ... ... ... мазмұндық
болып бөлінеді. Кейде әр ... ... ... ... үлгі деп ... Білім-күрделі және созылыңқы үдеріс, ол ... ... ... ... ... адам ... тұжырымдамасы тұрғысынан
адам өмірінің үлкен бөлігін қамтуы тиіс. Осыған байланысты, оның көп
деңгейлік ... ... ... орта ... дейін әлемде білім деңгейлері туралы қайсыбір
ортақ «халықаралық» ұғым орын алды, ал түрлі ... ... ... ... ... ... ... экономикалық, ғылыми және мәдени
интеграциялардың кеңею және тереңдеуіне, планетаралық ақпараттық кеңістік
құруға қарай, ал ең бастысы-еларалық білім беру мен кадр ... ... және ... практикаға байланысты білім деңгейлерінің халықаралық
жіктелімін әзірлеудің қажеттілігі туындады.
ЮНЕСКО ... 1995 жылы ... ... ... ... ... ... бірінші Халықаралық стандарттық жіктелімін
(БХСЖ) бекітті. Алайда, осы жіктелім ХХ ғасырдың соңғы ... ... ... ... қызу ... ... ... ең алдымен
білімді саралауға, яғни халықтық түрлі топтары мен жіктерінің білім алулары
үшін ең жақсы жағдайлар жасаған сан ... ... ... болуына ілесуге
шамасы келмеді. Сондықтан 1999 жылғы қарашада ... Бас ... ... ... ... ... ... болып оқыту бағдарламалары бой
көтереді. Олар басты екі ... ... ... ... және ... саласы. БХСЖ-ға енгізілген едәуір күрделі және түрлі
көрсеткіштердің егжей-тегжейлі сипаттамасын ... ... ... неғұрлым анық және ықшам ... үшін ... ... ... ... ... алынған
көрсеткіштер мен критерийлерді енгіздік, бірақ олар білім беру сатысының
мәні мен өзіндік ерекшеліктерін құрайды.
БХСЖ ... ... ... ... ... ... даярлау және педагогикалық ғылым;
• гуманитарлық ғылымдар мен өнер;
• әлеуметтік ғылымдар, бизнес және ... ... ... ... салалар;
• ауыл шаруашылығы;
• денсаулық сақтау және әлеуметтік қамсыздандыру;
• сервис.
Негізгі немесе ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттің рөлі;
• білімді басқару мен қаржыландыруда ұлттық және ... ... ... ... және тегін білім алудің пропорциясы;
• элитарлық пен бұқаралықтың арақатынасы;
• жоғары білімнің құрылымы мен ... ... пен ... ... белгілер бойынша білімнің екі жүйесін бөлуге болады-американдық
(оған жапондық жүйе ... және ... ... мен ... мемлекеттендіруді ескергенде оның бір түрі кеңестік білім жүйесі
болды) жүйелер.
Американдық жүйе білімді ... ... ... ... бірақ жеке бизнес те сондай-ақ жоғары белсенділік танытады.
Мектептер ... ... ... ... ал жеке ... ... оқу орындарының арасында шамамен алынған сандық паритет
орын алады. Білімді ... ... ... ... ... ұлттық
қаржыландырудан басым болып келеді. Орта білім ... ... ал ... ... ақылы, бірақ студенттерге білім қызметтеріне көмек көрсететін
тармақталған жүйе бар.
Элитарлық ... және жай ... ... ... беру
саласында үлкен алшақтық бар. Білім мазмұнын белгілеуде дербестік дәрежесі
өте жоғары, мемлекеттік мекемелер оған мүлде араласпайды.
Еуропалық жүйеде-мемлекеттік және ... ... алу ... ... ... бар ... ... жұмыс істейді. Алайда, жалпы
алғанда, білім мазмұнындағы орталықтандыру деңгейі американдық ... ... ... Оқу орындарын басқаруда академиялық
топтардың ролі жоғары, ал АҚШ-та осы міндеттер ... ... ... ... ... қарағанда түбегейлі терең білім деңгейі
анағұрлым жоғары.
Қазіргі уақытта жапондық жұмыс күшінің деңгейі біліктіліктің ең ... ... ... ... барлық категориядағы жұмысшыларды
үздіксіз оқыту маман саясатының стратегиясы және ... ... ... салыстырғанда ерте мойындалып, жолға қойылды. Үздіксіз оқыту жапон
фирмаларында еңбек процесінің құрамдас бөлігі. Әрбір жұмысшы ... ... 8 ... ... ... 4 сағаты жұмыс уақыты және 4 сағаты
жұмысшының өз уақыты есебінен. Осы мақсатта ... ... ... оқу ... ... ... құрылған. Зерттеушілердің
есептеулері бойынша, бір ... ... ... ... ... ... ... 3-4 есеге артық. [15,170-185б]
Жапония компаниясындағы кәсіптік білім жүйесінің негізі- ... ... Оның ... кем ... екі есе немесе ... ... ... және ... одан соң өмір бойы ... Басқаша айтқанда, жапон фирмалары ... адам ... ... ... ... барысында жұмысшының біліктілігін және жалпы мәдени
деңгейін көтеру экономикалық ... ... ... ... ... ... ... салынған әрбір 35 мың доллар 1 млн.доллар
көлемінде пайда әкеледі. Оның үстіне, жұмысшыны қайта дайындау оны ... ... ... ... ... «Дженерал электрик»
компаниясының тәжірбиесі бойынша, бір инженерді ... ... ... табу және ... ... үш ... арзан. Білікті жұмысшыны
оқытуға АҚШ-та жылына 12,5 мың ... ... ... ... ... бір ... 10 мың ... құрайды. [15,170-185б]
Швейцарияда фирмаларының да ... ... ... ... Жоғары оқу орындарын бітірушілері осы бағдарламаны
университеттік дайындықтың өндірістегі аяқталуы және қызметтегі ... ... ... Ал ... ... ... көтеру
бағдарламалары компанияларды дайындығы жоғары мамандармен қамтамасыз ететін
қаржы салымдары ретінде бағаланады.
Францияда кәсіпорындар жұмысшының кәсіптік дайындығына жалақы ... бір ... ... ... Жыл ... ... ... есебінен
жалдамалы жұмысшылардың 30 пайызы кәсіптік оқыту курстарымен қамтылады, тек
4 пайызы ғана өз есебінен біліктіліктерін ... [10, ... беру ... ... ... жиынтық тұтынушы мемлекет білім
беру қызметі өндірісінде ... және ... ... ... ... микро және макро деңгейлерде полифункционалды араласуы қазіргі
экономикалық дамудағы объективті қажеттілік ... ... ... беру ... ... деңгейде араласуы білім беру сферасындағы және
еңбек рыногындағы мемлекеттік саясат арқылы ... ... ... ... беру сферасының орта және ұзақ мерзімде дамуының ... және ... алғы ... мен ... ... процестер
жиынтығын жүзеге асырады. Мемлекет, біріншіден, білім беру ... ... ... ... ... құқықтық нормаларды
анықтайды және олардың орындалуын бақылайды; екіншіден, ЖІӨ-ді қайта бөлу
қызметін атқарады; үшіншіден, білімнің ... ... ... ... төртіншіден, білім беру сферасы ... ... ... және ... беру стандарттарын анықтайды; бесіншіден,
білім беру ... ... ... ... және ... ... ... етеді; алтыншыдан, оқу орындарын басқаруға нақты шешімдер қабылдайды:
лицензия, аттестация, білім деңгейі ... ... ... ... ... ... мемлекет заң шығарушылық және
реттеушілік (ынталандырушылық) қызметтерді ... ... ... және басқа да «Экономикалық өсудің ... ... ... ... адам ... ... Адам капиталының қорлануы бұл теорияларда білім беру
саласындағы іс-әрекеттің нәтижесі ... ... ... пікірінше,
бұл сала технологиялық өркендеуді ... ... ... ... шығындар адам капиталын арттыру арқылы экономиканың жаңа
идеяларды өндіру қабілеттерін және ... ... ... ... ... ... осы және ... теорияларда білім
берудің экономикалық ... ... ... ... адам капиталының анықтаушы элементі-білім беру ... ... ... және ... факторы; оның
қалыптасуы елеулі экономикалық ресурстарды қажет етеді. Оның үстіне, ... ... ... ... орын алуы да ... ... беру
қызметі рыногындағы мінез-құлқын анықтайды. Сондай-ақ, мемлекеттің білім
беру қызметіне сұранысты осы ... адам ... бірі ... ... тұлға сияқты мемлекет те шекті шығындармен шекті
ұтымды салыстырады. Мемлекеттің шығындары мемлекеттік ... ... ... ... және индивидтердің білім алу барысында еңбек
процесімен қамтылмау себебінен ЖҰӨ бөлігінің жоғалуы түріндегі ішкі ... ... ... ... ... мамандардың жұмыссыз қалуы
мемлекетке тиімсіз. Себебі, мемлекет өз ... ... ... ... ... ... беру қызметіне сұранысы оның шығындарының артуымен
сипатталады. Өйткені білім деңгейлері жоғарылаған ... ... ... ... мен оқу ... көлемі артады және білім беру
қызметі өндірісіне жоғары білікті еңбек тартылады.
Отандық білім беру ... ... ... ... ... жүзеге асырылуда:
• халықаралық ұйымдардың бағдарламалары (БҰҰ, ... ЕО, ... және ... ... ... ... ... (АҚШ-та USIA, ACCELS,
IREX, Германияда-DAAD, Францияда-CNOUS);
• жеке қорлардың бағдарламалары (SOROS, FORD, MacArtur және т.б.)
Білім беру қызметін ұдайы ... ... ... ... өте ... ... 1991 және 2000 жылдар аралығында ТАСИС-
ТЕМПУС бағдарламасы шеңберінде отандық білім беру ... 12 ... ... ... ... ... 57 жоба қаржыландырылған [4].
Дегенмен, халықаралық ұйымдардың ... ... ... беру бағдарламасына
қатысты жанама сипатта болуға тиісті.
АҚШ-та 55%-ға жуық ... оқу ... ... ... ... ең ... – жеке ... жоғары оқу орындары. Құрама Штаттар қазір
заңды ... ... ... алғашқы американдық университеттер жеке
меншіктегі университеттер болды, ал ... ... ... ... ... оқу ... ... өкіметтер жоғары білім алу
мүмкіндігін арттыру үшін ... ... ... жүйесінде олар күні
бүгінге дейін осындай қызметтерді атқарып келеді – олар ... ... оқу ... ... ... ... ... – жеке меншікте. Бірақ ... ең ... ең ...... ... ... ... мемлекеттік университеттерде оқуға төленетін төлем жеке
меншіктерге қарағанда жоғары.
ІІ тарау ... БЕРУ АДАМ ... ... ФАКТОР РЕТІНДЕ
2.1 Білім беру адам дамуының көрсеткіші ретінде
Білімнің адам ... ... ... тану адам капиталының
теориясына негізделеді, ол ... бір ... адам ... ... ... теориялық алғышарты және аса маңызды құрамдас бөлігі болып
табылады және ол тұтастық қалпында ХХ ғасырдың 60-шы жылдарында қалыптасты.
Адам ... ... мәні мен ... ... ... бірі ... ... және тұлға үшін білімді жоғары басымдық
дәрежесіне көтеру болып табылады. Адам дамуы тұжырымдамасының мәні ... ... ... ... бірі мемлекет, қоғам және тұлға
үшін білімді жоғары басымдық дәрежесіне көтеру болып табылады.
Адам дамуының аса ... ... ... ... ... ... және ... проблемалардың тұтас жиынтығын шешуге
айқындаушы немесе ... ... ... ... ... ... ... жатады: әр елдегі халықтың қазіргі заманғы өркениет
деңгейі мен тұрмыс сапасына қол жеткізу, кедейшілікті бағындыру мүмкіндігі,
тиімді жұмыспен ... ... ... ... төмендету, гендерлік және этникалық теңсіздіктен арылу,
қылмыстықты ... ... ... ... ... ... жүргізу, саяси
және ұлысаралық жанжалдардан арылу және сақтандыру, орнықты ... ету, ... ... құрылымдарын күшейту, адам құқықтарын
сақтау және тиімді іске асыру, тұлғаның өз мүмкіндіктерін толық және ... іске ... үшін ... ... ... ... ... аса
маңызды адам капиталы ретінде қарай отырып, адам дамуының тұжырымдамасы
білімнің кең ауқымды және көп ... ... ... ... ... ... ... іргелі проблемаларын шешуде басты рөл ... ... ... ... ... ... қазақстандық ұлттық білім жүйесі
жүйелі сипат алған ... ... ... ... Бұл ... ... алған Қазақстандағы білім реформаларының себептері
экономикалық және ... ... ... ... ... және ... өзгерістер экономиканың терең дағдарысымен, саяси
қатынастардың тарихи баламасыздығымен, өндірістің ... ... озық ... ... ... ... халықтың тұрмыс
деңгейімен және ... ... ... ... ... беру ... ... және жанама түрде бүкіл қоғамның қатысы
бар. Білім жүйесін өзгерту қоғамның және жеке ... ... ... ... ... қарым-қатынасын кешенді түрде өзгерту
арқылы жүзеге асырылады. Осындай кең ауқымды, күрделі реформаны жасау мол
қаржылық, ... ... ... ... ... мен ... ... жан-жақты байыпты даярлық жасауды, ғылыми-теориялық
зерттеулер мен практикалық сынақтар ... ... ... басшыларының,
мұғалімдердің, оқушылардың, жалпы қоғамның арасында психологиялық даярлық,
бейімдеу, ынталандыру жұмыстарын өткізуді қажет етеді. Сондықтан да ... ... ... ... ғана ... ... тәжірибелерін саралау, жаңашыл педагог-мамандарды, ата-
аналарды, қоғам қайраткерлерін, білім саласынақатысы бар барлық ... ... ... ... ... ... ... үйлестіру арқылы
жасауға тиіспіз. Осындай аса маңызды да ауқымды ... ... ... ... ... ... үшін Қазақстан Республикасы Білім және ... ... ... Білім академиясының жанында тұрақты және
кешенді жұмыс істейтін Ғылыми-қоғамдық үйлестіру кеңесінің ... ... ... ... Республикасының білім беру стратегиясындағы басты концепция-
ұлттық білім моделін жасау. Ұлттық білім үлгісінің негізгі мақсаты-адамның
ең ... ... ... ... және сол тұрғыда қалыптастыру, оның
қоғамдағы орны мен рөліне, әлеуметтік жағдайына, ... ... мән ... сол ... оның рухани жан дүниесінің жетілуіне,
әлеуметтік-саяси көзқарастарының, шығармашылық ... ... ... ... кәсіби іскерлігінің қалыптасуына
жағдай туғызу. Яғни, келешек маман білікті әрі білімді, ең алдымен рухани
тұрғыда кемелденген, ұлттық ділі ... ... ... ... ұлт алдындағы жауапкершілік сезімі жоғары дара тұлға болуы тиіс.
Сондықтан бүгінгі білім ... тек ... ... ғана ... ... ... өз елінің азаматы, адамгершілігі мол творчествалық тұлға,
елдің жанашыры, келешектің иесі, халқының ... ... тану ... ... ... ... адам ... адамның сапалық және сандық көрсеткіштерімен
анықталатын, табиғи болмысы мен әлеуметтік мәні бар зор қабілеті, ... ... Бұл ... ... жоғары сипаттардың қалыптасуы
индивидтің өзінің уақыты мен материалдық ... және ... ... ... ... және жаңа шығындарға байланысты. Адам
капиталының бұл қасиеттері ... ... ... ... ... жағынан еңбектің тиімділігін арттыруға, жалпы қоғамның
әлеуметтік-экономикалық дамуына бағытталады.
Осы орайда, ... ... ... және ... ... ... ... обучения в Казакстане» деп аталатын ... ... ... ... беру ... тұғырнамалар
анықталып, ол кәсіби білім берудің тек жоғары сапасымен ғана ... ... ... ... ... ... жаңа ... беру философиясымен де
айқындалмақ делінген. Онда біршама негізгі міндеттер де анықталған:
• икемді, ... ... ... беру ... қалыптастыру;
• жоғары оқу орындарының адаптациялық потенциалын көтеру;
• оқу ... ... және ... ... ... ... ... жүйені және білім беру технологиясын реформалау;
• педагогикалық үрдісті жетілдіру, педагогикалық құрам сапасын жақсарту.
Бұл айтылғандардан ... ... ... ұлттық идея
негізіндегі кешенді білім беру философиясын қалыптастыру қажеттілігінің бар
екендігі.
Американдық жоғары ... беру ... ... жоғары оқу
орындарының едәуір ... және ... Ал ... ... ... дәстүрлі қоғамда қалай көрініс табады? Білім беруде
әлемдік ... ... ... ... ... болады? Мәселен, ұлттық
патриотизмге, ұлттық этикалық санаға, жеке тұлғаның өзіне өзінің тең келу
мәселесіне, ... ... ... ... ... ... ықпалы
қандай болмақ дейтін әртүрлі сұрақтар туындайды.
Болонь Декларациясы, ... ... ... беру ... үрдісі бүгінгі глобализация феноменінің құрамдас бөлігі, ... ... ... ... ... осы ... алғанда, жоғарыда
көрсетілгендей, білім берудегі бұл инновацияның ... мәні мен ... ... ... ал ол ... ... мен ... іздеу мүддесімен байланысты болатынын мемлекет
жасырмайды. Осының өзін ... ... ... ... ... ... мәндік болмысын білдірмек.
Неоклассик-экономист А.Маршаллдың пікірінше табиғат қайтарымы төмендеу
тенденциясында болса, адам осы қайтарымды арттыру тенденциясына ие. ... үшін ... ең ... ... ... бағындырып, оның
күштерін қажеттілігімізді қанағаттандыруға, пайдалануға мүмкіндік береді».
Адамның сапалық параметрлерін қалыптастырушы және жетілдіруші ... ... ... ... беру саласы. Білім беру бір
жағынан, ... ... ... ... дамуы және тереңдеуінің
факторы болса, екінші жағынан-адам мүмкіндіктерінің барынша жүзеге асуының
іргелі ... ... беру ... өсудің маңызды факторы,
әлеуметтік теңсіздікті жеңілдетудің және ... ... ... ретінде
қарастырыла басталды. Әсіресе білімі және ... ... ... ... өзгерістердің көзі және қуатты қозғаушы күші
ретіндегі өзекті мәселеге айналды.
Білім беру ... ... ... ... ... ... ... жинақталған әлеуметтік тәжірибені, адамгершілік,
мораль қағидаларын жалғастырушы, ... ... ... ... ... ... ... білім беру
индивидтердің, қоғамның интеллектуалды және ... ... ... ... ... беру ... дене ... жағдайына әсер етеді; адам капиталының моральдық ... ... адам ... ... ... алдын алады.
(жұмыссыздар, зейнеткерлер), ... ... және ... ... оның күшеюін қамтамасыз етеді.
Адам капиталының анықтаушы ... беру ... ... ... және ... ... оның қалыптасуы
елеулі экономикалық ресурстарды қажет етеді. Оның үстіне, білім беруді
өндіруде ... ... орын алуы да ... білім беру қызметі
рыногындағы мінез-құлқын анықтайды. Сондай-ақ, мемлекеттің ... ... ... осы ... адам құқықтарының бірі екендігімен
анықталады.
Адам капиталы теориясы ... ... ... мәні ... ... даму ... мен постиндустриялық өркениеттің іргелі әлеуметтік
мақсаттарына сәйкес келе бермейді. Күн тәртібіне білімнің тар экономикалық
мәселелері ғана ... ... ... оның ... кең ... ... адам үшін өзіндік құндылығы, адам құқықтарының қамтамасыздығы
контексіндегі ... ... ... ... ұсынылатын болды.
Адам капиталы адамның сапалық және сандық көрсеткіштерімен анықталатын,
табиғи болмысы мен әлеуметтік мәні бар зор ... ... ... Бұл ... ... ... сипаттардың қалыптасуы индивидтің
өзінің уақыты мен маериалдық мүмкіншіліктеріне және де ... ... ... және жаңа ... ... Адам ... ... біріншіден, субъектінің әлеуметтік статусын көтеруге, екінші
жағынан ... ... ... жалпы қоғамның әлеуметтік-
экономикалық дамуына бағытталады. Сондықтан да,адам капиталына инвестиция
салу оның ... ... ... ... ... ... ... жиынтық қорының мазмұнына, құрамына, қалыптасуына оң ... ... ... қоғамдық сипаты басымырақ, бұған
қоғамды әлеуметтік ... ... әсер ... Адам капиталын ұдайы
өндіру тұрғындарды, жалпы халықтың сандық және ... ... ... ... және ... ... жинақталуымен байланысты. Адам
капиталын ... және ... ... ішкі және ... ... ... болады. Сыртқы факторлар:
• Білім, ғылым, тәрбие, ақпарат, денсаулық, тұрмыстық ... ... ... ... Олардың даму деңгейінің көтерілуіне
инвестициялар жұмсау, адам ... ... ... ... ... ... ... терең әсер етеді.
• Адам капиталын құрушылардың өмір сүру әрекетінің сыртқы ... ... ... үй-тұрмысы, өмірлік тұрағының инфрақұрылымы жатады. Бұл
саланы ... ... құю, ... әр ... ... ... дамытып, жалпы қоғамдық инфрақұрылымының ... ... ... капиталына ұдайы өндірудің ішкі алғы шарттарына адамның ... ... оның жеке ... ... ... ... Егер
де қоғам жанұяны қолдап, оның өзіндік саясатының іске асуына инвестициялар
салса, ол осы жанұяның материалдық ... ... қана ... ... біліктілікті, құндылық бағыттарын, жалпы әлеуметтік тәжірбиені
ұрпаққа қалдыру үрдісін жетілдіруге де жағдай жасайды. Индивид ... ... тек ... ғана қалыптасатындықтан, қоғамның рухани
игіліктерін-білімді, ... ... ... ... пайдалануды,
тұрмыстық-тұтыну мәдениетін игеруде жанұяның орны ерекше.
Гордон ... мен ... ... ... беру ... кітабында
(2003жыл) білім беру саласында осы заманғы әлемнің көптеген елдеріне тән
проблема тамаша баяндалған: «Әлем сондайлық жедел ... ал ... ... оралымсыз да жігерсіз, ол бейнебір уақыттың торына түсіп
қалғандай, ... ... ... ... ... ... жалғастырып
келеді»-деген сөзін айта кеткен де жөн болар.
Бүгінде елдің бәсекеге қабілеттілігі-жаһандық ... мен ... ... ... ... өйткені тек экономикалық көрсеткіштерді
қамтып қана қоймайды, сонымен бірге экономикалық емес маңызды құбылыстардың
экономикалық салдарын бағалай алады.
Оны ... ең ... ... бірі жан ... ... ... ... өнімнің (ІЖӨ) көрсеткіші болып табылады. Бұл көрсеткіш неғұрлым
жоғары болған сайын, ел мен оның ... ... бай, өмір ... ... ... қорытындысы бойынша Қазақстанда жан басына шаққанда ІЖӨ
3700 АҚШ доллары мөлшерінде қалыптасты. Осы ... ... 50 ... болу үшін ол кем ... ... АҚШ доллары және одан жоғары
болуы керек. Яғни, шамамен Чили, Мексика, Малайзия секілді елдер деңгейінде
болуы керек.
Бұл елдер ... ... ... (Чех ... ... ... кем ... ІЖӨ қазірдің өзінде әр
адамға 10 мың АҚШ долларынан асып түседі.
Бәсекеге қабілетті 117 елдің ішінен ... ... ... ... ... ... Исландия, Сингапур, Австралия, ... ... ... ... және ... шығыпты. Қазақстан
61-ші орын алыпты. Біз ТМД-ның барлық мемлекеттерінен алда екенбіз.
Егер жекелеген өлшемдерді алатын болсақ, Қазақстан халықтың «тапқырлық»
деңгейі (яғни, ... ... ... ... ... ... ... сапасы бойынша, сондай-ақ базалық инфрақұрылымның
жаман емес жағдайына ... ... ... ... ... ... бұл ... нақтылы «капиталдандыру»
мүмкіндігін қамтамасыз ететін факторлар бойынша төмен ... ... ... ... ... деңгейі де, жаңа технологиялар мен
қызметтерді лицензиялаудың күрделі ресімдері де, ... ... ... ... деңгейі де, білім беру мен ғылыми-зерттеу және
тәжірибелік-конструкторлық жұмыстарды инвестициялау жөніндегі аз ... ... ... ... де, мысалы, ересек халықтың ... ... біз ... ... 3 пайыздың қатарындамыз, ал әл-ауқат ... ... 40 ... ... қатарындамыз. Инженерлер мен ғалымдардың
саны бойынша біз тізімнің ... ... ... ал ... ... ... үлесі жөнінен-артта қалушылар
қатарындамыз.
Елдің экономикалық деңгейі мен оның ... ... ... ... оның ... сапасына-адамдық капиталға байланысты
екенін көрсетеді.
Өзіміздің алдымызға стратегиялық міндет-таяудағы 10 ... ... ... барынша қабілетті 50 елінің қатарына шығару міндетін қоя
отырып, біз ғылым мен ... ... ... ... дамытудың
жаһандық үрдістерін жіті назарда ұстауға тиіспіз.
Біз ... өмір ... мен ... ... ... 50 елдің деңгейіне жақындатуға ... ... ... ... ... бәсекелік басымдығы жоғары білікті, жұмылған адами
капитал, сондай-ақ инновацияларды тұрақты ендіру болуы тиіс.
«2010 жылға қарай жан ... ... ... 7000 ... ... ... алу қабілетінің паритеті (СҚП) бойынша 15000 долларға дейін арттырып,
халық өмірінің күтіп отырылған ұзақтығын 68 ... ... ... үш жылда Қазақстан білім беруге арналған мемлекеттік
шығындарды ұлғайтуы тиіс, олар ... 4,1 ... кем ... ... жылы ... ... білім беруге 344 ... ... ... бұл ... ... көлемі 540 млрд.теңгеге дейін
дерлік өседі»,-деп еліміздің президенті Н.Ә.Назарбаев «Инновациялар мен оқу-
білімді жетілдіру ... ... ... ... ... Джон Кеннеди айтқанындай: «Бізге ешқашан болмаған ... ... ... ... ... 10 жыл ... адам білімінің көлемі еселене түседі. Соның нәтижесінде
білім барынша ... және ... ... ... ... ... әлемдегі бәсекеге барынша қабілетті елдердің қатарына кіру
міндеті, егер оны ... көп ... ... ... ... басқару
дағдылары бар, нарықтық экономикада бағдарлана алатын ... ... іс ... ... ... ғана, шешілетін болады.
Білімді, сауатты адамдар-бұл ХХІ ғасырда адамзат дамуының негізгі
қозғаушы күші. Бұл ... Абай ... ... адам ... адам ... ар, ... ... нәрселермен озады. Одан басқа ... ... ... бәрі ... деп ... қалдырған болатын.
2.2 Білім беру саласынын қаржыландырудың негізгі принциптері
Рыноктық ... ... ... ... ... мемлекеттік
реттеудің кемшіліктерін толтыра алмады. Нақты оқу орындарының дипломдары
жұмыс берушілер мен жұртшылықтың көз алдында нақты баға ... үшін ... ... жаңа ... жағдайларды тым қысқа уақыт жұмыс
істеді. Осы жағдайлар қиянатшыл ... үшін кең ... ... ... ал ... ... ... оқу орындарының да ақылы оқитын
студенттер санына кіріптарлығы, көптеген ... оқу ... ... ... ... ... мен жоғары ... ... ... сай ... ... ... баға ... кеңінен қолданылатын практикасына, түпкі нәтиже
білімді нақты дипломдар ... ... әкеп ... Оның ... ... ... үшін ... ал әскери қызметтің мерзімін ... ... ... студенттердің едәуір саны пайда болды [4].
Уақыт белсенді мемлекеттік ғылыми және инновациялық ... ... ... ... ... асыруды, іргелі және қолданбалы
зерттіулерді мемлекеттік қаржыландыру көлемін арттыруды талап етеді.
Ғылымды бюджеттік қаржыландыруды ұлғайтуды жоспарлай ... біз ... ... ... де ... ... ... Бұл жеңіл міндет
емес, солай болса-дағы ғылыми нәтижелерді ойдағыдай коммерциялаудың ... ... ... инновацияда жүзеге асыру, тұтынушыларға жақындату
қажет.
Оқу орындарының ... ... ... ... жасаған өзге де
түзетулер болды. Енді жоғары оқу орындарына бағалы ... ... ... ... ... ... қаражаттар мен өзге де қаражаттарды депозитте
ұстауға құқық берілді, мұндай ... ... ... ... ... тиіс.
2001 жылдың басында білім және ғылым Министрлігі перспективада олардың
санын елеулі қысқарту арқылы жоғары оқу ... ... ... ... ... Осы мәселені шешудің басты құралы ретінде
жоғары оқу орындарын тіркеу үшін ... ең аз ... ... ... әрі ... ... ... пікірталастар қатарында өзге де мынадай
шаралар аталды: жоғары оқу орындарының жыл сайынғы рейтингтерін (бедел
көрсеткіштерін) ... және оқу- ... ... базаларының
көрсеткіштеріне, ғылыми қызметтің деңгейіне, ... ... ... сәйкес жоғары оқу орындары үшін ... ... ... және ... ... ... ... табыстардың өсуі кезінде жоғары оқу ... ақы ... ... азайту және т.б.
«Білім» Мемлекеттік бағдарламасында техникалық, педагогикалық ... ... ... ... ... ұлғайту
көзделді.
Жалпы, Қазақстандағы жоғары білім реформаларының негізгі қорытындысы
ретінде жоғары мектептің ... ... беру ... ... ... ... есептеуге болады және ол республиканың ортақ әлеуметтік-
экономикалық ... ... ... ... ... ... ... ұлттық білім үлгісі кеңестік жүйенің шүбәсіз оң
сапасы ретіндегі білімнің түбегейлі іргелілігі мен ғылыми ... ... да, ... ... ... ... беру гранттары мен несиелерін
ендірді.
Қазақстандық білім үлгісінің негізгі компоненттерін ... ... пен адам ... ... сәйкестігін сынау
мәселесі күтіп тұр [2].
Адам дамуы тұжырымдамасында білім ең өзекті және ... ... ... айқындаушы факторы, адам дамуы деңгейінің аса маңызды
көрсеткіші ретінде қаралады. Адам дамуындағы ... ... ... ... ... бағдарлама «Баршаға бірдей білім» стратегиясы
болып табылады. Сонымен бірге көпшілік елдердегі сияқты, республикамыз үшін
де білім мүмкіндігі мен сапасын ... ... ... ... ... [3, 5-19б].
Алайда білім беруді инвестициялаудың кез-келген басқа инвестициялар
сияқты тәуекелділігі ... ... ... жұмсаған еңбек және қаржы
шығындары іс-жүзінде толыққанды қайта ма, алдына ... ... ... ала ма, т.б. жақтарын алдын ала білу мүмкін емес. ... ... ... жұмсалған шығындардан алатын ұтым индивидтің өзіне
тәуелді. Бұл мәселеде тек еңбек рыногындағы ... ... ... ... ... индивидтің жеке сапалары да шешуші роль ... ... ... оқу мақсаты туралы түсінігі, т.б. оның үстіне
адамды мамандығын өзгертуге немесе кәсіптік еңбекке кеш қосылуына ... ... да ... ... ... ... ... басында ескеруге
мүмкін болмаған мәселелер кешенін құрайды және білім беруге салынған
инвестицияның ... ... және ... әсер ... ... белгілі бір деңгейін алуға байланысты ... ... ... бойынша жұмысқа тұрғанда ғана толық қайтарылады. Сонымен білім
беруге жеке табыс көлемін ... ... ... ... ... ... алу барысында ағымағы табыс алу мүмкіндігіне бас ... ... оған осы ... ... ... ... береді.
Сондықтан да адам капиталына инвестиция салу оның ... ... ... ... жалпы адам капиталының жиынтық
қорының мазмұнына, құрамына, қалыптасуына оң әсер ... ... ... ... тікелей инвестициялар-мемлекеттің,
жергілікті органдардың, қоғамдық ұйымдардың, өнеркәсіп салаларының осы
сфераға ... ... ... ... ... әртүрлі жолмен
жүргізілуі мүмкін:
▪ оқушыларға ... ... ұзақ ... несиелер беріледі;
мұндай несиелер еңбек ету кезінде жалақы немесе ... ... ... білім беру қызметі ақысын төлеуге және ... ... ... ... ... өз ... ... білім беру қызметі ақысын және оны тұтынушыларды метериалдық қолдау
әртүрлі көздерден қаржыландырады:
a) мемлекеттік (оқу ... ... ... бюджеттерден
қаржыландыру, оқушыларға жәрдемақы және ұзақ ... ... ... ... ... ... қаржылары есебінен (олардың ата-аналарының,
асыраушыларының қаржылары);
в) кәсіпорындар және ұйымдардың қаржылары (тапсырыс бойынша
маман дайындауды, жұмысшылардың ... ... және ... ... ... және қайырымдылық ұйымдарының
қаржылары есебінен.
Сондай-ақ, адам капиталына жұмсалатын инвестициялар, салымдар бірнеше
сатыдан тұрады:
Бірінші ... ... ... салымдар неғұрлым жақсы
нәтижеге жеткізеді, өйткені мұндағы ... ... ... ... ... ... ... Оқытудың бастапқы сатысынан, арнаулы
даярлық сатысына өткен ... ... ... ... ұдайы қысқарып,
адамға жұмсалатын салымның ұтымдылығы арта береді. Сонымен бірге, ... ... ... оның ... жас ... ... ... өлшемімен
болатын өзгерістер серпіні соғұрлым жоғары болмақшы. Адамға ... ... ... қоғам тіршілік әрекетінің ... ... ... адам ... оның ... ... бір
реттеуіші есепті болады.
Екінші сатыда-ықтималды адам ... ... іске ... ... ... кезеңі. Бұл-еңбек субъектісінің адам ... ... мен ... ... Тіршілік әрекетінің бұл кезеңі еңбек қызметін
атқаруға бейімделуімен, адам капиталының жетілдіруімен, ... ... ... ... ықпал етуінің көптігімен сипатталады.
Үшінші сатыда-еңбек қызметінің қалыптасу кезеңі. Бұл кезеңде ... ... ... ... ... неғұрлым көптеп тартылады, жалақының
ұдайы өсуі мен оның ең жоғары ... ... ... ... қайта даярлау жүйесі аса маңызды рол атқарады. Ол ғылыми-
техникалық дамудың шарттарын ... ... ... қол үзіп және қол
үзбей білім алу жүйесі, парасатты адам ... ... ... ... ... әрекетінің осы кезеңіндегі ғылыми-техникалық
талаптарына дейін көтеруге мүмкіндік беретіндей дәрежеде толықтырылуы керек
[3, 5-19б].
Білім беру ... ... ... ... 1 ... ... болады.
Қазіргі кезеңде, яғни экономикалық дамуымыз тұрақталынып, әлеуметтік
мәселелерге бет бұрған уақытта, Қазақстанда адам ... ... ... өндіру үрдісіне байланысты біршама қызметтер ... ... ... ... жағынан қолдау көрсетіп, осы мәселедегі ... ... ... ... ... ... ретінде
қарастыру саясатының қалыптаса бастауын мысалға келтіруімізге болады.
2005 жылға арналған бюджетте денсаулық сақтауға, білім ... ... да ... ... ... ... үштің бірінен асады деп
көрсетілген, ал бұл мемлекеттің ... ... ... ... өз міндеті бар, оның ең басты ... ... ... ... қаражаты да едәуір даму мәселесін шешуге
бағытталған болатын. Осы ... ... ... 2004 ... 20,2%-ға, соның ішінде білім беру-51%-ға, денсаулық сақтау-
22,9%-ға, әлеуметтік қамтамасыз ету мен әлеуметтік көмек-15,2-ға% ұлғайды.
Мұндай бюджетті орындауда ... орны ... ... ... өнім ... ... ... көлеміне байланысты.
Сонымен, біздің қоғамымыздың алдында тұрған мақсаттарының бастысы
адамның жетістіктерін, құндылығын, ... ... ... ... ... кезеңге жету үшін мемлекеттік жіне жеке ... ... ... ... елдерінде адам капиталын ... ... ... ... негізделеді; мұның өзі оны кеңістік экономикалық әдебиетте кең
тараған ... ... ... ... ... ... ... жинақталған білімі, дағдысы, тәжірбиесінің құндық тұрғыда
бағалануы. Екі аталған қорларды есептеуде әртүрлі ... ... ең ... ... ... есептеулерінде батыс
зерттеушілеріне тән жоғалған табыстардың қамтылмауы.
Білімнің құндық қорын, тұтас алғанда, ... ... ... ... ... салымдарының нәтижесі ретінде қарастыруға
болады.
Білім қорын есептеуде екі әдіс ... ... бір ұзақ ... ... ... ... ... кумулятивті
шығындарды есептеу;
- белгілі бір уақыт аралығына ... ... ... ... ... тәжірибе қорының нақты өндірістік құндылығын бағалау.
Адамның білім алу құқын мемлекет ... ... ... ... ... ... ақысыз және міндетті бастауыш білім беруді ұйымдастыру;
• орта және кәсіптік білімді ... ... ... ... және оларға қол жетуді тегін білім беру және қаржылық көмек
көрсету арқылы қамтамасыз ету;
... ... қол ... ... тегін білім беру арқылы
қамтамасыз ету;
• барлық сатылардағы мектептерді дамыту, стипендия жүйесін ... ... ... ... ... [6, 5-7б].
Отандық білім беру қызметі рыногының ... және ... ... ... ... келесідей тенденцияларды айтуға болады:
• объективті нақтылық ретінде жеке сектор үлесінің артуы, жеке сектордың
даму динамикасы және ... оның ... цикл ... ... ... ... ... және қазірдің өзінде жеке сектордың ... ... орны ... ... ... құрылыс мамандықтарына сұраныстың төмендеуі, бұл
жағдайды аталған салалардағы экономикалық іс-әрекеттің жеткіліксіз
ұйымдастырылуымен және кәсіби бағдар саясатының ... ... ... жүйесін дамыту арқылы мамандық таңдауды реттеу саясаты
қызығушылықты тудырады;
• заңгер, экономикалық, қаржы мамандықтарына сұраныстың артуы;
• қысқа ... ... ... ... ... ... ... беру қызметіне сұраныстың артуы;
• екінші кәсіптік білімге, жоғары білімнен кейінгі білімге сұраныстың
артуы; ұсыныс құрылымының сұраныс ... ... ... білім беру кеңістігіне енуге ұмтылу, жақын және алыс ... ... орта ... және ... ... ... арасындағы диспропоцияның орын
алуы.
Жоғары тенденциялар отандық білім беру қызметі рыногының оптималдану
бағыттарын іздестіруді анықтайды.
Отандық ... беру ... ... ... ... беру кеңістігіне
енуін қамтамасыз ету, білім деңгейлерін ... ... ... ... және ... процесінің тереңдеуімен
байланысты.
Қазіргі уақытта біртұтас ... беру ... ... әлемдік
тенденция сипатында 33 европалық мемлекеттер Европа алдерінің білім беру
жүйелерін біртұтас стандартқа ... ... ... ... ... ... Оның бірқатар элементтері отандық ... беру ... ... (екі деңгейлі жоғары білім ... ... ... ... ... беру-осы қызметті өндіру саласы ретінде
қарастырылып, білімді таңдау, кәсіптік дайындық, мамандану ... ... ... ... жоғары. Континенталды-еуропалық
үлгінің басты белгілерінің бірі-білім деңгейіне, білімге қол ... ... ғана ... ... әрі ... да ... ... және мемлекеттік
басқару жоғары.
Білім беруді инвестициялауға аса өзекті мәселе осы инвестициялардың
тиімділігі, қайтарымдылығы төңірегінде. ... ... ... ... ... тиімділігі негізінен ішкі қайтарым нормасы
әдіснамасында төмендегі формулада есептеледі:
r ... ... ... ... білімді адамдардың өмірлік жалақысы;
Dc-орта білімді адамдардың өмірлік жалақысы;
Co-жоғары және орта білімді ... ... ... өмірлік жалақыны есептеу әдіснамасының ... ... ... ... ... ... ... Дегенмен
табыс және білім деңгейлері арасындағы тәуелділік, соңғы ... ... ... ... ... кәсіптік мобильділік, т.с.с.
тәуелділікте ... ... ... ... ... берудің
экономикалық тиімділігінің жоғарыдағы әдіснамада есептелуіне жағдай жасауы
ықтимал.
Алайда инвестиция салу, оның тиімділігін экономикалық ... ... ... ... ғана ... ескеру қажет. Білім ... ... ... бір ... ... ... ... әртүрлі есептеу ... ... ... ... ... яғни ... ... осы саладағы
экономикалық қатынастар ерекшеліктерін ... ... ... ... Осы ... білім беру инвестицияларының тиімділігін анықтауда
«шығындар-ұтымдар» ... ... оның ... ... ... алғанда
қоғам өміріне тигізетін әсерін ескеру қажет.
Индивидтердің (үй шаруашылықтары) ... ... ... қазіргі уақытта мемлекеттік инвестициялармен пара-пар және
өспелі тенденцияда. ... ... ... ... ... Сондықтан
фирмалардың оқу бағдарламалары, курстардың мазмұны және студент санына
қатысты шешім қабылдауға етене қатысуына ... ... ... ... ... мемлекет микродеңгейдегі жанама әдістер арқылы ынталандыру
саясатын жүргізіп, мәжбүрлеу әдісін де қолдана алады.
Бюджеттен тыс қаржы көздерінің бірі ... ... беру ... ... ... ... Бұл ... оқу орындарының негізгі
қорларын екінші экономикалық айналымға тартып, болашақта білім ... ... ... ... ... және ... қол жеткізу
мүмкіндігін қамтамасыз етеді. ... ... беру ... ... ... енгізу бірқатар құқықтық-ұйымдастырылу деңгейіндегі мәселелердің
шешілуін талап етеді.
Біріншіден, заң бойынша оқу ... ... ... билік ету құқы
берілмеген. Әрине, осы мәселенің оқу орындарын жекешелендіру нәтижесінде
шешілу ... ... ... ... кез ... ... ену үшін оған ... болуы қажет, яғни осы саладағы бағалы қағаздар
не ерте, не кеш емес, дер ... ... ... ... кез ... ... өміршеңдігі. Сондықтан осы қаржы көзінің орындалуы
отандық бағалы қағаздар рыногының даму нәтижелеріне тікелей тәуелді. ... ... ... ... ... ... білім беру сапасын
қамтамасыз етуге бағытталса.
Екіншіден, жоғары оқу орындарының компоненті арқылы тұтынушының таңдау
құқында ... ... ... ... ... аталған қызмет
рыногының бір оптималдану бағыты ретінде белгіленеді.
Білім беру қызметі рыногы «жетілмеген» ... ... ... ... ... ... ... осы рынокқа ақпарат
«шарасыздығы» тән. Бұл ... ... ... ... ... бола ... тұтынушылар мен өндірушілердің еркіндік құқықтары шартты.
Үшіншіден, басқа рыноктардағы еңбек өнімділігін арттыру арқылы бағаны
төмендету критерийі бұл ... тән ... ... оған тұтынушылар
«қабылдайтын сапа» артуына сәйкес ... ... тән, ... ... ... емес ... негізделген.
Төртіншіден, мемлекеттік реттеу салыстырмалы түрде жоғары. Бірақ кез
келген рыноктың, соның ішінде білім беру қызмет ... ... ... ... ... қонымды мемлекеттік реттеу рыноктың нақты
«шарасыздықтарына» адекватты ... ... ... ... ... беру ... одан әрі ... үшін жаңа экономикалық
базада жүргізілетін 2010 жылға дейінгі бағдарламаның үлгісін құрды.
2010 жылға дейінгі бағдарланған жоспар бойынша жұмсалатын ... ... 1 ... |2005 |2006 |2007 |2008 |2009 |2010 ... ... |34036,9 |32150,8 |26216,8 |29484,4 |30501,1 ... ... | | | | | | | ... | | | | | | ... |19477,3 |21705,1 |31552,5 |32115,6 |32169,3 ... |
|кті бюд| | | | | | | ... | | | | | | | ... |41402,2 |53514,2 |53855,9 |57769,3 |61600,0 |62670,4 ... |
|лекет-т| | | | | | | ... бюд | | | | | | | ... | | | | | | | ... ... ... бері ... ... көшу жөнінде
маңызды әрі түбегейлі реформалар ... ... ... рефоралар
нәтижесінде мемлекеттік сектордың экономикадағы жетекші рөлі ... жеке ... ... арта ... Оған қоса Республиканың
экономикасы жер жаһандық нарықтық ... ... ... ... ... ... тұжырымдай келе, біз, адам капиталын инвестиция нәтижесінде
қалыптасатын және қорланатын, қоғамдық өндірістің кез ... ... ... ... ... пайдаланатын, адамның болашақ
қанағаттарының және ... ... ... ... қоғамдық
өндірістің және экономикалық өсудің басты факторы болып табылатын ... ... ... ... ... және мотивациялар қоры ретінде
түсінеміз.
ІІІ тарау БІЛІМ БЕРУ ... ... ДАМУ ... ... Республикасындағы білім беру саласының қазіргі жағдайы
және перспективасы
Әр адамның ... ... ... ... ... ... кетіп, жаңа ғасыр өз өмірімізде жаңа бір дәуірдің басталғанын
мойындатуда. ... ... ... нұрлы болашағымызға жету
жолдарының жақсы нышандары бүгінгі қоғам тіршілігінің әртүрлі салаларынан
көрініс табуда. Солардың ... орны мен ... ... ... ... ... табылатын білім беру жүйесі. Олай дейтініміз
бұл саладағы әрекет қоғамның бір жеке мүшесінің ... ... ... ... ... әлеуметтік күшіне, ... ... әсер ... ... ... ... ... саласында қоғамның әрбір мүшесінің назарынан тыс қалмайтын мәселелер
төңірегінде ... ... ... ... пен ... ... мен гуманизм ұстанымдарына сәйкес, білімнің жаңа
сапасын ... ... ... ... ... ... дамуын
ілгерілететініне күмандануға болмайды.
Даму жолындағы қоғамда ең ... ... ... ... Ал ... сол үрдістің субъектілерінің принципті түрдегі жаңа әрекеттері
мен жаңа ... ... ... болып табылады. Жаңа қоғамдағы
білімге айырықша көңіл аударарлық ... ... ... оны ... деген
қабілеттілік, есте сақтау емес, ... ... ... ... оқу үрдісіне деген белсенділік, оқу нәтижелеріне жету
арқылы өз орнын анықтау; жауапкершілік; жай оқу ... ... ... ... ... үшін оқу.
Білім-тоқтаусыз, толассыз үрдіс. ХХІ ғасыр білімін ... ... оның ... ... деп ... ... ... өзін-өзі жасампаздықпен қайта құра алуы, ... ... ... сыни баға бере ... ... ... ... алуы. Білім
арқылы адамның интеллектуалдық, рухани күші артып, тұлғалылығы қалыптасады.
Даму да, білім де ешбір адамға қолдан ... ... ... ғұламалар айтып кеткен. Кімде-кім оған қол жеткізгісі ... ... ... қарым-қабілетін жұмсауы қажет. Бұл тұрғыдан
алғанда, кез келген білім, ... ... ... алу. Шығармашылық әлеуеттің
дамуы жаңашылдықтың қажеттілігін сезіну арқылы, оған ... ... ... ... көрінеді де, өз білімін көтеруге ... ... ... 2015 ... ... ... беруді дамыту
Тұжырымдамсында: «Орта білім беру міндеттерінің бірі-азаматтыққа, адамның
құқықтары мен бостандықтарына құрметпен ... ... өз ... тәрбиелеу» деп көрсетіледі.
Ел Президентінің 2004 ... 19 ... ... ... ... ... Қазақстан үшін, бәсекеге қабілетті экономика үшін,
бәсекеге қабілетті халық үшін» Жолдауында: «Ұлттық ... ... ... оның ... ... оның ... ... ерекше атап көрсетеді. Сондай-ақ, Қазақстан Республикасында
білім беруді ... ... ... ... ... және ... Республикасы білім және ғылым
қызметкерлерінің ІІІ съезінде білім беру ... ... ... ... ... ... ерекше назар аударып,
Қазақстандық патриотизм мен интернационализм негізінде білім алушыларды
тәрбиелеудің тиімді жүйесін ... ... баса ... де білім жүйесінің аса күрделі және жауапты сала екендігін,
оны реформалауда қателіктер жіберілсе, ... ... ... бен ... ... мен қауіпсіздігіне зиянын тигізуі
мүмкін екенін, сондықтан білімнің пәрменділігін және сапасын арттыру ... ... ... ... ... ішінде күрт өзгерістер жасаудың қауіпті
де, қатерлі екенін әрқашан ескергеніміз жөн.
Қазіргі білім ... ... ... оның ... жиынтығын беруге
бағытталғандығында ғана емес, сол білім мазмұнының шашыраңқы, ... ... ... ... ... тез ... еніп жатқан жаңа технологияларға сәйкес дер кезінде жаңарып,
жетіліп, бейімделіп отыруға ... ... ... және ... ... ... деп есептеймін. Оның үстіне, соңғы он
бес жылдың көлемінде мектептердің оқу-материалдық, ... ... та, ... та жағынан барынша ескіріп, құлдырап кетуі білім
сапасына орасан зор зиянын тигізгені белгілі.
Елбасы ... ... ... халқына жолдауында болашақ,
келесі ғасырда, жаңа ... ... ... ... ... «Біз
өзіміздің болашағымызды және жастарымызды қандай күйде көргіміз келеді,
осыны айқындап алатын уақыт жетті.біз ненің іргесін тұрғызғымыз ... ... ... алып ... өз ... ... ... болуға тиіс екенін анық білуге және ұғынуға тиіспіз». Міне сондықтан
еліміздің даму бағыты айқындалған ... ... ... ... мен
оның мәнділігіне көңіл бөлініп, сапалы білімге қол ... ... ... ... ... ... айшықталуы қажет. Білім
беруді қоғамның әлеуметтік-экономикалық ... ... ... дәстүр, рухани негізден бөле-жара қарауға болмайды.
Қазақстан Республикасының білім беру ... ... ... ... дами ... көрсетеді. Осыған орай білімге деген
көзқарас түбегейлі өзгеріп, оқытудың жаңа түрлері, жаңа бағыттары («Мирас»,
«Дарын», «Мұрагер» және т.б.) ... ... ... ... ... ... алып келді. Дәстүрлі бағыттағы мектептерден бөлініп
шығып, өз алдына оқытудың ... ... жаңа ... мектептер бой
көрсетті. Мұндай мектептерді заман талабына сай білім беріп ... ... ... ... ... Ал жаңа типті
инновациялық мектептердің ... ... ... ... дамыту және
білімдендіру болып табылады. ... ... ... ... ... ... ... мазмұнды ұйымдастыру, ал жаңалық енгізу
дегеніміз-тек қана жаңалық енгізу, ұйымдастыру, яғни инновациялық үрдісті
мазмұнды ... ... ... ... ... ал ... ... мазмұны, оны енгізудің әдіс-тәсілі мен технологияларын қамтитын
құбылысты айтады.
Көптеген ғалымдарымыздың еңбектерін қарап ... ... беру ... ... ... ... ... Ал жаңалық енгізу, мәселелерді тиімді жолмен шешу үшін қажет»,-
дейді және ол ... ... екі ... ... ... мағынасы да әртүрлі деңгейде сипатталады, мәселен:
• инновацияны қиын мәселені шешуде туындайтын ... бір ... ... ... ... мектеп жұмысын жоғары сатыға көтеруге бағыттау.
Ғылым мен халыққа білім берудің дамуы елімізді техниклық прогреске
жеткізері мәлім. Ал ... ... және жеке ... өмір ... көтеруші; Ол еңбек өнімділігінің жоғарылауына әкеледі. Сонымен,
білім беру жүйесін қоғамдық өмірдің өзге салаларының да негізі деп білуіміз
керек.
Бүгінгі ... ... беру ... ... сипаттағы және бағыттағы
«инновациялар» енгізілуде. Азды-көпті мемлекеттік реформалар ... ... мен ... ... ... ... беру ... жаңалықтарға мына өзгерістерді жатқызамыз:
• оқу-тәрбие мекемелерінің жаңашыл басқарылуын;
• білімнің қоғамдағы ... және сол ... ... ... ... және ... жүйесі құрылымын;
• білім беру мазмұнын, яғни оқу жоспарларындағы және бағдарламаларындағы
өзгерістерді;
• мектептің ішкі ұйымдастырушылық әрекеттерін айтуға.
Қорыта келгенде, ... ... ... ... ... ... ... жас баланың ... ... ... ... нәрінен сусындатар, өзінің дәстүрінен ... ... ... ... деңгейде үйрету-басты міндет. Осындай
мақсат, міндеттерді үнемі ... ... ... жетер жетістігі,
бағындырар биігі зор болмақ.
Мектеп-ешуақытта қоғамның, ... ... мен ... тыс ... қоймай, үнемі оқушылардың бойына іскерлік пен
дағдыларды қалыптастырып, дүниетанымдарының кең болуын қамтамасыз ... жөн. Ал ... ... ... ... ... білім
алған оқушының теориялық және ... ... ... ... ... ... болып қала бермек. Міне сондықтан ... ... ... ... ... талабына сай өзгерту, бүгінгі таңдағы
басты мәселеге айналып отыр. «Елдің дамуы оның білім беру жүйесі ... ... ... айтқандай, шынында да білім беру бүгінгі
таңда үлкен капиталға айналу үстінде. ... беру ... ... оған ... ... өзгеріп, капиталды жинақтау ... ... Сол үшін де ... ... бара ... мектептерге өкімет
тарапынан қолдау көрсетіліп, олардың материалдық-техникалық базаларын
нығайтып, жаңа ... ... ... ... ... алу қажеттілігі
туындап отыр. Қазіргі уақытта қоғмдық, саяси-әлеуметтік жағдайлардың
өзгеруіне байланысты барлық салада ... ... ... әкеп ... ... өзгерістер мен бүкіл өркениетті
әлемдегі ақпараттық даму ... ... ... ... ... мен ... қайта қарауды талап етуде. Бұл процесс білімнің
жаңа ... ... ... мен оны жеке тұлғаның толық көлемде
меңгеруінің толық көлемде ... ... ... қарама-
қайшылықтары ретінде белең алып отыр.
Білім берудің дәстүрлі технологиясын қолдану, алдымен ... ... және ... ... ... ... бойынша білімдерді
экстенсивті жинақтауымен ғана байланысты ... ... өте кең ... және ... ... меңгеру қазіргі әлеуметтік-экономикалық
жағдайда болашақ мамандардың кәсіби және өмірлік қалыптасуы үшін жеткілікті
шарт болып есептелмейді. ... ... ... жаңа ... мен
жаңа ақпараттық технологияларды меңгеру дағдылары нарық жағдайында бәсекеге
қабілетті тұлғаны қалыптастыруғы міндетті талапқа ... ... ... мектепте, колледжде, жоғары оқу орындарында ... ... жаңа ... ... қолдану білімді меңгеру және
бекіту процестерін ... ... ... Өйткені оқушының немесе
студенттің өз жұмысының жалдамдығын, оқу ... жету ... өзі ... алу ... тұлғалық ерекшелігі мен даярлық
деңгейіне сәйкес тиімді жаттығуы оқу ... ... ... ... ... технологиясын қолдану оқу еңбегінің зияткерлігін
күшейтеді. Экономикалық процестерді макро және ... ... ... ... оқу ... мақсаты мен міндеттеріне сәйкес
модельдеу қиялдың, шығармашылықтың ... үшін ... ... ... ... ... студенттердің білімін интеграциялау процесінде оқытудың жаңа
ақпараттық технологияларын қолдану мәселесі жеткілікті зерттелмеген. Бұл
проблема ... ... ... ... А.А.Бейсенбаева,
А.Я.Данилюк, Н.А.Лошкарева, В.Н.Максимова, А.Мұхаметжанова, А.В.Усова т.б.
зерттеу еңбектерінде қарастырған.
Интеграциялық процестердің тарихи-гнесологиялық негізі ғылым мен ... ... ... алғышарт ретінде алынып, оның мәні дүние мен
адамның өзі ... ... ... мен ... ... өмір сүру ортасын сақтаудың жаһандық проблемасының
шешімін іздестіру болып табылады.
Қазіргі зерттеулерде білімді ... ... ... ... ... ... ... қарастырылады. Сонымен
қатар ақпарат әлемінде өз мүмкіндігін кәсіби тұрғыдан жүзеге асыруға
қабілетті ... ... ... ... ... де зертелуде.
Білімді интеграциялау теориясын талдау интеграцияның жүйелік, модульдік,
фрагментті-ұғымдық деңгейлерін ... ... ... береді.
Интеграцияның жүйелік деңгейіне жету дегеніміз дүниенің біртұтас ақпараттық
бейнесін түсінуге бейім теориялық ... ... ... ... ... ... деңгейінде қандайда бір өлшем (уақыт, кеңістік,
моралдық-адамгершілік, т.б.) ... ... ... ... ... ... асырылады.
Оқытудың жаңа ақпараттық технологиялары және ... ... ... ... ... Г.К.Нұрғалиева,
Е.С.Полат, В.Г.Разумовский, т.б. ... ... ... еңбектер білім беру ... жаңа ... ... ... педагогикалық мүмкіндіктерін ашып көрсетеді. Жаңа
ақпараттық технологиялар білім мен мәліметтерді әртүрлі ... ... ... ... ... модульге тез арада қол
жеткізуге, қолайлы жылдамдықпен бірнеше рет ... ... ... ... беру процесінде табиғи және дәстүрлі лабораториялық жағдайда
кейде қол жетпейтін көрнекіліктерді пайдалануға, мотивацияны ... ... ... ... ... Жаңа ... білім беру процесінде қолдану білімнің жаңа ... қол ... ... бұл ... ... ... мәнінде жатыр.
Қорыта айтқанда, оқытудың жаңа ақпараттық технологияларды тұлғада
жекелеген пәндік білімдерді қалыптастыруға бейім. ... ... ... білім беру процесінде пайдаланудың маңызы зор.
Қазақстан Республикасы Президентінің 2004 жылғы халыққа Жолдауында
елдегі білім жүйесіне қатысты адам ... ... ... ... кеңістегіндегі бәсеке үрдісіне сай келудің маңызды шартты белгісі
ретінде бірінші кезекке қойылатын ... етіп ... ... ... онда ... ... беру саласына қатысты қазіргі заман және
әлемдік ... ... сай ... әрі оған ... бере ... ұлттық
білім беру жүйесін (моделін) қалыптастыру мәселесін көтерген болатын.
Бұл мәселені үкіметіміз ХХІ ғасырдың басты ... ... ... ... ... жақсартумен, ал оны ең алдымен елдегі білім беру сапасын
жетілдірумен байланыстырады. Соңғысы жеке тұлғаның ... ... ... мойындалады.
Елбасының 2005 жылғы 18 ақпандағы халыққа Жолдауында елдің әлеуметтік
жаңару тұғырнамасын нақтылау үрдісі ... Осы ... ... мен ... ... реті атап ... ... бірі еліміздің
білім беру саласына арналған. Әсіресе, жастарға жалпы және арнаулы орта әрі
жоғары ... бере ... ... қатынас субъектісін
қалыптастыру, келешек тұлға болмысын ... ісі ... ... Сонымен
бірге өркениетті ел әр кезде білімге, ... ... ... және ... аямаған, ол адамзат тарихынан белгілі. Осы мәселеде мемлекет ... ... ... әрі ... ... ... ... жаңа мүмкіндіктерді қалыптастыру туралы
ұсыныстар жасалуы, олардың рухани шығармашылығына мүмкіндіктер ... ... ... ... ... ... ... білгіленуі
елдің ертеңгі тізгінін ұстар буынды қоғамдық-әлеуметтік жұмыстарға тартуға
бағытталған ұсыныстары айтарлықтай маңызға ие болатын ... ... ... ... ... сай ... ... үрдісінің мазмұны жаңарып,
жаңа мақсат, жаңа ... ... жаңа ... мен жаңа мүмкіндіктер
қарастырылған. Мұны зайырлы мемлекеттің өркениеттік мәдениетінің көрінісі,
аға буынның кейінгі ұрпақ алдындағы ... ... деп ... ... ... күнге сенімділігін арттырудың, әлеуметтік белсенділігін
жетілдірудің, ұлттық қоғамдық сананы өсірудің, ... ... ... ... ... жеке ... концептуалдық бастамалары деп түсінеміз. Міне, ... тек ... ... ... ... ... арқылы болатыны
белгілі.
Осыған байланысты, ... ... ... беру
стратегиясындағы басты концепция-ұлттық білім моделін жасау. Ұлттық білім
үлгісінің негізгі мақсаты-адамның ең негізгі ... ... ... ... тұрғыда қалыптастыру, оның қоғамдағы орны мен рөліне, әлеуметтік
жағдайына, мәдени-рухани дамуына ... мән ... сол ... оның ... ... ... ... көзқарастарының, шығармашылық
еркіндігі мен белсенділігінің, әлеуметтік ... ... ... жағдай туғызу. Яғни, келешек маман білікті әрі ... ... ... ... ... ұлттық ділі мықты, әлеуметтік мәдениеті
қалыптасқан, халық, ұлт ... ... ... ... дара ... ... Сондықтан бүгінгі білім алушыға тек маман ретінде ғана қарау
жеткіліксіз. Оны,ең алдымен, өз ... ... ... ... ... ... ... келешектің иесі, халқының тірегі
ретінде тану керек, соған мүмкіндік жасалуы тиіс.
Осы орайда, Қазақстан ... ... және ... ... кредитной системы обучения в Казакстане» деп аталатын ұжымдық
монографиясында елдің келешектегі ... беру ... ... ол ... ... ... тек жоғары сапасымен ғана емес, сонымен
бірге азаматтық қоғам іргетасы ретіндегі жаңа білім беру философиясымен ... ... Онда ... ... ... де ... ... мобильді жоғары білім беру жүйесін қалыптастыру;
• жоғары оқу орындарының адаптациялық потенциалын көтеру;
• оқу ... ... және ... ... ... жетілдіру;
• әдістемелік жүйені және білім беру технологиясын реформалау;
• педагогикалық ... ... ... құрам сапасын жақсарту.
Бұл айтылғандардан туындайтын мәселе, шындығында, ... ... ... ... беру ... қалыптастыру қажеттілігінің бар
екендігі.
Сондай-ақ қазіргі кезде, кредиттік технологияны іске асыруда жоғары оқу
орындарында тұрмыстық психология ... ... ... ... ... жаңа оқу ... ... естен
шығармайтын ұстанымдардың бірі-ұлтымыздың дәстүрлі жан-жақты этикалық білім
беру жүйесінің басым болуын естен шығармау керек.
Демек, қоғамдағы ... ... ... негізгі мақсаты Қазақстан
азаматтарының әлеуметтік ... ... ... келгенде оның бәрі адамға
келіп тоғысады. Сол үшін бар мүмкіндікті үйлестіруді келешекке міндет ... Олай ... ... ... бағдар ауқымы мемлекеттік,
қоғамдық-әлеуметтік сананың өркениеттік деңгейге көтерілу ... ... ... ... ... ... бірегей әлеуметтік-саяси
кеңістіктегі жағдайды өз халқымыздың мүддесі үшін пайдалану идеясы ... ... ... білім беру жүйесін қалыптастыру еліміздің жаңа
қағидалы идеологиясын жасаудың тұғырнамасы болып табылады.
Елбасының 2004 жылғы Қазақстан халқына жолдауында ... ... ... ... оқу ... ... дамыту мәселесі кезек
күттірмейтін міндет ретінде айқындалып, пәрменді ... ... ... ... деңгейдегі әкімдерге тапсырылған еді.
Осы орайда заман талабына сай қажетті кәсіптік ... ... ... ... ... халыққа жолдауында ... ... ... ... ... мән ... отыр. бұл мәселені Елбасы
білім және ғылым қызметкерлерінің ІІІ-құрылтайында «тайға таңба басқандай»
етіп айтып, ... ... ... ... негізінен кәсіптік
мектептердің әзірленуі қажет;
Күн санап гүлденіп келе жатқан бас қаламыздағы алып құрылыстарға және
басқа да ... ... күші ... ... ... ... орай ... Білім
департаменті ұсынған «Астана қаласында 2004-2006 ... ... ... ... ... ... дамыту бағдарламасы» қалалық мәслихаттың
қаулысымен бекітілді. Онда қаржылық ... қоса ... ... ... ... ... базасын жақсарту, оларды оқу-
әдістемелік құралдармен жабдықтау көзделіп отырғандығы айтылады. Мысалы,
Астана қаласындағы №1 кәсіптік техникалық ... ... ... Мектеп тарихы 1968-1969 оқу жылынан бастау алады. Осы жылдар
ішінде №1 кәсіптік-техникалық ... 7800 ден ... ... ... ... ... ... жыл бұрын төрт ... ... ... ... оның саны ... ... Атап айтқанда, бұл мектеп келесі
мамандарды дайындайды: ішкі әрлендіру мамандары, паркет салу, ... ... ... ағаш ... ... газ және ... дәнекерленушілер, тас қалаушылар, арматура ... ... ... түрлі өндіріс саласындағы хатшы-
референттер.
Дәріс екі ... ... және орыс ... ... ... жыл ... 140-150 ... мамандық алып шығады.
2003-2004 жылындағы кәсіптік мектептер (лицейлер) құрамындағы оқитын
оқушылардың экономикалық өсуі ... 1-2 ... ... ... болады.
Сонымен бірге, 2000-2005 оқу ... ... ... ... және ... ... қабылдау және оқуды аяқтату
туралы мәліметтерді 3-4 қосымша суреттерден көрулеріңізге болады.
Оларды жұмыспен қамтамасыз ету үшін ... ... мен ... мектеп
арасында жыл сайын келісім-шарт жасалып отырады. Ал, соңғы жылдары бұл
кәсіптік ... ... ірі ... ... тапсырыс беріп, өздеріне
қажетті жұмыс күшін әзірлетуді дәстүрге ... ... ... ... ... ... қатарында: «Гражданстрой» ЖШС, «Астана-
Техником», «Блок-1», «Стройдормаш», «Имсталькон», «Тұрмыс», ... ... ... және ... бар. ... ... ... мамандар даярлау үшін қажетті жағдайлар жасауда.
Бүгінгі күні оқушы білімін бағалаудың тәсілі ... ... ... ... ... ... тестілеу әдісі-оқушылар жетістігін бағалау
технологиясының бірі ғана. Қазіргі уақытта оқыту ... ... ... ... бар. ... білімін бағалаудың жаңадан қолданысқа
енгізіліп жатқан баламалы тәсілдерінің бірі-портфолио. Портфолио-оқушының
жеке жетістігін жинақтау және ... ... ... және ... ... ... «оқушы жұмысының жетістігі мен озықтығын көрсететін
коллекция» ретінде анықталады. Портфолионы мектепте пайдалану идеясы өткен
ғасырдың 80-жылдары АҚШ-та ... ... Бұл ... ... ... анықтауға, олардың өз бейініне сәйкес мектептердің жоғары
сатысында сауатты түрде таңдау жасауға ... ... ... ... ... ... айырмашылағы неде?
Бағалаудың 5 балдық ... ... мен ... ... ... анықтаса, портфолио оқушылардың үйірме, олимпиада, жарыс,
шығармашылық конкурстар, сабақтардағы жетістіктерін көрсетеді. Портфолионың
негізгі ... ... ... алу ... ... ... ұсыну, оның
оқудағы жетістігін бақылау, маңызды білім нәтижесін көру, оқушы жетістігін
сапалық және сандық ... ... ... ... ... ... маңызды
міндеттерді шешуге көмектесетіні атап айтылған, мысалы:
-оқушының сабаққа деген жоғары деңгейін қолдау;
-белсенділігі мен ... ... ... ... ... ... білімі мен дағдысын
практикада қолдана білу.
Мазмұны бойынша портфолионы 3 моделге бөледі.
Құжаттар ... жеке ... ... Оған ... диплом, грамота, оқушының мектепте және одан тыс
белсенділігі мен табысын растайтын басқа да ресми құжаттар.
Жұмыс және жоба портфолиосы-оқушылардың әр ... ... ... ... жинағы, сондай-ақ, оның оқу және ... ... түрі мен ... ... ... ... қатысуы, факультатив өтуі, спорт және өнердегі
жетістігі ... ... ... сыныптастар, сондай-ақ өзінің
жұмысы мен оның нәтижесі туралы оқушылрдың жазбаша талдауы енгізіледі. ... ... ... ... ұсыныс хат пакеті түрінде болуы
мүмкін.
Сонымен, оқуда портфолионы ... ... ... ... ... ... беруді жаңарту үшін портфолионың ... бар ... ... ... ... ... технологияларын меңгеру-білім беру сапасын көтерудің маңызды
бағыттарының бірі ... ... ... бас ... ҚР Парламентінің Сенатында БҰҰ төралығының 2004
жылы адам даму туралы есебі тыңдалды. «Баршаға-білім ... ... ... ... ... ... осы ... істерге шолу
жасалған. БҰҰ мамандары оны «қанағаттанарлық деп ... ... осы ... білім беру жүйесін халықаралық талаптарға сай
жетілдіру арқылы өзгертуге болады. ҚР білім беруді 2015жылға ... ... да ... ... беру ... ... халықаралық
деңгейге жеткізу болып отыр. ҚР білім ... ... ... ... Мемлекеттік бағдарламаларда Қазақстан таяу ... ... ... ... ... ... жетістіктерінің салыстырмалы
талдауына қатысады» делінген.
PISA деген-бұл оқушылардың білім жетістігін бағалау ... ... ... of ... Student ... ынтымақтастық және даму ұйымы (ЭЫДҰ) арқылы жүзеге
асырылады. Бағдарлама АҚШ, ... ... ... және басқа
елдердің педагогикалық өлшемдер ... ... ... ... ... ... атап көрсетілгендей, зерттеулердің ... ... ... оқушының қазіргі технологиялық, ақпараттық қоғамда
толыққанды өмір сүруі үшін қажетті білім мен дағдысын, ... ... ... ... ... өз бетінше оқу қабілетін бағалау.
PISA зерттеуі 3 ... ... 3 ... ... ... «оқу
сауаттылығы», «математикалық сауаттылық», «ғылыми-жаратылыс сауаттылығы».
Әр циклде аталған бағыттардың біреуіне басты назар ... ... ... 2003 ... ... 2006 ... ... оқу-білім саласында жүргізіліп отырған үлкен саясатының бірі-
ол ел ... үш ... ... Бұл ... білім бертін орта
мектептің алдына жеткеншектердің мектептен ... орыс және ... ... ... ... зор ... қойып отыр.
Қазақстанда жүріп жатқан әлеуметтік-экономикалық өзгерістер мен
халықаралық ... ... ... ... ретінде ағылшын тілін
білетін мамандарды көптеп дайындауды қажет етіп отыр. ... ... ... жеткіншектер шет тілін үйренуге зор көңіл бөлуде. Көптеген балалар
болашақта шет тілі ... ... шет ... саяхат жасауды
армандайды. Осыған орай, жалпы білім беретін орта мектептерге ағылшын тілін
2 және ... ... ... ... ... ... құрылды.
Шетел тілін 2-3 түрлі деңгейде тереңдетіп оқыту үшін біртұтас тұрақты
академиялық оқулықтардың ... ... ... ... ... өзгермелі, яғни көпдеңгейлі оқулықтардың болғаны абзал.
Осындай ағылшын тілін тереңдетіп оқытуға арналған көп ... бірі ... ... ... ... ... ... (авторлары Мэри Боуэн және Принта Эллис). Бұл оқулық көп
жылдан бері еліміздің орыс ... ... ... ... ғана
қолданыста болады. 2001жылдан бастап Қазақстан Республикасының Білім ... ... ... ... мектептерінің осы оқулықпен жұмыс
істеуіне рұқсат. ... ... ... ... стандарттарының
талаптарына, ұлттық және аймақтық ерекшеліктерге сәйкес және ағылшын тілін
қазақ тілі мен мәдениетінің ... ... ... ... ... ... 5-6 сыныптарға арналған «Way Ahead» ... ... ... ... және оның ... және тағы басқа оқу
материалдары бар.
3.2 Білім беру ... ... ... ... ... ... өз тәуелсіздігін алғалы бері он жылдан астам
уақыт өтсе де, жан-жақты ... ... ... ... ... ... ... күнінен бастап дамыған елдерден үлгі алуға
тырысқан ҚР-сы өз ... ... ... ... ... қарым-
қатынас жасау арқылы енгізіліп ... ... ... ... ... ішінде ең маңызды орынға ие. Әрине, екі жақтың достық ... ... ... олардың арасында жер мен көктей айырмашылық
бар. Бірақ өз ... ... ... ... ... болмайды. Қазіргі таңда Америка құрама Штаттары КСРО ыдырағаннан
кейінгі қалған вакуумды толтыруға белсенді түрде тырысып-ақ жатыр, ... ... бар, АҚШ өз ... бұрынғы Ресей ықпалымен ауыстырғысы
келеді, әрі ... ... бар ... ... ... бай, ... даму ... бұл аймақ қандай да болмасын ықпалға тез іліккіш болып
тұр.
Осындай жағдайларда ... келе ... ... өз ... қалуына, сонымен қатар АҚШ сияқты ірі державамен серіктестік
деңгейінде қарым-қатынас жүргізуіне таңданбасқа ... ... ... ... мемлекет алдында
Қазақстан Республикасының білім беру жүйесін қалыптастыру өзекті ... ... Бұл ... ... ... ... жоғары
білім беру жүйесін реформалау үрдісін зерттеу керек. Бұл жерде өтпелі
кезеңді басынан өткізіп ... ... үшін ... жүйесін реформалау жаңа
құбылыс болып табылмайтындығын атап кету қажет. Мұндай реформалау ... ... даму ... ... ... және әрдайым
болып тұрады.
Қазіргі Қазақстанда жоғары білім мәселесі экономикалық жағдайға тікелей
байланысты. Бірақ, бұл мәселені шешуде тек қаржылық-экономикалық ... ... ... ... ... ... ... қарап,
әлеуметтік, экономикалық және мәдени факторларды да ескеруі керек.
Әрбір әлеуметтік институт, соның ішінде білім беру жүйесі ... ... ... ... ол оның өмір ... ... ... табылады. Біздің еліміздегі білім беру жүйесінің реформасы басқа да
өтпелі мемлекеттердегіей «жоғарыдан» жүргізіледі.
Әлем кеңістігіндегі болып ... ... ... білім беру
жүйесіне де өзіндік әсерін тигізіп отырғаны белгілі.
Елімізде жүргізіліп жатқан білім саясаты әлемдік ... ... ... ... білім кеңістігіндегі жалпы білім берудің
басымдылық мақсаты-өзгермелі өмір жағдайына тез бейімделетін, өз ... ... ... оң ... ... алатын тұлға дайындау болып отыр.
Осы орайда Австралияда қабылданған ХХІ ғасырдағы ұлттық ... ... ... болашағы әрбір азаматтың білімді,
әділетті және ашық қоғамда өнімді әрі толыққанды өмір сүру үшін ... ... ... мен құндылықтарды игеруіне байланысты»
делінген.
Еліміздегі білім беруді ... ісі ... ... мен ... ... ... ... Қазақстан халқына Жолдауында: «Ұлттық ... ... ... оның білімділік деңгейімен айқындалады» деп
айтылған. Осы тұрғыдан Қазақстан Республикасының 2015 ... ... ... дамыту Тұжырымдамасында: «Орта білім берудің мақсаты-жылдам өзгеріп
отыратын дүние жағдайларында алынған терең білімнің, ... ... ... ... ... ... іске асыруға, өзін-өзі дамытуға
және өз бетінше дұрыс, адамгершілік тұрғысынан жауапты шешімдер қабылдауға
қабілетті жеке тұлғаны қалыптастыру» деп ... ... ... ... қоғамының түр сипаты және дамуының
бағыттары төмендегідей ғаламдық масштабтағы құбылыстармен айқындалып отыр:
1. Барлық ... ... ... экономикалық проблемалардан
туындайтын қарама-қайшылықтардың көбеюі.
2. Қоғамдық-экономикалық қарым-қатынас жүйесіндегі жаһандану және ... ... ... ... ... ... көп мәдениеттілікке негізделген қоғамның құрылыуы.
4. Постиндустриалдық, ноосферлық, даму деңгейіне өтудің ... Адам ... ... ... ... ... бір-бірінен салыстырмалы тұрғыдағы
артықшылығы, бәсекелестік ... ... ... ... емес
көбінесе адам капиталымен, инновациялық технологияларды және ақпарат ағымын
ұтымды пайдаланумен анықталып отыр. Дүниежүзі көлемінде постиндустриалдық
қоғамға көшудегі ... ... ... қазіргі заманғы маңызды әлеуметтік
құндылықтар мен қоғамдық бағыттар жүйесін ... ... ... ... ... ... құндылықтары тұлғанық, қоғамның және
табиғаттың игіліктеріне сәйкестендіріліп, ашық, вариативті, рухани және
мәдени қаныққан ... ... және ... ... ... ... жүйеге бірігуі тиіс. Білім беру экономикаға мамандар
даярлау емес, қоғамның интеллектуалдық және мәдени ... ... ... ... ... мен ... ... лайық
дамыту, өмірдің қазіргі заманғы стилін қалыптастыру құралына айналуы тиіс.
Адамзат дамуының осындай кезеңінде әлемнің 100-ден аса елі ... ... ... ... даму» тұжырымдамасын қабылдап отыр. Бұл
елдерде жоғары мемлекеттік деңгейдегі ... ... даму ... ... ... ... Тұрақты даму мәселесіне Қазақстанда
да тиісті көңіл бөлініп, 2000 жылы Қазақстан Республикасының Үкіметі БҰҰ ДБ-
мен бірлесе отырып, ... ... ... ... ... құрылымдық
шарттарын нығайту бағытында арнаулы бағдарлама қабылдады. Осы ... ... «ХХІ ... күн ... ... ... атты Ұлттық
комиссияны құру жоспарланып отыр.
2000 жылы сәуір айында Декарда өткен білім ... ... ... ... беру стратегияларын жүзеге асырудың 10 жылдық қорытындысы
жасалып, білімді адам дамуының негізгі факторы деп ... ... әрі ... ... «Декарлық әрекеттер шектері «Баршаға білім
беру: біздің міндетімізді орындау» атты ... ... ... алу ... ... бірі деп атап ... ол тұрақты дамудың, елдер
ішіндегі бейбітшілік пен ... олар ... ... ... және ХХІ ... экономикасы мен қоғам өміріне тиімді қатысудың
міндетті құралы деп атап көрсетілді.
Әлемдік тәжірибе білім беру ұлттық ... ... ... ... ... ... ол адам ... сыйлауға, жақсы тұрмыс пен
тиімді басқаруға, қазіргі ... ... ... саяси,
экологиялық тұрақтылық даму процестерінің негізгі шарты және ... ... ... пен ... ... ... ұлттық бірегейлік
пен рухани мәдениетті сақтау және дамытудың бірден-бір кепілі есебінде
дәлелденіп отыр.
Тұрақты даму талатарына ... ... беру ... ... және
мазмұнын дамытудың басты бағыттары негізінен төмендегідей сипатта
анықталуда:
• Жеке ... ... ... ... табиғи ортаның,
сонымен қатар бүгінгі және келешек ұрпақтың ... ... ... ... ... ... Ғылым мен технологияның, нарықтық экономиканың өзгермелі және өскелең
талаптарына сәйкес үздіксіз, ... ... және ... ... ... ... ... ету.
• Адамзат қоғамының мол ауқымы, кең спектрлі, ... ... ... ... ... интеграциялауға бейімді
болуын қамтамасыз ету.
Жер көлемі кең, халқы аз, табиғи байлығы мол, бірақ ... ... және ... жаңа ... ... ... мемлекетінің жаһандану үрдісіндегі бәсекелестікке төзіп, саяси-
экономикалық, рухани-әлеуметтік іргелі және түйінді проблемаларын шешуші,
ел ішінде және ... ... ... өмір ... яғни тұрақты даму жолына
түсуді қамтамасыз ету үшін ең пәрменді және сенімді ... ... ... ... ... ... ... екендігі анық.
Осы мақсаттарда төмендегідей іс-шаралар жүзеге асырылуы тиіс:
Білім жүйесіне мемлекеттің идеологиялық және ... ... ... ... жаңару, қаржылық, ғылыми-
әдістемелік, ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтік статусын
көтеру, бүкілқоғамдық қолдау жүйесін қалыптастыру.
Білім жүйесінің ішкі ... ... және ... пәрменді
қолданылуын қамтамасыз ету, білім жүйесіне жинақталған оңды ... ... ... ... ... мен ... технологияларын
жетілдіру, басқарудың, білім сапасын арттыру мен бағалаудың және ... ... ... жүзеге асыру.
Білім жүйесіне мемлекет тарапынан тікелей әсер ету-оның негізінен
материалдық-техникалық ... ... ... ... мен ... ... саяды. Ол ... ... ... ... білімді дамытуға дер уақытында басым бағыт
берілуіне, елдің экономикалық ... ... ... ... ... ... ... білімді дамыту
мәселесін мемлекет саясатының басым бағыты есебінде белгіленеді.
Өкінішке ... ... ... ішкі ... шаққанда білім беруге
жұмсалған мемлекеттің қаржы шығыны ... ... ... ... ... 1990 жылы ол ... 8,2% құраса; 1995-4,5%; 2003-3,1%-
ге дейін төмендеген.
Қазақстан Республикасында білімді дамытудың 2005-2010 жылдарға арналған
Мемлекеттік бағдарламасында қазақстандық білім мен ... ... ... көтерілуін қамтамасыз ету үшін мемлекет ... ... ... ... және ... тиісті қаражат бөлу мәселелері қарастырылып
отыр. оның ... ... ... ... ... өзгерту,
ақпараттандыру, білім сапасын арттыру тетіктері мен ... ... ... ... базасын жақсарту, мұғалімдерді
даярлау және қайта даярлау ... ... ... күрделі және маңызды нәрсе-білім жүйесін мазмұндық ... ... ... пайдалану, білім сапасын арттыру тетіктері мен
формаларын жетілдіру болмақ. Білім жүйесінің ішкі ... ... ... жаңа ... ... оқушыларға берілетін білімнің мақсатын,
міндеттерін, мазмұнын, оқыту технологиясын өзгерту арқылы ... ... өзі жаңа ... ... мен оқу ... құралдарды
әзірлеуді, педагогикалық университеттердегі ... және ... ... ... және ... ... даярлауды, білім
жүйесінің барлық сатыларының үздіксіздігі мен ... ... ... ... ... ... ... жүйесі жан-жақты сынға алынғанда, орта
мектептегі білім мазмұны көбіне өмірге ... ... ... беруге
лайықталып келгендіктен, ол білім жүйесі сапасының сын көтермейтіндей
дәрежеде төмендеуінің және оның ... ... ... сәйкес келмеуінің
негізгі себебі деп есептелуде. Осыған байланысты еліміздің орта мектебін
әдіснамалық құрылымдық және ... ... ... қайта құру
ұсынылуда.
Еліміздің білім моделі ұлттық идеяға, ұлттық құндылықтарға негізделіп
құрылып, ұлт ... ... ... бере ... ... тиіс.
Жасөспірімдерге берілетін білім мен ... ... ... ... ... ... мәдени мұраларынан, асыл дәстүрлерінен,
ұлы педагогтеріміз бен ... ... ... ... ... ... яғни тереңге бойлаған түп тамырынан
нәр алып, табиғи таза ... ... ... ... ... мен ... ... өрлеп, экономикалық және қоғамдық ... ... ... ... ... ... Швеция сияқты елдердің
тарихи тәжірибелері осының айқын дәлелі.
Оқушыларға берілетін білімнің іргелілігі-бұл жарты ғасырдан астам уақыт
бойы Кеңестік білім ... қол ... және ... ... ... ... мойындап отырған басты жетістіктерінің бірі. Егер білімнің жаңа
моделін жасау ... ... ... көлемін қысқартып, оның тек
қолданбалы сипатын арттыруға бағытталған ... бұл ... ... ... ... ... тұғырларының бірін төмендетуге, ... ... ... ... ... талаптарына
төзімділігінің әлсіреуіне әкеліп соғатынын болжай білуіміз қажет. Әлемнің
ең қуатты елі ... ... ... ... ... мекемелерінде
берілетін білімнің тым таяз, үстірт ... ... ... ... ... бұл ... ... нұқсан келтіретін факторларға
айналады деп есептей келе, «Ұлтымыз қатерлі жағдайда» деп ... мәні бар ... ... ... жөн.
Сондықтан да тұрақты даму талаптарына сәйкес келетін жаңа ... ... ... ... ... ... ... сақтай
отырып, оның:
• ақпараттық жүйелілігін, кешендігін, үздіксіздігін, өзара және өмірлік
ортамен байланыстылығын, үйлесімділігін, ... ... ... ... ... неғұрлым өмірлік құнды, әр тұлғаның жеке сұраныстары ... ... ... білім мазмұны мен бағдарламаларын
диверсификациялау;
• пәрменді интерактивті, ақпараттық шығармашылық дамыту өзіндік іздену
сипатындағы технологияларды ендіру;
• практикалық бағыттылықпен, ... ... ... ... ... тиіс деп есептеймін.
Бұл үшін қазіргі орта мектепте берілетін білім ... ... және ... ... ... ... ... жүйелеуі керек,
білім сатылары бойынша қазіргі талаптарға сәйкес емес, артық, сыныптар
бойынша ... ... ... ... ... ... жеке тұлғаның, адамның, қоғамның, табиғаттың ... даму ... мен ... ... ... материалдармен
толықтыру қажет.
Алған білімді өмірдегі қажеттілікке айналдыру және ... ... ... ең жаңа ... ... және ... ... сабақтарды өткізуге тиісті жағдай
жасалуы тиіс. Орта мектепте берілетін білімнің прагматикалық мазмұнын және
практикалық бағыттылығын 12 ... орта ... 8-10 ... ... ... ... және оқыту технологиясын мамандықтарға
сәйкес тереңдетіп, практикалық бейімдеп беру арқылы жүзеге асыруымыз қажет.
Адамзаттық ... ... даму ... ... ... ... ... материалдық байлыққа негізделген
сипаттағы қоғам қалыптасып отырған ... ... ... ... функциясы басым бағытқа ие болып, басты міндетке ... ... ... мен ... техникасы мен технологиясын жасайтын,
халқының тілін, ділін, рухани қадір-қасиетін, табиғи байлығын сақтайтын
Қазақстанның елжанды азаматы. Сондықтан сол ... ... ... ішкі жан ... ... ... ... білім беру жүйесінің
басты міндеті бола бермек. Тұлғаны әлеуметтендіру арқылы ғана ... ... ... даму жолын қамтамасыз ете аламыз. Жаңа ... ... ... ... ол ... білімді және сол білімді өте ұтымды
пайдалана алатын іскер, білгір де білікті етіп қалыптастыратын болса, ... ... ... ... ... ... ... жасөспірім бойына дамытудың, ... ... ... ... қоғамға, Қазақстандағы қоғамдық-
әлеуметтік жағдаятқа сәйкестендірілген тұжырымдамасы, түр ... ... ... ендіру әдістері мен құралдары қандай, соны дұрыс
анықтау қажет. Білім беру мен ... ... ... ... ... де, қоғамның да тұрақты дамуын қамтамасыз етудің басты
ұстанымы ... ... ... ... ғана емес, сол білімді
және біліммен қарулануды адамгершіліктендіру болуы тиіс.
Қазақстан ... ... қол ... әлемдік
ынтымақтастықтағы мемлекеттердің қатарына тұғыры биік тәуелсіз, өз саясаты
мен даму стратегиясын қалыптастырған ел ретінде мүше ... ... ... ... ... ... ... алдына жаңа міндеттер мен талаптар қойып
отыр. сондықтан ... ... ... ... білімнің сапасы, жоғары
және жалпы білім ... ... ... ... ... ... шетелдік мемлекеттердің білім беру жүйесіндегі озық
үлгілермен ... ... ... ... ... беру ... ендіру
болашақтағы бастамасы игі жоспарлардың біріне айналмақ.
Кез келген елдің ... беру ... ... ... ... ... ... үлкен міндеттер тұрғаны белгілі. Өйткені білім беруді
дамыту арқылы, мемлекеттің өсіп ... ... жол ... сөзсіз.
Мемлекеттің қалыптасып, саяси экономикалық бағыттардың дамып гүлденуі,
білім беру жүйесімен тікелей байланысты болып ... ... ... ... ... даму ... былай
суреттеуге болады:
Біріншіден, ол Қазақстан Республикасы КСРО ... ... ... ... сүйенеді;
Екіншіден, нарықтық экономиканың талаптарына және ... ... ... ... ... жаңа оқу ... қалыптастырудың белсенді
үрдісі жүріп жатыр;
Төртіншіден, білімнің экономикалық фундаменті өзгеруде;
Бесіншіден, мемлекеттік емес оқу ... ... ... сапасына бақылау мен оқу-ағарту бағдарламаларының басым ... ... ... ... ... ... ... елдер әлеуметтік салада
біршама өзгерістерді бастарынан кешіруде. Шын мәнінде соңғы 10 жыл ішінде
оқу-ағарту саласында реформа жүргізбеген бір де бір ... ... ... ... бұл ... ... түрде жүргізіліп келеді. ... ... және ... ... ... ... қамтамасыз етуде
білімнің басымдық рөлі туралы идея жоғары дамыған мемлекеттердің ... ... ... ие. Ол ресми құжаттарда, саяси платформаларда
және мемлекет басшыларының сөздерінде көрініс табуда. әлемдік ... ... ... жаңа ... ... ... он жыл ішінде адамдар санасында және ... күш ... ... ... ... ... ... ақпараттық, коммуникациялық технологиялар және технологиялық
байланыстар енгізуде айқын көрінеді. Бұл ... ... ... гөрі оның
халықаралық білім концепциясына әсері, оның табиғаты және қамту ... ... ... ... ... ... және ... бірігуі олардың үкіметтерін халықаралық және аймақтық саясат
қалыптастыруына, екі жақты және көпжақты келісім-шарттар жасасуына, қаржы-
экономикалық, әскери-саяси, ... және ... ... жасасуға мәжбүр етеді. Сондай-ақ осындай жобаларда жоғары білім
саласы өте кең ауқым алып ... Бұны ... ... және аймақтық
деңгейде жасалған көптеген алмасу бағдарламаларынан ... ... ... ТМД ... ... министрлігінің Конференциясын, Еуразиялық
Университеттер Асоциациясын және т.б. келтіруге болады. ... ... даму ... жақсы жақтары мен кері әсер ететін ... ... ... Жоғарғы білім бойынша дүниежүзілік конференцияда
ғаламдасу және ... ... тән ... жақтарымен қатар,
адамзаттың тұрақты дамуына бірқатар кері әсер етуші жақтары болды:
- әлем аймақтарының поляризациясы;
-бай және ... ... ... ... ... ... кейбір әлеуметтік топтардың өзінің мәдени құндылықтарын этникалық
ерекшеліктері бойынша, территориясы, діні, ... ... ... ... ... ... ... фрагментация
[15, 77б].
Жоғарыда келтірілген поляризация, маргинализация және ... ... ... ... тежейді. Әрине, мемлекеттердің
халықаралық ынтымақтастығы мұндай саясатқа қызмет ете алмайды. Жоғары ... ... ... даму ... ... ... ... зерттеулерді жүргізу үшін потенциалды біркелкі жіктемеуге
байланысты проблемалар туындап ... ... ... дамыған елдердің студенттері мен профессорларының
жоғары дамыған елдерге кетуі, яғни ... ... ең ... ... ... ... ... дамыған мемлекеттерге
қарағанда өтпелі кезең елдері батыстандыру үрдісіне шалынып, жоғары ... ... ... ... ... біз үшін ТМД
елдерінің ғылыми-зерттеу және элиталық білім ... ... шет елге ... ... жайт ... ... ... түрде шешу үшін білім саласында халықаралық
ынтымақтастықты дамытып, тереңдету керек. Осы ... ... ... саясатты даярлауда интеллектуалды миграция статикасын бақылап,
олардың шет елге кету ... ... бұл ... ... алу ... болмайды.
Ғаламдастыру экономикалық интеграциялану саласында, ақпараттық
технология ... және ... ... ... көріністапқан
объективті үрдіс болып табылады. Алайда бұл ... ... ... ... да, ... ... ... тарала бастады. Жоғары білім
саласындағы ғламдану үрдісі ... мен ... ... ... халықаралық білім мекемелерінің, оқу жоспарының
және оқыту тәсілдерінің унификациялануына, дистанциялық білім беру ... ... ... беру ... таралуының көбеюіне алып келеді.
Көптеген мемлекеттер іске асыруға кіріскен «2000 жылға арналған білім»
(ФРГ), «Америка-2000: білім ... ... ... ... (Франция), «ХХІ ғасыр үшін білім моделін іздеу» (Жапония) жобаларын
атап өтсек те жеткілікті деп санаймын.
Қазақстан Республикасы ЮНЕСКО-ға мүше болып қабылданғалы бері біз ... ... ... ... айналды. Дәстүрлі формалармен
қатар бұл жерде жаңа перспективалар ашылды. Бұл-Халықаралық оқу-ағарту
жобаларына қатысу мүмкіндігі, тараптарды оқу-ағарту саласында ... ... ... ... ... ... және ғылыми,
педагогикалық технология алмасуларын жүзеге асыру т.с.с. іс шаралар. ... ... ... ... осы ... жас оқушы ретінде емес, ортақ
процеске қызыға қатысушы ретінде кіргізетін бөлім құру керек.
Бұндай ... ... ... ... ... ... көңіл қою қажет. Бұл іс-шара біздің оқу ... ... ... ... отырып, дамытуғы және сараптауға мүмкіндік
береді. Екінші қадамы ретінде екіжақтық келісімдердің шарттарын тең құқықты
негізде жүзеге ... ... ... азаматтарына тиімі
болатындай келісімдерге отыру керек.
Қазіргі таңда білім, ғылым және мәдениет мәселелерімен ... ... де ... өте ... Олар өте көп ... көбісі ЮНЕСКО басшылығымен жұмыс атқарады.
Сонымен қатар Қазақстанда жұмыс жүргізіп жатқан шетел оқу-ағарту
бағдарламалары да ... ... ... ... ... ... ішінде ірілері қатарына АҚШ оқу-ағарту бағдарламаларын жатқызуға
болады.
Кез келген мемлекетте білім беру жүйесі ... ... ... ... болмайды да. Өйткені, заман талабына сай ол өз талаптарын да ... ... ... ... де бұл үрдіске бар белсенділігімен қатысуға
ат салысуда. Ал ол үшін шетелден үлгі алмай болмайды деп ойлаймын.
12 жылдық ... ... ... жұртшылық арасында «Бір жыл
қосқанда не өзгереді? Бұл мемлекеттік ... ... ... ... текке мектепте бір жыл артық отырып қалады» ... ... ... ... екі түрлі пікір пайда болған еді. Ресми ... ... ... қолдады, ал бейтарап жұртшылық пікірі оған қарсы ... ... ... ... ... шара мерзімді басылымдар мен
теледидар ... ... мен ... ... ... ... ... «12 жылдық білім беру тұжырымдамасы»
қабылданды, оған ... оқу ... мен ... оқулықтары жазылып,
эксперименттік тексеруден өткізілуде.
Жалпы білім беретін орта мектептегі оқу мерзімін ... бір ... ... ... жүзі ... атап айтсақ, барлық елдердің 80 пайызы
12 жылдық оқу жүйесімен ... Аса ... ... ... ... Швейцарияда, Канадада, Германияда орта жалпы білім беру ұзақтығы
12 не 13 жыл, ал Жапонияда, Италияда-12 жыл. Шет ... ... орта ... ... танылмай отыр. Екіншіден, шет ... 12-13 ... ... ... біз 11 ... сиғызып береміз.
Сондықтан қазір 11 жыл оқитын ... оқу ... көп ... ... өз ... пәндерді таңдап оқу уақытын қоса ... ... оқу ... 36 сағат емес, 41-42 сағатқа жетті. Егер 12
жылдық мектепке көшетін болсақ, оқу ... ... ... тәжірибе көрсеткендей, білім берудің жаңа сапасына қол жеткізу
12 жылдық жалпы білім беретін мектептер жағдайында мүмкін болады, ол ... ... ... ... ... көп тілдікті қамтамасыз
етеді.
Қазақстанда 12 жылдық білім беруге көшуді 6 жастан бастау көзделеді,
бұл жас мектепте білім алуға ... ... адам ... ... ... деп есептелінеді. Бастауыш мектепте оқу жүктемесін
ұлғайтпай-ақ, шетел тілі мен информатика негіздері енгізіледі. ... ... ... беру ... ... ... курстар,
алдын ала бейіндік даярлау енгізіледі.
11-12 сыныптарда әлеуметтік-гуманитарлық, жаратылыстану-ғылыми ... ... ... ... ... ... ... міндетті
болып есептелінеді. Кәсіптік мектептер мен лицейлерде білікті жұмысшы
кадрларды даярлау жүзеге асырылады. Бұдан да ... ... алу ... бір ... оқу ... ... ... білім берудің мазмұны мектеп бітірушінің дербес және лайықты өмір
сүруі, білім алуын едәуір жоғары ... ... ... ... ... ... ... үшін құрылады. Бұл жерде мемлекеттің 12 жылдық
ақысыз білім беруге кепіл болатынын айту керек.
Тағы бір үлкен мәселе, ол 12 ... ... ... туралы.
Дүниежүзі елдері тәжірибесінде әр елдің, әр мемлекеттің өзіне тән орта
білім жүйесі мен мектеп ... орта ... ... қалыптасқан
өзіндің ішкі құрылымы бар. Мұны төмендегі кестеден көруге болады.
Жалпы орта білім ... ... ... ... ... ... / Білім беру ұзақтығы |
| ... ... ... ... жалпы |
| | ... | ... |4 |8 |12 ... |4 |9 |12 ... |6 |9 |12 ... |4 |9 |12 ... |4 |9 |12 ... |6 |9 |12 ... |6 |9 |12 ... Федерациясы |4 (3) |9 (10) |11 (12) ... |4 (6) |9 (10) |12 (13) ... |5 |10 |12 ... |6 |10 |12 ... |5 |10 |12 ... |5 |10 |12 ... |6 |10 (11) |12 (13) ... ... |4 |11 |11 ... |4 |10 |12 ... | | | ... алғанда, дүниежүзі елдерінде орта мектеп үш ... ... оқу 3-6 ... негізгі орта мектеп 3-6 жыл және жоғары ... 2-4 жыл. ... елде 12 ... ... ... сатысы 4 жылдық
болады деп шешілді. Тарихи зерттеулер нәтижесі Қазақстанда әр кезеңде де
мектептегі оқу мерзімінің жоғары сатыдан ... ... ... ... ... 4 жылдық бастауыш мектеп құрылған. Содан кейін барып, екі
сатылы 7 жылдық мектептер ашылған. Ал,соңғы 50 жылда жалпы ... ... 7 ... 8 ... ... одан соң 9 ... 10 жылдық, 11
жылдық мектептер құрылды. Бүгіндері ел алдына, оқу-білім қызметкерлері
алдына 12 жылдық оқуға ... көшу ... ... ... ... ... ... жүйесі де әр түрлі. Мысалы,
Германияда барша оқушыға алғашқы 4 жылдық оқу ғана ... деп ... ... одан әрі ... өз ... және ... ... кәсіптік мектептерде жалғастыра береді.
Францияда 5 жылдық элементар мектепті бітірген бала оқуын ... ... 4-5 ... колледждерге жалғастырады. Жалпы айтқанда міндетті оқу
мерзімдері түрліше: 8 жылдық (Италия, Венгрия, Канада), 9 жылдық ... ... ... Чехия, АҚШ) және т.б.
Барлық оқушыларға 11-12 жылдық білім беруді ешбір ел ... ... жоқ. ... ... ... астам елдің 55 пайызында міндетті оқу-
9 жылдық, 32 пайызында 10 жылдық, қалғандарында 8 жылдық.
Дүниежүзі елдері мектептерінің біразында жоғары мектепке ... ... ... және мектеп берген мінездеме негізінде арнайы мемлекеттік
комиссияның шешімімен қабылданды.
Өз ойым бойынша, ... ... ... ... ... ... әлемдік стандартқа сай келуі үшін 12 жылдық білім ... ... ... ... ... ... мемлекеттік
саясатын қолдай отырып, ... ... ... ... да ... ... білім, ғылым жүйесіндегі үлкен өзгерістерге
бағыт-бағдар беруде. Мемлекетіміздің ғаламдық саясатта ... ... ... ... саяси-экономикалық жағынан тұрақтануы білімнің сапасын
арттыруға ықпал етуде.
Білім беру ... ... ... ... ... лицей, мектеп-
гимназиялардың білім беру жүйесін жаңа деңгейге көтеру үшін жүргізіп жатқан
жұмыстары, ондағы оқытудың жаңа ... ... ... ... тағы ... да елеулі жетістігіміз.
Білім берудің жаңа парадигмасы бойынша, күннен күнге кең етек ... ... ... ... ... өз бетінше ізденіс әдістеріне
басты ... ... да орын ала ... Бұл ... ... әлемдік
стандарттарына сәйкес келеді. Мұндағы ең басты міндет-оқушы алған ... ... ... ... ... ... ... ретінде қалыптасуын
ұйымдастыру.
Экономикалық білім бұрын жоғары оқу орындарында, ... ... ... ... ел ... ... ... көшкелі мектепте
экономикалық білім беру қалыптасты. Жалпы білім беру жүйесі ... ... ... мәдени құндылықтарды тұтастықта қарастыра отырып, бүгінгі
әлеуметтік-экономикалық өзгерістерді, жас ұрпақтың санасына жеткізуге
қызмет етуі ... ... ... ... әр ... әр ... ... жүргенмен,
тұтастай алғанда, бүкіл білім жүйесінің құрылымын өзгертті. Бұл мемлекеттің
қалыптасуына, зиялы қауымның ... ... және ... ... үлес ... ... ойлау жүйесінің бостандығы ғылым мен
білім жүйесі дамуының алғышарты болып табылады.
Тарихымыздың түбегейлі жаңаруы, ана тіліміздің ғылыми тілге ... ... ... ... ... қатарын толтырады. Білім берудегі
негізгі мақсат-оқушыларды елжандылыққа баулу, өз Отанының патриоты болуға,
жеке тұлғалардың қалдырған жалынды ... мен ... ... ... ... ... да ... Жоғары оқу орындарының өзекті мәселелері (салыстырмалы түрде)
Еліміздің Президенті Н.Ә.Назарбаев Әл-Фараби ... ... ... ... және студенттерімен кездесуде сөйлеген сөзінде:
«ХХІ ғасырдың табалдырығы алдында білім беру капиталға айналуда. Оның өзі
маңыздылығы жағынан ... ... ... ... және ... тиіс. Білім беру ісі елдің даму деңгейі арқылы бағаланатын болады»-
деп ,оқу ағарту, білім мен ғылымнан жас қазақ ... ... Азия ... маңызының ерекше зор екенін айтып, жастардың жан-жақты ... ... ... ... ... сөзінен білім берудің мемлекет дамуының аса ... ... көз ... қиын емес. Осылайша әр уақыттың, әр заманның
ұрпақтары алдында белгілі бір ... ... ... айтпаса да
белгілі.
Білім берудің маңыздылығы сөз болған уақытта ең алдымен білімнің сапасы
жайында қазіргі уақыттың өзінде ұстаздар, ... ... оқу ... ... бар ... ... ... пікір-таластар ұйымдастырылып,
ғылыми-теориялық болжамдар көптеп айтылуда. «Білім ... ... ... ... ... ұлттық дәстүр,
рухани негізден бөле жара қарауға болмайды. Сонымен қатар онда ғылым мен
техниканың, ... ... ... да ... ... ... ... еліміздің блім беру жүйесінің ... ... ... ... ... ... халыққа білім беру, ... ... ... саясатынан тыс дамыған, қайта жаңа ... ... ... ... ... орны ерекшеленіп, оған жақсы мән беріліп
отырған. «Білім жүйесіне уақыт талабына сай ... ... аса ... ... бірі. Қазіргі кезеңде республикада іске
асырылып жатқан білім ... оның ... ... ... бағытталған.
ХХІ ғасырда білімін дамыта алмаған елдің тығырыққа тірелері анық. Біз
болашақта жоғары технологиялық және ғылыми қамтымды өндірістері үшін ... ... ... Осы ... ... беру ... әрі ... кең ауқымда, жаңаша ойлай білетін осы заманғы басқарушыларсыз біз
инновациялық экономика құра алмаймыз.
Қазақстан жоғары оқу ... ... ... ... беру, ал жетекші оқу орындарының ... ... ... ... Олар мұны ... міндетті.
Біз әрбір Қазақстандықтың жоғары білім алуына нақтылы ... ... ... Білім мен ғылымның түйінді тұстарын жүйелі де оңды
шешудің кілті-ғылыми-зерттеу институттары мен жоғары оқу ... ... ... ... ... ... ... ізденістерді қатар
атқару, оны ұлттық мүддеге бағыттау, басымдық сипаттар ... ... ... ... ... ... ... яғни жоғары білім мен
біліктілік, тәжірибені іргелі ғылым мен ... ... ... ... ... бет бұру, оның халыққа қызмет етуін ... ... ... ... ... ... ... әр алуан ізденіс,
көзқарастардың бары анық. Кейінгі жылдардағы осы бағыттағы реформалардың да
түпкі ... ... ... ... салып, келешек көкжиегіне құштарлық,
ұмтылыстардан туған. Бұл ... ... көп ... оқу ... магистратура, докторантура), тест тәсілі, кредиттік саланың
да қоғамдық көзқарастың ... ... ... ... ... тартқан өмір шындықтарының бірі. Білім беру жүйесіндегі мұндай оң
өзгерістер ... ... жаңа ... ... ... ... береді.
Қазақстан жоғары оқу орындарын жеке меншікке көшіру үшін өзге
принциптерді таңдады. ... ... ... ... ... ... ... тастауды ұйғарды. Бірінші кезекте нарыққа ... ... ... ... оқу ... болуы тиіс еді. Бірақ
«ұлттық» мәртебесін алған жоғары оқу орындары (әл-Фараби атындағы ... ... ... ... техникалық университеті, ... ... ... сондай-ақ педагогикалық оқу орындары
мен мәдениет және өнер жоғары оқу орындары жекешелендіруге жатпады.
Жоғары ... ... ... 2001 жылы ... ... ... алғашқы жоғары оқу орындары Алматы ... мен ... ... ... ... ... ... Қазақстанда мектепке дейінгі білімді, 5-6 ... ... ... ... ... ... ... көңіл
бөлініп отыр және ҚР-ның «білім туралы» ... 6 ... ... және ... ... дейінгі дайындаудың нормалары бекітілген. Бұл
бағдарламаның түпкі мақсаты мектепке дейінгі тәрбие және ... ... ... әр баланың білімді игерудегі старттық мүмкіндіктерін
теңестіру.
Қоғамдық игілік ретінде білім беру қызметін өндіруге және ... ... ... ақпараттың жеткіліксіздігі әсер етеді.
Индивидуалды ... ... ... оның кешігуіне, сондай-ақ, алыс
болашақтағы еңбек ... ... ... ... ... байланысты
білім беру қызметінен күтілетін жеке тиімділікті ... ... ... өзі потенциалды өндірушілермен тұтынушыларда тиімсіздікті тудырады.
Ақпараттың ... ... беру ... жеке ... ... тарылуына әкеледі.
Білім беру қызметін ұдайы өндіруді «білімнің орта деңгейін» ... ... ... ... ... ... ЖІӨ-дегі үлесі,
жиынтық мемлекеттік шығыстардағы білім беруге бөлінген қаржы үлесі, ... ... ... ... жастағы білім деңгейімен қамту
көрсеткіші, халық санына қатысты мамандар саны, ... ... ... саны ... т.б. макро көрсеткіштермен сипаттауға болады.
Білім беру дамуында ... саны және оқу ... өсу ... ... ... ... өсу ... қарағанда басымдылығымен
сипатталатын жай ұлғаюын және ғылым, техника, мәдениеттің даму ... ... ... мен ... ... ... арттыру арқылы
терең дамуын ажыратуға болады. ... ... ... беру ... ... екі ... ... байқалады.
Білім беру қызметін ұдайы өндіру- жай және ұлғаймалы ұдайы өндірістің
бірлігі. Білім беру қызметін жай, ... ... біз, ... ... ... ... ... мүмкіндік беретін білім беру
қызметін ұдайы өндіру ретінде түсінеміз.
Білім беру қызметін ұлғаймалы ... ... ... ... білім
деңгейінің үнемі өзгеруіндегі әлеуметтік және өндірістік ... ... ... ... ... ... ... беру
құрылымында екі жүйені ажыратуға болады:
a) жалпы орта және кәсіптік білім беру;
б) қосымша білім беру.
Білім жүйесіндегі үш ... ... ... ... және
докторлық оқу бағдарламаларын өзара байланысты, әрі тиімді ұйымдастырғанда
ғана жүйелілік ... ... ... ... ... беру ісінде кредиттік жүйе күн ... ... ... ... ... оқу ісі басталып та кетті. Кредиттік жүйе Еуропа
елдерінде қалыптасқан. Бұл жүйе ... ... мол ... ... оның өз ... ... алуына, ізденістер жасауына,
қабілеттерін айқындауға кең жол ... ... ... ... ... ... бағыт, кеңес
алуына да еркіндігі бар. Қысқасы, кредиттік жүйе ... бен ... ... ... ... уақытты тиімді пайдалануға,
іргелі ізденістер жасауға мол мүмкіндіктер ... ... ... іс,
маңызды мәсіленің көтерілгеніне едәуір уақыт өтсе де осы ... ... өріс ... ... ... ... ... демалыс кездерінде студенттерге тұрғын үйлер тұрғызатын құрылыс
отрядында жұмыс беру, елімізді көгалдандырудың ... ел» ... бұл ... істерге студенттерді қатыстыру мәселесін нақтылы
қарауы керек. өзіміз зәру болып жүрген әрі ... ... ... етіп ... техикалық мамандықтарды бірінші кезекте дамыту керек
деп-айтқан болатын еліміздің Президенті Н.Ә.Назарбаев.
Білім саласы бір салада ... ... ... ... ... ... отыруы қажет.
Жоғары оқу орындарында ... ... ... ... ... кәсіби топтарға мыналар жатады:
оқытушылар, яғни ... ... оқу ... ... мамандар тобы (декандар, олардың көмекшілері, институттардың
директорлары, олардың аппараты, ректор). Оқу ... ... ... ... ... ... әлеуметтік-кәсіби құрамына кіреді.
Жалпы жоғары оқу орнына қатынасы бар кәсіби топтар біраз бар. Олардың бәрін
жоғары оқу орнын құрайтын ... деп ... Ал осы ... ең ... екеу: студент және оқытушы. Студент болмаса, оқытушы
болмайды, ... ... ... ... ... ... мұғалім және
шәкірт, оқытушы және оқушы. Ежелден осылай келе жатқан үрдіс. Мүмкін, бір
кездерде оқытушы, яғни студент ... ... ... ... ... ... әдіспен, интернет т.б. құралдармен
өздігінен оқып білім алатын шығар. Бірақ дәл қазіргі кезеңдерде студенттер
оқытушыларсыз ... де, ... та ала ... Біз ... осы
субъектілерінің әлеуметтік жағдайларына, олардың ... топ ... мен ... ... ... әлеуметтік өміріне аударайық.
Жоғары оқу орнында жұмыс жасайтын оқытушылардың өзіндік құрамы бар. Ол
құрамды нерорхиялық ... ... де ... ... ... оқытушылардың
атқаратын жұмысы, функциясы біреу: ол-студенттерге әлеуметтік тәрбие беру,
қысқаша айтқанда, ... ... ... ... ... ... ... Ол барлық оқытушылардың басты міндеті, мақсаты. Ал ... ... ... оны ... ретінде қарастырсақ, жоғары оқу ... ... ... ... ... ... ... оқытушы, аға оқытушы, доцент, профессор, кафедра меңгерушісі.
Жоғары оқу орнының оқытушылары кафедраларда ... ... ... ... ұсынады, одан кейін университеттің ... ... Осы ... ... ... ... айырмашылықтары бар.
Мысал, ассистенттен аға оқытушы, аға оқытушыдан доцент, доценттен профессор
жалақыны көбірек алады. Осындай оқытушылық орындарға барып, конкурс ... ... Ал ... ... ... жоғары оқу орындарында
қызметке алушы (ректор) жақ пен жалданушы жақтың арасында шарт жасалып, ... ... ... ... ... ... мерзімі бір жыл немесе одан
көбірек болуы мүмкін.
Айтылған оқытушылық қызмет дәрежесі жай берілмейді, ол ғылыми дәрежеге
байланысты. Ғылыми ... ... ... ... ... және ... ... ғылым кандидаты деген дәреже болмайды, оның орнына философия ... атақ ... 2003 жылы ... ... ... ... ... оқу орындарын орталық стандартқа бейімдеу ... ... ... Осы ... ... да қол ... ... ғылым кандидаты деген атағы бар оқытушылардың басым көпшілігі аға
оқытушы, доцент боп істейді. Ал ... ... ... ... ... ... атқарады және соған байланысты жалақы алады.
Профессор деген оқытушы, бір жағынан, педагогикалық ... ... ... жағынан, ғалым лауазымы, атақ. Қазіргі тәртіп бойынша, кафедраның
профессоры ... ... ... ... ... оқу ... өзі ... де,
ал профессор лауазымын министрліктің жанындағы жоғары аттестациялау
комитеті (ЖАК) ... ЖАК, ... ... ғылым дәрежесі және
педагогикалық тәжірибесі бар ... ... ... Ал жоғары оқу орындары кейбір кандидаттарға да профессор атағын,
профессорлық аттестатты өздері басылымдардан ... ... ... бар ... ... та ... ... болар, Қазақстанда
профессор атағы бар оқытушылардың саны ... ... Ал ... ... мұндай жоғары ғылыми лауазымды атақты тек қана ғылым ... ... ... ... бәрі бірдей ондай атаққа ие бола алмайтын. Батыс
Еуропа елдерінде, АҚШ-та, т.б. елдерде жоғары оқу орындары ... ... ... ... ... Ол ... ... аттестациялық комитет деген
жоқ. Бірақ та осындай ғылыми дәреже алу, ... ... ... ие ... ... оңай іс ... ... біз жоғары оқу оқу орындары
доцент, профессор деген оқытушылық-ғылыми ... ... ... емеспіз.
Профессор деген атақты ғылым докторы деген ғылыми дәрежесі бар, оқытушылық
тәжірибесі өте мол, методикалық еңбектері бар адамдардың ... ... ... ... ... не ... жасайды деген сұраққа оқытушылардың
берген жауаптары жайлы 2 қосымша кестеден қарауларыңызға болады.
Жоғары оқу орнының профессор-оқытушы құрамының ... ... ... ... мен ... атақтарға байланысты.
Егер де қарастырылып отырған оқу орнына ғылым кандидаттары мен ... саны ... ... ол орнын жоғары категориялы болып
саналады. Біздің республикада осы критерия ... ... ... ... бар, ... ... ... Қазақ Ұлттық Университеті. Осы
Университетте қазіргі кезеңде 1600-ге жуық оқытушы қызмет етеді. Оның 800
ғылым кандидаты, 300 ... ... ... ... ішінде ұлттық
академияның мүшелері 10 және қоғамдық академиялардың ... ... 15 ... 70-ке жуық ... ... ... 7 ... институттары және көптеген лабораториялар бар. Диссертациялық
кеңестердің саны 16. Университет 120 ... ... ... ішінде 29
магистратура) оқыту процесін жүргізеді [18].
2003 жылдың соңында Республика бойынша жоғары оқу орындарында жұмыс
істеп ... ... ... саны 45,3 мыңғы жеткен, оның ішінде ғылым
кандидаттары, доуенттер-14,1 мың, ғылым докторы, профессорлар-3,05 мың.
Мемлекеттік ... оқу ... мың ... ... ғылым
докторы, профессор-2323, ғылым кандидаты, доценттер-10,8 мың. ... ... ... оқу ... мың ... оның
ішінде ғылым докторы, профессорлар-733, сондай-ақ 3267 ... ... ... ... жоғары оқу орындарында оқытушылардың 34 пайызының ғылыми
дәрежесі, не атағы бар. Бірақ та ... ... әлі де ... ... ... ... Жаңа ... сәйкес ғылыми атақтар мәселесіне
кейбір жаңалықтар енуде. Мысалы, ғылым кандидатын енді ... ... ... ол одан ... ... ... ... атаққа қалуы мүмкін. Енді біз
жоғары оқу орындарындағы оқытушылар ... ... оқу ... қарауымызға болады. Мысалы, әл-Фараби атындағы Қазақ ... ... ... бар ... сыбағалы салмағы-83 пайыз,
Абай атындағы ... ... ... ... ... ... ... техникалық университетінде-65 пайыз, Қ.А.Яссауи
атындағы Халықаралық Қазақ-Түрік университетінде-43 ... ... ... ... ... ... мемлекеттік
университетінде-49 [19, 104-123б].
Осы көрсеткіштерге қарасақ, бұл критерия ... ... ... ... ... айырмашылығы өте елеулі. Әсіресе, облыстардың
орталығында орналасқан кейбір мемлекеттік оқу орындарының оқытушылар құрамы
қазіргі ... ... ... келіңкіремейді. Оқытушылардың
көпшілігінің ғылыми ... және ... ... жоқ ... ... мемлекеттік жоғары оқу орындарында оқытушылардың тек қана 45-
50 пайызының ғылыми ... не ... ... ... ... ... ... ғылыми жұмыспен айналысуы
міндетті. Ғылыми жұмыспен ... ... ... үстіртін
болады, бірақ та сол тақырыпта бірнеше рет лекция оқығандықтан, ол ... ... ... қағазға қарамай сөйлей береді. Мұндай лекцияның
мазмұны терең болмайды, неге ... ... ... алады да, жаңа
әдебиеттерді оқымайды, ғылыми ... қоса ... ... оқу ... ... ғылыммен, ғылыми жұмыспен айналысуы қажет. Деректерге
сүйенсек, Түркістан қаласы Қ.А.Яссауи атындағы ... ... ... 21 пайызы ғана ғылыми жұмыспен айналысады,
тіпті кейбір кафедраларда жиырма ... ... ... ... т.б.) ... жұмыспен айналысады.
Ал, Шымкент қаласында Оңтүстік Қазақстан Мемлекеттік университетінде 34
пайызға жуық ... ... ... ... ... ... ... басты себебі деп педагогикалық жұмыстың (сабақ беру, аудиториялық
жұмыс) көптігін, ғылыми жұмыспен айналысуға уақыттық өте аз қалатындығын
айтады.
2000-2004 ... ... оқу ... және ... оқитын
студенттер ... ... | | ... ... жылы ... оқу ... ... |тапсырыс бойынша |
| ... саны ... ... |
| | | ... ... |181 |440715 |21970 ... |182 |514738 |25265 ... |173 |590982 |25465 ... |180 |656561 |26465 ... ... ... ... жоғары оқу орындарының санын
және әрбір ... ... оқу ... ... ... ... сандары жайлы 3-4 қосымша кестелерден қарауларыңызға болады.
Осы жоғары оқу орындарының құрамында 41 мың ... ... және 11610 ... ... ... ... кәсіпті мамандар даярлау мақсатымен жастарды жаңа ... ... ... үшін ... ... ... ... мемлекеттік грантар тағайындайды.
Жоғары оқу орындарында кадрлар даярлау барысында студенттерді жан-жақты
дамыту үшін әлемдік бакалавр-магистрлік үлгілерде оқытылады. Сондай-ақ, ... ҚР ... 35 ... ... оқу ... ... алуда. Оның ішінде,
16,4 мыңы-Ресейдің жоғары оқу орындарында білімдерін жалғастырып ... ... ... ... ... сәйкес 800 адам халықаралық
стипендияға ие болып отыр. Сонымен ... 8690 ... ... ... оқу ... ... алып ... Мемлекеттік Стандарт Бағдарламасы және Таңдалған Елдердің
Бағдарламаларының ... //4 ... ... ... |АҚШ ... ... деңгейін | | | | ... ... ... |60-70 (А) |44-45 |40-45 |46 ... саны | | | | ... ... | | | | ... ... |35 (В) |10 |10 |20 ... | | | | ... | | | | ... ... | | | ... саны | | | | |
| |0 |8 |8 |(С) ... апта ... | | | |
| |18 |14-15 |14-15 |15 ... ... ... | | | | ... |32-36 |18-22 |14-18 |15 ... ... және ... жоғары оқу жүйесіндегі өте
қажетті, алдымен енгізілу ... ... және ... ... ... Түркия және ... ... ... және ... мен салыстыру әдісі арқылы
анықталған.
Енді Түркия және АҚШ-тан таңдалған университеттер мен Қазақстанның
мемлекеттік ... ... ... ... ... көрсетілгендей, Қазақстанд мамандық және магистр
деңгейлерінде пәндердің ... ... ... ... ... жоғары. Мысалы, белгілі бір мамандық студенттері Қазақстанда 60-
70 пән оқыса, Түркияда шамамен 45, АҚШ-та 40-45, ... 45 пән ... ... ... 10-ға ... ... 32-36 ... сабаққа
қатысады және семестрлер сессияларды қоспағанда 18 ... ... ... ... саны Түркияда 18-22, АҚШ та 14-18 сағат.
Семестрдегі апта саны Түркия, АҚШ, КИМЭПте 14-15 ... ... ... ... де ... ... ... олар 35 пәнді
оқыса, Түркияда және АҚШта студенттер 10 пәнді үйренеді. Ал КИМЭПте болса
студенттер 20 ... ... ... ... жоғары оқу жүйесі батыс
елдерімен ... ... ... бар. Біз осы ... ... ... деңгейлерін талдамақшы болғанымызбен бірінші деңгейге ерекше
назар аударамыз. ... ... ... ... ... ... ... дәреже батыс елдерінде жоқ. Оларда бакалавр
ғана бар және ... ... ... ... бакалаврға тең деп
есептеледі. Экономика және менеджменттегі мамандықтар әрі ... 4 жыл ... ал ... салалардағы мамандықтар 5 жыл.
Екіншіден, Қазақстанның оқу бағдарламаларында пәндердің саны және ... ... ... 2 есе көп ... әр ... ... ... Үшіншіден, әсіресе ... ... ... ... саны жеткіліксіз, өзекті пәндер жеткілікті
оқытылмай менеджмент пәндерімен толықтырылыпты, пәндердің мазмұндары ... және ... ... ... ... және менеджментте онға
жуық, бір-біріне ұқсайтын мамандықтар бар. Батыс ... ... ... көп ... ... ... елдегі экономикалық ахуалдың ... ... ... беру жүйесіне оң әсерін тигізді.
Біздің мемлекеттік білім беру жүйемізбен салыстырғанда шет ел ... көш ... ... және осы ... ... сай ... Ал ондай
мемлекеттің мемлекеттің бірден-бір өкілі АҚШ ... ... ... ... беру ... ... Америка Құрама Штаттарына барып
келген ғылыми ... ... ... және ... ... ... оның ... мынандай қорытынды ... ... ... 95% АҚШ ... беру ... ... беру ... әсер етеді; екіншіден, 5% АҚШ білім беру бағдарламалары
Қазақстан білім беру жүйесіне еш әсері жоқ; үшіншіден, 97% АҚШ ... ... ... ел үшін ... бар; ... 3% АҚШ ... ... біздің ел үшін еш пайдасы жоқ; бесіншіден, 85% АҚШ ... ... мен көп ... ... алтыншыдан, 15%АҚШ білім беру
бағдарламасы арқылы мен еш нәрсе үйренген жоқпын деген ... ... ... ... ... ... беру
бағдарламаларының Қазақстан Республикасының білім ... ... ... және олар ... ... ... көрсеткен. Ал Американ білім беру
бағдарламасы бойынша, барып келгендердің ішінде ... ... ... көбі ... техникалық нюанстарын атайды. Сондықтан,
біздің пайымдауымызша, Қазақстан үшін ... ... ... ... тек Америка Құрама Штаттарымен ғана емес, сонымен қатар
басқа дамыған елдермен де ... ... ... бар күш-жігерімізді
салуымыз керек.
Бұлардың тікелей білім беру жүйесіне нендей әсері бар дегенге келетін
болсақ, көптеген жаңа үлгідегі ... ... ... ... ... ... оқу ... көшіру, мектеп бағдарламаларына жаңа дәрістер енгізу-
валеология, психология, ... ... ... оқу ... ... және ... тест ... қолдану, мектеп және жоғары оқу
орындарының ... ... ... ... ... ... шет ... алмасу бағдарламасы бойынша
көтеру және т.б.).
Бұл жобалар өз жұмысын нәтижелі атқаруда деп сеніммен айта ... ... ... шет ... ... оқу ... Қазақстан және оның
ішкі-сыртқы саясаты туралы лекциялар оқып, біздің елімізді ... ... ... ... ... ... көрсетеді. Сонымен қатар ағылшын
тілі ұстаздарының сол тіл ... ... ... ... ол ... өз
көрген-білгендері негізінде мәліметтерді толыққанды жеткізе білсе, ол да
оқушылардың қызығушылығын тудырады деп ойлаймын.
Қазақстандағы жоғары ... ... ... адамдардың көзқарастарын
5 қосымша кестеден көрулеріңізге болады.
Дегенмен, жаңа ... ... пен ... ... ... ... ... төлтумалық пен мәдениеттің сөзсіз жойылып
кетуіне ... ... ... ... ... ... ... енгелі
бері білім саласындағы халықаралық ынтымақтастыққа біраз жетістіктерге
жетті. Соның ішінде АҚШ сияқты ірі ... ... ... ... ... онымен білім жүйесін көтеруге ұмтылған
талпыныстарын айтуға болады. Қазақстанның бұл ... ... үшін үлгі ... ... ... та ... Бұл келісімдер
өздерінің жемістерін берген соң ғана Қазақстан Республикасы осы салада
ынтымақтастықты дамытып, оны ... ... ... ... ең ... ... ... заң саласы.
Мәселен, білім туралы, жоғары ... ... ... ... келді. Заңдарға
сай бағдарламалар, ... ... ... ... білім
реформалары жүзеге асырылып жатыр.
Экономикалық реформалардың тез ... асуы ... ... ... ... ... ... Әлемдік білім кеңістігінде өз үнің болу үшін бүгін
де тағы ірі өзгерістерді қажет етудеміз. Онда ... ... 2015 ... ... ... ... ... қабілетті 50 елдің қатарына кіру
стратегиясын белгілеген Елбасы Жолдауында осы заманғы ... ... ... зор ... ... Онда барлық деңгейлерде жалпыға ... ... ... беру ... ... беру ... мен мазмұны жетілдіріледі және үйлестіріледі, ... ... ... ... ... ... ... мен уақыт талабына, кезең шындықтарына тура көзбен ден
қойсақ, еліміздегі білім-ғылым жүйесін әлемдік стандарттарға сәйкестендіру,
өзара ... ... ... күн ... ... айқын
аңғарылып келеді. Бұдан, әрине, жаһандану үдерісі, дамыған елдердің ... ... ... ... ... Оны да ескеріп, бақылап-зерделеп,
содан кейінгі тұстарда ұлттық ерекшеліктерімізге сай ... ... ... ... ... ... ... Мұның біртұтас білім
кеңістігін қалыптастыруға, ғылымды нақтылы бағыттар төңірегінде дамытуға
септігі ... ... ... келгенде орта және жоғары мектеп жүйесін белгілі бір бағытқа
бұрып, оқу-ғылым ісін ортақ мақсаттар төңірегінде ... ... ... ... ... істерге қол жеткізуге мүмкіндік береді.
Бүгінгі таңда бұл іс өз деңгейінде дамып, оңды ... ... тұр ... айта ... ғасырда білімін дамыта алмаған елдің тығырыққа тірелері анық. ... ... ... беру ... әрі ... ... кең ... жаңаша
ойлай білетін осы ... ... ... ... ... ... оқу орындарының міндеті-әлемдік стандарттар
деңгейінде білім беру, ал жетекші оқу орындарының ... ... ... ... Ол үшін берілген бағдарламаларды толықтай орындауға
жағдайлар жасау қажет.
Қазіргі уақытқа қарай ... ... ... ... ... сипат алған реформалардың нәтижесі болып табылады. Бұл орайда
мемлекеттік тәуелсіздік алған ... ... ... ... және ... өзгерістердің алғышарттарынан мүлде бөлек.
Еліміздің білім жүйесін ілгерілету ... әр ... ... бары ... ... ... осы бағыттағы реформалардың да
түпкі мақсаты білім кеңістігіне қозғау ... ... ... ... ... Бұл ... әрине, көп сатылы оқу ... ... ... тест тәсілі, кредиттік саланың
да қоғамдық көзқарастың әрқилылығына қарамастан, өмірге батыл енуі-уақыт
алға тартқан өмір ... ... ... беру ... ... ... халықаралық стандарттарға, жаңа технологияларды батыл ... ... ... ... ... орта білімнің жалпыға бірдейлігі мен жоғары
білім алу мүмкіндігінің ... ... ... сатылардағы тегін оқу, білім
беру бағдарламаларының ... ... мен ... ғылыми-зерттеу
бағыттарының жан-жақтылығы, кез келген халықаралық ... ... ... ... ... ... ... әлеует (потенциал) кеңістік кезеңдегі даусыз
тарихи жетістіктер болып табылады.
Қазақстандық ... ... ... ... ... мәні ... ... адым Президент Н.Ә.Назарбаевтың «Дарынды балаларға арналған
мектептерге мемлекеттік қолдау ... және ... ... ... ... Осы өкімге сәйкес дарынды балаларға арналған «Дарын» мектептері
ашылған болатын, онда ... ... ... қолдау көрсетіледі.
Мемлекет осылайша, елдің болашағын, әлеуметтік әділдікке орай және басқа ... ... ... жатқандарын көрсетеді.
Білім мазмұнында ақпараттандыру мен қатар оқудың жаңа стандарттары мен
оқулықтардың жаңа буын енгізу де ... ... ... ... ... ... ... міндетті стандарттар мен білім
беру бағдарламаларын, сондай-ақ жаңа ұрпақтың оқулықтарын, оның ... ... ... ... ... ... беру ... қазіргі
заманғы ақпараттық және телкоммуникациялық технологияларды, оның ... ... ... ... ... ... үрдісі олардың құрылымдарын
жақсартумен қатар жүгізіліп отыр. барлық жоғары орындарында кафедралар ... ... ... ... ... ... ... білім берудің бәсекеге қабілеттілігін және ... ... үшін ... беру ... ... ... «еңбек нарығының талаптарына сәйкестігі» және
«жоғары оқу орны мен ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттік білім беру тапсырысын
қалыптастыру, мемлекеттік-жекеше білім беруге кредит беру жүйесін одан ... ... ... оқу ... ... ... ... беруді дамыту жөніндегі күш жігерді шоғырландыра отырып,
жоғары оқу орындарының желісін оңтайландыру жөніндегі ... ... ... ... беру саласында техникалық білім беруді дамытуға
ерекше назар аудара ... ... оқу ... ... ... ... Біз әрбір Қазақстандықтың жоғары білім алуына нақтылы
мүмкіндікке кепілдік беруіміз ... ... ... ... ... ... тұрғызатын құрылыс
отрядында жұмыс беру, елімізді көгалдандырудың «Жасыл ел» бағдарламасын
өрістетіп, бұл ... ... ... ... мәселесін нақтылы
қарауы керек. өзіміз зәру болып жүрген әрі ... ... ... етіп ... техикалық мамандықтарды бірінші кезекте дамыту керек
деп-айтқан болатын еліміздің Президенті Н.Ә.Назарбаев.
Білім саласы бір ... ... ... ... өмірдің талабына сай
өзгеріп отыруы қажет.
Қазақстанның жоғары оқу ... ... ... ... ... бар. Біз осы талдауда ... ... ... деңгейлерін
талдамақшы болғанымызбен бірінші ... ... ... ... ... мазмұндауға болады:
Біріншіден, мамандық (специалист) деген дәреже батыс елдерінде жоқ.
Оларда бакалавр ғана бар және ... ... ... оларда
бакалаврға тең деп есептеледі. Экономика және ... ... ... ... 4 жыл ... ал басқа салалардағы
мамандықтар 5 ... ... оқу ... ... саны ... ... елдерімен салыстырғанда 2 есе көп бірақ әр ... ... ... ... ... ... оқытылған мамандық
пәндерінің саны жеткіліксіз, өзекті пәндер жеткілікті ... ... ... ... ... өте ... және ... экономика және менеджментте онға жуық, бір-біріне ұқсайтын
мамандықтар бар.
Жұмысты қорытындылай келе, білім мен ғылымның түйінді тұстарын жүйелі
де оңды ... ... ... мен ... оқу ... ... ... кешенді істермен айналысу, іргелі ізденістерді
қатар атқару, оны ... ... ... ... ... берудің
қажеттілігі айқын аңғарылады. Осының ... ... ... яғни ... мен ... ... іргелі ғылым мен ұштастырып, отандық
өндіріске бағыттау, түпкі нәтижеге бет бұру, оның ... ... ... ... ... ... бүгінге дейін ғылым, білім беру және ... ... ... мемлекет экономикасына түсіп ... ... ... ... ... ал ... ... бір қорытынды жасауға
да болар еді: мемлекет аталған шығыстарды Қазақстан мемлекетінің бұдан
былайғы ... ... ... үшін адам капиталына жұмсалатын
инвестиция ретінде бағалайды.
Жаңа жүзжылдықтың ... ... ... ... ... ... ... беру жүйесіне оң әсерін тигізді.
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Н.Ә.Назарбаев Қазақстан ... ... ... ... және ... ... жаңару жолында». Астана, 2005, 18б.;
2. Н.Ә.Назарбаевтың Қазақстан халқына жолдауы «Жаңа кезең-жаңа экономика»;
3. ... ... ... және ... ... / ... ... білім беруді дамыту тұжырымдамасы / Қазақстан жоғары
мектебі, №1, 2004, 5-19б.;
4. Аубакиров Я.А. Мировые тенденции ... ... ... в РК / ... междунар. научно-прак. конф., Алматы, 2001г.;
5. Нарибаев К.Н., Жумамбаев С.К., Нусупова А.Н. Инвестиции в ... ... ... Университеті, 1998, 59с.;
6. Мухамаджанова А.Г. Человеческий капитал ... ... ... ... ... 2001, ... Сарбасова Т.С. Образование как фактор повышения заработной платы в
концепции человеческого капитала / Вестник КазГУ, 1998, ... ... Н.К. ... ... ... и ... в Казакстане.
Алматы, Дәуір, 1998, 351с.;
9. ... Н.К., ... Ф. ... ... в ... Алматы,
экономика, 2003,173-181с.;
10. Нурмагамбетов Н.А. Образовательная политика РК в ... ... ... ... Қазақ Университеті, 2002,
118с.;
11. Дәулиева Ғ.Р. Білім беру рыногының ... ... ... ... Экономика ғылымының кандидаты дәрежесін алу үшін дайындаған
диссертациясының авторефераты, Алматы, 2003ж.;
12. Скоров Г.Е. Развивающиеся страны: образование, ... ... М., ... 1971, 368с.;
13. Сантурова С.М. Менеджмент в образовании: теория и практика. М., 1993,
63с.;
14. Білім-Образование жур. №5, (23) 2005, ... ... ... ... Програмный документ // ... по ... ... Париж 5-9 окт.1998г.,77с.;
16. Саясат жур. №11, 2003, 27б.;
17. Қазақстан жоғары мектебі // Болонский процесс. №1, 2004г.;
18. Кожамкулов Т. Образование ... ... но и ... не дешевле
//Известия-Казахстан 2003, октябрь;
19. Казахстан. Краткий стат. ежегодник Алматы, 2004г.;
20. Беккер Г. Человеческий капитал ... из ... ... и идеология, 1993, №11, 109-119с.;
21. Кошанов А.К., Рамазанов А.А., Шевченков В.В. Социальная ... ... ... 2000, ... ... В.И. США: ... фактор и эффективности экономики.
М., Наука, 1991, 240с.;
23. Критский М. Человеческий ... Л. 1991, ... ... С.А. ... ... капитала. Уч. пособие. Спб. СпбУЭФ
1996г.;
25. Усенова Г. Финансирование высшего образования в РК т.в других ... ... ... 1999, ... ... Э. Исследование различий в темпах ... ... с ... ... 1971, ... Шеденов У.К., Ильясов Д.К. Теория маркетинга и менедмента в сфере услуг
(уч.пособие), Алматы: Қазақ Университеті, 2002г.;
28. ... М.Д. Роль ... ... в ... нового
современного стиля мышления. / Вестник КазГУиМЯ, 2001, №3, 66-70с.;
29. Кенжегузин М.Б. Социальная ... ... и ее ... ... А., ... экономики МОН РК, 2002, 40с.;
30. Кабдиев Д.К. Проблемы воспроиводственного процесса в ... ... ... экономике. Сб. Научных трудов. А., экономика, 1997, 114с.;
31. ... Е.Б., ... Е. ... и ... ... в
социальной сфере (на примере отраслей образования и культуры). ... ... ... 1998, №8, 6-8с.;
32. Сабден О. Наука, образованое и рыночная экономика. А., 1994г.;
33. Попов Е.Н. Услуги образования и ... / РЭЖ, 1992, №6, ... ... Е. ... ... услуг как естественный регульятор
составляющей трудового ... ... / ... 1999, №5-6, ... ... Г. ... және ... стратегиялық мақсаттарды қорландыру
тетігі. / ... 1998, №8, ... ... К. ... ... оқу ... қажетті реформалар: шетел
тәжірибесінен пайдалану. АльПари, №2, 2003ж.;
37. Стат.ежегодник 2005г.;
38. Интернет сайты (http://www.unesco/);
ҚОСЫМШАЛАР
Білім беру саласын инвестициялау үлгілері \\1 ... ... ... ... ... |
| ... ... | ... ... ... және ... ... |пайдалылықтың ... |
| ... ... ... |
| ... |2)қоғамдық мүдде |2)әділеттілік және |
| ... ... ... |
| ... ... ... |
| ... ... ... ... |
| ... ... ... ... және |
| ... | ... |
| ... | ... |
| | | ... |
| | | ... ... ... ... ... |1)коммерциялық |
| ... ... ... ... ... ... ... |іс-әрекеттен көбеюі;|
| |2)тәуекелді- ... ... |
| ... ... ... |
| ... ... | |
| ... ... | |
| ... | | |
| ... | | |
| ... | | |
| ... | | ... оқу ... ... ... ... құрамындағы оқитындардың
экономикалық өсу қималары
\\1 қосымша сурет\\
2003-2004 оқу ... ... ... ... көрсеткіштердің
қималары
\\2 қосымша сурет\\
Мемлекетік колледждерге оқитындарды қабылдау және оқуды аяқтату
\\3 қосымша сурет\\
Мемлекеттік жоғары оқу ... ... және ... ... сурет\\
Реформға не кедергі жасайды деген сұраққа ... ... ... ... ... ... кедергі жасайды |
| | |
| | ... не | ... ... | |
| ... дәрежеде |Орта дәрежеде |Кедергі ... |
| ... ... |Мемле- |Мемле-кет|Мемле- |Мемле-кет|
| ... ... ... |тік емес ... |тік емес |
| ... ... ... ... |жоғары |жоғары |
| |оқу ... |оқу ... орны |оқу ... орны |
| | |оқу орны | | | | ... |68,92 |60 |25,68 |34,55 |2,7 |5,45 ... | | | | | | ... | | | | | | ... | | | | | | ... |74,32 |50,91 |20,27 |43,64 |4,05 |5,45 ... | | | | | | ... | | | | | | ... | | | | | | ... ... | | | | | | ... |48,65 |43,64 |39,19 |43,64 |9,46 |9,09 ... ... | | | | | | ... мен | | | | | | ... | | | | | | ... | | | | | | ... |33,78 |32,73 |51,35 |56,36 |10,81 |9,09 ... | | | | | | ... мен | | | | | | ... ... | | | | | ... ... | | | | | | ... |51,35 |50,91 |33,78 |32,33 |12,16 |14,55 ... | | | | | | ... кедергі | | | | | | ... | | | | | | ... ұйым |41,89 |30,91 |41,89 |52,73 |13,51 |14,55 ... | | | | | | ... әдістер | | | | | | ... ... | | | | | | ... | | | | | | ... | | | | | | ... оқу ... саны ... кесте\\
|Облыстар |2001ж. |2002ж. |2003ж. |2004ж. |2005ж. ... |144 |163 |170 |185 |177 ... | | | | | ... |- |6 |7 |7 |7 ... |6 |6 |5 |6 |6 ... |4 |3 |3 |3 |3 ... |3 |3 |3 |3 |3 ... |10 |11 |11 |13 |12 ... | | | | | ... |3 |3 |4 |4 |4 ... |6 |6 |5 |5 |5 ... | | | | | ... |15 |17 |17 |17 |14 ... |6 |6 |8 |8 |8 ... |5 |5 |7 |8 |7 ... |1 |1 |4 |4 |4 ... |4 |4 |4 |4 |4 ... |6 |2 |2 |4 |4 ... | | | | | ... |15 |17 |16 |19 |20 ... | | | | | ... қ. |7 |7 |6 |7 |7 ... қ. |53 |6 |68 |73 |69 ... аймақтағы жоғары оқу орындарындағы оқитын студенттер саны,
мың адам
\\4 қосымша кесте\\
|Облыстар |2001ж. |2002ж. |2003ж. |2004ж. |2005ж. ... |318755 |36585 |440715 |514738 |590982 ... | | | | | ... |- |6355 |11516 |16181 |18997 ... |13030 |19937 |26172 |28801 |31259 ... |4921 |4790 |5641 |6755 |8788 |
| ... |9805 |12450 |16238 |19861 |21979 ... ... |26013 |29880 |35943 |40255 |43454 ... |15318 |17404 |22262 |23749 |30204 ... ... |8689 |12861 |15290 |16566 |23784 ... |36707 |43191 |52308 |59146 |62554 ... |16054 |16175 |18243 |23606 |30901 |
| ... |11109 |12767 |14668 |15864 |17154 ... |5446 |5680 |7253 |11385 |9874 ... |9386 |8389 |13996 |20151 |23143 ... ... |11678 |7184 |9035 |13112 |13941 ... |30467 |35670 |47427 |58604 |78604 ... | | | | | ... қ. |16762 |18693 |21768 |24323 |28317 ... қ. |103370 |139559 |122955 |136409 |148029 ... ... ... ... (%) \\ 5 ... | |
| ... ... ... ... ... ... | ... | ... | |
| ... ... ... емес |
| ... |ПОҚ ... |ПОҚ |жетекшілер |ПОҚ |
|Толығымен |0 |0,92 |0 |5,56 |0 |8,62 ... | | | | | | ... | | | | | | ... |43,75 |19,23 |57,14 |16,67 |33,33 |22,41 ... | | | | | | ... ... | | | | | | ... | | | | | | ... |56,25 |49,23 |42,86 |44,44 |66,67 |55,17 ... | | | | | | ... ... | | | | | | ... | | | | | | ... |0 |20,0 |0 |26,39 |0 |12,7 ... | | | | | | ... | | | | | | ... беру қиын |0 |3,85 |0 |6,94 |0 |0 ... ... ... ... Университеті
Экономика және бизнес факультеті
Экономикалық теория кафедрасы
Диплом жұмысы
Білім беру адам ... ... ... және ... ретінде
Орындаған
Ғылыми жетекшісі:
э.ғ.к., аға оқытушы
Кафедра меңгерушісі:
э.ғ.докторы
Қорғауға жіберілді “_____”___________2006 жылы
күні ... ... және ... ... ...

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 91 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жаңашыл 12-жылдық мектептің дене шынықтыру мұғалімін даярлау – заман талабы7 бет
Экономикадағы сараптау жүйелері74 бет
Әлемдік экономикалық қатынастардың ғаламдану жолында түсуі және өзара байланысы7 бет
VP-Expert эксперттік жүйенің жазбасы туралы4 бет
Еліміздегі жоғарғы әскери оқу орындарындағы қазақ бөлімінде оқитын болашақ офицер мамандардың кәсіби маңызды сапалық қасиеттерін эксперименттік тұрғыдан зерттеу60 бет
Ж.Б. Сэйдің экономикалық көзқарасы8 бет
Мұнайгаз өндіретін комплексті дамыту30 бет
Отбасы және мектептің жағдайсыз отбасылармен бірлескен жұмысын ұйымдастыру30 бет
Қүқық қорғау органдары қызметкерлерінің түлғалық психологиялық ерекшеліктерінің кэсіби іс-эрекет табыстылығына әсерін зерттеу58 бет
“Интерлейкиндер, түрлері,қызметі, алу биотехнологиялық әдісі.”14 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь