Етістікті фразеологизмдердің грамматикалық ерекшеліктері

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 3.8

І ТАРАУ Етістікті фразеологизмдердің грамматикалық ерекшеліктері ... .. 9.25
ІІ ТАРАУ Етістікті фразеологизмнің семантикалық категориялары ... 26.34
ІІІ ТАРАУ Етістікті фразеологизмнің тақырыптық.мағыналық
топтары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 35.47

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 48.50

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... 51.52
Қазақстан Республикасының Президенті Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевтың 2006 жылғы 1 наурыздағы “Қазақстан өз дамуындағы жаңа серпіліс жасау қарсаңында. Қазақстанның әлемдегі бәсекеге барынша қабілетті 50 елдің қатарына кіру стратегиясы” атты Қазақстан халқына жолдауында осы заманғы білім беруді дамыту, кадрлардың біліктілігі мен оларды қайта даярлауды ұдайы арттыру және Қазақстан халқы мәдениетінің одан әрі өркендеуі төртінші басымдық ретінде атап көрсетілген.
Елбасы өзінің осы Жолдауында осы заманғы білім беру және білікті кадрлар даярлау жүйесін дамыту мәселесіне ерекше назар аудара отырып:
“Білім беру реформасы – Қазақстанның бәсекеге нақтылы қабілеттілігін қамтамасыз етуге мүмкіндік беретін аса маңызды құралдардың бірі.
Бізге экономикалық және қоғамдық жаңару қажеттіліктеріне сай келетін осы заманғы білім беру жүйесі қажет…”, - деп нақты міндеттер жүктеді.
Сонымен бірге Елбасымыз Н. Ә. Назарбаев 2004 жылғы 13 қаңтардағы № 1277 Жарлығымен 2004-2006 жылдарға арналған “Мәдени мұра” мемлекеттік бағдарламасында рухани және білім беру саласын дамыту, елдің мәдени мұрасының сақталуы мен тиімді пайдалануын қамтамасыз ету жөнінде мақсат қойылған. Соған сәйкес елдің маңызды тарихи-мәдени және сәулет ескерткіштерін қайта жаңғырту; мәдени мұраны, соның ішінде қазіргі заманғы ұлттық мәдениетті, ауыз әдебиетін, дәстүрлер мен әдет-ғұрыптарды зерделеудің тұтастай жүйесін құру; көркем және ғылыми толық дестелерін шығару арқылы ұлттық әдебиет пен жазудың сан ғасырлық тәжірибесін қорыту және т. б. міндеттер жүктелген.
1. Назарбаев Н. “Қазақстанның болашағы қазақ тілінде” “Егемен Қазақстан” № 7 4б.
2. Шанский Н.М. Лексикология современного русского языка. М., 1972.
3. Болғанбаев Ә., Қалиұлы Ғ. Қазіргі қазақ тілінің лексикасы мен фразеологиясы. Алматы, Санат. 1994.
4. Кеңесбаев І. Қазақ әдеби тілінің қысқаша курсы. Алматы, 1950.
5. Смағұлова Г. Қазақ тіліндегі етістікті фразеологизмдер /Автореферат/ .
6. Әуезов М. Абай 1-том, 1-кітап. Алматы, 1955.
7. Абай Құнанбаев шығармаларының екі томдық толық жинағы. 1-том Алматы, ҚазССР-нің Ғылым баспасы, 1977.
8. Юлдашев А. Принципы составления тюркско-русских словарей. М., 1972.
9. Сәрсенбаев Р. Қазақ тілі фразеологиясы. Алматы, Қазақ университеті, 1973.
10. Муратов С. Устойчивые словосочетания в тюркских языках. М., Издательство Восточной литературы, 1961.
11. Смағұлова Г. Фразеологизмдердің варианттылығы. Алматы,Санат, 1966.
12. Кеңесбаев І. О некоторых фразеологических единицах в казахском языке. Известия АН КазССР N 135, Выпуск 1-2-А., 1954.
13. Болғанбаев Ә. Қазақ тілі лексикологиясы. Алматы, Мектеп, 1988.
14. Қожахметова Х. Фразеологизмнің көркем әдебиетте қолданылуы. Алматы, Мектеп, 1972.
15. Нұрғазиева Г. Етістік фразеологизмнің қазақ тілі түсіндірме сөздігінде берілуі // Қазақ тілі түсіндірме сөздігін жасау тәжірибелері. Алматы, Ғылым, 1989.
16. Аманжолов С. Қазақ әдеби тілі синтаксисінің қысқаша курсы /өңделіп және толықтырылып 2-басылуы/ Алматы, Санат, 1994.
17. Рахматуллаев Ш. Некоторые вопросы узбекской фразеологии.
18. Қайдаров А., Жайсақова Р. Принципы классификации фразеологизмов и их классификационные группы в современном казаахском языке //Известия АН КАЗССР. Серия филологический № 8 Алматы, 1978.
19. Оразов М. Қазақ тілі семантикасы. Алматы, Ғылым, 1991.
20. Османова А. Синонимдес етістіктердің семантика-стилистикалық қызметі. Алматы, Ғылым, 1991.
21. Смағұлова Г. Мағыналас фразеологизмнің ұлттық мәдени аспектілері. Алматы, Ғылым, 1998.
22. Нелунов А. Глагольная фразеология якутского языка // Автореферат дис. кан. филолог. наук. Якутск, 1977.
23. Смағұлова Г. Адамның көңіл-күйін білдіретін /күлу, жылау/ фразеологизмдері // Қазақ тілі мен әдебиеті. № 3-4 Алматы, 1997.
        
        КІРІСПЕ …………………………...................…………………………… 3-8
І ТАРАУ Етістікті фразеологизмдердің грамматикалық ерекшеліктері …… 9-25
ІІ ТАРАУ ... ... ... ... ... ... ТАРАУ Етістікті фразеологизмнің тақырыптық-мағыналық
топтары ……………………………………………..……………………….. 35-47
ҚОРЫТЫНДЫ ……………………………………………………………... 48-50
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ …………………………. 51-52
Кіріспе
Тақырыптың ... ... ... ... Нұрсұлтан
Әбішұлы Назарбаевтың 2006 жылғы 1 наурыздағы “Қазақстан өз дамуындағы жаңа
серпіліс жасау қарсаңында. Қазақстанның әлемдегі бәсекеге ... ... ... ... кіру ... атты ... халқына жолдауында осы
заманғы білім беруді дамыту, кадрлардың ... мен ... ... ... арттыру және Қазақстан халқы мәдениетінің одан ... ... ... ... атап ... өзінің осы Жолдауында осы заманғы білім беру және ... ... ... ... мәселесіне ерекше назар аудара отырып:
“Білім беру реформасы – Қазақстанның бәсекеге нақтылы қабілеттілігін
қамтамасыз етуге мүмкіндік беретін аса ... ... ... ... және ... ... қажеттіліктеріне сай келетін
осы заманғы білім беру жүйесі ... - деп ... ... ... ... Елбасымыз Н. Ә. Назарбаев 2004 жылғы 13 ... ... ... ... ... ... ... мұра” мемлекеттік
бағдарламасында рухани және білім беру саласын ... ... ... ... мен ... пайдалануын қамтамасыз ету жөнінде ... ... ... ... ... ... және сәулет
ескерткіштерін қайта жаңғырту; мәдени мұраны, соның ішінде қазіргі заманғы
ұлттық мәдениетті, ауыз ... ... мен ... тұтастай жүйесін құру; көркем және ғылыми толық дестелерін
шығару арқылы ұлттық әдебиет пен ... сан ... ... ... т. б. ... жүктелген.
“Мәдени мұра” мемлекеттік бағдарламасының “3.3. Ұлттық және әлемдік
ғылыми ой-сананың, ... пен ... ... ... ... ... ... топтамасындағы осы бағыттың
дестелерінде қазақ әдеби ... ... ... ... ... ... оның ... баюына ықпал ететін қазақ тілінің түсіндірме
сөздіктері, синонимдер сөздігі, ... және ... ... - ... ... диплом жұмысымызда Елбасының Жолдауы мен мемлекеттік
“Мәдени мұра” бағдарламасында айтылған ... ... ... ... ... еттік.
Қазақ тілі байлығының құнарлы қорына жататын, көркем сөз бен шешендік
өнердің қайнар бұлағы болып саналатын тұрақты ... бір ... ... Бұл тіліміздегі тұрақты тіркестердің мағыналық астарында
халықтың ерте уақыттан бергі өмірінің бүкіл болмысы сақталып ... күн ... ... ... ... ... түсінік
пайымдаулары, соған байланысты қалыптасқан салт-дәстүр, әдет-ғұрыптардың
өзгешеліктері ... ... ... ... ... ... тұрақты тіркестер – халқымыздың ұлттық ерекшелігін бойына
сіңірген басты ... ... ... Әр ... ... ... сол ұлт тіліне тән ... ... ... ... оның бүкіл заттық, рухани, мәдени өмірінен хабардар етеді.
Сонымен қатар, тілімізде көкейге ... ... ... алуан түрлі
тұрақты сөз тіркестері кездеседі. Мұның барлығын халық өз ... ... ... және ... да ... Және ... ... өз дәуірі
болады. Алайда, қазақ тіл білімінде, түркологияда, орыс тіл ... ... ... бұл ... ... ... ... тиянақты шешімін тапқан жоқ. Сондықтан да соңғы жылдарға дейін мұны
жеке пән ... ... ... тым аз ... ... ... қор
ретінде сөз байлығы деген топқа жатқызып, лексикалық көлемде тексерумен
шектеліп келгендігі мәлім. ... ... ... ... ... тіркес деп аталатын сөз тіркестері пайда бола алады. О баста ... ... деп – ... құрылысы күрделі, кемі екі я болмаса одан
да көп ... ... ... ... ... ... ... амал-тәсілдер жағынан да бір-біріне дат ... ... ... ... болады. Басында төркіні бір, заты сөз тіркесі
болғанымен, тұрақты ... одан ... ... ... ... ... ие болып, ақыры басқа категорияға қалыптасқан.
Содан еркін тіркес затында синтаксистің ... ... ... ... ... ... объектісі болады. Демек, олар тілдің әр
түрлі салаларына жатады.
Қазақ тіліндегі сөздік қордағы ... ... ... ... өмір ... ... ... жаңа сөздер мен тың мағыналарды, соны тіркестерді
тудыруға әрдайым ұйытқы болады.
Тұрақты сөз ... ... ... ... ... аса ... ... бірлік ретінде лингвистикалық зерттеулерде
жан-жақты қарастырылып келеді. Көптеген ... ... ... ... жеке ... ... бейнелі, экспрессивті-
эмоционалды қасиетке ие екеніне мән берілді. Фразеологизмдердің көбіне-көп
көркем ... ... ... ... ... жиірек жұмсалуы да осы
қасиетіне байланысты ... ... ... сөз ... ... ... ... “даяр” күйінде қолданылатын, тұлғасы жағынан сөз
тіркесі немесе сөйлемге, ... ... дара ... ұқсас тиянақты тілдік
бірліктердің қатарына жатады. Сондай-ақ олар фразеологиялық мағынасынан
басқа ... ... ... өзге ... ... ... аса бай
болады.
Теңдесі жоқ ұлы суреткерлер А. Құнанбаев, М. Әуезов, Ғ. Мүсірепов т.б.
өзге сөз зергерлерінің ... ... ... ала ... қаламының фразеологизмдерді қалай түрлендіретініне, халық тілі
сөз байлығын, оның ішінде фразеологизмдерді, шығармашылық ... ... ... ... семантикалық өзгерістер мен ... ... ... ... ... тілдік табиғаты
аса күрделі: фразеологизмдер жеке сөзге де, сөз тіркесіне де, ... ... ... ... олардың ешбіріне ұқсамайтын қасиеттерімен ерекше
болып тұрады. фразеологиялық мағына ... ... ... дербес мағынасынан туындамайды. Сондықтан олардың ... ... ... ... ... деп аталады.
Белгілі бір ұғымды бір сөзбен де, екі ... одан да көп ... ... жанама мағынада айтылуы арқылы да білдіруге болады. ... ... ... Н.М. ... ... оралым
тілде жеке сөздің қызметін атқарады деп пікір айтқан (2. 167(. ... тән ... ... ... ... ... дараланбай,
мағынаның тұтастығы мен бірлігіне бағынышты, әрі тәуелді болады да ... ... ... ... ... от жақты деген идиоманың мағынасы
араздастыру, жауластыру деген ... ... Бұл ұғым ... жеке
сөздерден туып тұрған жоқ. Сондағы үш сөздің жалпы ... ... ... ... ... бір ... ... бір сөздің орнына
жүргендіктен, сөйлем ішінде бір ғана сөйлем мүшесінің ... ... олай ... ... ... тіркес белгілі бір сөз табына бағынышты,
телімді болады деген сөз.
Тұрақты тіркестердің белгілі сөз тобына қатыстылығын әрбір ... ... ... ... танып білуге болады. Қазақ тіліндегі
фразеологизмдерді сөз табына қатыстылығы жағынан негізінен төрт топқа бөліп
қарауға болады:
1. Етістік мағыналы фразеологизмдер
2. Сындық ... ... ... ... ... ... мағыналы фразеологизмдер (3. 200(
Қазақ тіліндегі фразеологизмдердің сөз табына қатыстылығы жағынан ең
көбі – ... ... ... ... фразеологизмдер: көзінің
еті өсті, көкіпек кепді – менсінбеді; қолды болды – ұрланды, жоғалды; көз
жаздырды – ... ... ... ... та ...... ... кесті – араздасты, қастасты деген мағынаны білдіріреді.
Жұмыстың мақсаты мен міндеттері. ... ... ... ... ... ... ... сонымен бірге қазақ тілі байлығының құнарлы қорына жататын
көркем сөз бен ... ... ... ... ... саналатын тұрақты
тіркестердің бір саласы фразеологизмдерді етістікті тұрғыда анықтау. ... ... ... міндеттер белгіленеді:
- жалпы халықтық фразеологизмдер қатарынан етістікті фразеологизмдерді
анықтау;
- фразеологиялық бірліктерді зерттеудегі қазақ тіл біліміндегі негізгі
бағыттарды ... ... ... өзге де бірліктерден
өзгешеліктерін көрсету;
- фразеологизмдер халқымыздың ұлттық ерекшеліктерін бойына ... ... ... бірі екендігін жазушы, ақындардың шығармалары
арқылы дәлелдеу;
- фразеологизмдердің ... ... ... ... және практикалық мәні. Жалпыхалықтық ... ... ... ... ... ... табиғатын
теориялық тұрғыда тереңірек ... ... ... саласындағы
теориялық зерттеудің, пайымдаулардың шеңберін кеңейте түседі. Әр типтегі
фразеологиялық бірліктерді ... ... мен ... нақтылай түсуде
шамалы болса да әсерін тигізеді.
Іздену барысындағы байқаулар, қорытындылар мен тұжырымдар әдеби тіл
үлгілеріндегі ... сөз ... ... теориялық мәселелерін
айқындай түсуге септігін тигізеді.
Жұмыста пайдаланылған әдістер. Диплом жұмысын жазуда осы ... ... ... ... ... әдісі, тілдік
фактілерді сипаттау әдісі ... ... ... ... ... фразеологизмдердің
грамматикалық ерекшеліктері”, “Етістікті фразеологизмдердің семантикалық
категориялары”, “Етістікті фразеологизмдердің тақырыптық-мағыналық ... үш ... ... ... ... әдебиеттер тізімі берілген.
І ТАРАУ
ЕТІСТІКТІ ФРАЗЕОЛОГИЗМДЕРДІҢ ГРАММАТИКАЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
Сонымен фразеологиялық тіркестер сөздерден тұратын ... ... ... ... ... осы ... ... – о баста грек тілінің gramma /жазу, жазу ... ... ... ... ... мағынасы мүлдем кеңейген. Қазір грамматика
– лингвистиканың негізгі терминінің бірі; тілдің ... ... ... ... ... ... мағына мен сол мағынаның берілу амал-
тәсілдері – сол тілдің ... ... деп те ... Ал ондай амал-
тәсілдер тілдегі жеке-жеке сөздердің басын қосып біріктіріп, бір-бірімен
байланыстырады. Соның нәтижесінде ... ... ... ... ие
болады. Екінші сөзбен айтсақ, тіл атаулының негізгі коммуникативтік
функциясы, яғни тілдің ... ... ... ... бір-бірімен
өзара түсінісу құралы болу ... сол ... ... ... ... ... бір ... грамматика – тілдің негізгі функциясын,
қарым-қатынас құралы болу функциясын, жүзеге асыру ... мен ... ... ілім. Гарамматианың, ... ... ... ... ... мән-маңызын ескере отырып, грамматиканы
– лингвистика, яғни тіл туралы ғылым деген ұғымның бір синонимі ... ... те ... ... ... деген ұғымның мағынасы өте кең.
Осыған байланысты лингвистикалық әдебиеттерде грамматикаға, сайып келгенде,
мән-мазмұны, түп-төркіні бір, ... ... ...... сөздердің өзгеруі мен сөйлемдегі сөз тіркестері
ережелерінің жиынтығы; сол ережелерді ... ... ... ... /С.И. Ожегов/.
Грамматика – сөз формаларының жасалу, қолданылу жолдарымен ... ... ... ... ... ... ілім ... – тілдің құрылысы ... ... тіл ... сөз
формаларының өзгеру жолдарын, сөз тіркестері формулаларын және сөйлем
типтерін зерттейтін ... /О.С. ... ... ... ... ... ... құрылысы.
Дәлірек айтсақ, тілдің грамматикасы дегеніміз – ... тән ... ... мен ... /Б.Н. Головин/.
Жоғарыда келтірілген анықтама-түсініктемелерді қысқаша бір
қорытындыласақ: ...... ... бір ... ... ... ... коммуникативтік қызметін жүзеге асырушы амал-тәсілдер туралы
ілім; грамматика – сөз ... ... ... ... ... сондай-ақ, сөз тіркестері формулаларының ... ... ... ... ... ... грамматика – тілдегі
сөз құрылысы мен сөз тіркестері, сөйлем типтері туралы ілім.
Грамматиканың негізгі объектісі – ... ... ... жүйесі; оның ішінде грамматикалық форма, грамматикалық мағына,
грамматикалық категория, бір ... ... ... көріну
амалдары сол арқылы айтылмақшы мағыналардың берілу тәсілдері, олардың
байланысу, тіркесу жолдары мен ... ... ... ... екі ... бөлінеді: морфология
және синтаксис.
Морфология – гректің morphe /форма/ деген сөзінен алынған термин.
Морфология – тілдің морфологиялық ... ... ... ... бір тілге тән сөздердің грамматикалық категориялары мен ... ... ... ... мен жүйесі.
Морфология – сөздердің өзгеру жолдары мен амалдары, грамматикалық
формалары мен ... ... ... тәсілдері туралы ілім;
морфология – сөздердің формасы туралы ілім.
О.С. Ахманова морфологияны ... сөз ... ... сөз жасау жақтарын қарастыратын, сөз тіркестерін қарастыратын
деп үш түрге бөледі. Бұлардың ... ... ... ... тілдің тиісті бір единицаларының грамматикалық ... ... ... ... сөз ... ... зерттейді; үшіншісі сөз
тіркестерінің морфологиялық жақтарын, дәлірек айтқанда, сөз ... ... ... ... ...... syntaxis ... түзу/ деген сөзінен алынған
термин. Синтаксис тілдегі сөздерді байланыстырып, ... ... Ол – ... ... ... яғни сөз ... мен
сөйлемді зерттейтін ілім. Өзінің осы объектісіне сай, синтаксис өз ішінен
негізгі екі салаға ... бірі – сөз ... ... ... ... синтаксисі. Сөйлем синтаксисі өз ішінен жай сөйлемдер синтаксисі,
құрамалас сөйлемдер синтаксисі болып тағы да екі ... ... ... ... ... ... грамматикалық
ерекшеліктері болғандықтан, соғын кеңінен тоқталып өтейік.
Диплом жұмысының 1 тарауы ... ... деп ... Бұл ... ... ... фразеологиялық
тұлғалар, олардың сөз табына қатысы, лексикалық құрамы мен грамматикалық
сипаты, компонент құрамы, ... ... ... ... тіл ... фразеологизмдердің зерттеу тарихы жүз жылдыққа
кетеді. Француз ... ... ... Ш. ... (1905), орыс
лингвисі Е.Р. Поливанов (1931) фразеологизмдерді жеке пән ... ... Орыс тілі ... ... ... ... схема-топтастыруларын негізге ала отырып, тұжырым айтқан
академик В.В. ... ... тіл ... ... ... ... зерттеушілер
назарына ілігіп, тілдік тұрғыдан зерттеу объектісіне айналды. С. Аманжолов
фразеологизмдерді зерттеуді қолға алу керектігін атап ... ... ... мұғалімі// 1940, № 4, 53-59 беттер) “Қазақ әдеби тілі
синтаксисінің ... ... атты ... ... ... ... ... тіркестер сөйлем мүшелеріне қатысты
қарастырылады (4. 59-60-72(.
Түрік ... ... тіл ... ... мәселелерінің
зерттелуіне І. Кеңесбаев, еңбектері игі әсерін тигізсе, К. Аханов, ... Ғ. ... Х. ... А. ... Ә. Болғанбаев, Ғ.
Қалиев фразеологизмдердің теориялық-практикалық мәселелері бойынша алғышқы
тұжырым жасаушы – ... ... ... ... буын ... Төлекова, Р. Жайсоқова, А. Елешова /1989/, Г. Смағұлова /1993/, ... /1990, 1997/ т.б. ... әр ... ... ... сан ... ... келеді. Оны шамамен былай
топтастыруға болады:
- фразеологизмдердің теориялық-практикалық ... ... ... мәселелері;
- фразеологизмдердің жергілікті тіл ерекшеліктеріне қатысы;
- фразеологизмдердің ... ... ... ... ... ... ... деген термин негізінен екі түрлі мағынада қолданылады.
Бірінші мағынасы тілдегі ... ... ... тіл ... ... ... ... Екіншісі – бір тілдегі фразеологизмдердің
тұтас жиынтығы дегенді білдіреді. Фразеология ... ... ... ... деп ... болмайды. Соңғы жылдар көлемінде түркі тілдерінде
фразеология проблемалары әжептеуір зерттеліп, ... ... ... ... ... І. ... “Қазақ тілінің фразеологиялық
сөздігі” атты еңбегін тек қазақ тілінде ғана ... ... ... ... үлес деп ... ... ... сөздіктің “Қазақ тілінің фразеологизмдері” туралы
бөлімінде қазақ тіліндегі фразеологизмдердің ... ... ... ... ... ... ... Қазақ тілінің фразеологиясын
зерттеушілердің қай-қайсысы да бұл еңбекке соқпай өте алмайды.
Фразеологизмдердің өз ... ... ... саласы екендігін
танытатын негізінен үш түрлі басты белгісі бар. Олар: 1) Даяр ... ... 2) ... ... 3) Тіркес тиянақтылығы (3. 186-187(.
Фразеологизмдердің бір ... ... ... ... ... ...... ұқсайды. Жалаң сөз де, күрделі сөз де сөйлеу
кезінде жасалмайды, даяр ... ... ... ... ... енеді. Фразеологизмдерді де дәл сол сияқты құбылыс деп тану керек.
Бұлар ... ... ... ... тілдің қазіргі қалпы
тұрғысынан дербес ... ... ... ... ... ... ... қолданылады. Мысалы, жерге қаратты, жерден алып,
жерге ... ... ... жерден жеті қоян тапқандай, жер-көкті
басына көшірді т.б. Бұндай етістікті ... ... ... ... ... ... ... әрқайсысы жеке
сөздермен бірдей болып ... ... Бұл ... ... Ал ... ... ... белгісі – мағына тұтастығы.
Фразеологизм біткеннің бәрінде де белгілі бір меншікті мағынасы
болады. Ол ... ... ... құрастырушы сыңарлардың мағыналарына
сәйкеспейді, оларға тәуелсіз, өздігінен өмір сүреді. Мәселен, жерден жеті
қоян тапқандай дегеннен ... ... ... ... ... Бұл
мағына жер, жеті, қоян, табу деген төрт ... бір де ... ... сол төрт ... ... ... қолданылуы арқылы
пайда болады. Фразеологизмдер бір бүтін единица ... ... ... ... ... да бір тұтас едицина ретінде көрінеді (5. 189(.
Тіркес тиянақтылығы да фразеологизмдердің ең негізгі белгілерінің
біріне жатады. ... сөз ... ... ... ... емес,
қалыптасқан белгілі жүйемен орналасқан. Өзара тығыз ... ... жігі ... ... олар бір-бірімен иінтіресіп, өз сөзімен
алмастыруға я болмаса, тұрақты орын тәртібін өзгертуге ... ... ... ... ... орнына көкке көтерді десек, мән-мағынасын
бүтіндей өзгертіп жібереді. Тұрақты тіркес еркін ... ... ... көк ... оның ... ... ... ауыстырсақ, мағына тұтастығы онша
бұзылмағанымен, стильдік мәні солғындап, үйлесімі ... ... ... Көтерді деген етістікті көтермеді, көтеріп тұр, көтермекші ... ... ... ... ... Сол ... бармағын тістеді
деудің орнына саусағын тістеді десек, фразеологиялық мағынасынан ажырап,
басқаша мән алады. ... ... ... ... тіркестің құрамындағы сан
деген сөздің ... тізе ... бас ... ... қолданылмайды. Қолданыла
қалған күнде тұрақытдан еркін тіркеске ... ... ... ... бір ... әр түрлі тұлғасынан әлденеше фразеологизмдер жасала
беруі де мүмкін. Мысалы, жамбасы ... ... ... Кей ... дыбыстың бір өзі-ақ тұрақты тіркестің мән-мағынасын бүтіндей
өзгертіп ... ... тіл ... ... көз тиді, сұқ тиді дегенді
түсінсек, тілі тиді болса, біреуді біреу балағаттап сөкті, тілдеді ... ... ... ауысады.
Сол сияқты іш тартты, ішін тартты, ішіне тартты бір-біріне соншалықты
жақын болғанымен, мән-мағынасында елеулі айырмасы бар. Ауызға ... ... ... ауыз ... ауыз ... ... ... дегендердің өз
алдына жеке-жеке фразеологизмдер деп есептеледі. Бұл жағынан қарағанда
фразеологизмдердің орын тәртібінің тұрақтылығы ... ... ... ... бірдей деп есептеуге болады. Жоғарыдағы аталған ... ... ... ... ... өзге ... оқшауланып,
өзіндік бітім-бейнесімен дербес өмір сүреді. Мысалы, көз ... ... ... топ ... өзге ... да ... жоқ, көз ... үйдің алтауы толып қалды (6. 15(. Көз ашпады – (арылмады, құтылмады).
Көз алмады /айырмады/. Сол даладан көз ... тоя ... ... ... қарайды (6. 10(. Көз араласты. Я көрсе ... ... ... ... па? (7. 19(. Көз ... келді /елестеді/. Абайдың ... Ойке ... ... де, Байтастың былтыр жаздағы әншіл, сауықшыл
жолдастары да толық елестеді (7. 9(.
Қазақ тілі ... ... ... ... ... “тар” және “кең” көлемде қарастыру бар. Біраз түркі ... /І. ... Ш. ... Г. Байрамов, З. Ураксин/
фразеологизмді “”тар көлемде қарастыруды ... ... ... зерттеуші
А.А. Юлдашев сөзімен айтқанда “Мақал мәтелдер, нақыл сөздер ... ... ... (8. 27(. К. Аханов мәтелдер мен шектеулі тіркестерді
фразеологизм деп қарастырып, Р. Сәрсенбаев “мақал-мәтелдер мен ... ... ... бұлардың тұрақтылығы мен эфониялық құбылыста
қолданылу сипатына байланысты. Осы сипаттар арқылы бұларды фразеологиялық
единицалар тобына қосып қараймыз” деген ... ... ... ... ... ... (9. ... кезінде тыңнан жасалынбай, даяр қалпында қолдану жағынан мақал-
мәтелдер ... ... ... негізінен екі бөлімді болып
келеді де, алдынғысында іс-әрекеттің шарты мен ... ... ... ... түйіндеп қорытындылайды. Мысалы, жақсымен жолдас болсаң, жетерсің
мұратқа, ... ... ... ... ... Аяғы жаман төрді
былғайды. Сонымен мақал-мәтелдердің фразеологизмдерге жуықтайтын жері ... ғана ... ... ... ... ... ... бейнелі ишарат жатады. Сонымен қатар сыртқы тұр-тұрпаты жағынан, яғни
өздерінің семантикасы мен құрылым-құрылысы ... ... ... ... ... ... ауыс мағынада айтылғанымен, құрамындағы
сөздер өзінің ... ... ... қол ... онша ... саны ... ... қарағанда фразеологизмдердер өте
шектеулі болады. Көпшілігінде екі, я үш, төрт сыңарлы ... ... ... қол ... қолы ... сыймады, қолы жіпсіз байланды, қолдан-қолға
түсірмеді, екі қолын төбесіне ... екі ... ... алып ... ... ... ... фразеологизмдерге мақалдан гөрі мәтелдер бір ... ... ... ... ... ... күн ... тез
дамып отырмайды. Тұрақты тіркес болу ... ... бір ... ... ... ... енген сөз идиомалану, ... ... даму ... ... ... ... үшін ... қажет етеді. Сол себептен болса керек, фразеологизмдер ... бір ... ... тілге сөзбе-сөз аударуға көне бермейді.
Біздің ойымызша, мақал-мәтелдер, ... ... ... ... ... тіркестер – тұрақты сөз тіркестерінің түрлері.
Олар бір-бірінен ортақ және ... ... ... ... ... ... фразеологизмдер – тұрақты тіркестер, ал кез ... ... ... бола ... (10. 115( ... яғни фразеологиялық
тұтастық, фразеологиялық бірлік пен тізбекті фразеологизм деп білеміз.
Осы орайда Г.Смағұлованың “тіл ... қай ... ... ... тар ... мейлі кең ұғымда түсінуде фразеологиялық
тұлғаларды айқындау үшін ... ... ... ... ... екендігін, оның мағына тұтастығын, құрамындағы компонеттердің
тұрақтылығын, ... ... ... беретін мағынадағы образдылық
пен аусыпалық, басқа тілге сөзбе-сөз аударуға келмейтіндігін ... ... ... ... (11. ... сөз таптарына қарай жүйелеу тіл-тілді зерттеушілер
тәжірибесінде бар. Бұл ... І. ... /1977/, А. ... ... /1979/, Ә. Болғанбаев /1988/, Х. Қожахметов /1972/, Г. Смағұлова
/1933/ сынды зерттеушілер фразеологизмдердің белгілі бір сөз ... ... тиек ... І. ... “Фразеологизмдерді сөз таптарының орнына
жүреді деп шартты түрде ғана айтуға болғандығын” (12. 27(, Ә. ... қай сөз ... ... анықтау үшін негізгі сөз бен
жалпы ... ... ... мағынаны салыстыра отырып шешу
керектігін” (13. 111(, фразеологизмдердің ... ... ... ... түсіп, өз мәнін нақтыландыратындығын, сөйлемнің бір мүшесі
болатындығын, ал сөйлем мүшесі ... ... ... екенін Х. Қожахметова
атап көрсетеді (14. 110(. ... ... бір сөз ... ... басым, оларды жіктеуде бұрын-соңды айтылған пікірлерді
ескере отырып, төмендегідей топтастырамыз: 1. ... ... ... фразеологизмдер. 3. Үстеу мәнді фразеологизмдер. 4. Әр ... ... ... (3. ... фразеологизмдер құрамындағы сөздер екі топқа бөлінеді:
1. Фразеологизм құрамындағы ... ... сөз ... актив лексикадан тұрады. Мысалы, көз бояу – ... ... - ... қол ...... ... ... фразеолгизмдер құрамында фразеологиялық байлаулы мағыналы
сөздер мен архаизм сөздер ұшырасады: а/ ... ... ... тек ... ... ... ... Мысалы, аза бойым қаза
болу – қатты шошу, ә/ фразеолгизм құрамындағы сөздер архаизм сөздер болып
келеді: қыршынынан ...... өлу, ... кету - өлу. ...... ... ұғымды білдіреді, бірақ өте сирек ... ... ғана ... ... ... кем ... бәрін
архаизм деуге болмайды.
Фразеологиялық мағынаның төркіні лексикалық ... ... ... ... құрамындағы компонеттерге апарары даусыз. ... ... сол ... шап ... ... ... Сен ... ат қою деген нәрсені қайдан шығардың?Оның жаман ырым
екенін айтпап па едім. Қайтыс болған ... атын атап ... ... ат ... деп ... (6. 52(.
Етістікті фразеологизмдер құрамындағы сөздер екі топқа бөлінеді:
1. Фразеологизм ... ... ... сөз ... ... ... ... Мысалы: ит мінез – жаман, аяусыз
адамның мінезі. Мысалы: - Я, құдай, зар тілегім болсын, ... ... ... бере ... (6. 51(. Тарт ... - ... ... өшір.
Мысалы:
- Уай, Құнанбай, мені құдайдың жылатқаны аз ба еді? Бұ не қырсығың?… -
дей ... ... ... ... ... Тарт ... ... Жап аузыңды! – деп арс-арс етті. (6. 40(.
Оқ бойы алда жүру - озу, алысқа кету. Мысалы: - ... ... ... өзге ... оқ бойы алда ... (6. ... бет – ... залым. Мысалы: - Ақ, қарамды тексермедің бе, өңшең
қан жұтқан, қара бет?! – деп ... ... ... ... ... қарады (6. 40(.
Құлақ естіп, көз көрмеген - ешқашан ешкім ... ... ... ... кісі өлтіріп, ел ортасында құлақ естіп, көз көрмеген сұмдықты
өз қолдарымен ... ... топ, атқа міне ... ... шашырай тарады
(6. 43(.
Қолға түспеу – ... ... ... ... - Бері келші, әй, балам!
Бері келші! – деп ешбір сыр білдірмей, ... ... ... ... Оспан мұндайдағы әдетіне басып, қаша жамандасып, қолға түспей қояды
(6. 52(.
Жау шабу – елдің тыныштығын ... ... елді басп ... ... ... жыл бұрын Найманның осы елге, осы ауылға шапқанын, сонда
Бостанбек деген ... ... ... өлгенін және Найман ... ... ... ... жыл ... кісенде жатқан Қожамберді деген ... ... (6. ... ... фразеологизмдер құрамында фразеологиялық байлаулы мағыналы
сөздер мен архаизм сөздер ұшырасады: а/ фразеологизм ... ... тек ... ... ... ... Мысалы, аза бойым қаза
болу /қатты шошу/.
Көрсе қаза болды аза бойы,
Болмады бұған айла ... (7. ... су ету – ... ... ... ... ... екеуінің де жүрегі
су ете түсті. Кәрі шеше бұл дауысты естіген жоқ (6. 51(.
Ел айығып - ел ... ... ... ... Ал, ел ... ... ... өз жырларына қоса өзі құрбы - өзге ақындар айтқан жырларды
термелеп кетеді (6. 60(.
Екі ұдай ету - екі ойлы ... ... - Мен ... ... шешкізіп,
ертең үйлерді тіккізбек едім. Осы тағы да бір көші-қон бар ма? ... ... ... де екі ұдай ... ғой! – деп ... ... (6. 66(.
Салғаннан ұнау – бірден, о бастан ... ... ... ғана ... бар, ... келген, зор дауысты ақсары кісі ... ... ... (6. ... ...... ... абзал. Мысалы: Тапты да: “Осының бәрі бір
жерде, бір кеудеде, бір адамның ішінде ... ... деп, ... бір
сенімді байлау жасады (6. 124(.
Зор тартты – зәбір көрді, қайғы шекті. Олардың да ... ... ... жоқ ... ... ... көр түрін, тарттырмап па дүние зор (7. 39(.
Сонымен бірге фразеологизм құрамында ғана кездесетін немесе түсінігі
кем сөздердің ... ... ... болмайды. Фразеологиялық мағынаның
төркіні лексикалық мағынада, тарихи тұрғыдан алғанда ... ... ... ... фразеологизмдер етістікке тән грамматикалық категоияларды
қабылдайды, ... ... ... ... ... ... орай ... екі
топқа бөлеміз: 1. ... ... ... ... 2. ... ... ... етістікті
фразеологизмдер.
Осы екі топтың алғашқысына тоқталып өтейік. Бірінші ... ... не ... болымдылық не болымсыздық категориясы бойынша ғана
түрленетін етістікті фразеологизмдерді жатқызамыз. Тек салт ... ... ... ... ... ... ... қан алу – айтқанын істетпей қоймайды, ... ... ... ... ... - ... айтар, жан жіп те байлар,
қадалғаннан қан алмай ... ... ... – деп маңындағы жуан Содырдың
бәрін ду күлдірді.
2. Қазан асты /көтерді/ - ас, тамақ даярлауға кірісті. Қазан ... ... ме еді (6. ... Шаш ал ... бас ... – асыра сілтеу. Мысалы: Бірақ Қамысбай “шаш
ал десе, бас ... ... ... ... ... ... ... (6. 36(.
4. Көзін алмау – қарап қалу. Мысалы: Сол даладан көз алмай, тоя алмай
үнсіз телміріп, ұзақ-ұзақ қарайды (6. ... Сөз ...... ... ... ... Сейілдің “биыл амалсыздан
Қасеннің торына түсіп қалдым” дегені бар еді. Сол жайын Абай ... ... ол тағы ... қала ... істеп отырған жемтік қиянатын айтты
(6. 342(.
6. Сөз бақпаған – еш нәрсемен жұмысы жоқ. Мысалы: Сөз ... ... бәрі де ... ... ... шеккен дертті күйін ғана айтушы
еді (6. ... ... шағу – ... ... ... Мысалы: Сол қайғы үстінде,
күндегі бір-біріне мұң айту, күрсіне отырып зарларын ... ... ... мен ата ... ... ... қайғыдағы ене мен келіндей немесе әке
мен баладай жақындатқан (6. 34(.
8. Сұрау салу – іздеу, сұрастыру. Мысалы: Кейін де осы ... ... ... ... қатынасатын кейде кепшіктен жағалатып, сұрау
салып, жаңағы жаладан Қодарды аман деп ұйғарды (6. 34(.
9. Көз ұшында – алыста, ... ... ... ... ... қауіпті
деген Есембайға жеткенше, артына бірде-бір қараған жоқ. Көз ұшына кетіп
ұзап алып, ылғи жапа жалғыз ... ... (6. ... ... ...... өз ... қорғауға әрекет жасау. Мысалы:
Енді не де болса жанды қармайын деп, тақымындағы ... ... ... ... ... ... фразеологизмдер: құлағына
қыстырмау, қырық саққа жүгірту т.б. Болымды формада айтылғандары: төбесіне
құй қазу, төбесіне шай қайнату. Мысалы: Азапқа ... ... ... алды.
Төбеңнен құй қазып жатса, отырғанымен тыныштық танылмайды (6. 168(. ... ... ... үш ұйықтаса түсіне кірмеу. Мысалы: Сәскеде
Көлқайнарға кеп Жұман аулының жанындағы ... кіре ... бір ... үш ... ... кірмес бір қызық боп тұр (6. 131(.
Парадигмалық толық түрленетін етістікті ... жақ, ... рай, етіс ... ... ... ... категориялар бойына толық дарыған етістікті фразеологизмдер ... ... ... түседі.
Тіліміздегі етістікті фразеологизмдердің көпшілігі екі компонентті.
Г.Нұрғазиева ҚТТС-гі етістікті фразеологизмдердің ішінде “екі ... ... ... ... ... фразеологизмдерден
басым” (15. 97( екендігін көрсетеді. Мысалы: 1. Табалдырығын ... ... бара ... Тағы ... ... ... басталды (Лен.
жас(. 2. Жегенін желкесінен шығару, тыныштықпен аузын асқа тишізбеді, ішкен
асы ... құт ... ... әрі қуып, бері қуып, жегенін желкесінен
шығарды (Қаз. ерт. 169 б.(. 3. ... ... екі елі ...... ... ... тасытты.
Шаттанып бала шашырап,
Төбесін көкке тигізді (Қаз. ерт. 265 б.(. 4. Арқа еті арша, борбай еті
борша болу - ... ... ... ... ... ... көп
көрген адам туралы айтылады. Қыс тұрсын, күздің қара суығында ықтататын
кедей сорлы, ... майы ... ... еті борша, арқа еті арша ... әзер ... (6. 54(. Т.б. ... ... ... және көп ... ... келетіндігін көрсетеді. Компоненттер санының
аз-көптігінің етістікті фразеологизмдердің мағынасына ... ... ... ... ... ... назар аударар болсақ,
кейбір етістікті фразеологизмдердің сыңарлары жарыса ... ... ... ... ... ... ... дейміз. 1.
Айрандай аптап, күбідей күптеу – емін-еркін ... ... ... күбідей күптеп болды ғой. Жуантаяқты қуды. Әнеттен алатынын
алды. Енді кім қалды! деді ... (6. 64(. ... ... ... орын тәртібін ауыстыруға ... ... ... мағынасы бұзылады. Етістікті фразеологизмдерді
есім сөз + ... ... + ... зат есім + ... ... ... қарадық. Зат есім + етістік ... ... ... ... сан ... көп болғандықтан, бөліп қарастырдық. Етістікті
фразеологимздердің 4-5, одан да көп ... есім ... ... ... ... мен ... ол ... көмекші аналитикалық етістіктер есебінен ұлғаюынан жасалады: қолы
алдына сыймау – екі қолы алдына сыймау, ... ... ... ... жер ... ... ... мүлде өзгеріп барам. Екі қолым алдыма
сыймай, ішім пысады. Бірдеме жетпейді, не екенін ... ... ... іздейді бірақ таппайды (9. 38(.
Қолын танауына тығу – екі қолын ... ... қалу – құр ... ... ... ... ... ілінбеді. Сонымен компонент санының
көбеюінің фразеологиялық мағынаға тигізер әсері ... ... ... ... ... түседі.
Тіліміздегі етістікті фразеологизмдер құрылым-құрылысы жағынан сөйлем
тектес болып келді.
Мысалы: жүрегі жарылды, тілі байланды, екі қоянды бір ... ... екі ... ... ... екі ... ... екі иығынан дем алды
– жай сөйлем ... бұл ... ... олар сөйлемдік қызмет атқара
алмайды, сөйлем мүшесінің қызметін атқарады. Етістікті фразеологизмдердің
ішінде ... ... ... ... түйе ... көресің, жанын
қоярға жер таппады, екі жеп биге шықты, дүниенің ... ... ... ... ... ... бір тиынға санамады, бір тарының қауызына
сыйғызды; жақты, жалаң: көзімен ішіп-жеп ... ... ... жаны ... ... жаңа айда ... ескі айда
есіркесін, жегені желім болсын, жегені кере болсын – ... ... ... ... кездеседі. Сөйлемнің айтылу мақсатына қарай етістікті
фразеологизмдерді хабарлы, сұраулы, ... ... ... деп ... сөйлем тектес етістікті фразеологизмдер: Ит ... ... ... оңынан туды, Жуанның созылып, жіңішкенің үзілген кезі,
Жүрегі қарс айрылды, Жүрегіме ... ... тұра ... ... су ... ... ... түсіп, құшағын аша жүгірген Кәкітай Әбішпен қатты
құшақтасып ... тұр. ... Әбіш ауру ... ... еді. ... ... етті (6. ... сөйлем тектес етістікті фразеологизмдер: Желегің желбіреп тұр
ма? Жының қозып тұр ма? Жіпсіз байланды ма ... ... ... еиістікті фразеологизмдер: Жорытқанда жолын
болсын! Бетіңнен жарылқасын! Жаңа айда жарылқасын, ескі айда ... ... ... Жаны ... ... ... ... болсын!
Етістікті фразеологизмдер сөйлемде тұрлаулы да, ... да ... ... ... Көп ауылдар түн бойы қотандарын атпен
күзетіп, ... ... ... лапылдатып оттар жағып отырып,
айғай-шумен таңды-таңға ұратын (6. 55(.
Баланың қытығына тиетіні осы жері (6 6(. “Екі ... бір ... ... сенеміз? Иық сүйесіп күн көрейік” деп, Құтжанжы құран оқи ... ... ... ... да, қолына ұстап қалды (6. 32(.
Фразеологизмдердің сөйлемде белгілі бір ... ... ... ғалымдар С. Аманжолов, Х. ... т.б. ... ... есім мен ... ... ... ... “баяндауыштарды
сөздің құрылысына қарай екіге бөледі: 1. бернелі, идиомалық құрама ... ... ... (16. 144( - деп ... ... және ... ... қызметінде жұмсалатынын атап өтеді.
Қорыта айтқанда, біз бұл ... І. ... А. ... ... Ә. ... Х. ... Г. Смағұлова, С. Аманжолов сынды
т.б. зерттеуші-ғалымдардың еңбектеріне сүйене ... ... ... ... көңіл бөлдік.
Қазақ тіліндегі фразеологизмді танудағы пікірлерді ... ... ... және ... ... ... ... бар екендігі
байқалады.
Сондай-ақ фразеологизмді морфологиялық тұрғыдан қарастыруда сөз
таптарына қарай жүйелеу тіл-тілді ... ... бар ... Оларды сөз таптарына жіктеуде бұрын-соңды айтылған ... ... ... фразеологизмдер, есімді фразеологизмдер, үстеу
мәнді фразеологизмдер, әр түрлі сөз таптарынан жасалған фразеологизмдер ... ... ... ... етістікке тән грамматикалық
категориялар қабылдайтындығы, бірақ ... ... ... ... орай олар екі ... 1. ... ... түрленетін етістікті
фразеологизмдер; 2. Парадигмалық толық түрленетін етістікті фразеологизмдер
деп топтастырылады.
Синтаксистік ... ... ... ... ... ... ... тектес /шартты түрде/ болып
келетіндігі анықталды.
Сөйлемнің айтылу мақсатына қарай хабарлы, сұраулы, лепті деп үш топқа
топтастырылды. Сондай-ақ фразеологизмнің сөйлемде тұрлаулы да, ... ... ... ... байқалады.
ІІ ТАРАУ
ЕТІСТІКТІ ФРАЗЕОЛОГИЗМДЕРДІҢ СЕМАНТИКАЛЫҚ КАТЕГОРИЯЛАРЫ
Бір тілде қанша сөз болса, солардың тұтас жиынтығын тіл ғылымында
лексика /гр. Leikos – ... ... ... ... деп ... Сөздердің
лексикалық жүйеде алатын орнын, шығу төркінін, қолданылу қабілеттілігін,
күнделікті қарым-қатынастағы көрінісін, сан қилы стильдік мәні мен ... ... ... ... Leikos - ...... дейді. Қазақ тілінің лексикологиясы – қазақ тілінің сөздік
құрамын ... ... ... (3. ... ... дамып жетілгендігі сөздік құрамындағы сөздердің
санымен ғана емес, мәнімен /көп ... ... Бұл ... сөздердің мағыналық құрылымын зерттейтін ... ... – мән, ... + Logos – ілім ... ... ... ... мәні әсіресе түсіндірме сөздіктерді жасағанда
анық байқалады. Мұнда сөздің негізгі, туынды және ауыс ... ... ... ... ... ... /белгілеуіш/ деген сөзінен алынған, қазір
сөз мағынасы деген түсінікпен тең ... ... жүр. ... ... семантикаға сөз мағынасын зерттейтін лексиканың бір саласы
деген анықтама беріледі (17. 4(.
Сөздің лексикалық ... тіл ... әр ... ... келеді. Семантикалық топтастыру ұғымы бірыңғай сөздердің
мағыналық ... ... ... ... Мысалы, мәдени
шаруашылық, тұрмыстық, туыстық атаулар, адамға байланысты сөздер т.б.
Сөздің ішкі ... ... оның ... мен ұғымының
арақатынасынан көрінеді. Сөз мағынасы зат, құбылыс, әрекет жайында түсінік,
ұғым пайда болғаннан кейін қалыптасады.
Егер белгілі бір зат ... ... ... оның ... да
білмейміз. Ұғым бар жерде мағына бар. Демек, ... ... сөз ... ... ... ... табылады.
Сөздің семантикалық категориялары – олардың көп мағыналылығы,
омонимділігі, мағыналастығы, ... ... ... ... бір ... ... қоса, бірнеше
мағынада жұмсалатындары да ... ... ... бәрі
бірдей емес, идиомалық түрлері әрдайым дара ... ... да, ... ... көп ... ... ... Мысалы: а/
бой бермеді – айтқанға көнбеді, жеңістік бермеді; ә/ ырық ...... Көзі ... : а/ ... ... ә/ көзі ... ... Дымы
құрыды: а/ діңкеледі, шаршады; ә/ лажы ... не ... ... ... а/ су ... арна ... асып кетті, тасыды; ... ыза ... ... асып кетті.
Фразеолгизмдердегі бұл құбылысты фразеологиялық көп мағыналылық деп
атаймыз. Фразеологиялық көп мағыналылық ... ... рет сөз ... ... яғни ... Л.Э. ... ... тіліндегі
фразеологиялық көп мағыналылық ... ... ... тіл ... ... ... ғалымы Ш. Рахматуллаев фразеологиялық ... ... ... үш ... атап ... 1. Алдыңғы
мағына соңғы мағынаның жасалуына ... ... 2. ... ... ... ... ... болмайды; 3. Тіркестің мағыналар ... ... және ... ... ... (17. ... тіл білімінде фразеологиялық көп мағыналылық І. Кеңесбаев, Ә.
Болғанбаев, А. ... Р. ... Г. ... ... Ә. ... “Фразеологизмдердің де көп мағыналылығы
негізгі заттық мағынадан өрбіп, ... ... ... ... ... ... ... (3. 203( атаса, А. ... ... ... ... ... ... переносное и идиоматическое
значение, писуще ФЕ, в дальнейшем своем развитии по ... ... ... ... ... ... ... и даже вторичный перенос значение что ... к ... ФЕ” (18. 7( - деп, ... көп ... ... ... мағына соңғы мағынаның тууына негіз болуы және болмауы
нәтижесінде көп ... 2 ... ... жалғаспалы-жарыспалы;
2. жарыспалы.
Мағыналардың жалғаса туындауы – көп мағыналылық жасаудың өнімді жолы.
Мысалы:желкесін қию: 1. ... 2. ... ... 3. ... ... ... көрсетуге болады: 1+1+2+3. Алғашқы мағынаның
келесі мағыналардың тууына негіз бола алмауының 20 ... ... ... ... ... ... әр түрлі ситуацияның жатуы. Мысалы: екі
иығынан // иінінен дем алу : 1. ауырып, дем алысы ауырлады. 2. ... ... 3. ... ашуланды.
Екінші себеп: мағыналардың негізінде бір сөздің әр түрлі лексикалық
мағынасының жатуы. Мысалы: ойға түсу: 1. ... ... 2. ... ... ... ойлауға қатысты мағынасы негізінде бір мағына, “ес” /память/
мағынасы негізінде екінші мағына ... ... ... Ойға түстім,
толғандым, өз мінімді қолға алдым (7. 107(.
Өмірде ойға ... ... ... бар жүрек сенің (6. 97(.
Көп мағыналы етістікті фразеологимздер тіліміздің байлығын, мағыналық
мүмкіндігінің молдығын және икемділігін ... Жеке ... ... ... ... – көп мағыналылықтың кепілі боп
саналады.
Тілімізде дыбысталуы мен таңбалануы бірдей, ... ... жоқ ... ... аз ... ... да кездеседі.
Мұны етістікті фразеологизмдер арасындағы ... ... деп ... бас жару. 1. ожарлық әрекет белгісі; 2. өсімдіктердің гүлдеуі.
Фразеологиялық омоним 2 ... ... 1. Көп ... ... жеке ... ... семантикалық байланыстың үзілуі
нәтижесінде; 2. ... ... мен ... ... ... (5. 11(. Етістікті фразеологизмдер ... және ... ... ... ... ... ... мойнына мініп алу /басыну/ -
етістікті фразеологизмдер. Мойнын мініп алу – баланы ... ... ... ... Ауыз ...... сөйлей беру – етістікті фразеологизм.
Ауыз жаппады – ауызды жабу – ... ... ... тік ......... фразеологизм. Аяғынан тік тұрды – ... ...... тіркес. Аяғына шаң жұқпады – бір жерде тиянақтай алмайтын
қыдырымпаз кісі туралы айтылды – етістікті ... ... шаң ... таза жүру – ... ... ... бірлігінде ешқандай өзгешелігі жоқ, құрылым-
құрылысы жағынан ұқсас келген түрлері фразеологиялық ... ... ... ... ... ... сөздер оның мағынасын,
құрам-құрылысын бұзбай мәндес сөздермен ауыса ... Бұл ... ... бір ... ... ... С. ... И.
Ұйықбаев, Г. Смағұлова еңбектеріне ... ... Г. ... ... ... ... ... фразеологизмдердің лексикалық варианттары
2. фразеологизмдердің фонетикалық вараинттары
3. фразеологизмдердің морфологиялық варианттары
4. фразеологизмдердің лексико-грамматикалық варианттары (11. 13(.
Фразеологизмдердің фонетикалық варианттарына ... сөз ... ... ... сөздердің бірде жуан, бірде ... ... ... ... ... ... ... ұнжырғасы түсті деген етістікті
фразеологизмдерді ұнжорға, үнжорға, өнжорға деп те айта береді. ... ... ... ... ... ... ... мағына бірлігіне
тигізер ешбір зияны жоқ. Сондықтан да бұлар әр басқа фразеологизм емес, бір
тұрақты тіркестің екі түрде ... ... деп ... ... бір сөздің ішінде де түрлі-түрлі болып өзгеріп отыруы мүмкін.
Бұл ... ... ... ... ... бола алады.
Фразеологизмдердің фонетикалық варианттарының ... ... ... ... ... ... жасаудың өзі кейде қатеге ұрындырады. Қашан ... ... ... тұлғасы дұрыс деп есептелді.
Етістікті фразеологизмдердің лексикалық варианттары өте жиі ұшырасады.
Мысалы: ажар білдірді – қабақ білдірді – сыңай ... Абай ... ... ... ... енді ... келгендей ажар білдіргенде ғана, Байдалы
ырғала ... ... ... (6. 272(. Ақылы ауысты – есі ауысты, алжыды,
есінен адасты деген мағынада қолданылады. ... ...... ... ... ... ... жаман адам емес, бірақ өздігінен ұмтылу,
талпыну дегенді білмейді. Албасты басты, әбілет басты, қара ...... ... қалды; жын ұрып, түк білмей қалды. Надан ... әйел ... ... ... ... басты” деп түсінетін (Ы. Алт.(. Артына
түсті – соңына түсті; Атарға оғы ... - ... оғы жоқ; Аузы ... – аузы ... ... Аяғынан тік қойды – аяғынан тік тұрғызды; ...... ... ... ... ... құрамындағы әрбір сөзден әр түрлі
варианттар өрбиді. Мысалы: көңілге қуат/медет, ... ... ... ... /дақ, ... қылау/ арылды /ашылды, кетті/, ... ... ... ... ... ... тынды, орнықты/,
кірерге жер / тесік/ таппады, мұрттай/қалпақтай, жұлындай/ түсті, ұшты ... ... ... сәл де ... ерекшелігі
байқалады. Сондықтан бұларды фразеологизмдердің синонимдік тәсілімен
түрленуі деп те ... ... ... ... мысалдардағы етістікті
фразеологизмдердің лексикалық варианттары есім ... да, ... да ... ... ... Етістікті фразеологизмдердің 5-6, тіпті
одан да көп ... ... ... ... лексикалық
варианттары оның синонимикасы сияқты байлығын көрсете алмайды, бірақ ... ... ... ... ... грамматикалық варианттарының жасалуы: а/
есім сөздің қосымшалы, қосымшасыз келуі /көз үйрену – көзі үйрену/ ; ә/ ... ... ... орнына бірі қолданылуы / тас кенеше жабысу/ ; б/
сөздердің қосарлануы арқылы / құтын қашыру/, /зәре ... ... ... ... жеке сөздің орнына жұмсалып қана қоймайды, сонымен
қатар мән-мағынасы жағынан үйлес келіп, бірінің орнына бірі балама болып ... ... ... ... тіл ... фразеологиялық синонимдер
деп аталады. Қазақ тілі лексикалық синонимдерге ... бай ... ... де ... бай. Бірақ олар өздерінің
стильдік, мағыналық ерекшеліктерін сақтап отырады. Мәселен, аза бойы ... тік ... азар да ... болды, ат тонын алып қашты деген етістікті
фразеологизмдер мән-мағынасы ... ... ... келгенімен, іштей сәл
өзіндік ерекшеліктері бар.
Етістікті фразеолгизмдер мағыналық жағынан ... өте ... ... ... ... тізе ... + басына әңгір таяқ
ойнату: қарау ұғымын білдіретін көз қиығын ... ... ... ... ... ... кез келген жағдайда
бірінің орнына бірі жұмсалмайды, олар бір ұғымға сәйкес мағынаны ... ... ... ... мен стильдік қолданысы жағынан
ажыратылады. ... ... ... ... ... ... де ... жағынан бірінен бірі
сатылап өсіп, кшейе түсіп отырады. Мәселен, көз ... ... ... ... түн баласына кірпік қақпады, түн ұйқысын төрт бөлді, көрер
таңды көзімен атырды дегенде ... ... ... алдыңғысынан
соңғылары қарқындай береді. ... ... бір ... ... ... ... айызы қанды, көзін жұмып, аузын ашып қапты
дейміз. Ал біреудің қалай қорыққандығын айтқанда: жүрегі ... ... құты ... иманы кетті, көзі шарасынан шықты, көзі алақандай болды,
иманы қалмады, жүрегі тас төбесінен шықты, зәресі зәр түбіне кетті ... ... ... ... ... синонимдердің соншалықты
байлығын көрсетеді. Жоғарыда келтірілген мысалдар тілдің соншалықты
орамдылығы мен ... ... тілі ... ... ... бай ... фразеологиялық
синонимдерге де сонша бай” (13. 114(. Жинақталған материал ... ... ... кең өріс ... ... фразеологизмдер жеке етістікпен мағыналас болады: араздасу( ат
кекілін кесісу(қырғи ... ... ... ... ... қаны
қайнау(терісіне сыймау(қаны басына тебу(ит жыны ұстау.
Мағыналас етістікті фразеологизмдер ұғымды әр ... ... ... көрсетіп яғни “фразеологизмдер бір-біріне синоним ретінде
олардың ... ... ... ... ... тілдік көріністе
әркелкі көрінеді” (11. 14(.
Мағыналас етістікті фразеологизмнің ... ... және ... Біртектес мағыналас етістікті фразеологизмде компоненттің
грамматикалық көрсеткіші: қолтығынан дым бүрку ( ... ет ... ... жырту(сойылын соғу.
Құрамы әртектес мағыналас етістікті ... ... ... ... әр түрлі болады: дүниеден өту(о дүниелік
болу(қайтпас сапарға аттану.
Семантикалық категориялардың бірі – ... ... ... ... ... ... ... өзара бір-бірімен синоним болып
жұмсалатындығы сияқты бұлар ... ... ... ... ... тіркетердің арасындағы осындай кереғар құбылыстарды
фразеологиялық антонимдер деп атауға ... ... ... антонимдес
етістікті фразеологизмдер молынан кездеседі. Қазақ тілі материалдары
антонимдес етістікті фразеологизмдердің екі жолмен ... ... ... түрі ... ... өз ... ... сөздермен алмастыру арқылы жасалады. Мысалы: аты шықты – аты өшті;
ат ізін ... – ат ізін ... әлі ... - әлі ... ... артты –
беделі түсті; бетінен оты шықты – беті бүлк ... ... ... – есінен
шықты; жолыңа гүл бітсін – жолыңа жуа шықсын; еңбегі жанды – ... ... ... жеді – ... ... ... антонимдердің екінші түрі құрылым-құрылысы ... ... ... ... ... соры сорпадай қайнайды – көзі
ашылды; шөлі ... – қаны ... ... ...... тартпады.
“… антонимдер бір сөз табына енетін сөздер аралығында болады да ... ... ... өмір сүреді” (17. 60(. Пікір
етістікті фразеологизмдерге де ... ... ... екі ...... асты ету. ... – қарым-қатынас етістікті фразеологизмдері, бір лексика-
семантикалық топтан.
Тіліміздегі болымсыздықпен қарама-қарсылық арасындағы ... ... ... ... Г.З. Уразкин, Р.А. Авакова болымсыздық формасы – ма, -ме
антоним жасайды десе, Ғ. Мұсабаев, Ж. ... және М. ... ...... ... олар “екі сөз емес, бір сөздің екі түрі тұлғасы” (19. 60(, ... Біз осы ... ... Себебі антонимия бірін-бірі жоққа шығару
емес, қарама-қарсы қоюға негізделген. Екіншіден, қарама-қарсылық біржақты
болмайды, екі ... ... ... ол ... ... ие,
сондықтан қарама-қарсылықты білдіретін жұптар ... ... ... ... шақырып отырады: қисыны келу – қисыны кету; ит қырын
жүру – тасы өрге ... Осы ... ... ... ... ... құрамды болатынын көрстеді.
Сонымен қорыта айтатын болсақ, семантикалық категория, мағыналылығын,
мағына қарсылығын, варианттылығын сөздердің омонимділігін т.б қарастыратын
лексикологияның бір ... бұл ... ... фразеологизмнің бір мағынада жұмсалуымен
қатар бірнеше мағынада жұмсалатындығын, көп ... ... ... ... ... омонимия құбылысын, варианттылық
жүйесін, сондай-ақ етістікті фразеологимздердің синоним және ... ... ... ... қатар, болымсыздық пен қарама-қарсылық
арасындағы шешімін таба алмай жатқан ... де ... ... ... ... ... ФРАЗЕОЛОГИЗМДЕРДІҢ ТАҚЫРЫПТЫҚ-МАҒЫНАЛЫҚ ТОПТАРЫ
Егер біз сөзде мағына мен дыбыталудың бірлігін түсінетін ... ... ... оның ... ... ... өмір сүреді. Ал сөз, өз
жолымен, адамзаттың қатынас құралы болудың ... ... ... екінші біреуге жеткізу үшін қолданылады. Сондықтан да ... ... ... ... ой сол ... абзацтың құрамындағы
жеке сөздердің мағынасынан мүлде алшақ жатпайды, ұзап кете алмайды.
Пікір алысу кезінде адамдар ... ... ... ... ... ... мән ... сөздердің өзара байланысынан
туатын мағыналық ауытқулар сөйлемде бой ... ... ... екі не ... ... аралығында болатындықтан олар бір-бірімен
түсінісулері керек. Сондықтан да бірі екіншісіне айтып ... ... жеке ... ... ... ... ... сол
тілде сөйлейтін адамдарға түсінікті мағына ... Ол ... ... ... ... қарым-қатынасын, табиғат құбылыстарын т.б.
бейнелейді де, ... ... не ... комплексімен байланысады.
Тақырыптық-мағыналық топұа енген сөздер өздері атауы болған объектив
дүниедегі заттарды тікелей ... ... ... ... тәуелді болмайтындығын ескерсек, онда тақырыптық-мағыналық
топтың бір мүшесі ... ... не жаңа сөз ... ол оның ... мағынасына әсер етпеуі мүмкін. Тематикалық сөздердің тарихы бұл
пікіріміздің дұрыстығын ... бере ... ... ... ауыл ... атын ... ... мойынтұрық, соқа, тырма, мойынша, оқ,
тіс, күрек, айыр, кеппен т.б.
Қазіргі күнде жерағаш, тіс, оқ, ... ... не ... ... соқа не ... сөздердің мағынасына кенейе қойған ... ... ... ... зере, ваза, шара, мес, шөміш, қасық,
шанышқы, кәкпір, стакан, фужер, графин, тарелка, леген сияқты ... ... ... ... Егер осы тематикалық атауларды барлап қарайтфын
болсақ кесе, шәйнек, ... ... ... астау, шара сияқты сөздер
болмаса көпшілігі жаңадан, кейінірек сөздік ... ... ... ... ... ... ... сөздерінің мағынасы табылған жоқ. Бұл
типтес мысалдарды басқа тематикалық топтардың мүшелері арасынан да ... Егер сөз ... тек ... орны не ... ароқылы
анықталады дейтін тезисті болсақ, онда тақырыптық топтың ... да ... ... ... еді. Салыстырыңыз: қарағай, шырша,
қайын, терек, арша сияқты сөздер ағаш ... ... бір ... ... ... олар өзара синоним де антонимдік қатар да жасай алмайды. ... ... ... ... талап етіп те тұрған жоқ, бірақ ... ... ... бар. Тіпті кей тақырыптық топқа енетін сөздер бір
тілде болып, екінші тілде болмауы да ... не ... ... ... да ... ... ... фразеологизмдерді мағыналық топқа жіктеу ... ... ... қажет ететін етістіктің семантикасы ... ... ... тіл ... ... ... ... жасаған зерттеушілер И.К.Дмитриев, П.И. ... ... А. ... С. Аманжолов, И. Маманов, А. Осмпанова, Н. ... ... М. ... ... шолу ... және ... тіл ... тәжірибелерге сүйене отырып етістікті
фразеологизмдерді былай топтастырып қарастырамыз. Топтастыруда лексика-
семантикалық топ мүшелерінің ... ... ... ... ... жасау мүмкіндігін, мағыналық жағынан ... ... 1. ... ... ... етістікті фразеологизмдер. 2. Сөйлеу
етістікті фразеологизмдер. 4. Қалып және сапа ... ... ... етістікті фразеолгизмдер. Үнемі ... ауыс ... ... дөп ... ... бір ... телу қиындық
туғызғанымен, кіші лексика-семантикалық ... ... ... ... ... жолы екені даусыз. Актив әрекет, іс-
қимыл етістікті фразеологизмдерді лексика-семантикалық ... ... ... ... ... 2. Қозғалыс етістікті
фразеологизмдер; 3. ... ... ... Осы ... ... ... топтарына ... ... ... ... білдіретін етістікті фразеологизмдер заттың не ... ... ... ... аяқталмау жылдамдығын білдіреді.
Мысалы: екі өкпесін қолына алып жету – бұл ... ......... ...... иесінің психологиялық күйін
білдіре алады. Ал қолданыс ретіне қарай оның ... ... ... ... бала ... ма еді, екі ... қолымызға алып,
шуылдаса жүгіріп біз де жеттік (С. ... Осы ... ... қозғалыстың мақсатсыз екендігінен де хабар бергендей.
Қозғалыс етістікті фразеологизмдердің мына ... атап ... ... ... - өкшесі жерге тимеу, аяғы-аяғына жұқпау.
2. Баяу қозғалыс - өгіз аяңға салу, мың салса, бір баспау.
3. Бағытсыз қозғалысты ... ... ...... ... басы ... жаққа кету.
4. Мақсатты қозғалысты білдіретін етістікті ...... ... табанын жалтырату.
5. Жаяу қозғалысты білдіретін етістікті фразеологизмдер – ... ... ... ... ... мәнін білдіретін етістікті фразеологизмдер –
құрттай құжынау, қара құрттай қаптау.
Қозғалыс етістікті фразеологизмдерін кету-келу, ... ... ... ... ... келмейді, себебі қозғалыс етістікті
фразеологизмдер ... ... ... және ... ... ... эмоцияны т.б. білдіреді. Қозғалыс етістікті
фразеологизмнің ... ... ... ... болса, біразы балама
бола алмайды.
Етістікті ... ... адам мен ... адам мен адамдар
арасындағы қарым-қатынасты білдіреді. Қоршаған дүние, психологиялық ... ... орта – бәрі ... ... ... ... ... жиі кездесетін қарым-қатынасты білдіретін ... ... ... ... ... ... ... қарым-қатынас білдіретін етістікті
фразеологизмдер:
а/ ... ... ... үстінен құс ұшырмау – неше түрлі
зорлық-зомбылық жасау, бәле қуу мағынасында. Бақайын жерге тигізбеу – ... ... ... бас ... не ... білдіру: арасына от жағу. Жуандардың
арасынан от шығармақ болатын (6. 138(. ... қыл ... - өте тату ... ... ... ... білдіретін етістікті фразеологизмдер:
отымен кіріп, күлімен шығу;
в/ алдау-алдану мағынасын білдіретін етістікті фразеологизмдер: сазға
отырғызу, екі қолын танауына ... ... құр ... ... ... ... ... ілінбеді.
г/ менсінбеу, менменсу: деміне нан пісу, ханға сәлем бермеу.
ғ/ жақтырмау: мұрнын тыржиту, шекесі ... ... ... түгін
сыртқа түкситу.
д/ жақсы көру: емешегі үзілу – қатты құмарту, қатты сүю, ет ... ... ... ... ... ... ұру, ит ... шығару, әуре
сарсаңға түсріу, босқа шаршату.
2. Теңестіру мәніндегі етістікті ... Бұл ... ... ... ... ... бағалау мақсатында жұмсалады: басқан ... ... ... ... ... етістікті фразеологизмдер. Адам затты, байлықты
түрлі жолмен меншіктеуі мүмкін. Оны осы ... ... ... ... ... ... Мәселен, жіп тағу – біреуді сырттай ... кету – ... ... ... Бағындыру-бағыну мәніндегі етістікті фразеолоизмдер. Бұл топқа іске
басшылық жасаудан бастап, өктемдік ... ... ... көндіру мағынасындағы етістікті фразеологизмдер топтастырылды.
Бағынбау, қарсылық көрсету ... ... ... басынан сөз
асырмау, есесін жібермеу сияқты етістікті ... осы ... ... ... ... екі ... ара ... атап қана
қоймай, субъектінің оған қатысын, ... ... ... да ... ... ... ... бір тобын сөйлеу
етістікті фразеологизмдері құрайды. Сөйлеу ... ... ... ... ... ... түбір етістіктерінің сн-алуан
грамматикалық тұлғада келіп, басқа ... ... ... ... ... ... ... сөйледі, шет жағасын айтыпты,
өлердегі сөзін айтқан.
Сөйлеу етістікті фразеологизмнің біразы сөйлеу мүшелерінің анатомиялық
атаулары /тіл, ерін, таңдай т.б./ ... ... мен әр ... ... ... ... тіркесуімен жасалады. Мысалы: көмейі суырылу,
ерні-ерніне тимеу - ... ... Ә деп, ауыз ашып еді, ... ... ... (6. 56(.
Сонымен қатар етістікті ... ... ... ... ... білдіретін топтастырумен бірге ой-сезім етістікті
фразеологизмдер деп ... түрі де бар. Адам ... ... иелерінен
өзінің тілі, ойы, сезімі, көңіл-күйі ... ... ... Ол
ойын, ойлағандығын, сезімін, сезгенін тіл арқылы жарыққа шығарады. Ой
сезімге ... ... ... 1. ... ... 2. ... етістікті фразеологизмдер деп жіктеледі.
Ойлау етсітікті фразеологизмдердің ойлау, есте ... ... ... ... ... күдіктену, сенім-шішімге келу етістікті
фразеологизмдерін құрайды. Олар сан жағынан аз, бірақ реңктері түрлі-түрлі,
сондықтан жеке ... ... ... ... фразеологизмге келер болсақ, олар ... ... мен ... адам ... мүшелеріне әсерінің тілдегі
көрінісі. Сезіну етістікті фразеологизмдердің ерекшелігі объектіге тікелей
әсер етіп, өзгертпейді, сондықтан ... ... ... ... ... құлақ, көз т.б. арқылы туындайтындықтан, ... ... ... көру ... ... ұялу етістікті
фразеологизмдері деп қарастыруға мүмкіндік бар. ... ... ... ... ... ел құлағы түрілу, көз тігу, көзін тапты, көзін іздеді, көзін
сүзді, көзіне ілмеді, көзінен от шашты, ... ... ... шөп ... ... ақты т.б.
Көру етістікті фразеологизмнің бір сыңары “көз” сөзі болса, ... ... ... ... ... ... да көру ұғымында
жұмсалады: көз тігу, көз салу . Тілімізде “көз” сөзімен байланысты, ... ... ... ... ... бар, ... оның бәрі көру
мағынасын білдірмейді. Мысалы: көз ілмеу – ұйықтамауды, көз ... ... ... ... көз ... ... білдіреді.
Адам бойындағы жоғары сезімдер интеллектілік сезімдер деп ... ... ... жан ... ... таным процестерімен тығыз
байланысты. Сезім дүниесінің бір ... – ұят. ... ұят ... деп,
ұят сезімін аса жоғары бағалаған ... оны ... ... етістікті
фразеологизмдерді туғызып, қалыптастырған: бет моншағы үзілу, бетінен оты
шығу, сақалы өртену, беттің арын бес ... ... ... ... т.б. ... фразеологизмдер ұялту етістікті фразеологизмдердің тууына негіз
болады. ... ... ... ... ... атқарады: бетімнен
отымды шығарды /ұялтты/.
Сонымен, ой, сезім дүниесіне ... ... ... ... көзге түспесе де, қоршаған ортаның адам сезім дүниесіне әсерін ... ... ... ... ... ... ... семантикалқы топтары туралы пікір
айтқан ғалымдарымыздың барлығы сапа не ... ... ... ... ... жеке ... не күрделі тематикалық
топтың бір элементі ретінде көрсетеді” (19. 60(. Мұндай етістіктердің аясы,
көлемі бір дәрежеде анықталмай, ... ... айта ... ... “сапа я белгі процесін білдіретін етістіктерді қалып етістіктерден
бөлек қарастыру” (20. 95( туралы пікір айтады.
Пікірлерді ... ... ... ... ... ... ... мен сапа белгілерін білдіретін ... ... ... ... ... қарастырып, оларды қалып және сапа ... деп ... ... ... сапа ... қартаю, тозу, өсіп-өну т.б. Мысалы: жер ортасына жету, ес ... ... ... ... ... ... білдіретін етістікті фразеологизмнің ішінде өлім-
жітімге байланыстылары көп. “Өзекті жанға бір өлім” деп ... ... ... ... айта ... ... халқының өлім жағдайына
байланысты әдет-ғұрып, дәстүрі бар. Осыған байланысты туған тұрақты ... оның ... ... ... ... Осы ... тобына мағыналас фразеологизмді Г. Смағұлова 5 ... ... ... тіркес саны – 84” деп көрсетеді (21. 68(. Түркі
тілдерінде өлімге қатысты тіркестер саны ... ... ... ... ... ... ... өлімге қатысты туған етістікті фразеологизмдерді саны
отыздың үстінде” (2. 18( деп көрсетеді. Қазақ тілінде, ... ... ұзын саны ... ... етістікті фразеологизмдер, негізінен, адамға қатысты. Оның
өмірдегі отырған, тұрған, ... ... ... адам ... ... ... арықтау, семіру сияқты өзгерістерді,
тоңіу, терлеу, ауру, шөлдеу тәрізді жағдайларды дөп басып көрсете ... қол ... ... – еш нәрсе істемей, жайбарақат отыру; ... ...... шаршау; көрер таңды көзімен атыру – ... ... ...... еті ... – семіру; жағының боздағы шығу ... буы ...... т.б. ... тән ... қалыпты
білдіретін етістікті фразеологизмді физиологиялық қалып ... деп ... ... ... ... ... жағдайын
образдылықпен бейнелейтін бірсыпыра фразеологиялық тіркестер бар. Олар
адамның материалдық жағдайының ... ... ... ... асқа
қатысты молшылық пен тапшылықты көрсете алатын қазығына қара ... ... ... ... ... ... ... жұқару, ақ түйенің қарны
жарылу, қара суға қарап қалу тәрізді етістікті фразеологизмдер мен үйлену:
біреудің ... ... ... ... билікке жету: есіктегі басы
төрге жету, қазанның тұтқасын ... ... ... ... қу шөппен
сүрту, тышқан мұрнын қанатпау, еркінен айрылу, еркіндік алу: құрыққа іліну,
бұғаудан босау мағыналарындағы етістікті фразеологизмдері ... ... ... ... ... Әр ... ... реті,
контекске қарай мағыналық реңктердің байқалуы жағынан ерекшеліктері бар.
Өз алдына лексика-семантикалық тобы ретінде қарастырылған ... ... ... ... ұзын саны ... деп ... айту ... тілінде адамның көңіл-күйіне ... ... ... өте көп. Олар сан жағынан молдығымен қатар, адам ... ... ... ... ... ... Егер айналасындағы іс-
әрекет, қарым-қатынас сезімін тудырса, ол ... ... ... ... күледі. Егер қанағат сезімі тумаса, жағымсыз эмоция туады:
ренжиді, ашуланады, жылайды. Жағымды-жағымсыз ... ... адам ... ... ... ... ... 1. Жағымды
етістікті фразеологизмдер; 2. Жағымсыз етістікті фразеологизмдер ... ... ... ... фразеологизмдер: мұртының
астынан күлу – мысқыл, екі езуі екі құлағына жету – шын ... ... ... ... тұла бойы ... қуанышы қойнына сыймау,
бөркін аспанға лақтыру т.б.
Ал, жағымсыз етістікті фразеологизмдер ... ... ... ... көп. Мәселен, қабағынан қар жауу, тісін қайрау,
айдаһардай ... ит ... ... (5. ... тамыры адыраю – қызараңдады, қызбалық көрсетті. Біз ... біз де ... деп ... ... ... ... ... күре тамырымызды адырайтып ктееміз (Абай Қара
сөздері 48 б.(.
Сабасына түсу – ашу, ... ... ... ... ... ... ызғары қайтсын, ашуы сабасына келсін (6. 336(.
Көңіл тоны жібу – ... тоңы ... ... еміреніскен күйді
қайта таба алмаған (6. 337(.
Қапыда қлу – аңдаусыздық, ... ... ... ... ... бар ... ... сілтесең де қапы кеттім дейтін күнім емес, тек сол
ғана! – деп тоқтады (6. ... соғу – ... ... ... опық ... Қарға іздерін қардағы
қалған қоян жымы деп, Қарғабайдың алданып, ... ... күні көп ... су ... – ештеңені көңілі жақтырмау, ештеңеге зауқы
болмау. Сіркем су көтермей, ықылым жоқ (Жамбыл(.
Лексика-семантикалық ... ... ... ... олар ... экспрессивті-эмоциональды бояулары қаныға түседі.
Мысалы: Кемпірдің мұндай қауіп үстінде көкірегін қарс айыра ... бірі де сол ... Осы ... бір де ... ... айтпай
тұра тұр. Онсыз да қан жүрегі қақ айырылып жүр ғой (6. 184(.
Сонымен қатар, жағымсыз эмоциялы етістікті ... ... ... фразеологизмдер деп қарастырамыз. ... ... ...... эмоциялық күй болғандықтан, оны
бейнелейтін ... ... ... да ... ... зар ...... жылады. Бұл лексика-семантикалық топтағы
етістікті фразеологизмдегі ортақ сема – көзден жас ағу, оларды өз ... ... ... ... жіктеуге мүмкіндік беретін айырым семалар
бар.
“Сезім күйін жеткізуші адам мен сол ... ... ... ... арасындағы логикалық байланыс, әрине, тіл арқылы жүзеге асады.
Айтушы көрген оқиғаны ... ... ... ... сол ... ... қалай әсер еткенін жеткізу түрлі сипаттағы тұрақты сөз
тіркестерін, фразеологизмдер қолданылады” (23. 62(.
Ал қорқу ... ... ... ... ол сан ... ... Адам қорыққандағы көңіл-күйін мынадай ... ... ... жаны шыға ... көз ... ... ... аспанға,
Көре тұра қалады қашқан түлкі,
Құтылмасын білген соң құр қашқанға
Аузын ашып, қоқақтап, тісін қайрап, ол да ... ... ... жанға (7.
79(.
Жаны мұрнының ұшына келу – қатты қорқу.
Жүрегі мұздап қоя беру – қатты қорқу.
Қорқу етістікті фразеологизмдері көбінесе семантикалық ... ... ... “төбе”, “жүрек”, “тізе” есім сөздері мен ... ... ... ... Үйдегі екеуінің де жүрегі су ете түсті
(6. 51(.
Адам көңіл-күйін білдіретін етістікті ... ... ... ... ең ... түрінен, күрделі /қуаны, қорқу,
ашулану/ ... ... ... ... “Фразеологитзмдер эмоциялы-
экспрессивтік тіркестерімен адамның бүкіл ... ... ... ... ... (21. 68( - деп өз пікірін
білдіреді.
Белгілі бір жанрдағы фразеологиялық ... ... Г. ... ... в ... эпосе” атты зерттеу
жұмысын атап айтуға болады. Қазақ ... ... ... мен ... ... ... оныт мынадай топтарға
бөліп қарайды:
1. Салт-дәстүрге байланысты фразеологизмдер: құрсақ шашу, құда ... жеу, ақ ... салу ... Діни наным-сенімге байланысты фразеологизмдер: құдай атсын, Алла
риза болсын т.б. Сонымен бірге эпостарда жиі кездесетін Баба ... ... ... ... қырық шілтен, жеті кәміл пір.
3. Сандарға қатысты фразеологизмдер: он сан оймауыт, ... ...... ... білдіреді; тоғыз көзді кіреуке – ... ... ... мың ... Қият – ... Қазақ эпостарына жататын дәстүрлі штампталған фразеологизмдер:
әулиеге ... ... қой ... атса ... өтпейтін, шапса қылыш
кеспейтін.
5. Эпостағы мақал-мәтелдер.
6. Поэтикалық фразеологизмдер: жиі кездесетін эпитеттер – ... ... ... ... ... исі жұпар аңқыған, қырық бес кез ... ... ... жез ... Жаугерлік әскери бағыттағы фразеологизмдер: а/ жаугершілік
кезіндегі ... ... ... ... ... қатысты
фразеологизмдер: айдарлысын құл қылды, ... тұл ... ә/ ... ... ақ ... қозы ... жебе.
8. Мінез-құлыққа байланысты фразеологизмдер: Шаш ал десең, бас алады.
9. ... ... ... ... іші ... ... .
10. Суреттеуге қатысты фразеологизмдер: кер маралдай керіліп, бір
басарға ерініп .
11. Қозғалысты ... ... тап ... шап ... Қоғамдық-саяси ұғымды білдіретін фразеологизмдер: аузына ақ
тимеген қу кедей, жалаң аяқ жарлы.
13. Адамдар ... ... ... ... ... қаттастым, үйрек жүнді оттастым – туған бауыр деген мағына береді.
14. Ақ тілеулі немесе қарғыс мәнді фразеологизмдер: а/ қан жауғыр, құм
құйылсын ... т.б. ә/ айың ... ... ... ... ... т.б.
Сан мыңдаған фразеологизмдерді жан-жақты зерттей, тақырыптық-мағыналық
топтарға ... ... ғана ... тіл ... өмірін, қандай
кәсіптермен шұғылданғанын анықтауға болады.
Осы жүйеде топтастырудың нәтижесінде әдет-ғұрып, салт-дәстүр түрлерін,
діни ... ... ... ... ... ... мен игі қасиеттер белігісін байқауға болады. Бұл – тарихтың
сара ... сан қилы ... ... ... ... ғана тән ... тілде сақтау арқылы болашаққа жол ... ... ... беру ... ... ІІІ ... ... ой таразысына салсақ адам өміріне
қатысты етістікті фразеологизмдер ... ... бес ... ... ... ... іс-қимыл; сөйлеу; қалып және сапа; көңіл-күй
етістікті фразеологизмдер. Сондай-ақ Г. Кусимованың ... және де ... ... мінез-құлыққа, қоғамдық саяси ұғымды білдіретін
психикалық жағдайға байланысты жасалған фразеологиялық тақырыптық-мағыналық
топтарға жіктеледі.
Әрбір лексика-семантикалық топ ... ... ... ... ... бірліктер ұлттық тілдің ерекше жүйесі болып табылады.
Фразеологизмдерді тілдің ... ... ... ... ... мен ... тіл білімі қала берді ... аса ... ... ... І. ... ... ... Қазақ тіл білімі түркітануда фразеологиялық ілімнің
қалыптасып дамуына ықпал етті. ... ... ... деп
қарау негізінде етістікті фразеологизмдердің даму бағдарын ұсындық.
Ұлттық фразеологиялық қордағы ... ... ... ... зерттеу елегінен өтіп, едәуір ғылыми нәтижелерге қол
жеткізді. Міне, бұл бағыттағы зерттеулер фразеологизмдерді таза ... ... ... ... ... ... ... оның құрамындағы сөздің мағынасын ашу, этимологиялық талдау жасау,
варианттарын ... ... ... ... ... ... жұмыстар
атқарылды. Біздің еңбегімізде етістікті фразеологизмдерге ... ... ... мән ... ... ... ... жеткенше бір жүйеге топшыладық.
Сондай-ақ жалпы халықтық ... ... ... ... қарастыру арқылы олардың тілдік табиғатын тілдік
тұрғыда тереңірек түсініп, ... ... ... ... ... ... ... түстік, сонымен бірге әр
типтегі фразеологиялық бірліктерді қарастырудың тәсілі мен ... ... ... ... ... ... жазу барысында әдеби тіл
үлгілеріндегі тұрақты сөз ... ... ... ... түсуге септігін тигізуі мүмкін.
Тұрақты сөз орамдарын немесе фразеологизмдерді тілдік құрылымдық жүйе
ретінде күрделі бірлік ретінде лингвистикалық ... ... ... ... ... сөз орамдары әдетте сөйлеу кезінде жасалмайтындығын. “даяр”
күйнде қолданылатынын, тұлғасы жағынан сөз тіркесі ... ... ... дара ... ... тиянақты тілдік бірліктердің қатарына
жататындығына тоқтала келе олар ... ... ... ... ... өзге ... бірліктерге қарағанда аса бай болатындығы
ескерілді.
“Фразеологимздердің ... ... деп ... алғашқы
тарауда қазақ тіліндегі фразеологиялық тұлғалар, олардың сөз табына қатысы
лексикалық құрамы мен грамматикалық сипаты, ... ... ... ... ... ... ... талданды. Сонымен
бірге қазақ тіл білімінде фразеология мәселелері 40-жылдардан ... ... ... ... ... ... болды.
Екінші тарауда етістікті фразеологизмдердің бір мағынада ... ... ... жұмсалатындығы да тілдік тұрғыда қарастырылды.
Алайда ... бәрі ... ... идиомалық түрлері әрдайым дара
мағыналы болады, ал фразалық тіркестердің кейбіреулері ғана көп ... ... ... етістік фразеологизмдерінің варианттылығы
етістік фразеологиялық синонимдер, етістік фразеологиялық антонимдер ... ... ... ... ... тарауда етістікті фразеологизмдерді мағыналық топқа жіктеу үшін
анықтауды бірінші кезекте қажет ететін етістіктің семантикасы ... ... және ... тіл ... ... сүйене отырып,
етістікті фразеологизмдерді былай топтастырып қарастырдық. Топтастыруда
лексика-семантикалық топ мүшелерінің жалпылауыш семалар ... ... ... ... ... мағыналық жағынан ұштасып жатуын, а/
актив әрекет, іс-қимыл етістікті фразеологизмдер, ә/ ... ... б/ ... ... ... деп ... бөліп қарастырдық.
Сонымен қатар жағымсыз эмоциялы етістікті фразеологизмдерді жылау,
қорқу етістікті фразеологизмдер деп ... ... ... ... оны ... етістікті фразеологизмдердің образдылығы
да ерекше екендігіне мән бердік.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ... ... ... Н. ... болашағы қазақ тілінде” ... № 7 ... ... Н.М. Лексикология современного русского языка. М., 1972.
3. Болғанбаев Ә., Қалиұлы Ғ. Қазіргі қазақ ... ... ... ... Санат. 1994.
4. Кеңесбаев І. Қазақ әдеби тілінің қысқаша курсы. Алматы, ... ... Г. ... ... ... ... .
6. ... М. Абай 1-том, 1-кітап. Алматы, 1955.
7. Абай Құнанбаев шығармаларының екі томдық толық ... ... ... ... ... ... ... А. Принципы составления тюркско-русских словарей. М., 1972.
9. Сәрсенбаев Р. Қазақ тілі фразеологиясы. Алматы, Қазақ университеті,
1973.
10. Муратов С. ... ... в ... ... ... Восточной литературы, 1961.
11. Смағұлова Г. Фразеологизмдердің варианттылығы. Алматы,Санат, 1966.
12. Кеңесбаев І. О некоторых фразеологических единицах в ... ... АН ... N 135, ... 1-2-А., ... ... Ә. Қазақ тілі лексикологиясы. Алматы, Мектеп, 1988.
14. ... Х. ... ... ... ... ... ... Нұрғазиева Г. Етістік фразеологизмнің ... тілі ... ... // ... тілі ... ... ... тәжірибелері.
Алматы, Ғылым, 1989.
16. Аманжолов С. Қазақ ... тілі ... ... ... ... толықтырылып 2-басылуы/ Алматы, Санат, 1994.
17. Рахматуллаев Ш. Некоторые вопросы узбекской фразеологии.
18. Қайдаров А., Жайсақова Р. Принципы классификации фразеологизмов и
их ... ... в ... ... языке //Известия АН
КАЗССР. Серия филологический № 8 Алматы, 1978.
19. Оразов М. Қазақ тілі ... ... ... ... ... А. ... ... семантика-стилистикалық
қызметі. Алматы, Ғылым, 1991.
21. Смағұлова Г. Мағыналас фразеологизмнің ұлттық мәдени аспектілері.
Алматы, ... ... ... А. ... фразеология якутского языка // Автореферат
дис. кан. филолог. ... ... ... Смағұлова Г. Адамның көңіл-күйін білдіретін /күлу, жылау/
фразеологизмдері // ... тілі мен ... № 3-4 ... 1997.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 41 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ж. Аймауытов шығармаларындағы фразеологизмдер29 бет
Көркем мәтіндегі мәтінтүзуші фоносемантикалық және лексика-семантикалық факторлар354 бет
5-6 жастағы балалардың грамматикалық дағдыларын қалыптастыру (2015 жылғы. 5-ке тапсырылды)56 бет
«Сөз құрамы» тақырыбын оқытуда көмекші мектептің 5-7 қазақ сынып оқушыларының грамматикалық білім және орфографиялық дағдыларының жағдайын анықтау57 бет
Абайдың жетінші, отыз алтыншы, отыз жетінші, отыз сегізінші қарасөздерінің ағылшын тілі аудармасындағы тілдік ерекшеліктері, аударма мәтініне салыстырмалы талдау жасау, лексикалық, грамматикалық, стилистикалық ерекшеліктері54 бет
Аудармадағы грамматикалық сәйкестік19 бет
Аударманың грамматикалық ерекшеліктері30 бет
Аударманың грамматикалық және лексикалық мәні және қоғамдық рөлі22 бет
Ауызша және жазбаша аудармада грамматикалық және лексикалық тәсілдер23 бет
Бастауыш сыныптардағы қазақ тілі сабақтарында грамматикалық ойындарды қолданудың әдістемесі73 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь