Демеулік шылаулардың қолданылуы (Д.Исабеков «Қарғын» романы негізінде)

Кіріспе. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3

І тарау. Демеулік шылаулардың зерттелуі.
1.1. Демеулік шылаулардың зерттелуі. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 5
1.2. Демеулік шылаулардың зерттеу принциптері. ... ... ... ... ... 7
1.3. Демеуліктердің морфологиялық сипаты. ... ... ... ... ... ... ... . 7
1.4. Демеулік шылаулардың қызметтері. ... ... ... ... ... ... ... ... ... 11

ІІ тарау. Д.Исабековтің «Қарғын» романындағы демеуліктердің семантикалық сипаты. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 18
2.1. Д.Исабековтің «Қарғын» романындағы сұраулық
мәнді демеуліктер. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 23
2.2. Д.Исабековтің «Қарғын» романындағы күшейткіш
демеуліктер. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 27
2.3. Д.Исабековтің «Қарғын» романындағы нақтылық
демеуліктер. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 36
2.4. Д.Исабековтің «Қарғын» романындағы шектік
демеуліктер. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 43
2.5. Д.Исабековтің «Қарғын» романындағы болжалдық
демеуліктер. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 47
2.6. Д.Исабековтің «Қарғын» романындағы болымсыздық
демеулігі. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 48
Қорытынды. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 50
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 51
Тіл тарихында көмекші сөздердің бар екендігі көне грек, үнді тіл білімінен бастау алып келеді. Қай тілдің сөздік құрамын алып қарасақ та, сөздердің белгілі бір қызмет атқаратындығы белгілі. Сондай сөздердің бірі – көмекші сөздер. Қазақ тіліндегі көмекші сөздерді мағынасына, тіркестік сөз табына, қызметіне қарай үш топқа бөлінеді. Олар көмекші етістіктер, көмекші есімдер, шылаулар.
Шылауларды мағынасына, тұлғасына, қызметіне қарай үшке бөлгеніміз мәлім. Септеулік шылаулар, демеулік шылаулар, жалғаулық шылаулар.
Біз жұмысымызда демеулік шылауларға, олардың зерттелуіне, морфологиялық, семантикалық сипатына, қызметіне тоқталмақпыз.
Зерттеудің өзектілігі: тіл білімінде соңғы кездері функциональды грамматика мәселесі көтеріліп жүр. Осыған байлнысты демеулік шыларлардың тілдік жеріндегі, қазіргі тіл біліміндегі негізгі мағыналары мен қолданыстағы мәндерін анықтау қажеттігі туып отыр.
Себебі демеулік шылаулардың қазіргі тіл біліміндегі қызметі әлі күнге өз шешімін тапқан жоқ. Демеулік шылаулардың негізгі мағыналары мен қолданыстағы мәндерін нақтылап жүйелеу зәрулікке әкеліп отыр.
Сондықтан қазіргі қазақ тіл білімінің даму дәрежесіне сай оларды жан-жақты зерттеу қажет.
1. Қарымшақова А. Семантика – грамматические функции частиц в киргизском языке. Диссер на сойскание уч. ст. к.ф.н. Бишкек, 1992., 4-стр.
2. Аманжолов С. Қазақ әдеби тілі синтаксисінің қысқаша курсы. А, «Санат», 1994, 43-бет.
3. Амиралиев К. Семантико-грамматические функции частиц тюркских языков. (на материале каракалпакского, узбекского, казахского языков) АДК., А., 1980, 32-35 стр.
4. Сравнительно-историческая грамматика тюркских языков. Морфология. М., 1988, 504 стр.
5. Қазіргі қазақ тілі. А., 1954 ж.
6. Ысқақов А. Қазіргі қазақ тілі. А., 1991.
7. Оразов М. Көмекші сөздер. 1-кітап. Т.
8. Нигматов Х.Г. Функционная морфология тюркоязыычных помятников ХІ-ХІІ вв. Т. 1988.
9. Әміров Р. Жалғаулықтардың шығу тарихы. Қазақ тілі мен әдебиеті. №7., 1959.
10. Оразов М. Қазақ тілінің семантикасы. А., 1991.
11. Аханов К. Тіл білімінің негіздері, А., 1993.
12. Потебня А.А. Из записоп по русской грамматике, Т. І, 2. Изд. «Знание», М., 1958. ст.35.
13. Шақаман Ы.Б. Қазіргі қазақ тіліндегі демеулік шылаулардың мағыналық құрамы. АДК., А., 1997.
14. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. І. Т., «Ғылым», А., 1975.
15. Исабеков Д. Таңдамалы, ІІ., 28-бет., Алматы, 1991.
16. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі 6 т., «Ғылым», А., 1880.
17. Балақаев М., Қордабаев Т. Қазіргі қазақ тілі. Синтаксис. А., 1972.
18. Шақаманова Ы.Д. Да/де шылауы жайында // ҚРҰҒА Хабарлары. Тіл, әдебиет сериясы. А., 1996 ж.
19. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. 2 т., «Ғылым», А., 1980.
20. Қазақ грамматикасы. А., 2002 .
        
        Қазақстан Республикасы Білім және Ғылым министрлігі
Қ.А.Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік ... тілі ... ... ... ... ... ... негізінде)
Орындаған: 31014 тобының
студенті Мұстафаева Б.
Ғылыми жетекшісі: ф.ғ.к.,
доцент Байымбетова Ж.
Кафедра мәжілісінде талқыланып, қорғауға ұсынылды.
№8А хаттама. 15.04.2008 ... ... ... ... – 2008 ... 3
І ... ... шылаулардың зерттелуі.
1.1. Демеулік ... ... ... ... ... ... ... ...................
7
1.3. Демеуліктердің ... ... ... ... шылаулардың ... ... ... ... ... романындағы демеуліктердің семантикалық
сипаты.
...........................................................................
18
2.1. Д.Исабековтің «Қарғын» романындағы сұраулық
мәнді ... ... ... ... ... ... ... Д.Исабековтің «Қарғын» романындағы нақтылық
демеуліктер.
.....................................................................
...... 36
2.4. Д.Исабековтің «Қарғын» романындағы шектік
демеуліктер.
.....................................................................
...... ... ... ... ... болжалдық
демеуліктер.
.....................................................................
..... 47
2.6. Д.Исабековтің «Қарғын» романындағы болымсыздық
демеулігі.
.....................................................................
............ 48
Қорытынды.
............................................................................
................. 50
Пайдаланылған ... ... ... ... ... ... бар ... көне грек, үнді тіл
білімінен бастау алып келеді. Қай тілдің сөздік құрамын алып ... ... ... бір ... ... ... ... сөздердің бірі –
көмекші сөздер. Қазақ тіліндегі көмекші сөздерді мағынасына, тіркестік сөз
табына, қызметіне қарай үш ... ... Олар ... ... көмекші
есімдер, шылаулар.
Шылауларды мағынасына, тұлғасына, қызметіне қарай үшке бөлгеніміз
мәлім. Септеулік шылаулар, демеулік шылаулар, ... ... ... ... шылауларға, олардың зерттелуіне,
морфологиялық, семантикалық сипатына, қызметіне ... ... тіл ... ... ... ... мәселесі көтеріліп жүр. Осыған байлнысты демеулік шыларлардың
тілдік жеріндегі, қазіргі тіл ... ... ... ... ... анықтау қажеттігі туып отыр.
Себебі демеулік шылаулардың қазіргі тіл біліміндегі қызметі әлі ... ... ... жоқ. ... ... негізгі мағыналары мен
қолданыстағы мәндерін нақтылап жүйелеу ... ... ... қазіргі қазақ тіл білімінің даму дәрежесіне сай оларды ... ... ... ... нысаны. Демеуліктер – көмекші сөздердің бірі болып
табылатын шылаулардың ... ... ... шылаулардың осы түрі
негізгі тірек етіп алынды.
Зерттеу жұмысына нысаны етіп ... ... ... ... ...... тіл білімінің даму дәрежесіне ... ... ... арқылы оның теориялық сипаттамасын беру, оның
басқа шылаулардан өзіндік ерекшеліктерін, қолданыстағы ... ...... Д.Исабековтің «Қарғын» романынан
жиналған 300-ден аса мысал, ... ... мен ... ... ... ... ... синхрондық әдіс
қолданылды. Демеулік шылауларды зерттеуде дәстүрлі ғылыми сипаттама әдісі,
морфемдік, талдау әдісі, ... ... ... ... ... ... те қолданылды.
Зерттеудің әдіс-танымдық негіздері. Жұмыста демеулік ... ... ... ... ... негізге алынып, тіл біліміндегі
ғылыми-теориялық ... ... ... ... ... ... ой-тұжырымдары еңбектің әдіс танымдық негізі болды.
Зерттеудің ғылыми ... ... ... ... ... ... ... тілдегі қызметі, мағынасы, қолданылу ерекшелігі,
толық мағыналы сөздерге тіркесу ... ... ... ... жағынан қосымшаға жақындығы, демеулік ... ... ... мен ... орны ... ... маңызы. Зерттеу жұмысы ... ... ... ғана ... ... ... теориясына да
өзіндік үлесін қосады.
Сондай-ақ қазақ тіл білімінің, түркі тіл білімінің ... ... ... ... ... Осы ... жұмыстың теориялық
маңызын арттыра түседі.
Зерттеудің практикалық маңызы. Зерттеу материалдарын грамматиканың
морфология саласындағы ғылыми еңбектер мен оқу ... оқу ... ... ... ... Арнайы курстар мен арнайы
семинарлар ... ... ... бола алады.
Мектеп мұғалімдері мен университеттердің филология факультеті
студенттеріне пайдалануға тиімді.
Зерттеу жұмысының құрылымы. ... ... екі ... әр тарау
бірнеше тақырыпшалардан, қорытындыдан, пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... Демеулік шылаулардың зерттелуі
Түркологтардың тілде бұрыннан қалыптасып, демеулік қызметіне ежелден
еніп кеткен ... ... деп ... ... және сол ... элемент деп қараумен байланысты пікірлері тоғысады. Мәселен,
А.Кононов, А.Щербак және ... ... ... бір ... ... демеуліктердің көп мәнділік қызметін баса көрсетеді ... ... ... бөлу қиындау деп түсінік жасайды.
Түркі тілдері ішінде толық ... ... ... зерттелген якут тілі
демеуліктері екені анықталды.
Осы орайда зерттеуші Н.Петров бұл ... ... ... ... жазып, олардың жинақталған сипатын берді. Қырғыз тілін
зерттеуші ... ... ... ... ... ... сөз
етіліп, семантика-грамматикалық қызметі баяндалды. Ғалым түркологтардың
демеуліктерді аффикстік элмент деп көрсетуін ... ... ... ... ... одан қосымшаға айналуы заңды» - дейді. Бұл ғалымда
да демеуліктерге табиғи деп қарау бар, ... осы ... ... демеулік
қызметінде болатын сөздерді қосады. Бұған қоса функциональді демеуліктер
деп контекске орай ... де, ... ... сөздің де ... ... тіл ... ... «Шылаулар» деп аталатын сөз табының
құрамында қарастырылады. Алдымен қазақ тіліндегі ... ... ... ... ... ... Ал ... қазақ
тілінде демеуліктер А.Байтұрсынов еңбегінен бастау алып, «демеу» ... ... ... дейін бұл термин қолданылған емес. Кейін Қ.Жұбанов
үстеуіштер десе, С.Аманжолов еңбегінен бастап «демеуліктер» деген атау ... ... ... «Демеулік дегеніміз жеке сөзді ғана демейтін
шылаулар,…. өздерінің алдындағы сөздің мағынасын ... - деп, оның ... айту ... «демеулік» деген атаудың мәнін ашады. Ғалым ... ... ... ... ... деп те ... Бұлай атау
олардың түпкі мәнінен айырылуына байланысты айтылса керек. М.Балақаев жалпы
шылаулардың тарихын сөз ... ... ... ... ... топқа бөледі.
ДШ-ларды септеуліктермен қатар зерттеген Ф.Кенжебаева олардың
қалыптасуын ... ... ... өз ... береді. Онда
демеуліктердің негізгі мағыналары мен контекске ... ... ... ... ... ... ғалым өзі көрсеткен сегіз
мағыналық жүйелеудің шартты ... ... ... ... ... ... ... ДШ-лардың қызметі, грамматикалық
белгісі, ... ... ... өзбек, қарақалпақ,
тілдерінде демеуліктер жеке сөз табы ретінде берілетіндігін айта ... ... ... ... сөйлемді мағынасы жағынан толықтыру
үшін, мағыналық реңктер ... ... ... ... атқару үшін қолданылады», - деп анықтайды. ДШ-ларды белгілі бір
тәртіппен жүйелеудің жоқтығы осы еңбекте де баян ... ... екі ... ... ... ... ... мәселелерді Ғ.Иманлиева
зерттейінен кездестірдік. Ғалым демеуліктердің сөйлемді ... ... ... ... тек ... тиянақтауға қатысты» -
дейді. Ал сұраулық демеуліктердің ерекшеліктері туралы Ш.Джусакинова да
арнайы ... ... ... ... ... ... ... ірі зерттеушілердің еңбектері, әсіресе, ДШ-лар ... ... ... ... ... ... шылауларды зерттеу принциптері
Қазіргі қазақ тіліндегі демеуліктер жазылып жатқан оқулықтар көлемінде
де, жеке монографиялық зерттеу объектісі ретінде де зерттеліп жүр. ... ... ... аша түсу әлі де көптеген зерттеу жұмыстарын
қажет ететіндігі даусыз. ... ... ... ... ... қарастыруда үш принципке сүйенуді жөн:
1) Семантикалық;
2) Морфологиялық;
3) Синтаксистік-функционалдық
Бұл принциптерге сүйенуіміздің негізгі себебі демеулік ... ... ... ... ... бір ғана ... ... қарастыру жеткіліксіз
болары анық. Ең алдымен, демеулік ... ... оның ... ... ... ... ... бүгінге дейін түркі тілдеріндегі,
соның ішінде қазақ тіліндегі демеуліктердің топтастырылуы ... ... ... ... ... Бірақ түркі тілдеріндегі демеуліктердің
семантикасы көп қырлы екендігі және осы көп қырлылық демеуліктердің өзінің
санының молаюы сияқты өсіп келе ... ... [4, 504]. Бір ғана ... ... ... ... ... қайталанбайтын 160 демеулік
тіркелген. Әлі де демеуліктердің барлығы түгел айқындала ... [4, ... тек ... ... тіліндегі демеуліктерге ғана тоқталамыз.
1.3 Демеуліктердің морфологиялық сипаты
"Морфология" дегенде сөздердің сыртқы формалары, құрылысы, құрамы ... ... ... ... демеулік шылаулар - сыртқы формасы
жағынан да ерекшеленетін тілдік категория. ... ... бір ... ... ... ... мағыналы сөздерге
тірксскенде дауысты дыбыстардың ... ... ... әсеріне
ұшырап, фонетикалық дербестігінен айырылатыны" айтылып жүр [4, 504].
Демеуліктер түрленбейтін, өзгермейтін көмекші сөздер болып ... өзі — ... ... ... ... - Түу, Ғұмар, кісінің
әңкі-тәңкісін шығардың-ау /*Жұлдыз*/. ... — ау ... ... ... ... ... сақтаған. Дегенмен бірлі-жарым
демеуліктер жіктелу жүйесіне түсе ... ... ма/ ме ... ... ... ... жиі ... яғни жіктік жалғаулы
сөздерге тіркеседі: Сен дс тиімсіз істі жоспарлайсың ба? (Ш. ... ... ... ... ... ... болып өзгереді, сонан соң
жіктік жалғауын қабылдайды. Бұл құбылыс барлық жағдайда бола бермейді. ... ... осы ... ... ... осы шақ, ... ... "бар", "жоқ" сөздерімен келгенде және бұлар II ... ... ... ... ... Ой, ... ... өскен ұяңнан безіп кетпекпісің? (Н. Ғабдуллин). Басқа
демеуліктердің де өздеріне тән морфологиялық ... бар ... ... тым ... ... грамматикалық
формаларға айналуына жағдай жасайды" (Бұл да сонда, 5046.). Соған ... ... ... фонетикалық варианты болады. Мысалы:
Шопандықты менсінбеу еңбекті менсінбеу емес пе? (С. Алдабергенов).
Соны ұғындырып бере ... бар ... ... ... ... ... береміз бе? (М.Дулатов) ... ... ... Алғашқы сөйлемдегі демеуліктің
қатаң дауыссыздан басталуы оның жалғанған сөзінің ... ... ... (емес пе). Бұдан ассимиляцияның қатаң дауыссыздан
кейін ... ... ... ... ... заңдылығын байқаймыз. Екінші
мысалымызда (бар ма) үнді ... ... үнді ... үшінші
мысалымызда (береміз бе) ұяң дауыссыздан кейін ұяң дауыссыздан басталатын
демеулік тіркесіп тұр. Бұл ... ... ... ... Ал ... ... дауыстылар да қазақ тіліндегі
сингормонизм заңдылығынан алшақ кете алмайды. Салыстырыңыз:... бір күніме
керегі ... деді ... ... ... ... ... ... жәрдемің бар ма?.. (М.Әуезов).
Мұнда сұрау демеулігінің бірде жіңішке вариантта, бірде жуан ... ... ... ... ... Бұл айтылғандарды
талдап қарағанда, демеулік шылаулардың құрылымына қарай: ... - ... ... деп ... ... ... екенін көреміз. Қазіргі
қазақ тіліндс тек постпозициялық демеуліктер ғана ... ... жоқ. "Тек" ... ... деп ... ба, әлде
басқа модаль сөздердің қатарына жатқызамыз ба ... ... ... Ы.Шақаманова оны демеулік шылау деп санайды.
Қолымыздағы материалдар қазақ тіліндегі демеуліктердің ... ... ... тым аз ... ... 1954 жылы ... жинақта да демеулік шылаулардың ... ... ... Бұл ... ... ... формасына байланысты бір
ғана сөйлем берілген: "... демеуліктер жұрнақтарға ... ... ... ... бір сөз ... ... тұлғасы ретінде, сөзден сөз
тудырушы, сөз мағынасын түрлендіруші морфема емес — олар сөз ... ... ... ... көпшілігіне бірдей қатысты бола
береді". [5, 355] А.Ысқақовтың оқулығында да демеуліктердің ... сөз ... ... бұл ... ... ... жеке
бөліп алып, арнайы зерттеу объектісі етіп қарастыруды мақсат етпеген. Ал
казіргі қазақ тілінің бүгінгі ... ... мен ... тіл ... ... ... ... бір дәрежеде бұл мәселені де шешуге
мүмкіндік береді. Бұл тұрғыда, қазақ тіл білімінде ... етіп ... ... ... ... ... ең жақын категория
екендігін мойындайтынын айта кеткен жөн. Осыған орай ... ... ... қарай, ең алдымен, демеулік ... ...... ... екі ... ... ... Бұлай топтастырудың
негізгі себебі, біздіңше, кейбір демеуліктер өздерінің жеке ... ... ... ... ... бір ... сөздерге тән белгілері
басым болады. ... ма, ме ... ... қай ... ... да,
қосымшаларға ұқсас болып келеді. Біріншіден, оның бойында сұраулы сөйлем
категориясына негіз болатын "сұрау" ... ... бар: \ ... сабан тыққан пгулыбы аз ба?\ (Ж. Арыстанов). Бұл сөйлемді
синтаксистік ... ... ... ... мен интонациясына қарай
сұраулы сөйлем ... Ал бұл ... ... ... қай ... ... ... ма формасы арқылы деп жауап береріміз даусыз. ... ма ... ... гөрі аффикске жақын грамматикалық форма деген
қорытынды ... ... "... ... ... жағынан байыпсыз
болады" [36,8] деген пікірді кейбір демеуліктерге байланысты да айтуға ... ... ... есіктер;
...болды ма, ...келді ме, ... білдің бе, емес пе, т.б;
Үшіншіден, демеуліктер де ... ... ... жеке тұрғанда өзіне
тән арнаулы дербес мағынасы болмайтындықтан, олар түбірдің (атауыш сөздің)
қатысынсыз жеке дара қолданылмайды. Төртіншіден, аффикстер ... ... оның ... ... ... [5, 283] ... демеуліктер де
өзі жалғанған сөзді немесе сөйлемді мағынасы ... ... ... ... ... ... ... —шік аффиксі "көл" сөзіне
кішірейту мәнін үстеп тұр. Ал "Сен соны ойладың ба?" дегенде "ба" ... ... ... үстеп тұр. Осындай ерекшеліктерді жинақтай келе,
қазіргі қазақ тіліндегі ... және ... ... ... демеулікті демеулік-
аффикстер деген бір топқа біріктіруге болады. ... ... ... ... ... ... Дегенмен қолымыздағы
материалдар қазақ тіліндегі "түгіл", "тұрсын", "тұрмақ", "екеш", "тек"
сөздерінің де ... ... ... ... ... отыр.
(Бұл тізімге "ең" сөзін де қосуға болады - А.Н.). Бұл сөздерді демеулік деп
мойындағанмен, олардың ... ... ... ... ... келіскіміз келмейді. Өйткені бұлар жоғарыда аталған сипаттарға ... ... ... бұл ... ... — сөздер деп атауды
жақтаймыз. Мұндай ... ... саны ... - ... ... ... Өйткені сездердің ішкі табиғи даму заңдылығы соны талап етеді. Ал
демеулік аффикстер ... ... ... ... ... ... көшіп
кетуі әбден ықтимал. Кейбір демеуліктердің алдынан қойылатын дефис бізге
соны аңғартады. Бұл ... ... ... "Кейбір шылау сөздердің,
әсіресе демеуліктердің жетекші сөздермен ... ... ... ... ... да мойындағанымыз жөн. Демеулік шылаулардың бұл
қасиетін оның сөз белгісінен ажырай бастағандығынан, ... ... деп ... дұрыс". [7, 26] Сонымен жоғарыда айтылғандарды
қорытындылағанда, қазақ тіліндегі демеуліктерді ... ... ... аффикстерге жақын болып келетінін еске алуымыз керек. Тек
аффикстерден ... ... ... өзі ... ... ... дефис арқылы) жазылады, ал қосымшалар бірге жазылады.
1.4 Демеулік шылаулардың қызметтері
Қазіргі қазақ тіліндегі шылаулар, соның ішінде демеулік ... ... ... ... ... өз ... ... Т.Жөкеев, Ж.Жақыповтар бұл туралы ... ... ... ... да, ... де ... ... жүр. Шылаулардың үш түрі бар ... ... ... ... ... ... морфологияда нысан мен нысанның,
не предикаттың арасындағы түрлі грамматикалық қатынастарды ... ... ... да, шын ... ... ... ... көп сөз болмайды. Тек олардың қандай септіктерді меңгеретіні ғана
айтылады. 1967 жылы шыққан Академиялық грамматикада (526 ... ... ... ... ... толықтырып, есім мен етістікті
өзара байланыстырушы аралық ... ... ... сөз ... ... ... — демеулер мен көмекші есімдер. Бұл жерде
демеулер деп ... - ... Мен бұл ... ... мен ... зерттеушілеріне бір кінә тағайын деп отырған
жоқпын. Шылаулар морфосинтаксистік санатқа жататынын айтатын болсақ, бұдан
былайғы ... ... ... ... синтаксистік сипаты
ескеріліп, бірлікте, біртұтас ретінде қаралса, ... ... ... еді.
Жалғаулыққа келетін болсақ, бұл морфологиялық және ... ... дау жоқ. ... ... ... ... -
сөз бен сөзді байланыстырушы ретінде пайда болған единица. Морфологиядағы
қарсылықты жалғаулық қарсылықты салалас ... ... ... ... ... ... құрмалас сөйлемеді жасайды, себеп
- салдарлық жалғаулық себеп — ... ... ... ... ... мен ... ... жалғаулықтың бірдей қаралатынын,
бірдей қатысы бар екенін осыдан ... ... тілі мен ... ... [14 ... ... Жақыпов "Морфосинтаксис мәселесіне" қазақ тіліндегі
демеулік ... ... ... ... ... ... ... демеуліктердің синтаксиске қатысы туралы айтылмайды.
Демеуліктер ... бір ... - ... ... ... ... ... бір
мағыналық рең жамайтыны ғана. Ал, шын мәнінде, демеулік өзі тұрған сөйлемге
белгілі бір ... ... ... ... ... ой
тиянақсызданады. Яғни, сөйлемнің синсемантикасын ... ... - ... ... ... бір сөйлем мағынасымен байланысты, соған
тәуелді дегенді білдіреді. Автосемантика деген де бар. Ол - ... ... ... ... білдіреді. Міне, демеуліктің синтаксистік
қызметі - сойлемді ... ... ... ... Бұл ... автордың жеке көзқарасын білдіретіні анық. Бірақ біз мұны жұмысымызда
демеулік шылауларды ... бір ... ... ғана ... ... ... ... демеулік шылаулардың қызмет ету аясы
қарастырылуы қажет. ... бұл ... де ... тіл ... аз қарастырылған. Түркологияда бұл ... ... ... ... ... ... ... атауға болады. Х.Г.Нигматов өз
еңбегінде демеуліктер туралы: ... ... для ... ... или его части (элемента) к действительности и являются одним
из средств субъективной оценки - ... ... они ... ... ... ... [8, 25] ... пікір айтады. Осыған ұқсас
пікір демеуліктерге ... ... де ... жүр: "Толық мағыналы
сөздердің, сөйлемдердің мағыналарын дәлдеу, оларға қосымша мағыналық өң
беру үшін ... ... ... ... [6, 354] Шынында да
демеулік ... адам ойын ... ... ... ... болу үшін
жұмсалатынын баса айтқанымыз жөн. Дегенмен бұлай айтумен мәселе ... ... ... ... іске ... болса керек. Өйткені
демеуліктсрдің қызметін басқа ешқандай тілдік единица атқара ... ... да көшу ... ... ... ... ... көрейік. Бұл
мысалымызда "да" демеулігі "көшу" амалының тек биыл емес, басқа жылдарда да
(былтыр, арғы ... т.б.) ... ... ... тұр. Дәл осы мәнді дәл
осы конструкцияда "да" ... ... ... ... бір ... ... ... "Арыстан еді-ау Исатай" деген сөйлемді алып көрейік. Бұл
сөйлемде "-ау" демеулігін қолданбасақ, өкіну, ренжу, ... ... ... ... қиын болар еді. Демек бұл сөйлемнен — ау ... ... ... ... ... Бұл айтылғандардан сөйлеу барысында демеулік
демеулік шылауларды қолдану белгілі қажеттіліктерден туады деген қорытынды
шығаруға болады.
Демеуліктерді ... ... ... ... ... ... мүшелерімен салыстыра сипаттауды жөн көрдік.
Тіл білімінің синтаксис ... ... ... ... айтылатын грамматикалық мағыналарға ... ... ... көп ... ... ... ... сөздердің лексикалық мағыналарына қарамай, ... ... ... ... ... пайда болған грамматикалық
мағыналарға қараймыз. Ол ... ... ... ... және пысықтауыштық" [9,83]. Мысалы, мен, оқу,
кел деген толық мағыналы үш ... ... ... ... ... ... ... Бұл үш ... ... ... арқылы бір-бірімен
тіркестіргенде, олардың арасында әрқайсысының өзіне тән ... ... ... ... ... болды. Бұл сөйлемдегі
"келдім" сөзі жалпы сөйлемді ... ... ... "мен" сөзі ... тұрғаны, яғни негізгі ойдың иесі екендігі, ал "оқуға" сөзі ... ... ... тұрғандығын, байқауға болады. Осы сөйлемдегі
бастауыштық-баяндауыштық, пысықтауыштық деген ... ... ... сөйлем ішіндегі қызметінің негізінде пайда ... деп ... ... ... ... ие ... синтаксистік
қызмет атқарып ... ... ... мүшелері" дейміз [9]. Енді
сөйлем ішінде мұндай қомақты қызмет атқармаса да, сондай ... ... ... ... ... көмекші, демеуші қызмет ететін
демеулік ... ... сөз ... ... жүйелі, бірізді болып
шығуы үшін қажетті мысалдарды жоғарыдағы үш сөздің айналасында ... ... ... келдім" деген сөйлем, әрине белгілі бір ... ойды ... ... ... әрдайым фактілерді осылай жалаң
констатациялаумен шектеле бермейді. ... бұл ... ... ... ... ғана "келмегендігін" ... да ... ... ... сәл ... ... еді: "Мен де ... келдім"
деген сияқты. Сөйлеуші жағдайдың мүлдем керісінше екендігін білдіру үшін,
яғни "оқуға" өзінен басқа ешкімнің келмегендігін білдіргісі ... ... да сәл ... құрар еді: "Мен ғана оқуға келдім". Ал енді сөйлеуші
оқуға баруды ұнатпайтындай жағдай ... оған ... ... ... онда ол ... тағы да ... еді: "Мен оқуға келдім-
ау". Осылайша жоғарыдағы бір фактіге ... ... көз ... ... ... ... Мен оқуға келдім ғой, мен оқуға ғана келдім, мен оқуға
келетін-ақ едім т.б. бәрі де ... бір ғана ... ... Осы ... ... ... ... "қазақ тіліндегі демеулік
шылаулардың қызметіне, сөйлеу кезінде алатын орны ... ... ... ... ... Бұл ... шығатын негізгі қорытынды сөйлем
ішінде демеуліктер жетекші сөздерден кем ... ... ... ... ... тілі дүниежүзіндегі ең ... ... орын ... ... еді. Сондықтан қазақ тілінде сөйлем ішінде
қолданылатын ... ... ... екендігін дау туғызбайды.
Функционалды қызметтері жағынан да қазақ тіліндегі демеулік шылаулардың
басқа шылаулардан өзіндік ... бар. ... ... шылаулар
сөздерді салаластыра байланыстырады және өзі жалғанған сөзге болмашы ғана
семантикалық мән жамайды. Мысалы: ... мен Үсен көше ... келе ... ... мен ... ... грамматикалық сипаты жағынан
өзара тең дәрежелі сөздерді салаластыра байланыстырып тұр. Яғни ол ... ... ... де бірдей қатысты. Екіншіден,бұл жалғаулық арқылы
байланысқан сөздер бір ғана ... мүше ... ... ... ... "мен" ... ... бірге, бір мезгілде деген
семантикалық мән беріліп тұр.
Ал ... ... ... ... ... ... ... атқарады. Мысалы: Кешеден бері біраз уақыт өтті; Ол ... ... ... ... ... шылаулардың өзіндік ерекшеліктері бар екендігіне
баса назар аудару керек. Өйткені жоғарыда шылаудың басқа ... ... ... ... айтуға болмайды. Демеулік шылаулар сөздерді
салаластыра да, сабақтастыра да байланыстыруға негіз болмайды. ... ... ... ... ... өзі ... сөздің
синтаксистік функциясын толықтыру қызметін де байқауға болмайды.
Салыстырыңыз: Ол кешкі астан кейін серуенге шықты;
...Ақырын-ақырын шегініп,
Алыстап ... ... ... ... ... өзіндік қызмет ... ... үш ... ... ... болады:
1. Демеуліктердің өзі тіркескен жетекші сөздерге;
2. Демеуліктердің басқа сөздердің басқа сөздерге тіркескенде пайда
болатын грамматикалық ... ... ... ... өткеніміздей, сөйлем мүшелерінің қызметі толық
мағыналы сөздердің бір – ... ... ... ... ... ... қызметі өзі тіркескен жетекші ... ... ... ... болатын грамматикалық мағынаға және интонацияға
байланысты болады. ... кез ... ... шылаудың мағынасы жеке
тұрғанда (статикалық күйде) емес, басқа жетекші сөздермен тіркескенде ғана
айқындалады. ... ғана ... жеке ... ешқандай да мағына
білдіре алмайды. Ал басқа сөздермен ... оның ... ... ... ... ... ... итіне ғана тілдесер
жауапсыз үнсіздік" (Ғ.Мүсрепов). Екіншіден, ... ... ... ... ... ... ... сияқты
демеуліктердің де қызметі олардың ... ... ... ... ... ғана, итіңе ғана дегендердегі ғана шектеу
мағынасына ие. Бұл мағынаны біз грамматикалық мағына деп түсінеміз. ... ... екі ... да шектеу мәнін беріп турған жалпы ... ... ... ... ... да ... орны
бар. Себебі интонацияны өзгерту арқылы грамматикалық мағынаны өзгертуге
болатыны тілшілерге ... ... ... ... ... қорытынды қазақ
тіліндегі демеулік шылаулардың қызметінде басқа шылаулардың қызметіне
қарағанда өзіндік ... бар. Бұл ... ... оның ... ... ... байланысты. Мысалы, ...Оның ғазиз тағдыры сенің
ғана қолыңда деген мысалдағы ... ... ... ... ... бұл ... ... қызметін, біздіңше, "синтаксистік қызмет" деп
атауға болмайды. Өйткені мұндағы ... ... ... ... ... ... демеулік шылаулардың функциясын
сөздердің мағынасын "толықтыру, дәлдеу" қызметімен байланысты.
Сонымен қазіргі қазақ тіліндегі демеулік ... ... ... Олар ... ... ... ... қызметін
толықтырмаса да, сөйлеушінің ойын толықтыруы қазақ ... ... ... ... білеміз.
II тарау. Д.Исабековтің «Қарғын» романындағы демеуліктердің семантикалық
сипаты
"Сөз семантикасы ... сөз ... ең ... оның ... ойымызда болатыны анық. Бірақ бұл лексикалық мағына ... ... бір ... басқа мағына болмайды деген сөз ... ... ... ... ... грамматикалық мағынаның да болатындығы анық"
[10, 46]. ... ... ... ... ... ... көмекші
сөздерге, соның ішінде демеулік шылауларға да қатысты деп ... ... ... ... бойындағы лексикалық және грамматикалық мағынасы мен
көмекші сөздердің бойындағы лексикалық және ... ... тең ... ... ... "лексикалық мағынасы я түрлі
дәрежеде солғындап, я бүтіндей жоғалып кеткендігі" туралы ғылыми ... ... ... [6, 358]. ... ... қазақ тіл
білімінде көмекші сөздердің лексикалық мағынасы туралы пікірлер бір ... М. ... ... ... ... еңбегінде осы сұрақты арнайы
көтеріп, оны бір ортақ шешімге келтіруге ... ... ... қарағанда, тіл ... ... ... ... Н.А.Баскаков, Н.Оралбаева т.б. ғалымдар
көмекші сөзде лексикалық мағына болмайды деген ... ... ... ... ... ... М.Оразов т.б. ғалымдар қалай
болғанда да ... ... ... бір ... ... ... ... [7, 24-34]. Бұл ... ... ... ... ... ... ... Сондықтан бұл
мәселе бойынша өз ... ... ғана ... Бұл ...... как ... ... слиты три структуры звуковая,
морфологичсская и ... ... [10, 7] ... ... ... ... принцип бойынша сөз деп танылу үшін оның бойында осы аталған үш
белгінің ... ... ... және ... ... ... ... деп қабылдайтын болсақ, оның бойында басқа да белгілерге қоса, ... ... да ... ... Кез келген сөздің (Көмекші болса да
-А.Н.) бойында лексикалық мағына болмаса, ол қолданудан да әлдеқашан ... ... еді. ... әрбір сөздің мағынасының көріну дәрежесі әртүрлі
болады. Кейде бір сөздің ... ... және ... ... ... ... ... кететін жағдайлардың да кездесуі мүмкін. Бұл ... ... ... лексикалық мағынаның грамматикалық мағынаға
сіңісіп кететіні ... ... ... лексикалық мағынасы (мейлі ол
жарым-жарты көмекші мағына ... ... ... ... - К.А.) ... ... ... бір-біріне өзара сай келеді". [11, 312 ]
деген ... ... ... ... ... лексикалық және
грамматикалық мағыналарының аражігін ажыратуда кездесетін қиыншылықтардың
бір ... ... ... Енді осы ... ... байланысып,
астасып жататын екі түрлі мағынаны бір-бірінен ажыратуға ... бұл екі ... ... ... ... ең ... нақты және
жалпы деген ұғымдарды ажырату керек. Ол үшін ... ... ... ... ... ... болады. Қазақ тіліндегі тау, тас, өзен, көл
деген ... біз ... жеке өз ... ... ... ие ... сөздер деп
қабылдаймыз. Мысалы, тау - ... бір ... ... тас - ... ... зат; өзен - ... бір ағып жатқан су; көл-белгілі бір орында
тұратын, ақпайтын су. Бұл мағыналар ... ... ... ... ... ... ... ұштасып жататын мағынаны лексикалық мағына
деп түсіну керек. Лексикалық мағына одан әрі тағы да ұсақ семаларға бөліне
береді. Тау - 1) ... ... 2) ... ... 3) ... қар жатады; 4) құдайдың бір жаратылысы т.б.)
Ал осы сөздер бір-біріне қанша басқа ... ... мен ... бойында
барлығына да бірдей ортақ жалпы мағынаның да болатыны анық және оның да ... ... ... ... ... жоғарыда келтірілген сөздердің (тау,
тас, өзен, көл) барлығы да заттың атауы, барлығы да жекеше түрде барлығы ... ... т.б. Міне ... ... мағыналарды грамматикалық мағына
деп түсінеміз. Бұл туралы орыстың XIX ... өмір ... ірі ... ... ... ... ... в себе указание на
известное содержание, свойственное только ему ... и ... с ... на один или ... ... разрядов, называемых грамматическими
категориями, под каторое содержание этого слова подводится на ... ... ... ... [12, 35]- дейді.
Көмекші сөздерге келгенде бұл екі мағынаны ажырату жоғарыда ... ... ... сөздердің мағыналарына талдау жасағанда мына
бір жағдай есте болғаны жөн: Қазіргі ... ... ... ... ... ... сөз ретінде бірде толық мағыналы сөз ретінде қолданылатыны
немесе үнемі көмекші сөз ... ғана ... ... ... көмекшілер және 2) нағыз көмекшілер деп ... ... ... ... мен ... ... ... шылаулар
жатқызылып жүр" [1, 39 ]. Дәл осы ... ... ... сөздердің
мағына дербестігінің деңгейі анықталады. Сондықтан ... ... ... гөрі грамматикалық мағына айқынырақ көрінеді. Бірақ
оларда лексикалық мағына мүлдем болмайды деген пікірді қолдамаймыз. Көмекші
сөздердің жоғарыда ... ... ... ... біз қарастырып
отырған демеулік ... ... тән ... ... екендігін
байқаймыз.
А.Ысқақовтың пікірінше, қазақ тіліндегі демеуліктер лексика-
грамматикалық ... ... ... ... ... ... болымсыздық, қомсыну демеуліктері болып табылады. ... осы ... ... ... ... анық көрсетілген.
Бұған қарап, проф. А.Ысқақов демеулік шылаулардың бойында ... да ... ... да бар ... ... ... Бірақ демеулік шылаулардың бойында бұл мағыналардың
дербестік деңгейі ... ... ... ... ... шылауларда
дексикалық мағына болмайды деген пікірді қолдайтыны да айқын. ... ... ... ... ... шылауларды лексика-
грамматикалық сипатына ... ... ... жемісті болып шыға
бермейтін сияқты. Мысалы, Ол үшін Зират көпірі болмады ма (М. ... ... бір ... ұран ... шықты ғой (М.Әуезов), Мен "Қос шалқарды" өмірімде
үш-ақ рет көрдім (Ғ.Мүсірепов) деген сөйлемдерде ... ... ғой, -ақ) ... ... ... ... қолданылған ма демеулігі өзі жалғанған сөйлемге
сұрау мәнін үстеп тұр. Бұл әрине грамматикалық ... ... ... Ал ... ... болу үшін, оның белгілі бір дәрежеде
грамматикалық мағынамен байланысты ... ... ... ... категорияның жасалуына негіз бола алмайды. Оның ... ... сәл де ... ... ... яғни ... ... Кейінгі мысалдардағы ғой, -ақ шылаулары ... да ... ... ... тіліндегі демеулік шылаулардың көп вариантты боп келуінің өзі
олардың лексикалық ... тым ... ... ... ... Сондықтан демеуліктерді қосымша аффикстерге ең жақын
категория деп қараймыз. Бұл жағынан алғанда, демеуліктер білдіретін ... ... ... ... (әр ... ... арқылы)
берілетінін ескере отырып, қазақ тілінде кейбір жаңа ... ... ала ... ... ... ... "нақтылау
категориясы", "күшейту категориясы болжау категориясы" т.б. (Бұл басқа
мақсаттағы зерттеуді талап етеді). ... ... ... ... ... ... мағынаға қарағанда, грамматикалық мағынаның басым
болатынын байқадық. Сондықтан олар лексика-грамматикалық мағыналарына ... ... ... ... ... ең алдымен, мағынасына-
қарай топтастыру дәстүрі бар. ... ... ... ... ... әр ... ... Мысалы, А.Ысқақов оны лексика-
грамматикалық мағына деп ... де, дәл сол ... ... негізінде қазақ тіліндегі демеулік шылауларды үлкен 7 топқа
бөледі: Сұраулық, шектік, ... ... ... болымсыздық,
қомсыну демеуліктері [6, 374].
1954 ж. академиялық жинақта ("Қазіргі қазақ ... бұл ... ... ... ... әр түрлі модальдық мағына қосу
қызметіне ... ... ... " [5, ... ... ... ... сол өзгешелік бар. Демек
мұнда, біріншіден, демеуліктерге модальдылық мәні тән ... ... ... мұнда демеуліктердің 7 тобы ... ... ... ... Сұрау мағынасындағы демеуліктер;
2. Жалынышты тілек-қалау мағыналы демеуліктер;
3. Бірдеңенің, істің растығын күшейте ... үшін ... ... ... ... демеулік;
5. Күшейту, талғау мағыналы демеуліктер;
6. ... ... ... ... ... ... мағынасында жұмсалатын демеулік [5, 355-356
б.б.]. Ал Ы.Шақаманованың бұл туралы түсінігінің де өзіндік ерекшелігі бар:
"ДШ-лардың ... ... ... топтастырғанда, олардың мынадай
тілдік жүйеде болатыны байқалды: ... ... ... ... ... ... салыстыру демеуліктері" [13, 18-19 ]. Мұнда
автордың "негізгі мағына" деп нені атап ... ... ... ... ... нені ... айқын емес. Бірақ автордың бұл ... ... да бар ... даусыз. Демеуліктердің жоғарыда көрсетілген
негізгі мағыналары белгілі бір қолданыста ... ... ... ... ... Мысалы, да/де күшейткіш демеулігінің сөйлем
соңында қолданылғанда, ... ... ... Етке ... ... кету - обал да, өкініш те. /З.Ақышев/ Сондай-ақ "демеуліктер
өздерінің негізгі мағыналарынан ... ... ... ... мәніне, ойдың қатысына, дауыс әсеріне ... ... ... ... кею, ... ... ... [13, 23б] дей
келе, "ДШ-ң көрсетілген төрт ... орай ... ... ... деп
мыналарды атайды: даралау, ... ... ... ... ренжу, кіжіну, ызалану, қапы қалу, аңғармау, өкіну, ... ... ... ... ... (Бұл да ... ... осындай мағыналарының әрқайсысының өздеріне тән ... Енді ... ... ... ... ... ... «Қарғын» романындағы сұраулық мәңді демеуліктер
Сұраулық мәнде қолданылатын демеуліктердің қатарына ма (ма, ба, бе, па,
пе), ше ... ... ... дау ... Оқулықтар мен ғылыми
еңбектерде сұрау демеулігі туралы сөз қозғалғанда, ең алдымен осы ... ... ... ... ... төмендегідей
сұраулық мәнді демеуліктерді кездестіруге болады:
1. Әзірге қонақтарға барайын, келістік пе? Д.Исабеков. Таңдамалы 2 том. ... Оның да ... ... ... соң ащыға көшетін кезі болмай ма?
Д.Исабеков. Таңдамалы. 2 т. 97 ... ... ... өмір тек ... ... пе? Д.Исабеков. Таңдамалы. 2 ... ... Ал, ... оқымаған болса ше? Д.Исабеков. Таңдамалы. 2 том. 82 бет.
5. Ойсыз көзді, санасыз басты кездестірем бе деп ... ... 2 том. 75 ... ... сұлулығыңызға тек тарих пәні мен тарих ғылымы аса ... ... ... 2 том. 72 ... ... сене ме, мұғалімдерге сене ме, әлде өзіне сене ме? ... 2 том. 4 ... ... ... ... басшының бір болып тұрған соң ба, ол ... ... өзге ... ... ... ... Д.Исабеков. Таңдамалы. 2
том.
9. Сіз әдемі сөйлегенді жақсы көресіз бе? Д.Исабеков. Таңдамалы. 2 том. ... ... бәрі ... ... бәрі арақ ... деп ... ма ... Таңдамалы. 2 том. 46 б.
11. Менен қорықпаңыз, ағаңыз бола ма, әкеңіз бола ма, мына ... мен көше ... ... ... ... том. 46 ... ... намыс жұрттың бәрінде де жасырынып жатқаны ма? Д.Исабеков.
Таңдамалы. 2 том. 14 ... Әлде өз ... келе ме, әлде ... еріп келе ме, ол ... ... жоқ. ... ... 2 том. 7 б.
14. Тұрған жеріңде жаныңнан таспа ... ... бау ... ... ... 2 том. 45 ... Сен сабағыңды оқып біттің бе? Д.Исабеков. Таңдамалы. 2 том. 47 бет.
16. Суретші ме, ... ме, сол ... ... ... керек. Д.Исабеков.
Таңдамалы. 2 том. 38 ... Ал, көсе ... ше? ... Таңдамалы. 2 том. 38 бет.
18. Студент болған адам ... ма ... ... ... 2 том. 35
бет.
Дегенмен бұл айтылғандармен сұрау мәнін ... ... ... толық ашылмайды. Қазақ тілінде жоғарыда аталған демеуліктер ғана ... ... ... ма ... ... мәселенің толық ашыла
қоймағандығын көрсетеді. Екіншіден, жоғарыда аталған демеуліктер тек сұрау
мәнін ғана ... ма, әлде ... да ... ... үшін ... ... деген сұрақтар да өз ... ... ... келмейді. Қолымыздағы
материалдар көркем әдебиетте және ауызекі сөйлеу ... ... ... ше демеуліктерінен басқа шылаулар да ... ... ... Ендеше келістік, ертең жұмысқа барасың ғой? (Ауызекі тілден). Бұл
сөйлемде ең басты рөлді ... ... ... "ғой" демеулігінің де
қосатын үлесі бар деп түсінеміз. Ы.Шақаманова "ДШ- ... ... ... мағыналары белгілі бір қолданыста өзара ауысып келетінін"- айта
келіп, "да\де, қой\ғой демеуліктері ма\ме сияқты ... ... ... 19] деген қорытынды шығарады. Бірақ ... бұл ... ... ... ... ... келмейді: Жер бедерін ... ... ... да? Біздіңше, бұл мысалда сұрау мәнінен гөрі қалау
мәні басым деген ... ... ... ... ... (арнаулы және
талғаулықты сұрақтар басқа) "ия" немесе "жоқ" деген ... ... ... Ал бұл мысалдан ондай талап байқалмайды. Бірақ да\де, ... ... бір ... сұрау мәнінде жұмсала беретіні анық.
Негізінен сұрау мәнін тудыру үшін жұмсалатын ма\ме ... де ... ... бар. ... ... бұл ... ... сенімділік, нақтылық, күшейткіш, ренжу, т.б.
мәндерді білдіру үшін де ... ... ... ... бұл ... ... мүлдем айырылмайды. Тек сол сұрау мағынасына қосымша мән
ретінде ғана беріледі. Мысалы, Тілін біліп сөйлесе, жылан да ... ... — деп ... ... жымың-жымың етеді (А. Тоқмағамбетов). Бұл сөйлемде
"ма" демеулігінің сұрау мәнінен гөрі болымдылық, ... ... ... ... Жылы-жылы сөйлесең, жылан інінен шығады.). Бұрынғы
бұрынғы ма, Сәдірбекті балалар одан ... ... ... Бұл
сөйлемде "ма" демеулігінің күшейту мәні айқын байқалады. Ма \ ме демеулігі
кейде ... ... ... ... ... келіп, нақтылау,
тянақтау, еске салу сияқты мәндерді білдіреді. Мысалы: Көрпені бойларыңа
шақтап 'жамылу керек емес пе? — деді ... ... ... ... ... ... демеулігі жақтырмау, қарсы келу,
келіспеу сияқты мәндерді білдіреді. Мысалы: Базаралыдан алмаған өшің бар ... (М. ... ... ... ... сөйлемдерден ренжу, өкпелеу
сияқты мәндерді де байқауға болады. Мысалы: Қызылшаны кетпендегеннен өзге
ештеңені ... деп ... ма? (Қ. ... ... ... құрамында пе демеулігі келісу мәнін береді. Мысалы.
Әзірге қонақтарға барайын, келістік пе? [15, 28]
Болымсыздық мән ... де бір жолы ... ... ... ... ... ... өзін тапқанмен, адам мінезін ... ба? ... ... мән ... ... ... Адам баланың өзін
тапқанмен, мінезін таппайды.).
Күдіктену мәні кейде ма\ме демеулігі арқылы көрінеді. Мысалы: Мына қыз
да ит ертіп жүретін ... ма? (Ғ. ... ... қолданыста сұрау демеуліктерінен үміттену, сағыну мәндерін де
байқауға болады:
Бір хабар ол сұлудан келе ме деп,
Ынтызар бола-бола ұйқым қашқан. [14, ... ... ... ... болжау, шамалау мәндерін де
байқауға болады. Суретші ме, мүсінші ме, сол ауылдың адамы ... ... ... ... де ... ... қолданылған мәтіндерден
байқаймыз. Мысалы: Енді өстіп Жамалды сүймеген кісісіне ... бе ... ... ... ... демеулігі менсінбеу, қомсыну,
сенбеу, ыланбау, көңілі толмау мәндерін білдіру үшін ... ... ... істеп жүргені шын-ақ босату ма екен? (Ғ.Мүсірепов).
Кейбір ... ... ... ... ой қорыту, тұжырымдау
мәндерін білдіретінін байқауға болады. Мысалы: Рас, ... бас нені ... ... ... көр ... ма ... ма\ме демеулігі тек сұрау мағынасында ғана ... ... ... ... ... үшін жұмсалады. Бұл қосымша мәндерді ... ... ... Болымдылық, сенімділік, нақтылық мәндері;
2. Күшейту, нақтылау мәндері;
3. ... ... еске салу ... ... ... ... ... мәндері;
5. Ренжу, өкпелеу, қапалану мәндері;
6. Болымсыздық мәні;
7. Күдіктену, шүбалану мәндері;
8. ... таң қалу ... ... ... мәндері;
10. Болжау, шамалау мәндері;
11. Мұңаю, қынжылу мәндері;
12. Менсінбеу, қомсыну, сенбеу, көңілі толмау мәндері;
13. Ой ... ... ... ... ... ... ... сұрау демеуліктерінің құрамында кездесетін қосымша
мәндерді толық қамтиды деп айта алмаймыз. ... олар ... ... ... ... ... интонациясына қарай олардың
қосымша мәндері де түрлене береді деген ... ... ... «Қарғын» романындағы күшейткіш демеуліктер
Қазіргі қазақ тіліндегі демеуліктердің арасында күшейткіш демеуліктер
ерекше орын алады. Демеуліктердің бұл түрі өзі ... жеке ... ... ... ... ... күшейту мәнін үстеу үшін қолданылады.
Проф. ... ... ... ... -ау, -ай, - ... да жатқызады: Мысалы: Д.Исабековтің шығармаларында төмендегідей
сұраулық мәнді демеуліктерді ... ... «Ой, ... енді ... ... душар болдым ба! – деді қыз өзіне-
өзі, ұят-ай...!» Д.Исабеков. Таңдамалы. 2 том. 65 бет.
2) Бұрын ... ... ... Д.Исабеков. Таңдамалы. 2 том.
58 бет.
3) Құдай-ай, үш ... – деді қыз ... ... ... ... том. 34 бет.
4) Құдай-ай, осы Алматыда жөндеп демалатын да орын жоқ, - деді ... ... ... 2 том. 46 ... Ой, ... менің, сен ұмыта алмай жатқан жігіт неткен бақытты
еді десеңші! Д.Исабеков. Таңдамалы. 2 том. 57 бет.
6) Сіз ... ... ... ... артық та болмас ... ... 2 том. 31 ... Соңғы сөзді күліп айтса да, Бағила оның астарынан ащы мысқыл байқап
қалғандай болды. Д.Исабеков. Таңдамалы. 2 том. 58 бет.
8) ... бір күн ... де ... ол күні ... ... ... 2 том. 35 ... Өз анасы қанша ашуланса да қатты сөзі жоқ, ... мен ... ... ... ... мен ... ... өмірін
бағыштаған, дүниеде жамандық бар деп ойламайтын дарқан адам.
Д.Исабеков. Таңдамалы. 2 том. 41 ... ... ... ... боп ... де ... ... түк шаруасы жоқ.
Д.Исабеков. Таңдамалы. 2 том. 4 бет.
11) Қызының ойын сезіп қойғандай осы сәтте әкесі купеге кіріп келді.
Д.Исабеков. Таңдамалы. 2 том. 5 ... О, жоқ сіз ... ... ... ... ... ілмей күту де бақыт емес
пе? Д.Исабеков. Таңдамалы. 2 том. 25 бет.
13) Жалған намыс – адам өз ... өз ... ... ... ... оның ... егіз ... Бағила білген жоқ,
ойламады да. Д.Исабеков. Таңдамалы. 2 том. 14 бет.
14) Қызық-ау өзі, жек көру мен ынтығудың арасы бір-ақ адым екенін ... ... да, осы ... бастап өзінің бар ынтызары
жартылай жазылған әлгі қағазға ауғанын сезді. Д.Исабеков. Таңдамалы.
2 том. 6 бет.
15) Жүзінде жеңістің, үстемдіктің салтанатының ... да ... ... 2 том. 6 бет.
1. - ақ демеулігі зат есіммен, сын ... сан ... ... ... ... сөздермен тіркесіп, оларға әртүрлі ... мән ... ... олар үшін осы-ақ! (М. Әуезов).
2. – ау демеулігі есім сөздермен, етістіктің ашық рай ... ... ... ... және бар, жоқ ... ... риза ... шаттану, ренжу, күйіну, мақұлдау, қолдау сияқты мәндер
жамайды. Мысалы, Япыр-ау, бар екен-ау!
3. – ай демеулігі зат есім, сын ... ғана ... ... ... ... ... қаратпа сөздерге айналады я таңдану, таңырқау ... ... ... ... сөз ... ... ... мынау
атыңның мінезі қалай еді?
(М.Әусзов); Салмағынай жер майысады, ауырын-ай! (Ғ.Мұстафин).
4. да (де, та, те) шылауы демеулік ... ... тек бір ... қатынасты болады да, сол сөзді өзге сөздерден беліп, күшейту мәнін
үстейді. Бұл шылаудың тіркесетін ... және ... ... ... ... мезгіл үстеулерімен, етістіктің көсемше, есімше және
рай формаларымен ... ... ... тәптіштеп айқындай түсу,
анықтап көрсету, ... түсу ... ... және ... есім ... ... ... де, тәуелдеулі, септеулі формаларында да, ... да ... ... ... Біз үйден шыққанда, күн де сәскелікке
жақындап еді. (Б. Майлин); Ел көзінен оңашада екеуі әзілдесіп те ... та ... (Б. ... (де, та, те) ... ... ... құрамындағы негізгі
етістік пен көмекші етістік тіркесінің ... ... олар ... ... тіпті тез, дереу болғанын білдіреді. Ондайда негізгі
етістік пен көмекші етістіктер әрдайым біркелкі формада ... ... ... ... жерім дайын деп, теңізге секірдім де кеттім.
(Мың бір түн) [6, 375-376 ]. ... бұл ... ... тіліндегі
күшейткіш демеуліктер туралы біршама түсінік береді, ... бұл ... де ... ... ... ... жағдайлар да жоқ емес.
Материалдарымыздың көрсетуінше —ақ демеулігі тек есім сөздер ... ... ... ғана ... ... ... әр түрлі тұлғадағы
етістіктермен де тіркесіп өзі жалғанған сөзге ... мән ... ... ... ... ... және шартты рай формасына тіркеседі.
Мысалы, Осыған бағанадан бері тырыспай-ақ көне салсаң да ... еді ... ... ... ... ... - деп базарға талай мал салып
көрген қу мүйіз ... ... ... тұр ... екенін кім білсін сиыр деген мал үйілген ... өш ... ... ... мая көрсе-ақ сүзгілей бастайды (С.Мұқанов). Бұл мысалдардың
алғашқысында -ақ демеулігі етістіктің болымсыздық ... ... ... ... -ақ ... өзі ... сөздің қимыл-сындық мәнін
күшейтіп тұр. Ал үшінші мысалдағы - ақ демеулігі етістіктің шартты ... ... өзі ... сөйлемге шақ, мезгіл мәнін үстеп күшейтіп тұр.
Сондай-ақ, -ақ демеулігі өзі жалғанған сөзге күшейту мағынасын үстеп
қана қоймайды, кекету, ... тез ... ... ... мәндерді де
үстейді. Мысалы, Мен қойдым, сен айта бер деп едіңіз, ... ... ... [14, ... ... Ораздың қолына ілінуі сол-ақ ... ... ... ... ... ... қашып жүре берді. [16, 205].
Проф. А. Ысқақовтың жоғарыдағы сипаттамасында —ау ... ... ... ... ... ... қолдау сияқты мәндермен
байланысты қаралатынын қолдаймыз. Өйткені -ау ... ... ... ... ... яғни ... мән жамайтынын біздің қолымыздағы
материалдар да көрсетіп отыр. ... ... еді- ау ... ... ... өкіну, жақсы көру, еске алу, шарасыздық мәндерін ... жылы ... ... ... ... де -ау ... "кісінің
көңіл-күйін білдіретін демеуліктердің" қатарынан орын алғанын көреміз [5,
356 бет]. ... -ау ... тек ... мәнін ғана күшейту үшін
жұмсалады дей алмаймыз. Бұл демеулік кейде шамалау, ... ... ... ... ... Ай, бұл ... ... ақыр түбі бірдеңе көрінер-
ау!
...- Күйеу бала өлгенін күні бұрын білген екен —ау! — деп, көптік ернін
сылп еткізді (Сатыпалдиев М. Қоңыр ... ... -ай ... ... ... ... ... сияқты. Себебі, біріншіден, - ай демеулігі, автор
көрсеткендей, "зат есім, сын есімдермен" ғана ... - ай ... де ... ... ... Тұржан енді оны қолындағы қамшымен
тулақты сабағандай көміп-көміп алды да, тағы тепті-ай кеп ... ... ... ... ... ... садақа кеткір-ай! (Абай) (жек көру, жақтырмау мәні).
Екіншіден, "Ондайда зат есім сөздер, көбінесе, ... ... ... ... ... мәнін үстейді" [6, 375] деген пікір де талдауды ... ... зат ... ... ... айналуы -ай демеулігіне
қатысты емес сияқты. Мысалы, Шырағым-ай, ... ... ... ... сөзі —ай ... қолдану, қолданбауымызға қарамай-ақ қаратпа
сөз ретінде қызмет ете береді. (Салыстырыңыз: Шырағым, өркенің өссін!).
Мұндағы -ай ... ... ... жылы ... ... ... ... мән жамауға байланысты қолданылып тұр. ... ... ... өзі ... сөзге я таңдану, таңырқау мәнін үстейді деген пікір
айтады да, мысал ретінде, ... ... ... ... (С.Муқшов);
Қалқам-ай, мынау атыңның мінезі қалай өзі! (М.Әуезов); Салмағынан жер
майысады, ауырын-ай! (Ғ.Мұстафин) ... ... ... ... ... ... және ... таңдану және таңырқау мәнін байқауға
болмайды. Өйткені таң қалған сөйлеушінің ... ... ... ... ... мінезі қалай өзі" деген сөздерді айтуының өзі ... ... ай ... ... ... ... ... наразы болу,
өкіну, мұңаю, қайғылану, ... ... ... ... ... ... ... Уһ, Сұмдық-ай, құдды көрден шыққан кісі сияқты
[16, 189]. Әй, Құдай-ай, көрсеттің-ау көрімді... ... ... -ай ... ... толмау, қомсыну, жаны ашу мәндерін де
береді. ... Ай, ... бұл ... сөзіңнің бәрі дұрыс болғанда,
қалып жатқан қасірет тағы бар ғой (М.Әуезов). Келесі бір қолданыстарда бұл
демеулік таң ... ... ... ... береді Мысалы, Апырай,
тақсырым-ай... көріпкелі бар нағыз әулиенің өзі ... ... ... ... Ә. ... Күшейту мәнін беру үшін қолданылатын демеуліктердің
бірі - да/ де демеулігі. Демеуліктің бұл түрі басқа демеуліктерге қарағанда
ерекше ... ... ... ... оның ... қосымша мәндері
жағынан да, формасы мен қызметі ... да ... тән ... ... бұл ... ... тоқталғанды жөн көрдік. Бұл ... ... ... пікірлері бар, бірақ ол туралы әлі де ... ... ... ... Бұл екіұштылық, ең алдымен, ... ... деп ... бе, әлде оны ... ... ... ба ... сұрақпен байланысты. Ы.Шақаманованың
мәліметтеріне сүйенсек, "1939 жылғы зерттеулерде "да/де" демеулік ... ... ... ... Ал 1945 және 1964 ... еңбектерде
де тек жалғаудықтарға енгізілсе, кейінгі ... ... ... әрі демеулік болып түсіндіріледі" [13, 50]. Біздіңше, ... екі ... ... ... ... бар. Ол ... ... тарихи кезеңдеріндегі даму ... ... ... ... толық мағыналы жеке сөздердің жалғаулық шылаулардың ... ... ... демеулік шылаулардың қатарына өтуі сияқты
фактілер жиі кездесіп тұрады. Бұл тұрғыда ... да ... ... айта ... ... "... ... союз представляет
собой яркий пример развития союзной функции на базе ... ... в ... образования постпозитивных союзов из усилительных частиц
можно ... ... три ... ... ... к глоголу или к имени сохряняет
усилительное значение, не имея еще союзного значения:
Развивается союзне значение при ... еще ... ... значение, приобретая разнообразные оттенки, становится ведущим"
[4, 512 ].
Қолымыздағы материалдар ... ... ... ... бірде демеулік
ретінде қолданылуын көрсетіп отыр. Мысалы, Мүсіреп ... ... де ... ... ... қарай жүріп кетті (Ғ.Мүсірепов) деген сөйлемнің
құрамындағы де шылауы жай ... ... ... ... тұр. ... ... де шылауын жалғаулық деп есептейміз де, оны
құрмалас ... ... ... ... [17, 23 ]. Сонда да/де
шылауы туралы толық ... алу ... оның ... көп ... ... ... ... жағдайларда оның екі функцияны (жалғастыру,
демеу) қатар атқаратынын ... де ... ... ... Есілге
қарай көштік те кеттік (Ғ.Мүсірепов) деген сөйлемді талдап көрейік. Мұнда
қарастырып отырған шылаудың, ең ... екі ... ... ... үшін ... тұрғанын байқауға болады.
(Салыстырыңыз: көштік те кеттік// көшіп ... Бұл ... те ... жағынан ұқсас сөздерді жалғастырып тұр. Ал аналитикалық форманттың,
әдетте, түбір сөзге немесе ... ... ... ... ... алып
қарағанда, бұл мысалымызда те шылауы ... тек ... ... ... жоқ, өзі жалғанған сөйлемге қосымша мағына үстеу үшін ... тұр. ... ... анық ... үшін ... мысалды
тағы да аналитикалық етістікпен салыстыруға болады. Сөйлемді "Есілге қарай
көшіп кеттік" деп өзгертсек, ... ... ... ғана ... еді. Ал
"...көштік те кеттік" деп қолдансақ, амал-әрекеттің
1. Тез арада іске асқандығын;
2. Аяқ астынан (күтпеген жерден) болғандығын;
3. Оған ... ... Оның ... ... іске ... ... мәндерді үстеп тұр. Сонда келтірілген сөйлемде те шылауы демеулік
қызметінде де қолданылып тұр деп батыл айтуға ... Бұл ... ... ... - ... ... жалғаулық және демеулік қызметі әлі де
толық дифференциацияланып болмаған.
Жалғаулықтарды қарастыру біздің міндетімізге кірмейді, сондықтан бұдан
әрі тек ... ... ... ... ... ғана ... ... демеуліктерді белгілі бір топтарға бөлгенде, көбінесе
олардың мағыналары негізге алынып ... ... ... ... ... ... ... демеуліктердің қатарына қосу дәстүрге
айналған. 1954 жылғы академиялық жинақта да/де ... ... ... демеуліктердің қатарына жатқызылған [5, 356]. ... т.б ... де оның ... мәнін баса көрсетеді:
"да/де демеулігі қай еңбекте болсын демеуліктер қатарында қарастырылған
жағдайда, олардың ішкі ... ... ... ... ... ... негізгі мағынасы - күшейткіш мағына". [18, 51]. ... ... тек ... ... ғана ... деген қорытынды
шықпауға тиіс. Қолымыздағы материалдар бұл демеуліктің күшейту мәнінен
басқа даралау, ... ... ... ... ... ... ... т.б.
мәндерді де беретінін көрсетіп отыр. Енді бұлардың әрқайсысына жеке-жеке
дәлел келтіруге тырысайық.
Да/де демеулігі ... ... ... белгілі бір затты
немесе құбылысты өзі тектес заттар мен ... ... ... ... ... Бөжейдің Құнанбаймен іштей суысуына себепші болған
да осы Майбасар ... Бұл ... да ... ... және ... ... десек, қателескен болар едік. Өйткені мұнда нақтылау
мәнін беріп тұрған "да" ... ... ... ... ... ... таңдану мәнін де береді. Бірақ бұл жағдайда оның
тіркесетін ... ... ... таңдануға лайық болуы керек.
Мысалы, ... ... ... ... ... небір әулиелері мен нағыз
дүлдүлдері шыққан алты алашты да аузыңа қаратасың ... ... ... де, мыңқ ... ... жануар. (Сералиев Н. Қаңтар.)
Да/де демеулігі кекету мәнін беру үшін жұмсалғанда да, мәтіндегі басқа
сөздердің мағынасына тәуелді болады. ... Абай ... ... ... тап ... да! - деп ... қоса ... (Ы. Әуезов). Бұл
сөйлемде да демеулігі эмоциялық мән үстеуде де ерекше рөл ойнап ... ... ... ... тездік мағына үстеу үшін қолданылуы да жиі
кездеседі. Оның бұл ... ... ... ... ... ... Өйткені етістіктерге шақ категориясы тән екендігі,
яғни уақытпен, мезгілмен байланысты мән болатыны ... ... ... ... ... ... де кете бардым (Нұржекеев Б., Күй). Мұнда
"де" демеулігі "қағып жібердім" және ... ... ... ... ... қағып жіберу амалы аяқталысымен, іле-шала кету амалы басталатынын
көрсетуге жағдай жасайды.
Да/де демеулігі кейбір жағдайларда ... мән ... үшін ... ... ... ... бес ... кейін шықса да болдырмапты (Ғ.
Мүсірепов).
Да/де демеулігі шешімге келу мәнін ... үшін ... ... етістік пен көмекші етістіктің арасынан орын алады. Мысалы, Есілге
қарай көштік те кеттік.
Бұл ... ... ... келгенде, да/де демеулігі үнемі
бір мағынаны үстеу үшін ғана қолданылмайды, сонымен қатар әр алуан лексика-
семантикалық және ... ... ... үшін де ... деген тұжырымға келеміз. Да/де шылауының сөздерге немесе сөйлемдерге
үстейтін қосымша мәндерін біз түгел санап шықтық деп айта ... ... ... ... ... ... ... мағыналарына
қарай өзгеріп отыратындығын түсіндіргіміз келді.
2.3. Д.Исабековтің «Қарғын» романындағы нақтылық демеуліктер
Қазіргі қазақ тіліндегі ... ... ... ... мәнін
білдіретін демеуліктердің өзіндік маңызы бар. Бұл демеуліктер туралы
айтылған пікірлер, ... ... ... ... Бірақ бұл мағынаны
білдіретін демеуліктердің санына ... ... ... ... 1954 ... "Қазіргі қазақ тілінде" демеуліктердің нақтылау ... ... ... айтылмаған. Проф. А.Ысқақовтың еңбегінде нақтылық
демеуліктердің қатарына қой (ғой), -ды (-ді, -ты, -ті) ... [6, ... Ы. ... ... ... ... қатарына —ды/-
ді; -тын/-тін; қой/ғой демеуліктері жатқызылады. [18] ... ... сөз ... ... А.Ысқақовтың еңбегімен санаспауға болмайды.
Д.Исабековтің «Қарғын» ... 41 ... ... ... ... да ... жұрт ... ізетті, алғыр, сыпайы, ақылды боп
көрінуге тырысып, бір күй, бір ... ... ... өңді ... ... жігітті Бағила әкесінің жанынан ауық-ауық көріп қалатын-ды. ... 2 том. 8 ... ... ... хал үстінде жүргенім өзіңе аян ғой. ... 2 том. 33 ... ... түсіріп тастаған жоқ қой, бар болғаны басқа купеге ауыстырды.
Д.Исабеков. Таңдамалы. 2 том. 30 ... ... ... ... ... ... 2 том. 49 бет.
Алыс адамдар емеспіз ғой, неге өз ... ... ... 2 том. 31 ... сені де көретін күн болады екен ғой», - деп жеңгесі қолын
алжапқышына суретті де, құшақтасып амандасты. Д.Исабеков. ... 2 ... ... ... атың ... ғой, ә? Д.Исабеков. Таңдамалы. 2 том.
17 бет.
Бірақ, табиғат сені қалай жаратты, ... өмір ... ғой. ... 2 том. 49 ... ... оның студент болуы да ғажап емес қой. Д.Исабеков. ... том. 34 ... ... сүйе ... сүйе алар ма туған елін» деген бір өлең ... сол ... ... ... ... 2 том. 9 бет.
Жас кезінде адам бір жануарды еміп өспесе кейін тарихшы болмайды ғой
деймін. Д.Исабеков. ... 2 том. 25 ... ... не айтып, не қойып жатқанымен ісі болған жоқ, басындағы бір-
ақ ... ... ... болды. Д.Исабеков. ... том. 68 ... ... қызмет етуге әрқашан дайын екенімді білесіз ғой. Д.Исабеков.
Таңдамалы. 2 том. 11 бет.
Сұлулық жеке ... ғана ... емес ... ғой. ... ... том. 88 ... ... артық болса кешіріңіз, бірақ менің ... ... ... ... ... ... емес қой деймін. ... 2 том. 10 ... ... адамның жүйкесін тоздырып, тез қартайтатынын білесің ғой.
Д.Исабеков. Таңдамалы. 2 том. 85 бет.
Оқуға алып бара ... ғой ... ... Таңдамалы. 2 том.
4 бет.
Сәргелдің де алыстағы ағайынды таңдап шақыруы тегін емес-ті. Д.Исабеков.
Таңдамалы. 2 том. 27 ... ... ... алдына мұндай келеңсіз мәселемен барудың ретін
таппай, іштей қиналып келе ... ... ... 2 том. ... ... «сезім» деген сияқты сөздерден бойын аулақ салатын-ды.
Д.Исабеков. Таңдамалы. 2 том. 98 ... ... ... қуып ... ... ... ... кеткен-ді. Д.Исабеков.
Таңдамалы. 2 том. 29 бет.
Барлық бала атаулына тән қасиетпен ол да ... ... ... сыйлайтын,
бірақ, оны дәл қазіргідей жүрегі лүпілдей, оны іштей мақтан тұтып көрген
емес-ті. Д.Исабеков. Таңдамалы. 2 том. 5 ... сөз ... ашу мен ... ... бір-ақ жеткізді. Д.Исабеков.
Таңдамалы. 2 том. 41 бет.
Бар жоғы бір-ақ сан! Д.Исабеков. Таңдамалы. 2 том. 93 бет.
Ол ... ... ... ... ... алдында сияқты. Д.Исабеков.
Таңдамалы. 2 том. 84 бет.
Күткеніндей-ақ – Сәргелдің қызамыр ... ... ... ... ... 2 том. 85 бет.
Үстіндегі көгілдір жұқа кофта мен американ джинсиі ... ... тұр! ... ... 2 том. 80 бет.
Сонан соң, маған ... ... ... ... ... 2 том. 78 ... ... деп еді, ешкім қинамай-ақ ұрттай салғанына өзі таң қалды.
Д.Исабеков. Таңдамалы. 2 том. 72 ... бұл ... ... ... ... ... боп біткенсің ғой. Д.Исабеков.
Таңдамалы. 2 том. 57 бет.
Жап-жас-қыз, обал-ақ! Д.Исабеков. Таңдамалы. 2 том. 56 бет.
Әйтсе де, осы ... ... бір ... оны ... қол ... жетелей берді. Д.Исабеков. Таңдамалы. 2 том. 14 бет.
Көз алдындағы елес-протреттен назар аудармай тұрып-ақ, ол үй ... ... ... оқыған-оқымағаны жайлы өз көңілінде бір сұрақтың жылт
ете ... ... жоқ. ... ... 2 том. 18 ... ... ... сөздің бір ұшы өзіне қаттырақ тигенін сезген
күйеуі қонақтар жайғаспай жатып-ақ ... ... рет ... ... ... 2 том. 17 бет.
2) Үйдегі осындай шудан соң ертесіне Бағила класты тік ... ... ... 2 том. 43 ... ... ... бір жағын түгел ашып қой. ... 2 том. 28 ... ... қарашы, жиырма тоғыз-ақ сом! ... ... том. 49 ... ... ... ... ... - дегендей қызына күле қарады.
Д.Исабеков. Таңдамалы. 2 том. 6 бет.
6) Бұлар терезенің ... ... ... Таңдамалы.
2 том. 35 бет.
7) Әуелгінде Сәргел өзінен-өзі мүжіліп, бүк түсіп жатып алатын-ды.
Д.Исабеков. Таңдамалы. 2 том. 21 бет.
8) Мәлике бұған ... есік ... ... ... ... том. 21 бет.
9) Екеуінің арасындағы қайшылық тек бір ... ... ... ... ғана ... ... 2 том. 20 ... демеуліктер жеке сөздер мен сөз ... ... ... ойды ... тұжырымдай түсу үшін қолданылады.
Оларға қой (ғой), -ды, (-ді, -ты, -ті) демеуліктері жатады.
1. қой (ғой) ... ... ... ашық рай ... ... ... олардың мағыналарына нақтылау, тұжырымдау,
мақұлдау реңдерін жамайды. Мысалы, Елдің ... ... ... ... ... (Қазақ ертегілері); Көптің талқысы қиын ғой (Б. Майлин).
қой (ғой) ... бар, жоқ, көп, мол, емес ... ... ... ... ... ... үстейді. Мысалы: Қазір колхоз бар ... ... бір ... берер (Ғ.Мұстафин); Тоқаштан ол үшін ақы алған жоқ
қой (З. Шашкин).
2. -ды (-ді, -ты, -ті) ... ... ... жеке сөздер мен сөз
тіркестерінің мағыналарын нақтылай айту үшін қолданылады.
Мысалы: Олар елге ... Олар елге ... ... ... атым
құла-ды, Қылшык, жүнді қара-ды (Қобыланды)".
Бұл сипаттама нақтылық мән беретін ... тән ... ... Бірақ бұл сипаттамамен нақтылық мәнді ... ... ... ... ... -ды/-ті демеуліктері "үнемі тек
нақтылау мәнін білдіреді", одан басқа мәні жоқ ... ... ... мағынасын "тек ғой/қой, -ды/-ді демеуліктері ғана білдіреді", одан
басқа демеуліктерден бұл мән ... ... ... ... ... Әжем осындайда: Аяғың талды ғой, отырсайшы, ағарған ішемісің? — деп
шыдай алмай сары тостағанға айран құйып беретін (М.Сүндетов). Бұл ... ... гөрі ... ... тұжырымдау, жаны ашу, жақсы көру
мәндері басым.
Қазақ тілінің материалдары нақтылау мәнінің ... ... ... ... ... отыр. Айталық, да/де демеулігі, әдетте,
күшейту ... ... сөз ... ... ... ... ... нақтылау мағынасын беретінін де байқауға болады. Мысалы, Бүгін
Бөжейлердің Құнанбаймен ... ... ... ... да осы ... Бұл сөйлемде "да" ... ... ... ... нақтылау, даралау мәні басымдау. Мұндай мысалдарды көптеп
келтіруге болады: Арықтардың ... де, ... де ... ... ... Бұл да бір кіші ... заман айғағы (М. Әлімбаев) т.б.
Сондай-ақ -ақ демеулігі кейбір қолданыста нақтылық мәнін білдіреді.
Мысалы: ... ... ... ... деп ... ... (М. ... ... — ақ демеулігінің шектеу ... гөрі ... ... ... ... ... демеуліктері де нақтылық мән беру мақсатында ... ... ... ... ... ... ... жоқ па еді
депті (Ғ.Мүсірепов). Бұл ... де "па" ... ... ... ... ... ... кейде ғана/қана демеулігі қолданылған
сөйлемдерден де нақтылық мәнін байқап ... ... ... ... ... ... ... судың бетінде өкше ғана ... ... ... [16, 188]. Бұл қолданыста "ғана" ... ... ... ... бар ... рас. ... бұл ... оларға қоса
нақтылау мәнінің де бар ... ... ... ... ... мәнін тек қой/ғой, -ды, -ді, -тын, -тін демеуліктері ғана емес,
сонымен ... ... ... қана/ғана, -ақ демеуліктері де білдіре алады.
Сондай-ақ қой/ғой демеулігі тек нақтылау ... ғана ... Енді ... ... бір ... ... да ... тоқталайық.
қой/ғой демеулігі кейбір сөздермен тіркесіп келіп, қарсылық мәнін
білдіру үшін де ... ... ... Мен әлі ... ... жоқ ... Әбіш ... өз ойларын жия алмай қалды ( М. Әуезов).
қой/ғой демеулігі белгілі бір ... ... ... ... ... ... Мысалы: - Сенің арам көңілің енді мәлім болды
ғой, - деді ол ... ... (С. ... ... ... ... қолданыстарында қой/ғой демеулігі қалау,
тілеу мәнін де береді. Мысалы, ... ... ... ғой; ... ... ... көрмесе ғой. т.б.
Кейбір жағдайларда сәйлем құрамындағы "ғой" демеулігінен сенімділік
(нақтылау мәніне қоса) мәнін де ... ... ... ... ... ... ... топтастыруға болады:
1. Нақтылау мәні;
2. Тұжырымдау, мақұлдау мәндері;
3. Қарсылық мәні;
4. Жақтырмау, ... ... ... ... ... Сенімділік мәні.
Нақтылау мәнін білдіру үшін жұмсалатын демеулік шылаулардың бірі - ... Бұл ... те ... қазақ тілінде, негізінен, нақтылау ... үшін ... оның ... ... да қолданылу
ерекшеліктеріне қарай сенімділік, болжау, шамалау, шақ ... ... ... ... де ие ... ... Ол ... атасы үшін шошынып
жан дәрменмен жүгірген-ді (нақтылау мәні); Осы ... ... ... шапқылай шығып, Әзімбайларға тап берген-ді (шақ мәнін тиянақтау);
Әрине, сіз кесірткенің өз құйрығын жұлып тастап ... ... ... ті [6,5]. ... ... ... ... өзі аса парақор кісі болатын-ды (М.Әуезов). (Сенімділік
мәні).
Сондықтан — ды/-ді демеулігіыің ... ... ... ... ... ... Шақ мәнін тиянақтау;
3. Болжау, шамалау мәні;
4. Сенімділік ... ... ... романындағы шектік демеуліктер
Қазіргі қазақ тіліндегі демеуліктердің ... ... ... де бар. Бұл мағынаны білдіру үшін, негізінен, қана/ғана
демеулігі ... ... оның ... ... ... да білдірілуі
мүмкін. Проф. А.Ысқақов оған -ақ демеулігін де қосады: ... ... бір ... ... ... сын ... ... т.б . шек
қоя тұжырымдап айту үшін ... ... ... ... ... -ақ ... ... Д.Исабековтің «Қарғын» романынан келесі он
төрт шектік мағынадағы демеуліктерді ... ... ... ғана ... ... келген адамдар тым көп екен. Оларға өнер де, ұлт та, ертеңгі
күн де қажет ... ... ... ғана ...... ... ... өткір ойлы жазушыға ғана тән! Әйтсе де,
Тұрғаттың әлгі ... тек ... қана ... ар ... ... ... сыр ... жүрегі сезе қойды. Көшеге жаңа ғана су себілген болса
керек, ... ... ... асфальтты тыз-тыз тілгені ... Ол ... ... рет қана ... ... Бәрі де осы ... түсініктің ішінде ғана ғұмыр кешетін сияқты. Бағила оның ... ... ... ... тек ... ... салқын жүзін ғана ұмытпапты.
Жасын Бағиланың ... тек ... тән ... кездесер әдемілікті ғана емес,
бұлақ бастауындай тазалықты, әсемдікті, қрақаттай мөлдірлікті ... ... ... ол ... әлгі ... жауап әзірлемегенін сезді. Жасы ... ... ғана ... ... ... ... мүлде жат, мүлде алыс
көрінді. Мәликенің айтуынша. Ол бұларға онша да ... ... ... ... Жаймен ғана естіліп тұрған баяу ырғақ қиялды әр саққа бір жетелеп,
әлдилеп барады. Әйелі Ғайникамал ғана тоқтау ... ... ... ... білу керектігін айтты.
А) Қана (ғана) демеулігі атау ... ... ... ... сын ... ... ... мәнді сөздерге етістік, формаларына
тіркесіп қолданылады да, оларға шек қою мәнін ... ... ... ... әлсіреген оттар ғана жылтырап көрініп, ақырын
күңкілдеген ... ғана ... ... -ақ ... ... ... ... болғанымен, қолданылу
ерекшелігіне қарай шек қою, тежеу мағыналарын да білдіреді. Мысалы: Мен
бүгін ас ... де, ... ... (Қазақ ертегілері); Мыңнан аса
жылқыны үш-ақ адам бағып жүр (Ғ.Мүсірепов).
Бұл сипаттамада шектік демеуліктері ... ... ... мағлұмат
берілген. Бірақ мұнда берілген теорияны әлі де дәлелдей түсуге болады. Бұл
демеуліктің де өзі ... ... ... ... қарай
оларға қосатын мәні де түрленіп отырады. Мысалы: Тәнілі ғана аунақшып
ұйықтай алмады. ... ... осы ... ғана бір ... ... ... ... салыстырып көрейік. Екі сөйлемдегі ғана
демеулігі де ... ... ... үстеп тұр. Бірақ екі сөйлемдегі шектеу
мәнінің сипаты ... ... ... ... алғашқы сөйлемде ғана
демеулігі сөйлемнің бастауышына, екінші сөйлемде пысықтауыш мүшеге жалғанып
тұр. ... ... ... ... ... ... тұрса, екіншісі
мезгілдік мәнді шектеп тұр. Дегенмен қана\ғана демеуліктері әр ... ... ... ... ... ... ... болмайды. Бұл демеулік кейде
қомсыну, менсінбеу, місе тұтпау сияқты мәндерді білдіру үшін де ... ... Бұл бір ... ... ... ... тіпті болымсыз жақсылық
қой,.. (М.Әуезов). Тоғжан қонақтың мына ... енді жай ғана ... ... қарады. (М. Әуезов).
Қана\ғана демеулігі қолданылған кейбір сөйлемдерден тұжырымдау, ... мәні дс ... ... ... Ал ... ... ... аяқталуына
ғана қараса, сол Базаралының әрекеті ел көпшілгің ... іс ... ... (М.Әуезов).
Кейбір мәтіндердің құрамында қана\ғана демеулігінің шектеу ... ... ... болып келетінін байқадық. Мысалы: Міне, ол болашақ
туралы менің барлық айтарым осы ғана! (М.Әуезов).
Қана\ғана демеулігі кейде өзі ... ... ... ... де ... ... Ақша көзі ғана шалар биік аспанда екі қыран сайыс
салып жүр екен. (Ғ.Мүсірепов).
Кейбір жағдайларда қана\ғана демеулігі модальдық мәнге де ие ... ... ... ойға көзқарасы). Мысалы: Тоғжан ақырын, ... кеп, ... ... ... көрпені жазыңқырап қойды. (М.Әуезов). Бұл
сөйлемнен "шектеу" ... ... ... ... мәні ... ... қана\ғана демеулігі білдіретін қосымша ... ... ... ... ... ... ... місе тұтпау;
3. Тұжырымдау, ой қорыту;
4. Көңілі толу ... ... ... ... ... ... ... тілінде өзі жалғанған сөзге немесе сөйлемге шектеу ... ... ... -ақ ... жатқызылады. Бірақ бұл
демеуліктің негізгі мағынасы ... ... де ... жүр. ... материалдар да бұл пікірді жоққа шығармайды, қайта дәлелдей
түседі. -ақ демеулігі ... ... зат ... сын ... саы
есімдермен, есімдіктсрмен модаль сөздермен, етістіктермен тіркесе келіп
оларға шектеу мәнін үстейді. ... Қали осы бір ... ... ... ... ... еді. (С.Алабергенов, Алға).
Мен "Қос шалқарды" өмірімде үш-ақ рет көрдім. (Ғ.Мүсірепов).
Талаптансаң, ... ... ... ... түсіп кетерсің.(С
Жүнісов,...)
Суда қалған лақ аз-ақ бас ... ... ... ... ... қарай
қашып келеді. (Ғ.Мүсірепов).
Біздің аузымызға ас әкеп салам деп-ақ титықтап ... ... ... Қан мен ... ... барлығынан да шектеу мәнін байқауға болады. Бірақ -ақ
демеулігі үнемі шектеу мәнін ғана ... өзі ... ... ... ... да ... мәндерді де білдіре береді. Ол мәндердің
әрқайсысына ... ... ... маңызы бар.
-ақ демеулігі мезгіл үстеулеріне тіркесіп келіп, тез арада, іле-шала
деген ... ... ... Ол ... ... сәтте-ақ Балжанның беті
отқа түскен көңдей тырысып сала ... ... ... ... ... ... әрі шектік, әрі нақтылық мәндерін
білдіреді. Мысалы: Рас, о баста ел аузында жұмыс ... ... ... деген екі-ақ әңгіме болатын. (Ә. Серсенбаев).
-ақ демеулігі кейбір сөйлемдерде қолданылғанда қанағаттанбау, қомсыну
мәндерін білдіреді. Мысалы: Россия олар үшін ... ... ... жалғанған кей сөйлемдерден жақтырмау, ұнатпау, нақтылау,
тұжырымдау мәндерін де байқауға ... ... ... ... біздермен
әзілдесе береді, әрі көп сөзді жігіт . (С. Еркебаев)
-ақ демеулігі өзі жалғанған сөзге ... ... "өте ... ... мәніне жақын мән үстейді. Мысалы: Ағат ... ... ... ... ... [9, ... ... -ақ демеулігі назар аудармау, қанағат ету, ... ... ... ... ... ... ... хабарыңыз болса,
үйінің тарлығын сынамай-мінемей-ақ, көпіртіп тұрып төсеген шөптің ... ... (Ғ. ... ... кейде есімше тұлғалы болымсыз етістіктерге тіркесіп келіп
амалсыздық, шарасыздық мәнін үстейді. Мысалы: Мен одан ... ... ... көзге бос жұмыс қой. (Т.Жармағамбетов, нәзік бұлт).
-ақ демеулігі арқылы кейде ... ... ... ... мәнін де
білдіріледі. Мысалы: Бірақ сонау көшусіз қалған Садық есімнен бір шықпай-ақ
қойды. (I. ... ... ... ... белгілі бір қолданыстарда ұмытпау, жақтырмау, сияқты
эмоциялық мәндерді де ... ... ... ... жерімді жегені
батты-ау мыналардың (М.Әуезов);
Сонымен қазіргі қазақ тіліндегі -ақ демеулігінің ... ... ... ... білдіретін қосымша мәндерін былайша
топтастыруға ... ... ... Шақ, мезгіл мәнін үстеу;
3.Кекету, келемеждеу мәні;
4. Амалсыздық, ... ... ... бірақ қолынан келмеу мәні;
6. Тез арада, іле-шала ... ... ... Ұнатпау, жақтырмау мәндері;
9. Шектеу әрі нақтылау мәні;
10. Мардымсыздық мәні
2.5. Д.Исабековтің «Қарғын» романындағы болжалдық демеуліктер
Қазіргі қазақ тіліне байланысты ... ... ... (мәнін)
білдіретін демеуліктер де басқа мәндерді білдіретін демеуліктер сияқты жеке
қарастырылады. Бұл ... ... ... А. Ысқақовтың оқулығында
біршама мағлұмат берідген: "Болжалдық демеуліктерге -мыс ... және -ау ... ... ... таңдамалы шығармаларының
ІІ-томында төрт болжалдық демеулікті кездестірдік. Мысалы, Адам өзегереді
деген рас-ау ... Бұл ... ... ... ... жұмыс
кабинетінен Сәргел де шықты. Адам деген қызық жаратылған нәрсе-ау! «Жүрегі
тағы қысылатын болды-ау», - деді Мәлике ... -Мыс ... ... жеке ... ... сөз тіркестері арқылы
сөйлем арқылы берілген ойға күмандану, ... ... ... мысқылдау, кекету мәндерін жамау үшін ... ... ... деп ... ... Зәрі ... ... Абай
қатты кіналапты —мыс (М.Әуезов).
ә) -ау демеулігінің негізгі мағынасы күшейту реңін үстеу ... ... ... ... өзі тіркесетін сөзге болжалдық мән
жамау үшін де жұмсалады. Мысалы: Мылтығы сорайған солдат осы ... ... ... басып келеді (Б.Майдин); Біреу келе жатыр-ау ... ... ... ... "Осы ... біз де ... ... Жалғыз-
ақ болжалдық мәні кейде —мыс//-міс, -ау ... ... ... ... ... беретінін қосуға болар еді. Мысалы, "ғой"
демеулігі кейде өзі жалғанған сөйлемге болжалдау, шамалау мәндерін ... ... ... ... ғой, отырсайшы... (Бұл туралы алдыңғы тарауда
айтылған).
2.6. Д.Исабековтің «Қарғын» романындағы болымсыздық демеулігі
1) Д.Исабековтің таңдамалы ... ... үш ... кездестірдік. Мысалы: Ол қарсы алдындағы сигаретін будақтатып,
адам түгіл құдайды сынап, келеке етіп отырған ... ... ... дос деп ... ... ара ... былай тұрсын бұған қарамай,
тіпті ... ... оның ... сөгіп кеткендей болды. Сол кезде бар ғой,
нансаңыз, өңім түгіл түсімде де көрмеген сіздердің мына маң ... ... бұл ... ... да ... ... ... "а) Түгіл демеулігі зат есім, сын есім, сан есім,
есімдік, қимыл атауларына тіркесіп, ... ... ... ... ауыл ... ... ... да бірге салдық (Ғ.Мүсірепов).
ә) Тұрсын, тұрмақ сөздері де ... ... әрі ... ... жағынан да пара-пар түсетін демеулік шылулар деуге әбден болады.
Мысалы: Өзгертті ... ... Қарт ... ... ... бала ... (С.
Мұқанов)".
Бұл сипаттаманы дұрыс деп қабылдаймыз. Бірақ бірнеше мәселенің де есте
болғаны жөн. ... ... ... ... ... фонетикалық
варианты (degil, diil) басқа түркі тілдерінде (Мысалы, Анкара түрікшесінде)
қазақ тіліндегі "емес" толымсыз көмекші ... ... сөз ... қолданылады (Салыстырыңыз: Мен ақымақ емеспін — Ben deli degilim; ... емес -О misafir degil т.б.). Ал ... ... түгіл сөзінің
білдіретін мәні басқаша екендігі ... ... ... тарихи
салыстырмалы грамматикасында" түркімен тіліндегі dal, гагауыз тіліндегі
diil, қырым татарлары тіліндегі degil, ... ... ... тіліндегі mjuwul, қазақ тіліндегі tugil сөздерін орыс тіліндегі
"не" сөзімен ... [4, 508]. Ал ... ... ... ... ... қазақ тіліндегі "түгіл" демеулігінің мағынасын
орыс тіліндегі "не" сөзінің жеке өзі бере ... Оған ... ... ... ғана ... ... ... шылауының мағынасына
жақындайды.
Екінші бір мәселе "тұрсын" сөзінің мағынасы оның ... ... ... ... ... түсетін сияқты. Мысалы:
Ояту былай тұрсын, рұқсат жоқ, Ұйықтап жатқан баланы ... ... ... ... ... аса жиі қолданылатын
болғандықтан, кейінгі кезде "былай" сөзі айтылмай-ақ ... ... ... жағдайға жеткен сияқты.
Қорытынды
Д.Исабековтың таңдамалы шығармаларының 2 – томынан.
1. 41 нақтылық демеуліктері қолданылған.
2. 18 ... ... ... ... 14 ... ... ... 14 шектік демеуліктері қолданылған.
5. 4 болжамдық демеулігі қолданылған.
6. 3 болымсыздық демеулігі қолданылған.
Сонымен қазіргі қазақ ... ... ... ... ... ... ... жағынан
қарастырғанда, төмендегідей қорытындыға келуге болады:
1. Демеулік шылаулардың өзі ... ... ... мәндерін
негізгі мән, қосымша мән деп бөліп қарастырамыз.
2. Демеулік шылаулардың қосымша мәндері үнемі бір ғана ... ... ғана ... ... ... ... арқылы да беріле береді.
3. Демеулік шылаулардың өздері жалғанған сөздердің мағынасына ... ... ... ... де ... ... отырады.
4. Бір ғана демеулік шылаудың бірнеше қосымша мән үстеу үшін ... ... ... шылаулар морфологиялық сипаттары жағынан аффикстерге ең
жақын шылау сөздер деп танылады.
6. Демеулік шылаулардың басым көпшілігі көп ... ... ... ... шылауларды шартты түрде демеулік — аффикстер, демеулік -
сөздер деп екі топқа бөліп ... ... ... ... ... ... ... лексика -
семантикалық қызметі басым болады.
Пайдаланылған әдебиеттер ... ... А. ... – грамматические функции частиц в киргизском
языке. Диссер на сойскание уч. ст. к.ф.н. Бишкек, 1992., 4-стр.
2. ... С. ... ... тілі синтаксисінің қысқаша курсы. А,
«Санат», 1994, ... ... К. ... ... ... тюркских языков.
(на материале каракалпакского, узбекского, казахского языков) АДК.,
А., 1980, 32-35 стр.
4. Сравнительно-историческая грамматика тюркских языков. Морфология. М.,
1988, 504 ... ... ... ... А., 1954 ... ... А. Қазіргі қазақ тілі. А., 1991.
7. Оразов М. Көмекші сөздер. 1-кітап. ... ... Х.Г. ... ... ... помятников ХІ-ХІІ
вв. Т. 1988.
9. Әміров Р. Жалғаулықтардың шығу тарихы. Қазақ тілі мен ... ... ... М. ... ... ... А., ... Аханов К. Тіл білімінің негіздері, А., 1993.
12. Потебня А.А. Из записоп по русской ... Т. І, 2. ... М., 1958. ... Шақаман Ы.Б. Қазіргі қазақ тіліндегі демеулік шылаулардың мағыналық
құрамы. АДК., А., 1997.
14. ... ... ... ... І. Т., ... А., 1975.
15. Исабеков Д. Таңдамалы, ІІ., 28-бет., Алматы, 1991.
16. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі 6 т., ... А., ... ... М., ... Т. ... ... тілі. Синтаксис. А., 1972.
18. Шақаманова Ы.Д. Да/де шылауы жайында // ҚРҰҒА Хабарлары. Тіл, әдебиет
сериясы. А., 1996 ж.
19. Қазақ тілінің түсіндірме ... 2 т., ... А., ... ... ... А., 2002 .

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 44 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Қарғын» романы туралы3 бет
1С бухгалтерия бағдарламасының қолданылуымен еңбек көрсеткіштерінің есебі62 бет
Delphi-дің қолданылуы мен тағайындалуы17 бет
SQL-дің жүйелік құрылым және мәліметтер базасында қолданылуы20 бет
«Абай жолы» романындағы тарихи шындық эволюциясы7 бет
«Абай жолы» романындағы Құнанбай бейнесі34 бет
«Ақпарат» ұғымының қолданылуы29 бет
«Ақпарат» ұғымының қолданылуы. Қоғамды ақпараттандыру27 бет
«Шыны. Оның қасиеттері және қолданылуы»5 бет
«Қаһар» романы25 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь