ІI- ші дүние жүзілік соғыс кезіндегі Түркістан легионы

І Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3
ІІ Негізгі бөлім
І Тарау. ІІ. ші Дүние жүзілік соғыс кезіндегі Түркістан легионы
1.1 Түркістан легионының құрылуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 6
1.2 Легионшылардың соғыс қимылдарына қатысуы ... ... ... ... ... ... . 21
ІІ Тарау. ІІ Дүние жүзілік соғыстан кейінгі Түркістан легионы
2.1 Батыс зерттеушілерінің Түркістан легионына көзқарастары ... ...27
2.2. Отанына оралған легионершылар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .32
2.3 М. Шоқай және Түркістан легионы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...37
ІІІ Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 52
Сілтеме тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...57
Пайдаланған әдебиет ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .59
Қазақстан тарихының кеңестік кезеңі бүгінгі мемлекет өмірімен де ұрпақ өмірімен де тікелей байланысты болғандықтан, бұл салада объективтік пікір әлі тыңғылықты түрде қалыптасып біткен жоқ. Ол, әсіресе, кеңестік тоталитаризм тарихында ХХ ғасырдың 40 жылдарындағы тарихи оқиғалар мен саси қайраткерлер қызметіне байланысты. Кеңес үкіметі тұсында, коммунистік – тоталитарлық идиология үстемдік құрған кезде Түркістан легионы тарихын ғылыми тұрғыдан зерттеуді былай қойғанда көпшілікке арналған әдебиет, тіпті ой қозғау, оның бетпердесін ашу мүмкін. еместін.
Екінші дүние жүзілік соғыс кезіндегі тұтқындардың жағдайы туралы айта келе жалпы кеңестік тарихнамада өз дәрежесінде зерттелмеген. Ал Қазақстанда бұл мәселені тек заманымыздың аса білікті қайраткері М.Шоқайдың есімін қаралау мақсатында Түркістан легионымен байланысты ғана сөз болды. Қазақ топырағында дүниеге келіп, әлемдік ауқымды саяси қайраткер дәрежесіне көтерілген М. Шоқай есімін халық зердесінен өшіру үшін “сатқын”, “пантюркизм ” насихаттаушы деген айдарлар тағылды. Азамат атын ақтау үшін соғыс тұтқындары, Түркістан легионы туралы мәселені жалпы кеңестік тоталитарлық жүйенің идиологиясымен іс -әрекеттеріне балта шауып объективті, шынайы зерттеу жұмысын жүргізу жұмысының негізгі өзекті мәселесі. Легионерлердің қилы тағдыры мен қызметін жан жақты зерттеу. Бұл мәселе жөнінде жазылған еңбектерді талдау. Бұл жерде назар аударатын нәрсе – сол жарияланған материалдардың көпшілігін жазғандар кәсіби тарихшы мамандар емес. Әрине, біз оларды бұл үшін кіналаудан аулақпыз.
1. Белан П.С. Правда о “Гростуркестане” и “Туркестанском легионе”:
История Казахстана белые пятна- Алматы 1991 – с 295-315.
2. Шанибаев С. Падение “Большого Туркестана” Алматы: жазушы
1972 – с. 73.
3. Мұстафа Шоқай. Таңдамалы – Алматы: Қайнар 1999.
4. Туркестан в начале ХХ века: к истории истоков национальной
независимости. Абдуллаев Р.М., Агзамходжаев С.С., Алимов И.А. и
др. -Ташкнт, 2000. с 95
5. Қойгелдиев М. Тұтас Түркістан идеасы және Мұстафа Шоқайұлы.
А., 1997.
6. Из историй Россиской эмиграций: Письма- А.З. Валидова и М.
Чокаева ( 1924- 1932 г) М., 1999.
7. Чокай Мария. “Я пишу Ван из ножана: Воспоминания письма,
документы” Алматы. Қайнар. 2001.
8. Большая Советская Энцикломедия М., 1938. с. 267-68.
9. Бакиров А. Операция “франц” - Қызылорда. 2000. с 24.
10. Какен А. “Түркістан легионы” Астана 2000.
11. Яш Туркестан. Париж 1949- 50 с. 8.
12. В составе германского вермахта // Родина 1999
13. Х. Әміров “Легионның күйреуі” А., 1971
14. Э. Хоскинс “История Советского Союза” М., 1989.
15. Бахыт Садыкова История Туркестанского легиона в документах.
А., 2002.
16. Гильязов “Пантюркизм, пантуранизм және Германия:
Этнографиялық шолу” А., 1989.
17.Кул – Мұхаммед М. Генезис и этапы становления партии Алаш. -
Алматы. 2000.
18.Бенингиен А., Лемерье -кельнешей Ш. преса и национальное
движения среди мусульман России до 1920 года. /Альманах. “Алем”
выпуск/ алматы 1990.
19.Дейтон Вторая мировая: Ошибки, промахи, патери// Деловая
неделья. М. 2000. №72
20.Судьба военнопленных и депортированных граждан СССР:
Материалы комисси по реоблитации жертв политических
репрессий // новая и новейшая история России 1996 № 2 с: 92.
21.Хамза Сайран Абдулла. Менің Мұстафа Шоқайды білетіндерім//
Жас Түркістан № 3. 2000. 8 бет.
22. Гильязов И. Восточные легионы: Тюрки в составе Германского
вермахта. // Родина 1999 № 7 с. 77.
23. Шелленберг В. Секретная служба Гитлера: Мемуары начальника
управления шпионата и диверский службы безопаснисти
СД/ Киев. 1994.
24. Әбжами Байшуақұлы “Түркістан легионы туралы шындық”/
Қазақ әдебиеті. 1997.
25. Бахыт Садыкова. “Түркістан легионы: Жазылмайтын жан жарасы”
Түркістан 1998. № 2 с 22
26. Гүлжауһар Көкебаева “Мұстафа Шоқай және Түркістандық соғыс
тұтқындары”// Қазақ тарихы. 1997. № 2 Наурыз сәуір.
27. Цит по: Верченов Л.Н. Закат тоталитаризация сумерни России
/Россия и современный мир. 1995. №3
28. Пономарев М.В. Смирнова С.Ю. Новая и Новейшая история стран
Европы и Америки. Учебное пособие: В. 3 частях М. 2004.
29. Новейшая история отчества: ХХ век. Учебник В 2 томах. / Под.
Ред. А.Ф. Кислева, Э.М. Щагина
        
        Жоспар.
І
Кіріспе.....................................................................
.......................................3
ІІ Негізгі бөлім
І Тарау. ІІ- ші Дүние жүзілік соғыс кезіндегі ... ... ... ... 6
1.2 ... ... ... 21
ІІ Тарау. ІІ Дүние жүзілік соғыстан кейінгі Түркістан легионы
2.1 Батыс ... ... ... ... ... М. ... және ... ... ... ... ... ... ... ... кезеңі бүгінгі
мемлекет өмірімен де ұрпақ өмірімен де тікелей байланысты болғандықтан,
бұл салада ... ... әлі ... ... ... біткен
жоқ. Ол, әсіресе, кеңестік тоталитаризм тарихында ХХ ғасырдың ... ... ... мен саси қайраткерлер ... ... ... ... ... – тоталитарлық идиология
үстемдік құрған кезде Түркістан легионы тарихын ғылыми тұрғыдан ... ... ... арналған әдебиет, тіпті ой қозғау, ... ашу ... ... ... жүзілік соғыс кезіндегі тұтқындардың ... ... келе ... ... ... өз дәрежесінде зерттелмеген. Ал
Қазақстанда бұл мәселені тек ... аса ... ... есімін қаралау мақсатында Түркістан легионымен ... сөз ... ... ... ... келіп, әлемдік ауқымды саяси
қайраткер дәрежесіне көтерілген М. ... ... ... ... ... ... ... ” насихаттаушы деген айдарлар тағылды. ... ... үшін ... ... ... ... ... мәселені
жалпы кеңестік тоталитарлық жүйенің идиологиясымен іс ... ... ... шынайы зерттеу жұмысын жүргізу жұмысының негізгі
өзекті мәселесі. Легионерлердің қилы ... мен ... жан ... Бұл ... ... ... ... талдау. Бұл жерде назар
аударатын нәрсе – сол жарияланған ... ... ... ... ... ... ... біз оларды бұл үшін кіналаудан
аулақпыз. Негізгі мәселе сол ... ... ... қалай жазылуында. Жоғарыда айтылғандардан біріншіден ... ... көп ... бойы ... ... тыс ... бұл тақырыптың тарих ғылымында ... және ... ... бар ... ... тұрған мәселе деген қорытынды жасауға
болады. Бұл зерттеліп отырған тақырыптың ... ... ... легионы тарихы туралы көптеген зерттеулер
жүргізіліп бірқатар ... ... ... ... кезеңде 1970 жылдары
Х.Әміровтың “Легионның күйреуі” оның ... ... С. ... ... ... ... ерекшелігі бұрынғы коммунистік
идеология ... ... ... бір ... ... ... ... соғыс тұтқыны болып легионға кірген бір жауынгер ... ... ... ... , ... ... ... қатысқан
Еуропа елдерінде саяхатта жүргендей етіп жазады. Э. Хоскенстің ... ... ... ... ... ... ... құрамы туралы көптеген деректер береді. Бұл жөнінде ... ... де ... ... жүр. Солардың бірі
Әбдіуақап Қараның ... ... ... Розенберг бұйрықтарымен
М. Шоқайдың легионшылармен қарым – қатынастарын көрсетеді.
Бақыт Садыкованың “История Туркестанского легиона в документах” ... ... ... құрылуы мен легионшылардың қызметін
құжаттар негізінде баяндайды. И. ... ... ... ... ... мұнда Германияның екінші дүниежүзілік ... ... ... ... жазылған. Амантай Какен
“Түркістан легионы ” еңбегінде немістер түрік тектес және басқа ... ... ... ... ... бірі ... ... қалай өмірге келгені оның себеп салдары сол ... ... ... қилы ... ... мәліметтер береді. 1998 жылы
“Түркістан” № 21, 22 санында ... ... ... легионы:
Жазылмайтын жарасы” атты мақаласында Гитлердің түріктік легиондарды құру
туралы анықтамалық ... ... ... ... ... белые пятно Алматы 1991, 301 ... ... ... ... ... есебінен мұсылман пантүріктік
мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ... мен басты міндеттері. Екінші дүниежүзілік
соғыс кезінде ... ... ... ... оның ішінде
“Түркістан легионын” құрудың басты себептерін мақсатын ашып көрсету және
тұтқындар ... ... ... легионшылардың қилы тағдырын құжаттар
негізінде көрсету, шетелдерде қоныстануындағы ... мен ... ... яғни ... ... ... ... қысым
көруінің басты себептерін ашу. Күрделі ... ... ... ... ... ... жаңа ... әдіс арқылы
объективті және субъективті ... ... ... ашып ... ... ... ... құрушы деген пантүріктік ... ... ... ешбір құжаттарға сай келмейтінін
ашып көрсету. Осы мақсаттарды іске ... ... ... ... ... ... соғыс қарсаңындағы фашистік германияның
түрлі шығыстық легиондарды құру себептерін анықтау.
- Легионерлердің ... ... мен екі ... ... ... ... негізінде талдау.
- Легионерлердің соғыстан кейінгі тағдырына қорытынды жасау.
- Осы кездегі М.Шоқайдың қоғамдық ... ... ... оның
шығыс легиондарын құруда ешқандай қатысы жоқ екендігін деректер
арқылы дәлелдеу.
Зерттеу деңгейі. С. Шәкебаевтың “Үлкен ... ... ... ... неміс авторының кітабы – рейх ... ... ... ... ... ... ... сүйене отырып объективті түрде жазылған ғылыми ... ... ... ... автор тарихи деректерге сүйене отырып
жазған болғанымен, большевиктік идиологияның ... ... ... Екінші дүние жүзілік соғыс кезіндегі Түркістан легионы
1.1 Түркістан легионының ... ... өз ... ... бас ... ... ... дайындалды. Большевизмнен ұлтшыл социолистік Германияның ең ... ... ... ... аяқ ... ... -ақ болашақ
қарсылаасы жөнінде деректер жинай бастады. Сол себепті ... ... ... таныту кездейсоқтық еместін, өйткені рейх
большевиктерге уқарсы күресте КСРО – ға саны көп ... ... ... ... болатын. Бұған қоса “Түркі картасын” ... ... ... ... де ... ... ... жылы көктемде Германия сыртқы істер минстірлігі жанынан ... ... ... ... комитет құрылды. Ол совет – Герман
басшыларымен шығыс министр восына ... Оны ... ... ... ... белгілі лингивист -профессор, КСРО- ғы
түркі халықтары ... ... ... фон ... бар еді. ... -герман соғысы қарсаңында түркі халықтары мен пантюркизм жөніндегі
ақпараттарды жинау ... ... ... ... ... ... мен КСРО- ғы елшілігінің хабарламалары) және Фон Менде
тәрізді ??? ... мен ... ... ... ... ... ... арқылы екі бағытта жүргізілді. /2/
Осы орайда ... ... ... ... ... Шоқайдың
естеліктеріндегі Германияның совет одағына ... ... ашу ... 22 ... ... ... басқа да “кепілдікке ... ... ... ... ... туралы жазбаларының
астарында жатқан саяси іс -әрекеттің мәні түсінікті ... ... ... ... ... ... ... пікірлердің бір
орынға тоғыспай, екі айрылғанын атап өткен жөн тәрізді.
М.Шоқай ... Элин ... Гаяд ... Ахмед – Зеки Велиди,
Рашид Ризмати, Абдул -Гани ... ... Сейд ... тәрізді “Прометей”
лигасына біріккен басқа да, түркі ... ... ... қайраткерлерімен бірге Рейхтың сыртқы ... ... ... ” енгізіледі. Бірақ большевиктік идиологияға қаншама ... ... ... бұлар Гитлердің диктаторлық тәртібін
қолдауға мүлде құлықты ... ... әрі ... ... оқиғалар ужелісі төмендегідей 1941 жылы 25
шілдеше Германияның түркиядағы елшісі ... Фон ... өз ... ... министірлігінің назарын немістердің КСРО -ға қарсы соғыстағы
жетістіктері автоматты түрде ... ... кең ... ... ... жағдай жасайтындығына аударады.
Осы жылдың бесінші наурызында ол алдыңғы материалдарға ... ... ... ... ... мен оның ... ... құжаттарын жібереді. Сана саналық көп адамадар тізімінің
ішінде Нури патша есімі де аталады. ... ... ... ... ... ... ... туғызып, қыркүйек айында, дәлірек айтсақ
11, 18, 25 ... ... ... ... мемлекеттік хатшысы
эрнест Вермани онымен тиянақты түрде келіссөз ... И. ... ... Герман дипломатиясының ... ең ... ... ... ... күш ... жөніндегі бағалауда ол ... ... ... жекеленген саясаткерлер пікірене ғана арқа сүйеген
еді. ... ... және ... ... ... ... бірінші
дүниежүзілік соғыс кезеңінен бері өмір сүріп ... ... ... жеке ... ... ... ... бұл
орындалса пан турандық көрсетуші әскери ... ... ... ... ... болады. Германия жаулап ... ... және ... ... ... ... ... беріліп, сегіз парақтан тұратын сұхбатты ... Нури ... ... ... мен ... ... жақты баяндап түрік үкіметінің КСРО мен ... ... ... сыртқы саяси бағыты туралы айтқан пайымдаулары да ... ... ... елші Фон ... ... және дәнекерлік
көрсетуімен екі түрін генералы қырым жарты ... ... ... ... ... баруға әрекет жасайды. ... ... ... ... Ал -фуад эрден мен бұл кезде ... ... ... еді. Олардың осы сапары , Герхард Фон Менде ... ... ... ... іс ... болғандай. Ал, түрік
зерттеушісі ... ... ... легионын құру идеасының авторы Нури –
патша екендігін көрсетеді /4/.
1941 жылы желтоқсан ... ... ... ... ... құру идеасын қолдайтындығы туралы есептік ... ... ... бұл идеаны толық қуаттайды.
1942 жылы қаңтарда сыртқы істер ... ... Фон ... ... ... ... туралы нұсқау береді міне, сол
кезден бастап қана вермахт ... құру ... ... ... іске
асыру жоспарларына кірісе бастайды.
Шығыс легиондарын әскери тұтқындардан ғана емес орыс, украин, ... ... ... ... ұлт ... де ... П. Фон ... көрсеткендей мұндай эмигранттардан түскен
арыздың көп болғандығы сондай 1941 жылы 1 ... бұл ... ... ... ... ... ғана шығады. Өйткені, немістер
жағы ақгвардияшыларды майданға қалу совет ... кері әсер ... ... ... ... күшеюінен қорққан еді.
Легионның алуғашқы ... ... ... Польша
территориясында құрылды әрі оың штаб пәтері де ... ... жылы ... бұл ... ... ... КСРО -ның
территориялық аймақтарында да пайда бола ... ... ... ... кезінде немістер түрік тектес және басқа
халықтар есебінен ... ... ... ... Соның бірі -
“Түркістан легионы”. Легион қашан және ... ... ... ... ... ынта көрсеткен авторлардың ойы әр ... ... ... “1941 ... ... ... ... Пруссияға келген кезінде
генерал Эркилеттің ұсынысын мақұлдап сол жылы 30 ... ... ... ... ... Оны жалақтау 162- ші жаяу ... ... ... ... ... мынадай деректер келтіреді. 1941 жылы 18
шілдеде түрік бас штабы академиясының ... А.Ф. ... ... ... ... кавказда “жергілікті халықтардың федерациясын”, ал,
каспийден шығысқа қарай “Тәуелсіз тұран” мемлекеттін құру ... ... ... ... ... ... осы ... сол қалпында сыртқы
істер министірінің ... ... ... 1941 ... ... пантүріктік бірден – бір идеолог нури ... ... рейх ... ирандық Әзербайжан, Орта Азия, Қазақстан,
Башқұртстан, Дағыстан, Қырым түбегін ... ... ... мұсылман пантүріктік мемлекеттік ... ... ... / ... ... ... жүрген ғалым Бақыт Садықовтың еңбегінде, 1941
жылдың желтоқсан ... ... ... ... ... түріктік
легиондарды құру идеясын қолдайтындығы туралы естелік ... ... ... ... идеаны толық қуаттайды. ... орай ... ... ... істер министірі Иоахим фон ... ... ... ... жөнінде нұсқау береді. Міне, ... ... қана ... ... құру ... мәселені тікелей іске
асыру ... ... алу ... ... жөнінде орысша, немісше жарық көрген ... ... ... ... ... 1941 ... ... әскери және саяси басшылығы КСРО ның ... ... өз ... жүргізсе кейінрек, қарашаның орта кезінде бұл
ұмтылыс ресми директиваға ... ... ... ... ... Бұл ... негізінде кейін Польша ... ... ... және ... ... ... Әзербайжан және солтүстік кавказ
болып бөлінеді) төрт легионды құру ... 1941 жылы 22 ... ... ң ... ... ... ... комиссиясы Еділ бойы және жайық
жағалауының халықтарын басқа әскери тұтқындардан баста бөлсе де ... ... құру ... ... 1942 жылы 15 ... ғана қол
қояды.
Енді мемлекет қауіпсіздігі органдарындағы қылмыстық іске тағы ... ... 1942 жылы ... кейін генерал -майор Хайгендорф
басқарған “Түркістан ...... ... Штаб бастығы болып
неміс армиясының офицері ... ... ... командирлері
қызметіне де тек неміс офицерлері ... Орта және ... ... өзге ұлт өкілдерін қоюға рұқсат етіледі. Аталған
қызметке Қызыл Армиядағы атақ – ... ... тек ... ... ... ... ... кеңесі ” президенттің ... ... ... ... ... өз ... қарсы қою халықаралық
қағидаларға қайшы” болатын. Сондықтан да бұл ... бұл ... ... бағындыратын айғақтайтын қолы қойылған екі нұсқа қағаз
алынатын. Осы ... бір ... ... жіберілетін. Екіншісін өз
еркімен Түркістан құрамасында кеңестерге қарсы ... ... ... ... деп ... және онда ... ... немістердің
ұйғаруынша бұған қазақтар, ... ... ... ... дүнгендер, қарақалпақтар және шығыс татарлары енді.
Түркістан легионын құру ... 3 ... ... ... кезең – Германияның Кеңес Одағына шабуыл жасауына дейінгі
Кеңес республикалары халықтарының ... ... ... ... ... «тең ... алғашқы ұлттық республикалардың
арасындағы қатынас айқындалған ... ... Осы ... ... ... ... ... қатысты үш мәселеге ауды:
- жалпы түріктік идея қаншалықты күшінде;
- нантуранизмдік идеяның ... ... ... әсер ету ... кезең КСРО-ның бөлшектену жағдайының «жеңілісіне» қатысты,
онда КСРО-дан Түркіменияның, Өзбекстанның, Тәжікстанның, ... ... ... ... қарастыру қажет болды. Бұл жағдайда аталған
республикалар ... ... ... бас ... еді. ... республикалардың әрқайсысы өзін-өзі басқарудың жеке құрылымына
ұмтылады. Дамудың мұндай жағдайында ... ... Иран ... ... ... ... көрсетеміз деген сылтаумен келіп,
қауіп төндіруі мүмкін еді. ... ... ... үшін Вели ... ... Германияның өз қамқорлығына алуын және ... ... атап ... ... ... ... ... қарастыруды ұсынды, ол қажет болған ... ... ... ... болар еді. Бұл Кеңес әскери тұтқындар мен эмигранттардың
қатысуымен КСРО-ның берілген нүктесіне өз ... ... ... ... /8/.
Үшінші кезең - жасалған ғылыми-практикалық талдауға сүйене отырып
шешім қабылдауға ... ... ... ... аяғында Шығыс министрлігінің арнайы комиссиясы өз
жұмысын ... ол ... ... ... (Поволжье, Орта Азия, Кавказ
халықтарының өкілдерін) басқалардан ... ... ... ... ... Белоруссия мен ... ... ... ... ... Әскери қалыптастыру
бойынша алғашқы эксперименттердің бірі ... ... ... ... немістердің пікірі бойынша кеңестік ... ... еді. ... des Heeres - ... әскерлердің Жоғарғы
командованиесі) 1941 жылы 15 қарашада «Оңтүстік» ... ... ... ... және ... әскери тұтқындардан құруға бұйрық
береді, олар кейінірек Запорожье ... 444-ші ... ... ... ... ... 444-ші ... батальоны құрылды.
Полк қорғаушы қызметте пайдаланылды. Алайда, бұл полк та, сол кезеңде
майор ... ... қол ... 450-ші ... жаяу ... мен ... Оберлендердің қол астындағы «Бергман» ... да 1942 ... ... ... Шығыс легионы құрамына енген жоқ
және олар жеке-жеке әрекет етті /9/ ... ... der ... - Герман әскери ... ... ... ... ... ... қазақ, қырғыз,
қарақалпақ және тәжіктерден, ал кавказ - магометан легионын ... ... ... және ... құру ... 1941 ... 22
желтоқсанда бұйрық берді /10/.
Польша территориясында Легиондарды құру 1942 жылғы жаз-күз ... ... ... айтқанда 1942 жылдың қаңтар ... ... Вели ... ... ... ... ... Комитетінің
президенті етіп тағайындайды, және оны қалыптастыруға белсене кіріседі.
Неміс ... ... фон цур ... ... ... ... қатарында 110-нан 180 мыңға дейін түркістандықтар болды. Бұл
сан Түркістан Ұлттық Комитетінің құрамында ... ... ... ... ... 181 402 ... жуықтайды /11/.
1944 жылғы 1 қаңтарда легионға жаңа қызметтер енгізумен және ... ... ... ... құрылымдық өзгерістер жасалды (170).
Арбайтсгемайншафт ... ... ... ... ол ... ... ... мен Түркістан легионын бақылаушы
орган болды. Аталған институтты құрғанға ... оның ... ... институты мен рейхтің басқа ведомствалары ... ... ... ... оған ... ... ... Түркістан институты, бұл пантюркизмнің формальды түрде
ұсынылған ... ... ... және СС ... ... Түркістан Ұлттық Комитеті;
- вермахтқа формальды бағынатын Түркістан легионы;
Барлық үш құрылым да біртұтас ... ... ... - Түркістан Ұлттық Комитеті – ... ... ... ... ... ... ... бақылаумен қамтамасыз ету үшін ойластырылды. Арбайтсгемайншафт
Түркістан бақылаушы орган ... ... ... ... ... әрекет
етті. Түркістан Ұлттық Комитетіне уақытша түркістан үкіметінің рөлі
тапсырылды, ал Түркістан ...... ... армиясының рөлі
тапсырылды
Түркістан легионын құрылу жөнінде ... ... ... ... және бас ... архивтерінде де ешқандай
мағлұматтар ... ... ... ... ... ... ... жөнінде неміс, ағылшын, американ
құжаттары да табылған жоқ. Олай ... М. ... осы ... ... ... белсенді ретінде айтылған пікірі негізсіз, дәлелсіз.
Ол туралы Әбдуақап ... ... ... Сенан университеттің докторы
шоқайтанушы былай дейді.
“Шоқайдың түркістан легионына қатысы жоқ, ол ... оған ... ... ... ... 1942 ж ... құрылған болатын. Мұстафа болса
1941 жылы 27 желтоқсанда дүние салған ... Тек оны ... ... келгендер болды. Оның дәлелі мынау. М. Шоқай ... ... ... ... ... ... нацистік Алмания басшылығына
түркістандық ... ... ... ... ... ... ... тиімді болатын. Мұстафа өзі соғысқа қарсы жан еді. ... ... ... де оның ... ... ... идиологияға
да қарсы болған адам. Оны ... ... ... ... ... ... мақалаларынан оны байқауға болады. Ол тұтқын
лагерлерін аралап ... ... ... егер ... ... ... ... Азияны қолға түсіретін болса, он большевиктерден де
әрмен талан – таражға салатынын ... ... ...... ... ... ... бас тартып Парижге қайтар алдында,
Берлинде дүние салды. Қорыта ... М. ... ... легионы
жобамен келіспей, нацистерге көмек беруден бас тартқаны үшін ... ... ең ... ... ... ... ... үгіт –
насихат құралдары, оның ... ... ... ... ... жала ... ... емес пе?
Ұлы түрік ғалымы Абдуақап ... ... ... неге ... ... ... ... арқау болған түркістан легионында қызмет
атқарып, артынан ... ... ... ақын ... ... ... -тұран елінің дарындылары ” еңбегінде Мұстафа
Шоқайды Шығыс ... ... ... Уәли ... у ... деген құпия тарады.
Легион байрағының үстіңгі жағы ... асты ... ... матадан жасалды,
онда ақ түсті садақ пен оның жебесі, ал ту сабының төменгі жерінде жарты ... ... ... ... ... және ... ... ету неміс
әскерінің нормасына сай белгіленді. Мысалы, Польшада (легионның ... ... он ... ... үлес рота ... - 72, ... ... оның көмекшісіне - 45, бөлімше командиріне - 42, оның көмекшісіне - 36,
легионерге - 15 бзлотых еріліп тұрды.
Күнделікті ... ... ... ... 400 гр. нан (соғыс
жағдайында 600 гр), бір литр тары ... ет (өте ... ... 20-35 гр.
шұжық, 20-25 гр. сары май, 3 сигарет. Кейде 50-100 гр. коньяк, әрбір үш күн
сайын 5 ... ... ... бір-бірімен өзара тек ана тілінде түсінісетін, ал орысша
сөйлесуге тиым салынды. Бұйрық тек немісше айтылады.
Мұрағат ... ... ... ... аса ... қойған жоқ деп баяндайды. Олардың біраз бөлігі бас ... тірі ... ... дегенмен шын сырын тіс жарып сыртқа жая қойды дейсіз бе?
Солай болған да шығар. Алайда, "елім, ... ... деп, ... не де болса
алаш жұртын большсвиктік бұғаудан босатуға шын жүрегімен, бар ... ... аз ... ... ... "ТҰК" ... және діни қызметкерлердің
қатысуымен өткізілетін салтанатты түрде әскери ант қабылдау рәсімі ... ... екі ... айқастырылған күйдегі Түркістан байрағы астында
берілетін. Оның мазмұны мынандай: ... ... ... ... ... ... қасық қаным қалғанша большевиктермен және Қызыл
Армиямен күресемін. Егер бұл ... ... мен Алла және ... алдында жауап беремін". Бұдан соң ол қолын кеудесіне ұстап,
даусын қаттырақ шығарып, үш рет "олла-білля" ("Алланың атымен ант ... ... ... осыдан кейін легионерге ... ... ... ... ... Ерікті құрамалардың сандық
құрылымы, олардың әскери құралдармен ... ... ... ... ... аяғына таман "Түркістан легионы" құрамына әрқайсысы 1100-
1200 адамнан ... 9 ... және ... жеке СС ... ... ... Бұдан басқа "Тимур атындағы Түркістан батальоны", "СС-ың шығыс
мұсылман дивизиясы", "СС полкы", "СС-тің д ла ... ... ... ... ... ... бригадасы сияқты ірілі-ұсақты құрылымдар
да болған көрінеді.
Әскери ... ... ... ... ... ... ... Олардың әрқайсысы 3 атқыш, 1 қару-жарақ ... ... ... бар яғни ... ... 170-190 адамнан тұратын 5 ротадан
тұрды. Әрбір атқыш ротасында 4 атқыштар ... ... ... ... ... бірге 3 елу метрлік миномет бол-ды. Ауыр кару-жарақ (пулемет-
миномет), штаб ... сөз ... олар ... ... ... ... 10-12 ... пулемет пен 4-82 миллиметрлік миномет;
45 миллиметрлік 3-4 зеңбірек, 50 миллиметрлік ... ... ... ... ... Мұнымен қатар әрбір батальонға радиостанция, 2-3 жүк
машинасы, ал кейбіреулеріне бронемашина берілді.
Міне, ... ... ... ... ... қатыспады
десек, шындықтан алшақтап кеткен болар ... ... ... ... ... ... ... легионы" керемет бір шешуші күш бола
қойған жоқ, әрине. ... ... ... ... ... көп
болғандай. Мысалы, NN1, 3, 4, 6, 8 батальондар ретін ... ... ... ... ... қару-жарағын тастап, соғыс алаңынан ... ... ... болған N5 батальон қорғаныстың екінші шебін
салуға пайдаланылды; траншея ... сым ... ... екі ... ... ... Ал ... түбіндегі N 9 батальон темір жол
торабын ... ... ... ... ... ... көрсетіп отырғанындай, легионерлердің көпшілігі жат жұртқа
қызмет көрсетуге онша ... бола ... жоқ. ... ... ... Армия жағына өтіп, елге қалай да қайтуды қарастырғандар аз емес.
1944 жылдың тамыз айында Батыс Украинада «Түркістан легионының" қолында
қару-жарағы бар ... ... ... ... бөлімшені тастайды да өздерін
партизанбыз деп жариялап, неміс әскерлеріне қарсы шығады.
Осыған орай бір шетел ғалымының пікіріне ... ... ... ... ... ... тарихшысы, профессор Клод Дельпла былай дейді:
"Менің деректерім бойынша, Түркістан легионы құрамында ... 6 ... оның ... ... ... ... ... олар Францияда Тулуза
қаласының шүбіне орналасқан еді. Легионшшарға немістер көп сене бермейтін.
Олардың ... ... тек ... тоқтығын іздеп, жанын сақтап қалу ... ... ... немістердің көзі толық жеткен еді.
... Арьеж төңірегіндегі ... ... ... ... жөнінде мен әзірше нақты мысал келтіре алмаймын,
бірақ Гаронна өзенінің жоғарғы жағындағы аймақта ... ... саны одан да көп. Бұл ... ... оқиға.
... Әрине, қазіргі жағдайда түркістандықтардың Францияда болған
кезеңдері жөнінде баға беру ... ... ... ... арасында
фашистермен ауыз жаласкандары да болды. Бірақ олар аз. Елу ... ... ... ... ... ... трибуналға тартылып,
сазайын тартты. Алайда, түркістандыктардың басым көпшілггі неміс армиясына
өмірлерін ... қалу үшін ғана ... ... Көп ... ... ... тыныш өткен күн Алланың сыйындай еді. Соғыс
біткен соң ... ... ... ... ... қосылды.
Өйтксені, Францияға оларды еліне кайтару үшін совет ... ... ... ... түркістандыктардың мәселесін жаңа ғана біліп отырмыз.
Байкасақ, олардың тағдыры алдын ала ... ... ... ... ... ... не ... не қаһарман деп ... ... бұл ... олардың соғысы емес болатын.
Әрине, бұл пікірге келісе қоймайтынлар да бар. ... ... ... ... ұнай ... ... жоқ
еместігін естен шығармағанымыз ... емес ... екі ел ... ... ... ... ... барлау істері
өрістей түсетіндігі мәлім. Өйтксні қандайд да ... ... шешу ... ... ... ... бір көзі - ... ісі. Мұның легионға да
қатысы болды, ... Вали ... ... ... 1942 ... ... немістің "Цеппелин" барлау органы Легиною деген жерде "СС-тің
Түркістан ротасы" деген атпен ... ... ... ... ... ... ... сауатты және денсаулығы жақсы ... 200-ге ... ... ... ... оқу ... ... аймақтарда, атап
айтқанда, Люкенвальд пен Освитц (Герман ия), Воломино ... ... және ... ... ... ... де қоныс тепті /15/ .
" Үлкен Түркістан" мемлекетің құрудың жоспары жасалған. ... ... бұл ... елге ... ... деп ... ... Өзбекстан, Тәжікстан,Түрікменстан,
Қарақалпақстан, Татарстан, Башқұртстан, Солтүстік Кавказ, Әзірбайжан мен
Қырым ... ... ... Синьцзян (Солтүстік Қытай) Ауганстан мен
Иранның ... ... ... тиіс ... ... ... ... қатысты деген аты болмаса көпшілігі
неміс әскери басшылығының үмітін ақтай алмады. Сондықтан да 1943 ... ... олар ... күресте, темір жолды, елді мекендерді қорғауда,
кеден қызметін ... сол ... ... ... ... ... ... осылайша пайдаланудың ауқымы тіпті молайып кетті.
Мысалы, 1943 жылдың көктем-жазында партизан қозғалысына қарсы жұмсалады
деген ниетпен Украинаға бірнеше әзірбайжан, еділ ... ... ... ... ... 1943 ... орта ... Львов аймағына
шоғырланған шығыс легиондарының саны 31 мыңға жетті. Бірақ ... ... ... ешқандай ынта-ықыластың көрсетілмеуі,
легионерлердің партизандар ... өтіп ... ... "жау насихатының"
күшейе түсуі неміс басшыларын "сенімсіз" деген бөлімшелерді бұл ... ... ... ... ... ... ... жаңадан келгендер дс
осындай "әдіске" көшті. Сондықтан да ... ... ... ... ... ... ... неміс саясаткерлері мен неміс әскерилерінің легион
құру жөніндегі бұрынғы қуанышы түсінбеушілікке, тіпті ... ... ... ... ... қойылды: өздеріне жүктелген міндетті
қызметін ... ... ... ... ... не ... керек?
Қызыл Армияның жеңісті шабуылы Шығыс ... ... ... әсер ... ал мұның өзі неміс басшылығын осы ... ... ... ... легиондарын алыстату идеясына итермеледі.
Ақырында жалтақ, ... ... ... ... ... Шығыста ештеңе
бітіре алмады екен, олай ... ... ... ... Атлантика толқыны деп
аталған аймақты қорғауға - ... ... ... ... ... ... ... "отанды азат ету" идеясы Шығыста жүзеге асырылмай,
легионерлер үшін тек ... қиял ... ... ... ... ... ... "үш ұйықтаса түсіне ене қомайтындығын" осындаи ой-пікірдің
авторлары түсініп-білді ме екен? Батыс ... олар не үшін қан ... ... 29 ... ... ... шығыстық еріктілерді Шығыстан
Батысқа ауыстыру жөнінде жарлық шығарды. Бұл ... ... ... ... ... оны ... ... тобы қолбасшысының
қарамағына аттандыру туралы герман бас шта-бының 1943 жылдың 2 қазанындағы
бұйрығында ... ... ... ... ... ... айының
соңында оңтүстікке, Мийо қаласына жетті, ал барлық алты легион (яғни
олардың ... және ... ... офицерлер мектсбі және
аудармашылар мектебі -бәрі 21 қарашадан ... ... ... ... өте ... ... алынды. 1943 жылғы қарашаның
бірінші жартысында қоныс аудару негізінен аяқталды: 1944жылдың 1 наурызына
дейінгі ресми ... ... ... армия тобының қарамағына 61439
шетелдік және шығыс ... ... ... ... ... мен аудандарында айқасқан шығыс
батальондары Атлантикалық ... ... ғана ... ... де күресуі тиіс еді.
Франциядағы Шығыс легиондары бұрын Украинада көрсеткен іс-әрекетін ... ... ... неміс басшылығы "тамаша, әскери қабілеті ... ... ... ... ... 795-ші грузин
батальоны) деп атап етсе, екіншісі ... ... ... етті ... 797-ші ... ... ... күйреді, Брест
түбіндегі ұрыста 800-ші солтүстік кавказдық батальоннан 203 адам ... Х.В. ... ... ... тек Францияның өзінде одақтастар
әскері 30000-дай шығыс еріктілерін тұтқынға ... 1945 ... 6 ... ... ... ... шығамыз деп немістерге қарсы
шыққан голландия жеріндегі Тексель аралыңдағы 822-ші ... ... - ... ... Осы ... ... 565 грузин, 117 голландық
азамат, 800-ге жуық ... қаза ... ... ... ... ... ... Түркістан легионы да соғыс қимылдарына
қатысты. Гилязов зерттеулеріне қарағанда 1942-43 ... ... ... құрамында алты түркістандық, бес әзірбайжан, төрт ... ... ... қатысты. Олафа Каро ... үш ... ... ... ... ... қабылданды.Алайда соғыс
қимылдарында коптеген легионерлер қайтыс болды.,ал алты батальон соғыс
аяғында берлин қорғанына ... ... ... мен ... ... ... волжско-татарлық
, грузиндік және түркістандық батальондарды партизандық ... ... ... ... ... жалпы шығыс легионерлері
31 мыңды құрады. Олар ашық түрде ... ... ... ... «жау ... » қызметін атқарды.
1943 жылдың 29 қыркүйек айында Гитлер шығыс легиондарын ... ... ... жұмылдыру туралы бұйрығын жариялады.
Соғыстың алғашқы кезеңі Кеңес армиясы үшін өте ... ... ... ... ... ... кейбір жерлерде тәулігіне 60
шақырымға дейін жетті. Мұның өзі сайып ... ... ... ... рухани жағынан әлсіретіп, аса ауыр ... ... ... -дан бұл ... 32 ... адам қолына қару алып қатысқан болса,
солардың 5 ... 734 мың 528-і ... ... ... сыртында
Қорғаныс министірінің ... ... ... ... 2,5 миллион кітапшасы сақтаулы тұр. Неміс ... ... ... ... және 1 ... 30 мың 157 ... зауыттарында, шахталарында азапқа ... қашу ... ... ... ... ... ... 1944 жылы 500
мың адамның лагерьден қашып кеткендігін мәлімдеді.
Батыстағылар тұтқынға ... ... ... ... ... ... сталиндік қатігез ... ... атап ... Оған ... дәлелдер де бар. Егер тұтқынға
түскндерді Сталин “сатқындар” деп бағаламай, оларға ... ... ... азық түлік жіберткенде ең кемі жартысын ажалдан құтқарып
қалуға болары сөзсіз ді.
1941 ... ... ... ... ... ... тұтқындары
орналасқан лагерьге Қызыл Крест ... ... ... ... ... ... мүшелері Сталиннен тұтқындағы кеңіес адамдарына
азық түлік жіберутуін ... ... ... ... келіспей, адамның
халықаралық құқығына қарсы шықты.
Халықаралық құқықтың: “Соғыста тұтқынға түсу – ... ... ...... қатарында қамқорлыққа алынуы тиіс” - деген
талабын ... бас ... Бұл ... үшін де ... заңға
айналып кетті, оған қоса Сталиннің атышулы № 270 ... ... ... жол ... ... көрелік. Соғыстың алғашқы жылында әскери техникамыздың
нашарлығынан, тапшылығынан, білімді де білікті қолбасшыларымыз ... ... ... ... ... ... ... басшылық жасайтын ... ... ... ... ... ... шындық. Олай болса, 1941 жылы
жылдың аяғына қарай тұтқынға ... 3,8 ... ... ... ... не үшін ... ... қандай негізде “сатқындар ”
қатарына қосуға тиіспіз?
Гитлер ... ... ... ... ... ... үкімтіне
қарсы күресетін әскери бөлімдер құру ... ... ... ... неміс әскерлері үшін қолыйсыз жағдайлар ... ... ... ... ... ... шығуы, тұтқындағы
Қызыл Армияның ... мен ... ... ... 1 – ... ” орыс ... ... құрылған “Орыстың
азаттық әскерінің” нақты ... ... ... ... ... Ол
бұл әрекеттер орыс мемлекетін (немесе саяси орталығы ) ... ... деп ... ... ... сәтсіздікке ұрынуы және совет ... аса ірі ... ... оның ... ... ... іздеуге мәжбүр етті. Аз ұлттардың тұтқындарынан “болшевиктерден
және ... азат ету ” ... ... ” құру ... шешім
қабылданды. Бірте бірте “шығыстық ” құрылымдар, түрік тектес ... ... ... ... ... ... болды. 1941
жылдың 30- желтоқсанда Кавказ мұсылман легионы, грузин және ... ... ... оған ... ... және ... ал 1942 жылдың ортасында Қырым және Еділ ... ... ... ... орыс – ... мен ... да өз ... комиттеттерін құрып, Розенбергтің Шығыс ... ... ... ... ... ... ... өткізіліп,
өздерінің үкіметтерін құруға дейін сөз болды. Әрбір легионның ұлттық
жалауы ... ... ... киімдеріне дейін бір біріне ұқсамайтын.
Гитлердің ... ... ... ... ... ... құрамынан
аспауға және неміс дивизиялармен барлық уақытта тұрақты байланыс жасап
тұруға тиісті ... ... ... ... барлау жетекшісі адмирал
Канаристің басшылығымен ... жылы ... айы ... бас ... полковник Пон
Тресковаль кеңестерге қарсы күрестің 200 ... орыс ... ... ... ... 1943 жылдың басында “шығыстық” құрылым
саны 176 ауламанға ... 38. ... ... 1941 ... ... ... Пруссияға келген кезінде генерал Эркилет ұсынысын мақұлдап,
сол жылы қарашада Түркістан ... ... ... ... оны ... ші жаяу әскерге қосылу (дивизия) штабына тапсырылды.
1942 жылы ... ... ... ... ... сапқа тұрғызып олардан ештеңе ... ... ... ... ... ... ... етуге бірің қалмай тіркелесіңдер”
деп бұйырды. Саптағылардың алдында мұсылман ... ... ... қатынастырлды және ол өзін Орта Азияның “фюрері” деп жариялады.
Сапты ... ... ... соң Кеңес үкіметіне қарсы ... ... Оның ... ... ьұл ... бас ... немесе
қарсыласаитын болсаңдар, аяушылық болмайды деген сыңай аңғарылды.
Тұтқындағылар ... ... ... Уали -Қаюм енді сөздің
тұөтесіне көшті. Ол: “Біздің басыты дұшпанымыз – орыс ... ... ... күресте бізге неміс ұлтының социолистері ғана
көмектеседі. Орыстарды тізе бүктіргеннен кейін ... ... ... ... ... - деп ... ... жиында неміс әскерінің капитаны Эрник тұтқындарға Герман армиясы
мен ... өз ... ... азат етуге тиіссіздер деп
ауыр міндет ... ... ... 18 ... ... Легиондар
қалашығында жасақталды. ... ... ... ... және ... ... болды. Гитлершілдер легионды идеалық
шынықтырудан өткізе бастады. Геббельс насихатты ... діни ... күш ... ... ... ... аптасына бір рет
молда шақырып тұрды. Молда арқылы бұл ... ... ... жүргізіліп жатқандығы насихатталды. “Сіздер ұлы Түркістанды көптен
күткен бостандыққа фюрердің туы ... ... Алла ... ... ... жеткізсін” деп бата беріп, дұға оқып ... ... 12 ... ... ... ... дейін
адам болды. Фашистер олармен практикалық жаттығулар ... ... ... ... ... оның ұйымдастыру жұмысына 1922 жылы
Германияға жіберілген Ташкент ... ұлы, ... ... ... ... Уали Қаюм ... ... ол Германияның Шығыс
министірлігінде ... ... ... Орта ... ... ... ... әрекет жасауға жан тәнімен дайындалды. Сол үшін де
неміс командованиясы “Түркістан ... ... ... ... Түркістан легионының соғыс қимылдары 1942 жылдың қазан
айынан ... 2 ... ... ... ... барысымен ақ
немістің 97 атқыштар дивизиясына қосып, 452 ... ... ... ... ... ... ... келісімен аз санды
халықтардың большевиктерге қарсы қарулы көтерілісі басталады ... ... ... 15 қазан күні Папоротникова селосының жанында
жасақшылардың басым ... ... ... ... ... ... ... майор Бауманның да тағдыры шешілді. 1944 жылы
Аламанның көптеген ... ... ... ... ... қосылып, ал қалғаны түгелдей атылды. Қарамысов бастаған
бірінші ... ... 1942 жылы ... ... ... әскеріне
қосылып оның құрамында жеңіс күніне дейін фашистермен соғысты. ... ... ... ... барлық азабын көрді. Бірақ мойымады.
Тек ... ойы мен ... ... ... ... ... ... болды. 1944 жылы 7 ... 100 ... өз ... ... ... Белоруссия жерінде Кеңес әскері жағына шықты. Үшінші
аламанның жасақшылары басшысы Әлімжан ... ... ... партизандарына
қосылуды көздеген еді, бірақ фашистер сезіп ... ... ... ... ... ... Неміс фашист коммандованиясының
легиондарды өзі ... ... ... елдеріндегі Азаттық жолындағы
қозғалысқа қарсы ... ... де ... ... ... ... көтеріліспен аяқталды. Германияның Европа туындағы
партизан отрядтары көбінесе ... ... ... ... ... мысалы, Кеңестің 30 ... ... ... Неміс
коммандованиясының Түркістан легионының үшінші аламанының қалдықтарын
партизандармен күресу үшін Чехословакияға жіберуге ... ... Олар ... де қатты қателесті. 500 ден ... ... ... қосылып фашистерге қарсы күресті.
1943 жылы мамыр айында жасақталған 162- ші Түркістан жаяу ... ... ... ... ... Бұл ... басшысы Оскар
Фон Нидермауер соғысқа дейін Берлиндегі ... ... ... 162- ші ... ... деп ... онда ... этникалық
топтар болды. Негізін әзербайжандар құрады. 1943 жылы қазан айында 162- ... ... ... ... ... ... бөлімшелерінің шығындары
Балқан түбіндегі шайқастарда да тым ... ... 1944 ... ... ... ... жағасын қорғауда болды.
1944 жылы 26- шы қарашада Дрезденде “жұмысшы табының” жаннан мұсылман
аламандарына діни ... үшін ... ... ... аталмыш легионда қорқаннан ... ... ... бас ... ... және ... ұлтты тұтқындарынан легион құрғандағы түпкі ... ... ... ... Оны ... және ... елдері зерттеушілерінің
дәйектемелері де анықтай түседі.
ІІ Тарау. Екінші ... ... ... Түркістан легионы
2.1 Батыс зерттеушілерінің көзқарастары.
Түркістан легионы – ХХ ... ... ... ... ... ... туды деуге болады.
Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде еуропа елдеріне ... ... ... ... ... ... тарихы Евроупа елдеріне
барған түркі тілдес азаматтардың хикаясы ... ... ... ... ... халықаралық құжаттар негізінде мынадай
түсіндірме жүргізілді. Онда, қанша ерсі көрінсе де ... ... бір ... ... тұттықндарға келгенде соғысып жатқан
екі жақ қол қойылған ... ... ... І ... жүзілік соғыс
кезінде осындай құқықтардың бірі ... ... ... Оған Европа
елдері тегіс қол қойған. Кейін 1129 жылы бұл ... ... ... ... ... ” деп аталды. Оны 47 ел танып қол қояды.
Кеңес үкіметі құжаттардың ... де ... ... ... ... Фашистік тұтқынға түскен әр түрлі
елдер өкілдерінің ішінде сан жағынан ең ... - ... ... ... саны 5,7 млн соның 3,8 млн алғашқы айда қолға түскен. Әрине
бұл жағдайды тұтқиылдан басталуы іспетті ... ... ... ... ... жылдарда белгілі болған мәліметтерге қарап, ... ... ... ... байқауға болады.
Женева келісміне қайта оралар болсақ КСРО ны батыс ... ... ... мен ... ... әлдеқайда
нашарлау еді. Алайда олар халықаралықө ... ... ... ... көмек алып отырады, сондықтан жаппай қыруға ... ... жылы 17 ... ... ... Швед ... ... Гитлерге екі
жақтың тұтқындарына қатысты мәселеде БААГА келісіміне сүйену ... ... Бұл ... ... ... ... фашистік үкімет
қабылдамайды. Ал кейін кеңес тұтқынындағы немістердің саны ... ... екі ... ... келісімінің қолдану туралы ... бұл ... ... ... үкіметі тұтқындағы өз азаматтарын қорғау ... ... ... 1941 жылы 16 тамызда КСРО халық қорғаныс комисарының
кеңесі ... ... ... ... ал тұтқындарға түскендердің
туған туысқандары құралатындығы ... ... ... /16/.
Көп ұзамай ақ сол жылдың 8 қыркүйегінде фашистер ... өте ... ... ... ... бұйрық береді. Бұл туралы қызыл
крес өкілі ЖЮНО естеліктерінде ... ... ... және ... ... ... ... себебін КСРО Женева
келісіміне қол қоймағанын тілге тиек ... Міне ... ... ... жағдайы осындай болатын. Бұл жәйтті ... ... ... Фор Цур ... олар туралы жазған кітабын “Свастика
мен кеңес жұлдызы ортасында қалғандар” - деп атау ... дәл ... ... ... ... мың ... жан ... тіршіліктен шығу жолдарын іздей бастады/17/.
Өзінің жазғандарын тұжырымдай келе ол былай деді: “Тұтқындардың көбі
легионға ... ... Неге ... ғой? Ең ... ... ... өз басын құтқару үшін амал іздеді, өйткені аш ... ... сан ... ... ... ... жаны ... қорлық
көргендерді атып тастады”. Кейбіреулер легионнан қашып не өз ... ... ... елдеріндегі партизан ... ... ... ба? деп
үміттенді. Түркістан елдерінің аузаттығы үшін күресті ... саны аз емес ... ... аман ... И.А. ... пен Ф.Я. ... парижде
жарық көрген естеліктерінен ... ... ... ... Азия ... басқалардан гөрі қаталырақ ... ... 1941 ... күзі мен 1942 ... ... Польша жерінде
лагерлерде болған 130 мың түркі ... ... 122 ... ... ... ... мәлімет кездестірдік. Неміс зерттеушісі Г.Нойленнің
деректерінде Ченситохау ... 1941 ... ... айынцда 32 мың
түркістандық болғанын саны 4 айдың ішінде 262 адам ғана тірі ... Х. ... ... ... тың ... көрсетілген.
Фашистік Германия кңес одағына қарсы соғысқа қызу ... ... ... ... ... ... кеңестік әскерлерге қалай қарау
керек екендігі туралы ... ... 1941 ... мамырндағы
нұсқауында кеңестік соғыс тұтқындарына өте сақтықпен қарау керек екендігін
ескерте келіп ... ... ... ... ... ерекше зұлым
бізге түсініксіз және ... ... деп ... ... ... 80 мың қарудан айырып, шахталарға ауыр ... ... ... ... кейін көп ұзамай -ақ шығыс легиондарын Батыс майданға
ауыстыру басталған. Франция ... ... ... ... ... ... жіберілген. Бұл жағдай фашистік ... ... ... ... ... ... легионерлерді
келген бойда тұтқындап, қаруларын тартып алып Атлантия ... ... Сол ... ... ... бір ... қашып,
француз қарлы асу қозғалысына қатысып елге ... Әр ... ... 1942 ... көктемінде құрылған Түркістан легионы құрамында
болғандардың саны 180 ... 250 ... ... бұл әскери құрылым шығыс
легиондарының арасында ең үлкені болыпты. Деседе Мұстафа Шоқай ... ... ... деп ... ... қарсы болған. Өйткені оның
пікірінше, фашис лагерінде ... ... ... ... ... ... ... айдап салу адамгершіліке жатпайды. Керісінше ол
кісі ... ... таяз ... ... фабрика, заводтарға
жіберіп, болашақ Түркістанға маман кадрларды ... ... ... жылы 27 мартта қайтыс болып бұл оы жүзеге аспай Француз ... Клод ... ... ... ... деректерім боуйынша
Түркістан легионы ... ең ... 6 ... ... Оның ... көбірек танылып, себебі олар Францияда уруза қаласының түбінде
орналасқан еді. ... ... көп сене ... ... ... тек қарын тоқтығын іздеп, жанын сақтап қалу үшін жүрген
адамдар ... ... көзі ... ... еді. ... дәлел ретінде
протоколдардың бірін мысалға келтіруге болады.
Гестанның бір ... өзін ... ... ... ... ... Гастолге жазған құпия мәліметінде ол
былай дейді. “Түркістан легионшысы өз ... ... ... тоқ, ... майданға барғысы келмейтінің былай ... ... ... ... ... ... ... тари департаментінде ... ... ... саны одан да ... деп ... ... ... көпшілігі орыс тілін ... ... ... ... ... тұтқындардың жағдайының соншалықты
ауыр болуы оларды, әйтеуір тірі қалу ... ... ... ... ... ... мүмкін Осы ұлттық құрамалар Г. Нойленнің
айтуынша 968 000 болған, ... ... ... 180 ... ... саны шетелдік зерттеулерде әр түрлі мөлшерде
көрсетіледі).
1941 жылы күзде кеңестік тұтқындар ... ... ... ... мен көңіл күйін байқау үшін ... ... ... ... ... ... өзбек тағы да ... ... ... кіргізілді. Солардың бірі Ахмед –
темір Еділ -Орал ... ... ... ... және ... ... кездесулері туралы ... ... ... тұтқындардың көпшілігінің тоталитарлық жүйелену ... ... ... екендігі көрсетіліп, олар халықтың
тәуелсіздігі үшін кеңестік ... ... ... қару алып ... екендігі айтылған. Демек, соғыс ... ... ... Шоқайдың идеасы емес, кеңестік отаршылдардың ... ... ... ... өкілдердің әрекеті еді /18/.
И.А. Дугастың айтуынша ұлттық легиондар құру ... ... ... 1941 жылы ... беріілген. Бұл бұйрықтың берілуіне себеп
болған 1941 жылы күзде ... ... ... Гитлермен кездесуі
кезінде кеңестік ... ... ... ... ... ... ... Осы бұйрық бойынша тұтқындардан үш легион – грузин,
армиян және ... ... ... ... ... ... жылы қазақтардан бастап кавказ ... ... ... арнайы комиссия лагерлерді аралап, легион құру
жұмысына ... ... ... ... қуаты төмен соғысқа
жарамдылығы нашар болған. Мысалы ... ... ... ... басты айыпкерлердің бірі ретінде Шығыс легиондарын атаған.
Олардың ... ... ... ... ... легионшыларын
не сатқын, не қаһарман деп айтуға келмейді, себебі бұл ... ... емес ... Клод ... ... ... жүзілік соғыс, оның ішінде
Түркістан легионы жөнінде бір -ақ ... ... ... ... ... ... Бізге оның “Римон мен Кастелько Дюрбан түбіндегі
шайқастар” зерттеуінде тек қана ... ... ... ... де көрсеткен /19/.
Түркістан ұлтшылдарының ел тәуелсіздігі жөніндегі ... ... ... ғана жүзеге асып отыр.
Түркістан легионы екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі жеке бір ... ... ... ... ... тарихи процесс. Аталмыш мәселе
біздерді өзіміздің ұлтымыз, ұлтшылдығымыздың тағдыры мен ... ... ... орны ... ... сана сеім ... тиіс.
2 .2 Отанына оралған Түркістан легионерлерінің тағдыры.
Фашистік ... КСРО ... ... ... елдеріндегі кеңес
үкіметі жоғарғы шенді әскерилерді Еуропа елдеріне жібереді, олар бұрынғы
әскери тұтқындарды ... ... ... ... ... Адамдар
бұған сенгісі келді және Отанының оларды ... ... де. ... Еуропадағы партизан қозғалысы жағына өткен бұрынғы әскери
тұтқындарға қолданатын арнайы ... ... ... ... кеңес азаматтарын репатриациалаумен айналысады
(213). КПСС Орталық ... ... ... ... ... орталық комитеттеріне сол елдердегі партизан ... ... ... ... ... тізімін беруді
ұсынып, хат жолдады.
Енді ғана КСРО-да Мемлекеттік Қорғаныс ... 1941 ... ... ... тыл ... ... пункттерін құру туралы
қаулысы белсенді түрде тарала бастады. Бұл пункттерге барлық ... және жау ... ... ... қызыл армияшыларды олардың
арасында шпиондар мен диверсанттар бар-жоқтығын анықтау мақсатында жіберу
керек болды. Олар Ішкі істер ... ... 1942 ... 13 ... ... ... ... тұтқында және жау қоршауында қалған
бұрынғы Қызыл Армия әскерлерін ұстау тәртібі туралы уақытша нұсқауымен»
жау ... ... ... ретінде жіктелді. Арнайы лагерлер ... ... ... ... әскери тұтқындар ағымы 1944 жылдан
бастап бірден көбейді, осыған байланысты ... НКГБ және ... ... ... ... ... ... әрбір
оралушыны тексеру міндеті тұрды. Бұл жерде ... тек ... ... емес, миллиондаған азаматтар туралы еді. Ресей Федерациясы
Комиссиясы баяндаған құжатта «әскери ... ... ... ... ... ... ... де көптеген жылдар бойы сақталды» деп көрсетілген
/21/.
Соғыс біткенге дейін бір жыл ... ... 1944 жылы ... ... ... ... тұтқындар мен репатриацияланғандарды сүзгіден ... ... жаңа ... ... ... ... жасап, енгізді.
Соғыстан кейін тексеру мен сүзгіден өткізу тәртібі бірден ... ... ... ... құрылды, ал кеңестік
территорияның шекаралық сызықтарында – ... ... ... ... ... ... ... азықтандыру ГУЛАГа мөлшері
бойынша арнайы қаулымен белгіленді. ПФП-ға азаматтарды жеткізу НКВД, НКГБ
және «СМЕРШ» ... ... НКВД ... жетекшілік етуімен жүзеге
асырылды /22/.
1944 жылғы қарашада шыққан ГКО-ның қаулысына сәйкес Қызыл армияның
барлық ... ... ... олар ... ... ... ... онда НКО «СМЕРШ» бақылау-барлау органдары тексеру
жүргізді. Тәртібі бойынша арнайы запастағы бөлімдердің НКВД-ның тексеру-
сүзгіден ... ... ... ... ... ... жылы ... кескілескен шайқастар Қызыл Армия жоғалтқан адамдардың
орнын қайтадан толтыруды ... ... ... ... ... ... бір бөлігі шайқасып жатқан армияға жіберілді.
Неміс армиясы қызметінде жүрген көптеген әскери тұтқындар мен «власовшылар»
ұрыстар кезінде және Германия құлағаннан ... ... ... ... кадрлері, кеңестік және одақтық армиямен бейбіт азаматтарға,
партизандарға қарсы неміс әскерлерінің қанқұйлы ... ... ... Бұл ... ... ережеге сай, үштік, яғни,
НКВД, НКГБ, және «СМЕРШ» ... ... ... кейін тірі қалған адамдар одан ары тексерілу үшін
есепке алынды, олардың ... ... ... дерлік лагерлерде болды.
Тексеру мен сүзгіден өтуге жіберілгендерді тікен ... ... ... ... ... ... құқығынан айырды.
Жабылғандарға сияқты, тексерушілерге де белгілі бір ақшалай табыс
келтіру жоспарланды, ал ... ... ... ... ... ... бірнеше айдан бірнеше жылға жетті. Осы лагерлердегі
тәртіп сипатының, ... мен ... ... реті мен ... ... ... материалдарында көрсетілгендей, хаттар болуы мүмкін, оның
авторы Шахта қаласындағы №48 лагерінен былай деп ... «Бұл ... ... және ... ұлттың адамдары ұсталып отыр. Олардың барлығы Румыния,
Германия, Франция тұтқынында ... Осы ... ... ... өз ... шешімін ойлап, жылдап күтеді. Егер адам лагерде 6-ай
отырған ... ... айда ... ... ... болған соң, тағы
жарты жылдан кейін тергеуге шақырылады. Ол уақытым бітті-ау дегенде ... ... ... ... ... ... тағы тексереміз, содан
соң аржағы белгілі болады» деп жауап ... ... ... ... ... ... Бұл ... сен
кінәлісің бе, жоқ па, отырасың басқа ешқандай шара жоқ.
Тергеуді қызық жүргізеді: «Тұтқынға қай жерде түстің?» - ... ... ... - ... ... «Сен неге тұтқынға түсесің, неге өзіңді-
өзің атпадың?» және т.с.с. «осы лагерде шіримін» /23/.
Түркістанның бұрынғы ... ... сот ... ... кейін бірнеше жылға созылады. Легионерлер «істі» кеңестік
республикаларда қарастырылады. Қазақстандағы ең белгілі іс ... ... ... 49 -ның соты ... ... ... ... деп айыптауға тырысты. Бұл жөнінде «Ұлтшылдар» мен «Халық жауы»
деп аталатын ... ... ... ... ... ... ... Манас Нұғманов пен оның отандастарының тағдыры
басқаларға үлгі болды. Олар ... 1994 жылы ... ... ... ... ... Манас Нұғманов
фашистердің тұтқынында болған. Түркістан ... ... ... легионнан қашады, Француз партизандарымен бірге соғысады. Олардың
арасындағы соғыста сіңірген ерліктерін командование атап ... ... соң ... ... ... ... 10 жыл ... /24/.
Оның Француздан туған қызы Моник – Светлана Легра – Нұманов әкесінің
соғыстан кейінгі өмірін дұрыстауға көп күш -жігер ... бұл «Жер ... ... ... ... ... тағдыры.
Кеңес эмиссарлары ұйымдастырған үгіт -насихат жұмыстарына қарамастан
Мұстафа Шоқайдың ұлт – азаттық ... ... ... жақсы таныс
болған Түркістан легионерлерінің көпшілігі үгіт - ... ... ... ... ... ... құрған түркістан ұлт – азаттық
қозғалысы ... ... ... ... де өз ... ... осы
Жекеленген идеяларға сенген адамдар коммунистік идеологияға қарсы ... бірі ... ... ... Шоқайдың идеялары «суық ... ... ... ... ... негізі болды, оның
хабарламалары кеңестік Орталық Азия республикаларында ... ... ... елдерде өмір сүруді жалғастырып жатқан түркістандықтардың өмір
тарихы мен қызметтері әлі ... ... ... жоқ. Ол, біздің
пікірімізше, жеке кітап тақырыбы болуы тиіс, және осы зерттеудің ... ... хақ, ... зерттеу тақырыбы түркістандық саяси 7 миграцияға
арналады.
Шетелдерде қалған ... ... ... ... ... үгіт ... жұмыстарына қарамастан Мұстафа
Шоқай ұлт ... ... ... идеялармен жақсы таныс болған
Түркістан легионерлерінің көпшілігі үгіт ... ... ... ... ... ... құрған Түркістан ұлт азаттық қозғалысы
Екінші дүниежүзілік соғыстан ... де өз ... ... Осы ... сенген адамдар коммунистік идиологияға қарсы болды. ... ... ... ... ... ... “Суық соғыс” кезеңінде
“Еркіндік” ... ... ... негізі болды, оның
хабарламалары ... ... Азия ... ... ... тұрады /25/.
Шет елдерде өмір сүруді жалғастырып жатқан түркістандықтардың өмір
тарихы мен қызметтері әлі ... ... ... ... ... Кеңес одағына оралғаннан кейінгі тағдыры да ... ... ... мен ... ... Н.Толстойдың Парижде
басылған зерттеулерінде мынадай мәліметтер берген. 1943 47 жылдары кеңес
одағына бес ... ... жуық ... ... мен ... жұмысқа
айдалған азаматтар қайтарылған. Солардың 20 % ... ... 25 ... 15-20 % 5-10 ... ... жіберілген. 10 % Сібірдің соғыс
аудандарына жер ... ... ... ... ауыр ... 15-20 % ғана тұрған ... ... ... ... ... ... болған “айыбы” үшін үнемі кедергі жасап отырған. Ал
15-20 % тағдыры белгісіз мүмкін ... ... ... ... ... Демек,
соғыс тұтқындарын кеңестік “отанын” екі рет сатты. ... ... ... қорғаудан бас тартты, ал кейін елге қайтқанда ... ... Егер ... сол апат ... ... кешірмегенде
ұрпақ, шындықты іздемей, соғыс тұтқындарына “сатқын” ретінде қарайтын
болса, бұл ... ... рет сату ... еді. ... ... ... жақты зерттеу басталды.
2.3 Мұстафа Шоқай және Түркістан легионы
Ондаған ұлттар мен ... ... ... бір ... ... ( ... жүйе бір ... жасына жетер-жетпесте түбі
шіріген емендей құлап түсті. ... ... ... ... әрбір тұрғынды кезінде бір талқаны шықты. ... одақ ... ... оның ... ... елдер
бостандық алып, құлдық қамытынан босанды.
Міне, ... ... ... көк ... жер ... ... де
он жылдан асты. ... ... ... алаштың ардақты азаматтарының
аңсағаны орындалды. ... ... ... ... тең ... ... ... Азияның
айбынды да айдынды мемлекеті ретінде бой тіктеді. Егемендіктің арқасында
өшкенміз жанып, өлгеніміз ... күй ... ... ... ... беки ... еліміз айбарлы мемлекетке айналуда. Бұл
жолда Елбасы Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев айтқандай: «Жас ... ... да, ... да қия ... ауыз ... ... де ... түсуде. Ұзағынан сүйіндірсін деп тілейік!
Тәуелсіздік тұсында өткенімізді қайтадан зерделей бастадық, кеңестік
идеологияиың салқыны шалған құндылықтардан саналы ... бас ... ... ... тайдырып, самодержавиені құлатқанымен, сорақылықылығы
оны он орап ... ... ... ... ... ... ... ғылым ... ... ... ... ... ... ... әсіресе гуманитарлық ғылымдардағы ақтаңдақтар мен
қаратаңдақтардың беті ашылды. ... ... ... ... ... ондаған жылдар бойы ... ... ... ... ... жазылғаи, Ленин мен ... ... ... ... ... ... бас ... ... ... асыра сілтеулер мен асыра айыптауларды
жазбай тани ... ... ... ... ... ... кейін отандық ғылым салалары
кеңес ... ... ... ... ... ... ... алды. Мұндай мүмкіндік Қазақстан тарихы ғылымына да тиесілі
еді.../26/
Кеңес өкіметі кезінде «тыйым салынған» ... ... ... ... ... ... да зерттеушілер үшін аса ... ері ... ... ... ... зерттеуге жағдай ... ... ... оны ... ... ... етіп, жаланы үйіп
төгіп, қара бояуды қалыңдата түсіп жазуы тиістің. Қазақстан ... ... бірі - ... ... түбі бір тектес түркілердің
тұтастығына арнаған және сол ... ... ... ... ... Мұстафа Шоқайға қатысты. Осыған ... тағы бір ... ... ... ... ... территориясында құрылған атақты Түркістан легионы жайлы болатып Бұл
екеуі бір-біріне тығыз байланысты ... да, ... ... ... қолмен сабақтастырды. ... ... ... ... ... оған тікелей басшылық еткен кісі ... ... ... да жалалы болған Мұстафа Шоқай есіміне өшпестей
боп тағы бір ... ... ... ... Түркістан легионы туралы дақпырт күні бүгінге дейін
өлі ақ-қарасы толық ашыла қоймаған меселе күйінде қалып отыр. Кеңес ... ... оны тек ... ... ... күш ... бел алды. Айталық, кезінде ... ... ... ... ... күйреуі» атты повесінің аннотациясында
«нақты деректер негізінде жазылған» делінгенімен, Түркістан легионы ... ... ... /27 ... ... ... мен тұтқынға түскен кеңес офицерлері ... ... ... бергісіз ауыр сөздер айтылды. Бүгіннің биігінен
қарағанда, бір жағынан, идеологиясы ... ... ... ... ... ... да ... көрінеді. Әйтсе де, Түркістан легионына ... ... ... ... жала күні бүгінге дейін үзілді-кесілді
алына ... ... ... бір басын аша кетерлік мәселе мынада: Бұл еңбегімізге Түркістан
легионы туралы арнайы тарау енгізбеуге де болар еді. Мұны біз ... ... ... ... - ... анық-қанығына көз жеткізу.
Сонымен, Мұстафа Шоқайдың Түркістан легионына нендей катысы бар? Жалпы
оған байланысы бар ма, әлде кеңестік жүйенің алдын-ала ... ... ма? Ол өз ... өлді ме, жоқ әлде , ... ... ... ... осы және осыған ұқсас сауалдар өздігінен туындап, ... ... ... Осының дұрыс не бұрысын салмақтауға әрекет жасап көрелік.
Мұстафа Шоқайдың 1929-1939 жылдар ... «Яш ... атты ... ... ... Ол сұңғыла саясаткер ретінде әлемдегі саяси
жағдайлар туралы талдау ... жиі ... ... ... ... да сараптама жасап отырды. ... ... ... (1939 жылдың бас кезі - Ғ.Ж.) Мұстафа Шоқай Еуропадағы саяси
жағдайларды қапысыз бақылап ... ... мына ... жіті ... ... ... ... жалпыға міндетті әскери борыштың жариялануы;
- Гермаиия мен Польша арасындағы қатынастың шығуы;
- Еуропада туындаған қарама-қайшылыққа Ресейдің де ... ... әз ... әлем ... төрттен бірін Англияда
бұған дейін жалпыға бірдей әскери қызмет өтеу міндеті енгізілмегенін жазды.
Осы тұрғыда ол ... ... ... мақалалар жазды. Сонымен
бірге, 1936 жылдың өзінде Еуропада екі ... ... ... ... ... ... атап көрсетті. Ол ... ... ... алдын-ала көре біліп және айтып қана қойған
жоқ, соғысқа тікелей қатысатын елдерді де дәл ... ... ... айтқанындай, көп ұзамай, әлемді адамзаттың сан ғасырлық тарихында
бұрын-соңды болып ... ... ... ... ... алды.Екінші
дүниежүзілік соғыс қарсаңында, 1936 жылы Орталық ... ... ... ... ... Түркістан халықтары мен ұлыстарға, этникалық
топтарға жіктелді. ... ... ... ғасырға жетер-жетпес уақыт
ішінде Түркістанда үш рет алфавитті өзгертті. ... ... ... ... іс-әрекеттін /28/.
1941 жылдың маусымында Қазақстанның әрбір төртінші тұрғыны майданға
аттанды. Олардың ұзын саны 1 млн. 200 мың ... ... ... ... ... ... ... қарсылық жасаған жоқ. Бірінші
дүниежүзілік соғыс кезінде ... тыл ... ... ... ... ... ... жасалғанын ескерсек, екімші
дүниежүзілік соғыс басталғанда жұртшылықты қарсылық көрсетуге жұмылдыратын
ешкім де қалған жоқты. ... ... ... ... ұшырады,
көзі тірілері не бағытын өзгертіп, не өкіметтің қолдан жасаған ... ... ... қаймығып қалған болатын.
Соғыстың алғашқы айлары кеңес жауынгерлерінің сәтсіздіктерімен жалғасып
жатты. Оның негізгі себептерін зерттеушілер төмендегіше түсіндіреді:
Біріншіден, Сталиннің 1941 ... ... ... нацистер тарапынан
төнуі мүмкін болған қатерді жете бағаламауы, Германияның КСРО-ға дайындап
жатқан шабуылы жайында көптеген ... ... ... да, ... ... күйіне келтіруден бас тартуы.
Екіншіден, ескери концепция сол ... ... сай ... ... ... ... елдің батысындағы шекаралардың
қорғаныстық қабілеті төмен деңгейде болды.
Үшіншіден, Сталин жәие оның әкімшілігі офицерлік ... ... ... ... ... ... ... Қызыл Армияны да айналып
өтпеді, армия моральдық-психологиялық тұрғыдан ... ... ауыр ... ... қалып рухы түскен офицерлер мен әскери
оқу орындарын жаңадан тәмамдаған бітірушілердің ... ... ... кезде офицерлік корпус пен саяси комиссарлар корпусының үштен екі
бөлігінің стажы әлі жылға да ... ... ... қарсаңында командирлердің 7 процентінің ғана
жоғары білімі болса, ал 37 проценті орта ... ... де ... ... ұшыраған әскери мамандардың орнына бейбіт мамандық иелері
шақырылған. Олар ... ... өтіп ... ... ... ... ... алғашқы үш айында кеңес әскері жаудан
ойсырай ... кері ... ... ... ... ... мен
жауынгерлер тұтқынға түсіп жатты. ... ... ... ... жау қолына түскен тұтқындар саны 5,27 миллион деп көрсетіледі.
1941 жылдың жазында екі миллионға жуық ... ... жау ... ... ... дүниежүзілік соғыс жылдарындағы кеңес тұтқындарының жалпы
санының 49 ... ... 1942 жылы ... ... ... ... 339 мың ... тірідей айрылса (33 пайыз), 1943 жылы бұл шығын 487
мыңды құрады (12 пайыз), 1944 жылы 203 мың адам жау ... ... (5 ... 1945 жылы бұл ... 40,6 мың ... жетті (1 пайыз) .
Түркістан легионы негізінен жау қолына ... ... ... ... емес пе, жоғарыдағы фактілерді соған ... ... ... ... ... ... ... Шоқайға сол кездері
Берлинде тұратын және гестапоға жұмыс ... Уәли Каюм ... ... ... ... ... ... Мұстафа, Уәли Қаюмды тіпті, шайға да ... ... Екі ... ... ... 1941 жылы сәуір айындатағы ... ... бұл жолы ... ... ... шақырады. Бұл жолы да қонағына ығғай
бермеген Шоқай ... ... ... Герхрд вон Мендемен хат
алысқаннан кейін, ықтиярсыз ... ... ... бел ... Кеңестер Одағы, оның әскери қуаты ... ... ... ... тек ... ... ... ғана таныс болып,
қалған жайттардан хабары жоқ екенін айтып ... ... ... ... ішінде Парижге қайтып кетеді. Бұл жайттар бізге Мұстафа Шоқайдың
фашистік үкіметті жек ... ... ... ... және Уәли
Қаюмды жақтрмайтынын аңғартса керек /29/.
1941 жылдың 22-ші ... ... ... КСРО ... кірген күні, Парижде Ресейден қоныс аударған 300-ге тарта
эмигранттар ... ... ... ... ... ... Олар ішінде Мұстафа Шоқай да бар болатын. Ол үш апта бойы қамалда
тұтқында отырады. Мұстафа Шоқайдың тұтқындалуы жайлы жұбайы ... ... ... ... үштер шамасы еді. Баспалдақтан кенет етіктердің
тарсылы естілді. Көп ... есік ... ... ... «Бұл ... ме?» деп ... ... аш» деді Мұстафа... Неміс ... үш адам ... ... ... ішке кірді. Мұстафа ... ... тез ... ... айтты. «Бұл жай әншейін ... ... ... ... ... - деді ол. Мұстафаның заттарын
жинастыра бастадым. Немістердің бірі ... ... ... Мен ... ... ... ғой, неге ... жатырсыңдар?» дегенімде, ол бұйрық
солай болғанын, оны өздері де ... ... мен ... күтумен өткіздім, Мұстафа орала қоймады. Кейіннен
тұтқындалған орыстарды Компьен қамалында ұстап тұрғанын кездейсоң естіп
қалдым. Екі ... соң ... хат ... хат ... ... 23 ... күні ... еді. Тағы бір апта өткенде бір күні кешке
қарай, сағат алтылар кезінде есік ... ... ... ... Мұстафа
келіп тұр. Бұл мен үшін күтілмеген қуаныш еді» /30/.
Мұстафа Шоқай өзінің Компьен қамалында болған үш ... ... 13-ші ... ... ... ... жазады: «Бір сағат бұрын маған
радио арқылы сөйлеуді ұсынды, мен, әрине, бас ... ... ... ... ... ... ... өте қызық адамдармен кездестім, ... ... ... ... де бар еді. Сол ... ... бейнебір жасарып кеткендей
сезіндім, Петербургтегі студенттік жылдарымды, лекцияларды еске ... ашық ... ... қызғылықты лекциялар, саяси пікірталастар
өтті. Мен де Түркістан жайында ... ... ... әр ... еді, ... ... ... үлкен кызығушылық сезімін оятты, тағы
да оқуымды ... ... ... ... ... кенет мені
комендатураға шақыртты да, босатылғанымды ... ... ... ... ... өтпек, іштей қатты абыржулымын. Ортақ тіл табыса
алар ма екенбіз?».
Мария Яковлевнаның ... ... ... ... ... ... күн өткенде таңертеңгі сағат алтылар шамасында екі әскери кісі келеді,
Мұстафа: «Әрі асса бір ... соң ... деп жылы ... ... Бірақ Мұстафа осы сапарынан үйіне оралған жоқ.../31/
Мария Яковлевнаның жазбаларынан белгілі болуынша, біздің жағдайымызды
жіті сұрастырып, лекциялар оқыды... » «... ... 6 ай ... ... ... ... ... Мұны ... тұтқынында болған Қарыс
Қапатбайдың Мария Яковлевнаға ... ... да ... қиын ... ... ... «1941 ... қыркүйек айында әскери тұтқындар орналасқан
Сувалка лагеріне біздің ... ... ... ... Мен ... ... кезімде оны шетелдегі ұлттық козғалыстың жетекшісі ретінде
білетінмін. Он екі күн ... ол ... күн ... келіп тұрды.
Мұстафа Шоқай лагерден алғаш рет қараша айында әйеліне хат ... ... ... ... ... Сувалка мен Ченстохов лагерлерінен
открыткалар алып тұрады. ... ... ... ... ... ... ... «Менің түркістандықтармен өткізген кездесулерім көп жағдайды өзгертті.
Болжамдарымның дәл шыққандығына көзім жетті. ... ... ... ... Қайтарда оны өзіммен бірге үйге ертіп бармақшымын.
Үндеулерім ... ... ... ... ... ... ... Жалғыз
өзім үлгермей жатырмын. Көмекші кажет. Лагерді караитинге жапқанша үлгеру
тиіс.
Мұстафа Шоқай комиссияның ... да ... ... ... ... ... ... Ченстохов, Вустрау) барып тұрды. Мұстафамен
бірге комиссияда М.Тоғай, ... ( ... ... ... ... ... Х.Гейбел және Ю.Зетлер бар
еді. 25-30 ... ... ... істеді, олардың құрамында
500-ден 600-ге дейін адам болды. ... ... ... ... ... Темір, дағыстандық Әлихан Қантемір, ... ... ... бар еді. ... ... куәлік етуінше, комиссия бірнеше
топтарға бөлініп жұмыс жүргізеді. Бұл орайда ... ... ... ... ... ... еді. Өйткені профессор Ахмет Темірдің
айтуы бойынша, немістер бұл уақытта ұлт көсемдері мен өзіндік ... ... ... ... ... албырт әрі айтқанға көнгіш жастармен
жұмыс істеуді ыңғайлы деп тапқан болатын. Комиссия кұрамында Уәли Қаюм ... ... ол ... ... ... үшін ... ... еді. Алайда
ол ертесі күні жолға шығып, комиссия мүшелеріне қосылады. Бұл ... ... ... ... ... Уәли ... неге келгенін
сұрайды. Сұраққа әзілмен ... ... Қаюм ... көп ... ... шақыруы бойынша келгенін айтады /32/.
Мұстафа Шоқай Сувалки концлагеріндегі тұтқындарға ... ... ... оқиды. Біз Мұстафаның оқыған нақты мазмұнын әлі ... ... ... ... ... ... ... төнгенін,
олардың алдында сан алуан қиыншылықтар ... ... ... ... ... жазғандары тұтқындардың жүректерінде сенім тудырып,
оларға тірек ... ... ... осы ... коп өсе түседі.
Түркістандықтардың алдында еселеп өсе түскен оның ... ... ... өз ... ... ... ... Шоқай фашистермен бірге болуды да
қаламайды, ... ... де ... ... ... ... Шоқай екі оттың ортасына түскен отандастарына үшінші жолды ойлаған.
Ол ... жол ... тек ... еңбектерімен, оқыған лекцияларымен
танысқанда ғана білеміз.
Мұстафа ... ... ... ... ... лагерлеріндегі
отандастарының жағдайы туралы да айтып, ... ... ... ... ... ... ашына баяндайды. ... ... ... түркістандық әскери тұтқындардың тізімдерін
жасап, олардың аты-жөнін, лагерь нөмірін тіркеп ... Бұл ... ... ... ... оның ... арасынан табылған. Бұған ... ... ... «өте ... ... ... ... папканы
табыстайды. Бұл папканы Мұстафа өлімінен біраз уақыт бұрын Вели ... ... Онда ... ... ... ... туралы
мәліметтерімен бірге, нацистердің жазықсыз адамдарға жасаған айуандық
әрекеттері де көрсетілген еді.
М.Шоқайдың араласуымен ... ... ату ... аман
қалады. Ол жерлестерінің аса ауыр жағдайларын жеңілдетуге де ... ... ... ... ... бірнеше талап та қояды. ... ... ... ... ... ... еді. Бұл жайлы Қазақ
КСР-і Мемлекеттік Қауіпсіздік Комитетінің №85 ісі ... ... ... ... ... оқу орындарында болашақ Түркістан мемлекеті үшін
кадрлар даярлау;
- Тұтқындағы түркістандықтардан әскери бөлімдер түзу, оларды ... ... ... кезде ғана пайдалану.
Тәуелсіз Түркістан мемлекеті үшін кадрлар даярлау және ... ... ... ... ... ... ... құлауынан бері қатты
алаңдатып келетінді. Себебі, Автономия Ұлттық кадрлардың ... ... ... күштің болмауынан толыққанды мемлекетке айнала ... Ал, ... алға ... ... ... ... оны ... себеп болған да, «өз халқына қарсы соғыспақ болды» дейтін жаланы
тудырған да осы соңғысы еді.
Шыитуайтына келгенде, Мұстафа неміс ... ... ... нанғысыз қасіретті жай-күйін көрді, Сталиннің Женева конвенциясына ... да ... Ол ... ... өлім ... ілікпеуін
көздеп, тұтқындағы жерлестерінен ұлт-азаттық армия құру жайында немістерге
ұсыныс жасайды. Бірақ, бір атап ... бұл ... ... ... ... ... тиіс еді. ... аталған армия Түркістан
шекараларына жетпестен ұрысқа ... ... ... баса ... мақсат, алдағы тактиканы ойластырып, айқындау үшін бір ... ұту ... ал ... ... үшін - алдағы күреске күш ... ... ... ... легиоиерлері Әлім Алмат пен Жөке Бапыштың
куәлік етуінше, Мұстафа Шоқай Түркістан легионының құрылуына ... ... Ол: ... қанды ұрыстар тозағында болған және
концлагерлердің ауыр азабын тартқандарды ... ... ... ... деп ... мәлімдейді.
Бұрынғы әскери тұтқын Хамза ... ... ... ... ұсыныс білдіріп, түркістандық тұтқындарды қантөгіссіз пайдалану
варианттарын да алға тартқан. ... ... ... ... ... түрік мемлекеті алдындағы қарызын өтеу үшін пайдалануды айтқан.
Кеңес кезіндегі көптеген еңбектерде Мұстафа опасыз, халық жауы ретінде
көрсетіліп келген болатын. ... ... ... легионын тікелей өзі
құрған, генерал ... ... ... де ... ... ... Бұл
шындыққа тіптен жанаспайтын жайт. Мұстафа ғұмыр-бақи ... ... ... ... Түркістанның азат мемлекет болуын ғана армандап өтті және
осы бағытта ақтық демі таусылғанша күресті. Ал, кеңес ... ... ... ... ... осы ... ... тіресе күрескен
алаш ардақтысын өз еліне қарсы соғысушы ретінде жала ... ... ... ... ... еді ... қателеспеспіз.
Енді Мұстафа Шокайдың ... ... ... мүлде
араласпағанын, тіпті оған үзілді-кесілді қарсы болғанын айғақтайтын бірнеше
фактілерге тоқталайық. Бұлтартпас фактілердің бірі - Мұстафа Шоқайдың ... кезі мен ... ... құрылуы арасындағы уақыт ... ... ... легионы Мұстафа өлімінен едәуір кейін құрылып,
қалыптасты. Дәлелге жүгінейік.
1941 жылы тамыз айының ... ... ... ... ... комиссиясы жұмысын бастайды. Бұл комиссия түркі
тектес әскери тұтқындарды (Орта Азия, Волга жағалауы, ... ... ... Олар ... ... ... жағалауы, Белоруссия
мен Украинаның жаулап алынған территорияларындағы ... ... ... ... әскери бөлімдер құру жайындағы
алғашқы тәжірибесі түркі ... ... ... Оның ... ... пікірінше, түркі мұсылмандары кеңес үкіметіне оппзицияда деп
есептелінген еді.
1941 жылы 22-ші желтоқсанда ОКW ( Obecomando der ... ... ... Жоғарғы Бас қолбасшылығы) түркімен,өзбек, қазақ, қырғыз,
қарақалпақ, тәжіктерден Түркістан ... ал ... ... ... ... ... ... құру жөнінде бүйрық
шығарады. Легиондарды жасақтау Польша территориясында болып өтті де, ол
1942 жылдың ... ... ... ... ... дәлірек айтқанда 1942 жылдың қаңтарында Шығыс министрлігі
(Остминистериум) өзбек эмигранты Вели Қаюмды Түркістан Ұлттық ... етіп ... осы ... жасақтауға кіріседі. Неміс
зерттеушісі Патрик фон цур Мюленнің ... ... ... ... 110 ... 180 ... дейін түркістандықтар болған. Бұл
цифрлар сол кезгі Түркістан Ұлттық Комитетінде әскери ... ... ... ... жуықтайды. Б.Хайыт Түркістан легионы құрамында
181 мың 402 түркістандық болды деп атап ... ... ... ... Вели Қаюм ... Гиммлерге
жолдаған хатында ТҮК-ның құрылған кезін 1942 жылдың 14-ші ... ... Бұл ... Үшінші рейх тарапынан ресми түрде танылған кезі
еді. Ал шын ... ... ... ... өз ... әлдеқайда
бұрынырақ - 1942 жылы қаңтар айынан бастаған болатын. Неміс тарихшысы
Патрик фон цур ... ... ... ... ... органы
саналатын «Милли Туркистан» журналы 1942 жылғы тамыз айынан шыға бастаған.
Түркістан Ұлттық Комитеті ... ... ... ұйым еді,
Түркістан ... құру және ... ... ... ... Вели Қаюм ... ... қолдауына арқа сүйеді, әсіресе,
шығыс ... ... ... ... ... Розенберг пен рейхтың
барлық құрылымдарынан ... ... алып ... ... ... ... айтар әңгіме көп, бірақ басты
мақсатымыз ол ... ... ... ... мәліметтерді ғана
келтіріп өтуді жөн санадық.
Мұстафа Шоқайды немістер өз мақсаттарына пайдаланбақ ... ... ... ... Мұстафа немістердің қолшоқпары ретінде бірден
радиодан сөйлеуден бас ... ... ... өтінеді. Тамыз
айының соңынан қарашаның басына дейін (2 ай ... ... ... мың ... ... ... Бұл кездесулерден
Мұстафа төмендегідей қорытындыға ... «26 ... ... ... ... ... комиссия ретінде Берлиннен
Ганнмоверге жол тарттық. Айта кету ... ... ... ... ... ... ... кезекте еді. Өйткені олар
Германияда дұрыс орналастырылып, басқарылып ... деп ... ... ... ... ... мәселелерге байланысты күмәндарымды
түгелдей жоққа шығарса, лагерлердегі жағдай ойлағанымнан мүлдем басқаша
болып шықты»/35/.
Бұл арада ... ... ... ... ел ... ... ауыр ... болғандығын, Сталиннің бұйрығы бойынша олар сатқындар деп
жарияланып, Кеңес үкіметінің оларға, яғни ... ... ... қол ... ... ... ... крест қоғамы
тарапынан көмек берілмегендігін еске саламыз. Мұстафа Шоқай осының куәсі
болып, жары Марияға ... ... ... ... ... ... суырып жеуге дейін барғанын баяндайды /36/.
Кеңестер көсемі өз ... ... ... ... опсыздық
жасап, өгейлік көрсетсе, эмигрант ұлтшыл Мұстафа Шоқай отандастарының
өмірін сақтап қалуды өзінің бірден-бір ... ... ... ... ауыр ... ... ... билік орындарына жолдаған ... ... деп ... ... - немістер, өздеріңізді Еуропадағы ең
мәдениетті адамдармыз деп санайсыздар. Егер сіздердің мәдениеттеріңіз менің
көріп жүргендерім болса, онда мен ... де ... ... ... ... ... XX ғасырда өмір сүре отырып, XIII ғасырда
Шыңғыс хан ... ... асып ... ... ... ... хақыларыңыз жоқ! » Ол бұл хатты СС ... ... ... ... «пікіріңді тым тура айтыпсың, ... емес пе? » - ... ... Мұстафа: «Егер сіздер осыған байланысты
маған ату немесе асу жазасын ... - ... жоқ. ... ... өмір ... гөрі ... ... Бұл қорқынышты жағдайлардан соң
тіпті де өмір сүргім келмейді», - деп ... ... ... Яковлевнаға
жазып, ұйқысы қашып ешнәрсеге ... жоқ ... ... ... ұшырағандығын сөйтіп білдіреді. Осыны сезгендей кері қайтуға
шешім қабылдаған ... ер ... ... ... ... еді: ... бітті. Мен Парижге қайтамын деп шештім... Тезірек карантинге
жауып тастамай ... ... ... ... ... ... ... легионын құру туралы
қаулыны Гитлер 1941 жылы 22-желтоқсанда шығарады. Бұл күні ... ... ... еді. Ал Түркістан легионы 1942 жылы ... ... - ... ... Мұстафа Шоқай және осы уақытқа дейін оған ... ... ... ... ... пен дақпыртты ұлт қайраткерінің
соңғы сөздері-ақ тайға таңба басқандай етіп ап-айқын айғақтап тұр емес пе?!
Алайда ... оған ... ... ... ... ... ... Комиссияның жұмысы бітер кезде лагерь басшылығы
миссия мүшелерін жинап, тұтқындар арасында ... ... ... ... алып ... алға тартып, екі апта крантин жариялады. Арада 10-12
күн өткеннен кейін комиссия ... ... ... рудың жоқ екенін
айтқан әскери дәрігерлер, ... ... ... қарауынан кейін
олардың Берлинге қайта берулеріие рұқсат етеді /37.
Жолға ... ... бәрі бір ... ... ... Шоқай
орналасқан купеде одан басқа Али Қантемір және Уәли Қаюм бар ... Али ... ... ... кетіп бара жатқанда Мұстафа
Шоқай басының ауырып, ыстығының көтерілгенін және су ішкісі ... ... ... ... шай ... Мұстафа бірнеше стакан шай ішеді.
1941 жылы 19-желтоқсанда пойыз Бсрлинге келгенде ыстығы 40 ... ... ... ... ... түседі. Диагноз қою үшін профессор Рудневті
шақырғамымен, науқасты ... ... ол, ... болуы мүмкін" деп Шоқайды
ауруханаға жолдайды. "Виктория" ... оның ... ... ыстығы күннен күнге көтеріліп, діңкесі құрып, әбден әлсірейді.
Ауруханада ... ... өзін ... ... ... ... ... да оны тыңдайтын ешкім болмады. Өйткені Ресейде екі рет ... ... іші ... бас ... ... қиналғанын білетін ол, қазір іші
ауырмағандықтан, өзінің сүзек емес екеніне сенімді еді. ... оны ... ... ... ... ... ... да шақырмай қойды.Ауруханада
жасалған ресми анықтама бойынша, Мұстафа Шоқай 1941 жылы 27- ... ... Бұл күні ... ... Шағатай ханымның сөзімен айтқанда,
"шындықтың беті ешқашан ашылмайтын осы бақытсыз өліммен бірге Түркістанның
қайғылы ... ... алып бір ... , орны ... саяси кайраткер
бір ойынның құрбаны ... ... ... ... ғұмырын елінің ... ... ... және ... ... ... Мұстафа
Шоқай, озбырлықтың әлдебір ойынына құрбан кетті. Өйткені ... ... опат ... соң, ... ... және ... ... қарамастан , Шоқайдың өлтірілгені жөнінде әңгіме тарады. Шоқайдың
жары мен шыйайы шәкірттері, большевиктік ... ... ... ... мен
тұтқындар лагерінде бірге ... ... ... ... ... мен Кеңестік "жансыздар" да Шоқайдың "өз ажалымен өлмегені"
жайында ... ... ... сол күні ... ... ... ... арадан бірнеше күн
өткеннен кейін, яғни, 31 желтоқсан күні ғана күйеуінің мәйітін көруге алып
келді. ... оған ... ... ... ... ... ... берілмейді. Ертесі күні де моргқа жіберілмеген Мария Шоқай
жан жарын тек ... күні ... ... ғана көреді. Мұнда да
Шоқайдың бетін ашып көруге тыйым ... Өлім ... ... ... ... Шоқай жұбайының өз ажалымен емес, кісі қолынан өлгеніне сенімі
нық еді. Оның ... ... ... ... ... Уәли Қаюмның
қуанышты мереке ретінде үлкен салтанатпен жаңа жыл мерекесін ... ... ... ... ... ... ... ұлыстардың басын күштеп бір ноқтаға теліген зорлықшыл
тоталитарлық жүйе ... ... ... ... ... әкімшіл-әміршіл жүйедегі алпауыт империя ыдырап ,оның құрамындағы
одақтас елдер бостандық алып ... ... ... ... алып,көк байрағын желбіреткелі де он жеті жылдан асты.
Осынша жыл өтсе де, соғыс басталған ... ... ... ... дейін әлі толық айтылған жоқ. Мәселен, соғыс басталған ... ... 4 ... жуық ... – 3 ... 900 мың), ал бір
жылдан соң тағы бір миллион, ... ... ... 5,5 ... ... тұтқынға түсіп, немістердің осынша адамды не ... ... ... ... ... ... ... қалдырылып келді.
Ресейдің орталық басылым беттерінде екінші дүниежүзілік соғыс кезінде КСРО-
ның №1 қас жауы ... ... ... ... ауыз
жаласып, еріктілерден орыстың азаттық армиясын жасақтаған Андрей Власовты
ақтап, оны сталиндік жүйемен ... ... ... ... ... жиі жариялануда. Власов бұрын атын атауға ... ... ... жасаған сілімтік болса, қазір Ресей халқын азат
ету комитетінің аты шулы ... ... ... ... тұлға ретінде
суреттеле бастады.
Не керек, бұрынғы одақтас республикалардың бәрінде легионерлерді баяғы
сталиндік тоқпаққа салып, отанын сатқан ... ... ... ... ұлт ... сталиндік жүйенің қас жауы, тәуелсіздік үшін
арпалысқан күрескерлер ... ... ... Бұл ... ... ... ... ұйғыр, өзбек, түрікмен жауынгерлерінен құрылған «Түркістан»
легионына да байланысты.
1941 жылы Үшінші ... ... ... ... ... ... Кеңес өкіметінен азат ету комитетін құруды ұсынды. Бұл идея
Герман армиясының ... ... ... ... Сөйтіп, 1941 жылы
күзде төрт ротадан тұратын «Түркістан полкі» құрылды. Фашистер оның басына
беделді ... ... ... Мұстафа Шоқай мен өзбек Вали Каюм ханды
тартқаны мәлім. 1942 жылы осындай ... 24 ... ... ... 1944 жылы ... Түркістан» СС дивизиясы және «Шығысмұсылман» СС
полкі ... ... ... ... рет 1942 жылы ... ... жіберілді, көпшілігі Паулюстің армиясында болды.
Гитлершілдердің ойынша, олар ары ... ... ... өтуі ... армиясының қатарында Түркістан легионынан басқа, 11 мың ... ... 12 дала ... ... ... 130 мың ... 20 мың ... болғанын да айта кетелік. Сондай-ақ Кавказ легионы,
әзірбайжан батальоны, грузин ... ... ... ... ... ... Саакадзе» деген атау берілген ... ... Бес мың ... ... ... құрылған.
Түркістандықтар мен кавказдықтар 150 мың адамды құраса, шығыс батальоны мен
роталары 80 мың адамнан ... ... тек ... ғана ... мүмкін»
деген Шиллердің сөзін бетке ұстады ма екен, гитлершілдер ең басты ... ... ... ... ... жасақтады. Оның басында орыс
эмигранттары тұрды. 1945 жылы ... ... ... ... орыстардың
саны мынадай: вермахта – 600 мың ... ... әуе ... – 60 ... – 15 мың. 1942 жылы ... Дон ... жиыны өтіп,
Қызыл Армияға қарсы казак бөлімдері құрылады. Сөйтіп, Еуропада әрқайсысы
1200 адамнан тұратын 11 ... ... ... Ал ... ... ... 130 мың адамдық үш дивизия болды.
Тарихшылардың есебінше, немістермен ... саны 1,5 ... ... ... ... ерікті, полицей, т.б. болып шыбын жанын сақтаған.
Түркістан легионында ... ... ... «Ұлт ... Түркістан» газеті шығып тұрды. 1944 жылы Берлинде қырғыздың «Манас»
эпосы ... ... ... ... ... жарық көрген.
«Түркістан тарихы», «Түркістан проблемалары» атты еңбектер басылып шыққан.
Осындай басылымдарда еңбек ... ... ... Асан ... ... ... Қорқыт (Мәжит Айтбаев), Қанат Қарысбай, Сайран (ақын
Хамза Абдуллин), Дәулет ... ... ... ... Оқтай, т.б.
тәуелсіздік жолында қалам тербеді. ... ... ... ... ... ... ... кескіндеме-суреті бізге осылар арқылы жетті.
Түркістан легионында ... ... ... штат ... ... білімді молдалар жүргізген. Легионерлердің оң жақ жеңінде «Аллаһ
бізбен бірге», төменгі жағында «Түркістан» деген жазу ... және ... ... Ал ... ай мен ... суреті бар Туының жоғары жағы
қызыл түске, төменгі жағы жасыл түске суарылған. Легионерлер арасында орыс
тілінде сөйлеуге тыйым ... ... ана ... ... Әскери
бұйрық неміс тілінде берілген. Қолдарын жүрек тұсына қойып, ант берген.
Орта Азия ... ... ... ... немістер іріктеп
алып, топ-топқа бөліп, ... ... ... соң ... ... дайындап, террорлық істерге ... ... ... ... әр ... екі адам ... ... Варшавадағы
радистік курсты бітіріп шықты. Германияның осындай барлау мектептерінде
неміс тұтқынындағы мың сан адам ... ... ... ... ... көпірлері мен мұнай құбырларын жаруға дайындалды. Немістер
легионерлерді, негізінен, көпірлерді, қоймаларды, траншеяларды қорғау ... ... ... Украина, Белоруссия, Италия, Францияда болған
соғыстарға салған.
Ұлы Отан соғысы жылдарында фашистердің арнайы ... ... ... ... парашют арқылы агенттер мен терроршылар ... ... ... ... ... туралы кеңестік тарих жұмған аузын ашпай
келді. Фашистердің «Цеппелин» атты диверсиялық барлау органының 1942-1944
жылдары Қазақстанға да ... ... ... ... ... ... түсіргенінен хабарсыз болып келдік.
Ұлттық қауіпсіздік комитетінің мұрағат-деректеріне сүйенсек, 1943 жылдың 2
маусымында Батыс ... ... ... ауданында сол кездегі
қауіпсіздік қызметі немістер ... ... ... ... ... қолға
түсірген. Қазақ жеріне 5 мамыр күні парашютпен түсірілген тағы бір неміс
барлауының агенттері ... ... ... ұсталған. Қызыл Армияның
бұрынғы аға лейтенанты, 35 жастағы ұлты қазақ ... ... ... ... ... ... ... Қазақстанға түсірілген құпиясын білген
республиканың мемлекеттік қауіпсіздік органы ... ... ... ... жау ... ... аңду басталады. 24-
26 тамыз күндері әрқайсысы 5 адамнан құралған 2 арандатушы топ ұсталады.
Ары қарай ... ... ... топтардың Әлихан Ағаев басқарған
18 адамнан басқасы ... ... ... ... ... ... ... білдіргендерінің көздері жойылады.
Қазақстандағы аса қауіпті әрі белсенді топ Қызыл Армияның бұрынғы аға
лейтенанты, кейіннен вермахттың ... ... ... Әлихан Ағаев (соғысқа дейін Жилокосинск аудандық жер бөлімінде
агроном болған, 1941 жылы атты әскер ... ... ... ... Мәскеу
түбіндегі шайқастардың бірінде немістердің қолына түскен, кейіннен шын аты
Әмірхан Тілеумағамбетов екені анықталған) басқарған топ ... 1944 ... ... ... ... ... түні Ағаев басқарған бандылармен
Ақшелек деген жерде қиян-кескі шайқас болып, жау ... ... ... ... Ал ... Ағаев пен оның жақын серіктері ұрыс ... ... ... Олардан 2 пулемет, 25 пистолет-автомат, граната, оқ-
дәрі, 1 рация, 1 ... ... ... бөлімдердің мөрі мен
штампы, Кеңес Одағының географиялық картасы, 737170 ... ... ... ... мен ... да заттай айғақтар жиналып алынған. Ағаевтың
қалтасынан оның өз қолымен жазған 263 ... ... ... ... соң ... ... ... бұйрығымен 25
жылдық лагерьдегі айдау күтіп тұрды. Олардың кейбіреулерін ... ... ... өз қызметтеріне алып қалса, біразы Түркия сияқты шет-
елдерге бас ... ... ... соң ... 600 ... сот ... КГБ қызметкері Серік Шәкібаевтің «Үлкен Түркістанның күйреуі» атты
кітабы жарық көрді. Онда М.Шоқай сатқын ретінде көрінді. 1987 жылы ... ... ... ... ... легионының негізін салушы
М.Шоқайды ақтау мәселесін көтерді. Колбин үндемей құтылды.Қалай десек те,
тұтқындар проблемасы Ұлы Отан ... ... ... ... ... ең
нәзік, шетін тұсы. Жарайды, М.Шоқай ... ... ... көзі тірі ... басқа соғыс тұтқындарын ақтап алу, ... ... да ... ... сол сұм ... 450 мың қазақ шейіт
болыпты. Қазақстандықтардың 520-дан астамына Кеңес ... ... ... ... ... ерлерден кенде емеспіз, батыр халық ... ... ... ... ... ... да ... жасырып-
жабатын, ұялатын кез өтті. Әрине, Отанға қарсы шыққан кез келген қылмысты
ақтауға болмайды. Бірақ Отан дегенде, ... көз ... не ... ... ... 4 ... қалдырып, қазақтың 40 пайызын қырған отызыншы
жылдардың зобалаңы. Алашорда үкіметімен байланыста ... ... ... ... – зиялы қауымын қойша қырған сталиндік зұлмат. Қытай,
Ауғанстан, Иранға ... ... ауып ... қазақтар... Жау қолына қапыда
түсіп, санасы уланған бейбақтардың өз жеріне келген соң да ... ... ... ... ... ... ... тіккендері
де, (кездейсоқ жау тұтқынында болғандардың барлығын соғыс аяқталған ... ... бес ... соттаған сталиндік жүйеге не дерсің), саналы ... ... де ... шығар. Қалайық, қаламайық, бүгін болмаса да,
уақыт өте келе ... ... ... ... ... ... сталиндік жүйеге қарсы шыққан көтерілісшілер еді» ... ... ... ... ... П.С. Правда о “Гростуркестане” и ... ... ... ... ... ... 1991 – с 295-315.
2. Шанибаев С. Падение “Большого Туркестана” Алматы: жазушы
1972 – с. 73.
3. Мұстафа ... ...... ... ... ... в ... ХХ века: к истории истоков национальной
независимости. Абдуллаев Р.М., Агзамходжаев С.С., ... И.А. ... ... 2000. с ... ... М. ... ... идеасы және Мұстафа Шоқайұлы.
А., 1997.
6. Из историй ... ... ... А.З. Валидова и М.
Чокаева ( 1924- 1932 г) М., 1999.
7. ... ... “Я пишу Ван из ... ... ... ... Қайнар. 2001.
8. Большая Советская Энцикломедия М., 1938. с. 267-68.
9. Бакиров А. Операция “франц” - Қызылорда. 2000. с ... ... А. ... ... Астана 2000.
11. Яш Туркестан. Париж 1949- 50 с. 8.
12. В составе германского вермахта // Родина ... Х. ... ... ... А., ... Э. ... “История Советского Союза” М., 1989.
15. Бахыт Садыкова ... ... ... в ... ... ... ... пантуранизм және Германия:
Этнографиялық шолу” А., 1989.
17.Кул – Мұхаммед М. ... и ... ... ... ... ... ... А., Лемерье -кельнешей Ш. преса и национальное
движения среди ... ... до 1920 ... ... “Алем”
выпуск/ алматы 1990.
19.Дейтон Вторая мировая: Ошибки, промахи, патери// Деловая
неделья. М. 2000. ... ... и ... ... ... комисси по реоблитации жертв политических
репрессий // новая и новейшая история России 1996 № 2 с: ... ... ... ... ... Шоқайды білетіндерім//
Жас Түркістан № 3. 2000. 8 бет.
22. Гильязов И. Восточные легионы: Тюрки в ... ... // ... 1999 № 7 с. ... ... В. ... служба Гитлера: Мемуары начальника
управления шпионата и диверский службы ... ... ... ... ... ... легионы туралы шындық”/
Қазақ әдебиеті. 1997.
25. Бахыт Садыкова. “Түркістан легионы: Жазылмайтын жан жарасы”
Түркістан 1998. № 2 с ... ... ... ... ... және ... ... Қазақ тарихы. 1997. № 2 Наурыз сәуір.
27. Цит по: ... Л.Н. ... ... сумерни России
/Россия и современный мир. 1995. №3
28. Пономарев М.В. Смирнова С.Ю. Новая и ... ... ... и ... ... пособие: В. 3 частях М. 2004.
29. Новейшая история ... ХХ век. ... В 2 ... / ... А.Ф. ... Э.М. ...

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 51 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
2-ші дүние жүзілік соғыстан кейінгі халықаралық жағдай. Герман мәселесі19 бет
«Дала уалаяты», «Түркістан уалаяты» газеттеріндегі қоғамдық-саяси және ағарту мәселелері30 бет
«Түркістан» газетіндегі мәдени мәселелердің көрінісі51 бет
Іі-дүние жүзілік соғыс және жаңаша көзқарас55 бет
А. Г. Серебренников мұрағаты, патшалық Ресейдің Түркістан өлкесін отарлау саясатының тарихи дерек көзі (1840-1870 жж. )50 бет
Археология әуесқойларының Қазақстан және Түркістан аумағындағы қызметкерлері43 бет
Бірінші дүние жүзілік соғыс15 бет
Біртұтас Алаш идеясы және Шығыс Түркістан ұлт-азаттық қозғалысы8 бет
Дүние жүзілік діндер тарихы15 бет
Дүние жүзілік отын-энергетика кешені және атом энергетикасы15 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь