Баланстық теңдік қалыптастыру және баланс құру негіздері

Бухгалтерлік баланс деп - ақшалай өлшеммен өлшенетін капитал мен міндеттемелер жөніндегі белгілі бір мерзімге жасалған қорытынды есепті айтамыз. Баланс активтерді (осы ұйымның қаражаттарын) және бұларды қаржыландыру көздерін экономикалық маңызына қарай белгілі бір уақытта жинақтап отырады. Баланс көрсеткіштері ақшалай бағаланады. Міндеттемелер қанша ақшаның қайдан алынғандығын көрсетеді. Активтер алынған ақшаның немесе қаражаттардың қалай жұмсалғандығын, қайда және не үшін жұмсалғанын көрсетеді. Меншікті капитал осы ұйымды құрып қалыптастырушы жеке тұлғаның, ұйым иесінің салған ақшасынан тұрады.
Нәтижесінде активтердің жалпы сомасы алынған міндеттемелер мен меншікті капиталдың жалпы сомасымен тепе-тең болатындығын тағыда қайталаймыз. Осындай сабақтастық жолдармен бухгалтерлік баланс әдісі қалыптасып қордаланып отырады. Кез келген бухгалтерлік балансқа баланс жасаушы ұйымның аталуы және баланстың қай уақытқа қорытындыланып жасалған күні жазылады.
Көптеген тұлғалар өздерінің бухгалтерлік балансын әрбір кезеңдерге қарай жасап, қолда бар қаражатының барын, басқа тұлғаларға қанша көлемде берешегінід бар екендігін көрсетіп отырады. Яғни бухгалтерлік баланс осы «ұйымның қолда бар активті қаражаттарын және берешектерін белгілі бір уақытқа ) қарай көрсетіп отырады» деу орнықты ұғым. Тағы да қайталаймыз: белгілі бір ұйымның қолда бар мұліктері активтер деп аталынады. Ал осы ұйымның басқаларға берепіегі міндеттемелер деп аталынады. Активтер құрамына осы ұйымның меншігіндегі: жер, ғимараттар, өндірістік жабдықтар, тасымалдау құралдары, өлшеу т.б. приборлар, өнім беретін малдар, күш беруші машиналар т.с.с. жатады. Сонымеп қатар осы ұйым меншігіндегі шикізаттар мен материалдар, босалқы бөлшектер, тауарлар, дайын өнімдер, ақшалай өлшеммен олшеніп, осы ұйымның меншігінде болады. Бұлардың барлығы да активтер түрінде классификацияланады.
Осы жерде ұйымдар өзінің активті қаражаттарын толықтырып, бұларды өндірістік үрдіске тиімді пайдаланып отыруы үшін әртүрлі көздерден ақша алу мүмкіндігі болатындығын тағы да қайталайық. Қосымша алынатын ақшаларды, бұлар компаниялардан немесе банктерден алады. Алған ақшалары үшін осы ұйым қарыз алушының қатарына (категориясына) түседі. Қарызға алынған ақшаларды міндеттемелер деп атайды. Банктерден алынған несиелерден бөлек осы ұйым басқа да тұлғалардан көп көлемде қарыз ақшалар алуына болады (мысалы, өзінің үлес қосушы акционерлерінен). Ірі акционерлерден алынған қаражаттарды акционерлік капитал деп атайды. Осы үйымды қолдаушы кейбір акционерлік компаниялар акцияларға жазылады немесе акционерлер осы үйымның қызметін жалғастыра беру үшін белгісіз уақытқа дейін акционерлік ақша береді. Қандай да болмасын алынған акционерлік капитал, ең соңында жазылған акцияларға сай қайтарылады. Яғни осы ұйымның алған акционерлік ақшасы уақытша алынған қарыз ақша түріне саналады. Акцияға жазылған, түбінде қайтарылатын ақшаны міндеттемелер деп атайды. Нарық экономикасы жағдайында бухгалтерлік баланс әр түрлі әдістермен жасалынып, әрқашан да активтер мен міндеттемелер сомасы бірдей тепе-теңдік жағдайда болады. Бухгалтерлік баланс жекелеген синтетикалық счеттар қалдығын жинақтаудан
        
        Баланстық теңдік қалыптастыру және баланс
құру негіздері
Бухгалтерлік баланс деп - ақшалай өлшеммен ... ... ... ... ... бір ... ... қорытынды есепті
айтамыз. Баланс активтерді (осы ұйымның қаражаттарын) және ... ... ... маңызына қарай белгілі бір уақытта
жинақтап отырады. Баланс ... ... ... ... ... қайдан алынғандығын көрсетеді. Активтер алынған ақшаның
немесе қаражаттардың ... ... ... және не үшін ... ... ... осы ... құрып қалыптастырушы жеке тұлғаның,
ұйым иесінің салған ақшасынан тұрады.
Нәтижесінде активтердің жалпы сомасы алынған міндеттемелер мен меншікті
капиталдың жалпы ... ... ... ... ... сабақтастық жолдармен бухгалтерлік баланс әдісі ... ... Кез ... ... балансқа баланс жасаушы ұйымның
аталуы және баланстың қай уақытқа қорытындыланып жасалған күні жазылады.
Көптеген тұлғалар өздерінің бухгалтерлік балансын ... ... ... ... бар ... ... ... тұлғаларға қанша көлемде
берешегінід бар екендігін көрсетіп отырады. Яғни ... ... ... ... бар ... ... және берешектерін белгілі бір
уақытқа ) қарай көрсетіп отырады» деу орнықты ... Тағы да ... бір ... ... бар ... ... деп ... Ал осы
ұйымның басқаларға берепіегі міндеттемелер деп аталынады. Активтер құрамына
осы ұйымның ... жер, ... ... ... ... өлшеу т.б. приборлар, өнім беретін малдар, күш беруші машиналар
т.с.с. жатады. Сонымеп қатар осы ұйым ... ... ... ... ... ... ... өнімдер, ақшалай өлшеммен
олшеніп, осы ұйымның ... ... ... ... да ... ... жерде ұйымдар өзінің активті қаражаттарын толықтырып, ... ... ... ... отыруы үшін әртүрлі көздерден ақша алу
мүмкіндігі болатындығын тағы да ... ... ... ... ... ... банктерден алады. Алған ақшалары үшін осы ұйым
қарыз алушының ... ... ... Қарызға алынған ақшаларды
міндеттемелер деп атайды. Банктерден ... ... ... осы ... да тұлғалардан көп көлемде қарыз ақшалар алуына ... ... үлес ... ... Ірі ... алынған
қаражаттарды акционерлік капитал деп атайды. Осы үйымды қолдаушы кейбір
акционерлік компаниялар акцияларға жазылады ... ... осы ... ... беру үшін ... ... ... акционерлік ақша
береді. Қандай да болмасын алынған акционерлік капитал, ең соңында жазылған
акцияларға сай ... Яғни осы ... ... ... ... алынған қарыз ақша түріне ... ... ... ... ... міндеттемелер деп атайды. Нарық экономикасы жағдайында
бухгалтерлік баланс әр түрлі әдістермен жасалынып, әрқашан да активтер ... ... ... ... жағдайда болады. Бухгалтерлік
баланс жекелеген синтетикалық счеттар ... ... ... қорытынды есеп жасаудың ең негізі болып ... ... ... қорытынды есеп жасау үшін барлық бухгалтерлік есеп ... ... ... ... ... ... ... екі жақты
принциптің қолданбалы әдісі деп те түсінуге ... ... ... ... ... бұрында бухгалтерлік баланста көрсетілген көрсеткіштер, яғни
(мәліметтер) баланстың ... ... ... ... таратылып
жазылады. Әрбір жекелеген счеттар материалдық және ... ... ... алашақтар, берешектер, меншік иелері,
инвесторлар, негізгі қүралдар, қоюшылар т.с. с. ... ... ... ... ... ... бір ... қарай жинақтап
көрсетеді. Баланс деп - ... ... ... меншікті капитал
және міндеттемелер өрісінде болған өзгеріс көрсеткіштерді экономикалық
маңызына қарай белгілі бір ... ... ... ... ... Бұл ... 1) баланс; 2) үлгі; 3) пайдаланушылардың мүддесі; 4)
сыртқы сипаты; 5) ... бір ... 6) ... ... 7) ... ... ... элементтер қатысады. «Баланс» - латын сөзі. Бұл сөз
«екі табақты таразы» деген ... ... - ... ... ... ... сай, ... қаражаттары мен меншікті капиталының, міндеттемелерінің жағдайы мен
бұлардың қозғалысын жинақтап көрсетуші ресми ... ... үлгі ... есеп жасау қажеттігінен туындаған. Бұл үлгіге ... ... ... ... ... ... үлгі ... (сызық
жолдарға) жазылған жекелеген көрсеткіштер баланстың белгілі баптары деп
аталынады. Балансты тек үлгі ... ... ғана ... мүның өзі
ұйымдардың шашыранды шаруашылық қызметін жинақтап көрсететін бухгалтерлік
есеп объектілерінен туындайтын жалпы есеп ... ... ... ... ... ... Баланс көрсеткіштеріндегі сомаларды оқып
отырып, әрбір пайдаланушылар өз мақсатын шешуге ... ... ... ... жазылған сомалардың дұрыстығын тексереді.
Бұдан баланстың теңдігі - активтер мен ... ... ... Песиелендірушілер ұйымның төлем ... ... ... ... Яғни ... мүліктік жағдайы бухгалтерлік балапсқа
жазылуы керек.
Сонымен қатар, ұйым ... мен ... таза ... ... ... ... Есепті жыл ішіндегі ... ... ... үшін ... ... ... де ... балансқа
жазылуы керек. Салық ... үшін ... ... декларация жасап
тапсырады. Декларация көрсеткіштері мен баланс ... ... ... ... Баланс баптары салықтың белгілі бір ... ... ... Яғни ... ... ... көлемі салық
салынатын көлеммен бірдей болуы міндетті.
Сыртқы сипаты. Баланс көрсеткіштерін тігінен және ... ... ... ... ... ... ... екі жақты кестеден,
сол жағы актив, ал оң жағы ... ... ... ... ... ... қанағаттандыру мақсатымен активтерді қаражаттар,
ал пассивтерді қаражат көздері деп те атауға болады. Сонымен қатар ... ... ... қозғалыстарды да бухгалтерлік баланс арқылы
талдауға болады. .
Балансқа көлденең жазылған ... есеп ... ... ... Қандай жағдайда болмасын балансқа көлденең жазылатын
көрсеткіштер счеттардағы қалдық сомаларымен бірдей сомада болуы керек. Яғни
дебеттік қалдық ... ... ал ... ... ... бір мезім. Әдетте бухгалтерлік баланс айдың, тоқсанның және
жылдың 1-күніне жасалып, ұйымның қаржылық қызметінің ... ... ... ... ... ... мөлшерімен сипатталады. Сондықтан
пайда айдың, тоқсанның, жылдың біріне ғана жаза ... ... ... ... ... атқарған ұйымның қаржылық нәтижесін көрсететін ең
негізгі көрсеткіш болып табылады.
Қаржы жағдайы. Ұйымдардың қаржы жағдайы қойылған ... ... ... ... ... ... баланстың әрбір баптары арқылы
Ұйымдардың қаржы-шаруашылық қызметін бағалап, талдау әдістерін ... ... ... ... ... әр ... ресурстар мен
қаражат көздерінен қалыптасатындықтан ұйымдардың ресурстары шын мәнінде
көбейіп отыратын болса, онда бүл ... ... ... ... ... байланысты ұйымның активтері көбейіп кеткен
жағдайда ... ... - таза ... ... Мұны шындыққа
жанаспайтын пайда деп таныған жөн. Егер үйым ақысыз (құнын төлемей) ... ... ... алған жағдайда, мұндай активтердің
құны пайда ... ... тек қана ... ... ... ... Үйымдар деп - кез келген шаруашылық ... ... ... ... ... ... ... түсіріп,
пайдамен жұмыс істеу болып табылады.
Бухгалтерлік ... ... ... ... ... ... қызмет атқаруын, жойылып кетуін немесе аналық ... ... ену ... ескере отырып, бухгалтерлік баланс үшке бөлінеді: 1)
кіріспе баланс; 2) аралық баланс; 3) ... ... ... ... ... мен фирмалар т.б. заңды түлғалардың ... соң, ... ... салған қаражатын жәйе басқа да ... ... ... ... ... жарғылық
қор мен активтерді қалыптастырудан басталады.
Аралық баланс белгілі бір тапсырмаға байланысты, айға, күнге, тоқсанға
қарай ... ... ... ... ... ... активті
қаражаттар қозғалысына талдау жасау ... және ... ... ұйым ... толық тексеру жүмысын жүргізу үшін жасалынатын
балансты аралық баланс деп атайды.
Жойылуға байланысты баланс. Ұйым ... ... өз ... ... ... ... ... ұйымды жою мақсатында
баланс жасалынады. Жою балансы екі кезеңнен тұрады. Бірінші ... ... ... ... ... ... кезеңде ... ... үшін ... түлға болып танылған ұйымдардың барлығы да бухгалтерлік баланс
жасауға міндетті. Егер заңды ... ... ... ... ... ... ... ұйым басшыларыпыц рұқсаты бойынша еншілес
кәсіпорындар да баланс жасауына болады.
Ендігі жерде ұйымдарда жасалатын, ... ... ... ... есеп балансының қалай және қандай принциптерді қолдану ... ... ... ең ... ... 1-ші қыркүйек 2004 жылы «Асан жК» ұйымының
бастапқыдағы кіріспе бухгалтерлік балансы (мың теңге)
|Активтер ... ... ... ... ... ақша |950,0 ... капитал |950,0 ... |950,0 ... |950,0 ... екі ... ... орындалғандығын, тепе-теңдіктің
сақталғандығын көреміз.
3 қыркүйек 2004 жылы «Асан жК» ұйымы 300,0 мың ... ... ... ... ... ... ... да, «Асан жК» ұйымына кіріске алды,
сонда:
3 қыркүйек 2004 ... ... жК» ... ... теңге)
|Активтер |Сомасы |Меншікті капитал ... ... |300,0 ... ... |950,0 ... ақша |650,0 | | |
| |(-) | | ... |950,0 ... |950,0 |
3 ... 2004 ... ... ... ... ... ... жаңа активтің (ғимараттың) пайда болғандығын көруге болады.
6 қыркүйек 2004 жылы «Асан жК» үйымы «Ақ жол»
компаниясынан 50,0 мың теңгенің ... ... ... ... 30 ... тауар ақшасын төлеуді өз шндетіне алды сонда:
6 қыркүйек 2004 жылғы «Асан жК» ... ... ... |Сомасы |Меншікті капитал ... ... |300,0 ... ... |950,0 ... |50,0 |Несиелендірушілер |50,0 ... ақша |650,0 | | ... |1000,0 ... |1000,0 |
6 ... 2004 ... ... операцияның негізінде тағы да ... ... ... ... осы ... үшін ... жК» ұйымының
алдағы кезеңде төлейтін қарызы туындады. Яғни осы ұйымның алған ... деп ... ... 2004 жылы қүны 10,0 мың теңге тұратын тауар «Бек» фирмасына
сатылды. Сатылған тауар ақшасы (10,0 мың ... ... ... болып
келісілді сонда:
10 қыркүйек 2004 жылғы «Асан жК» ұйымының балансы (мың теңге)
|Активтер ... ... ... ... |
|Ғимараттар |300,0 ... ... |950,0 ... |40,0 |Несиелендірушілер |50,0 ... |10,0 | | ... ақша |650,0 | | ... |1000,0 ... |1000,0 |
10 ... 2004 ... ... ... негізінде тауарлар
сомасының азайып, тағы да жаңа ... ... ... ... ... Осы ұйымға басқалардың ... ... деп ... 13 ... 2004 ... ... жК» ... балансы
(мың теңге)
|Активтер ... ... ... ... ... |300,0 ... капитал |950,0 ... |35,0 ... |50,0 ... |10,0 | | ... ақша |655,0 | | ... |1000,0 ... |1000,0 |
13 ... 2004 ... ... ... ... активтердің бір
бабы - тауарлар сомасының азайып, активтердің ... бабы - ... ... ... ... 2004 жылы ... жК» ұйымы «Бек» фирмасының несиесінің бір
бөлігін 5,0 мың теңгесін ... есеп ... ... ... ... ... 2004 жылғы «Асан жК» ұйымының балансы (мың теңге)
|Активтер ... ... ... ... ... |300,0 |Меншікті капитал |950,0 ... |35,0 ... |45,0 ... |10,0 | | ... ақша |650,0 | | ... |995,0 ... |995,0 |
15 ... 2004 ... ... ... негізінде банктегі ақшаның
азайып, несиелендірушілерден алынған қарыз сомасының азайғандығын ... ... оң жағы мен сол жағы ... ... ... ... 2004 жылы «Асан жК» ұйымына 10,0 мың теңге берешек болып
қалған «Бек» фирмасы 7,0 мың теңгені төледі қайтарды) ... ... 204 ... «Асан жК» ұйымының балансы (мың теңге)
|Активтер |Сомасы |Меншікті капитал ... ... |300,0 ... ... |950,0 ... |40,0 ... |45,0 ... |3,0 | | ... ақша |657,0 | | ... |995,0 ... |995,0 ... ... алты ... мазмүнынан кез-келген бір факті
мен операция екіжақты жазуға түсіп, баланстың ... ... ... ... ... ... ... меншікті капитал
және міндеттемелер өрісінде орын алған шаруашылық операциялары мысалдарына
түсінік береміз.
Операциялар мазмұны.
1.Несиеге ... ... - ... ... сомасын көбейтті.
2.Ақшасы төленіп, тауарлар сатылып алынды: активтер(тауарлар) ... ақша ... ... берген карызы - банктегі ақша (активтер) азайды,
міндеттемелер де (несиелендірушілер) ... ... ... ... ... қосымша капитал құйды: банктегі
ақша (активтер) мен капитал көбейді.
5.Ұйымның қожайыны өзінің жеке мұқтаждығына осы үйым ... ... ... ... ... ... ... да азайды.
6.Несиелендірушілерге ұйым қожайыны осы ұйым ... ... ... ақша ... ... ... ... азайып,
меншікті капитал сомасы көбейді.
Осы айтылғандар негізінде, ... ... = ... ... ... ... әрқашан да тспе-теңдікте болатындығын ... ... ... ... ... ... жүргізу қажеттілігінің кейбір теориялық мәселелері
Баланс жүргізу жалпы ... есеп ... ... ... ... ... ... жүргізу теориясы балансқа тән
принциптерді, баланстың экономикалық құрылымын, баланстағы ... ... ... мәнін бағалау, осылардың негізінде экономикалық
жағынан тиімді ... ... ... ... ... жүргізу теориясы
экономикалық қагынастарды тиімді жүргізу бағытында капитал қалыптастыру,
мүның функционалды аспектілерін зерттеу ... ... өте зор. ... ... ... баланспен тікелей байланыста болады. Баланс
жүргізу теориясының ... ... есеп ... әдіснамалық
ережелері қалыптасады. Бухгалтерлік есеп счеттарын жүргізу ... есеп ... ... жақтары іске асырылады.
Бухгалтерлік есепті арнайы жүйеге келтіру үш аспектіден және құрамдас
сабақтастықтан түрады:
Екі жақтылық ... есеп ... ... ... ... ... екі жақтылық принциптен (түрақты түрде екі
жақтылықтың сақталуынан), сондай-ақ шаруашылық операцияларын ... ... Есеп ... деп - әрбір ұйымдардағы орын ... мен ... және ... қызметтерді айтуға болады.
Он тоғызыншы ғасырдың басында Италияның ғалымы Эмануэл Пизани баланстық
теорияның негізін салды. Ол «статмография» ... ... Грек ... - баланс, «графия» - жазып талдау деген ұғым береді.
Ертеректе бухгалтерлік есеп ... ... және ... болып
екі топқа бөлінген. Мүмкін осылайша бөлуге қарай қаржылық және басқарушылық
есеп пайда болған ... ... - ... ... ... ... ... процесін зерттеуші әдіс. Өзінің пәндік қасиеті түрғысынан
капитал әрқашан да нақтылық мақсатта, ... ... ... ... ... ... бухгалтерлік баланстың активінде экономикалық
ресурстар түрінде сипатталады. Баланстың пассивіндегі көздер міндеттемелер
түрінде мақсаттық сипатта ... ... ... құрайды. Пассивтік
көздер құқықтық қатынастардың пайда болуы мен себебтерін, ... ... ... ... ... қаржы салымшы инвесторлар мақсаты осы
ұйымның мүліктерін таратып алу ... ... ... ... ... ... табылады. Мүндай мақсаттар мен себептер негізінде ұйымдар мүмкіндігін
(активтерін) екі ... ... ... ... активтер) және мүліктік
міндеттемелерге бөліп қараған жөн. Бұдан таза активтер және шартты активтер
ұғымы ... ең ... ... ... ұйымдастыру үшін активті
қаражаттар қалыптастырудың көздері қарастырылады. Белгілі көлемде ... ... ... ... ... ... ... шеңберлі айналысын әрбір экономикалық фазаларға
қарай бағалап отыруды мақсат тұтады.
Инвестицияланған капитал ... ... ... ... ... (ұйымның) құрылу себептерін және капитал айналысының ... ... екі ... ... пәлсафалық категория түрінде қарайтын
болсақ, онда бухгалтерлік есепке тән қор ... - ... ал ... - «қондырма» деп сипаттауға да болады. Яғни ... ... ... ал ... ... ... қондырма деп қарайтын
болсақ, онда бухгалтерлік есеп дүниесіндегі екі ... ... ... ары қарай зерттеу мүмкіндігі зор болар ма еді.
Активтерді қозғалыстағы ... ... тән деп ... ... айналысының мақсаты есепті жылы алынған қаржылық қорытындының өсу
қарқынымен өлшенеді. Қаржылық ... өсу ... ... жағдайда капиталды қайта инвестициялау, мүның көлемін арттырып
отыру мүмкіндігі туындайды. Осы ... ... ... айналысы есебін жүргізіп, жинақтауға, талдауға ... ... ... ... (қасиеті) өте зор. Сонымен
қатар ... ... ... ... мен ... қаржылық қорытынды есеп жасап, ... ... ... ... ... балапсты экономикалық, қаржылық, құқықтық заңдылығын және
капиталдың пайда болуы мен ... ... бір ... ... ... капиталдың өсу қарқынын, капиталдың сандық мағанасының ... ... ... ... аспектілерін сипаттайтын, оны ары қарай
зерттеу моделі түрінде тану қажет. Сондықтан қандай да болмасын ... ... ... ... ... ... мен ... айналысын,
таза пайданың өсу ... ... ... ... ... сай ... жұмыстарының әдіснамасы деп қараған да жөн.
Бухгалтерлік баланс элементтерін тану және терминологиялық тәртіп
Баланстың активтік элементтерін тану
Активтер ... үш ... ... тану және ... ... ... ... фактілерінің негізіне қарай ... және ... ... үйымдар қызметінің қалыпты жагдайында қызмет атқаруына
және алдағы кезеңде экономикалық табыскелтіретін активтер ... ... ... және ... ... ... ... Балансқа түскен
активтердің барлық сомасының көлемін ... ... деп ... ... активтер сомасынан басқадай түлғалардың алашағын
шегерген жагдайда, қалған соманы ... ... ... мсншікті
капиталы деп атайды.
Активтерді тану (Признание активов) деп - ... ... ... ... ... есеп ... пайдаланушыларды талабына
қарай қанағаттандыруды айтады.
Активтерді бағалау (Оценка активов). Активтер дәстүрлі әдістермен: ... ... ... алу ... ... ... қүнымен бағаланады.
Бухгалтерлік есеп тәжірибесінде активтер төрт түрлі құнмен:
1) бастапқы өзіндік құнымен; 2) ... ... ... 3) ... 4) ... құнмен (немесе базарлы ... ... ... ... ... активов). Активтер төмендегі түрлердсн: материалды
құндылықтардан (ғимараттар, құрылғылар, жабдықтар, тауарлар, ... ... ... емес ... ... ... - «гудвилл»,
патенттер, тауар белгілері, жер пайдалану құқығы, ақпаратмен қамту т.б.);
ақша қаражаттарынан ... және ... ... ... ... ... ... есебі (Учет активов). Активтердің құрамының барлығы ... ... ... ... мен ... ... Активтерге тән
базарлы саудадағы баға бухгалтерлік есепке алынбайды. Яғни ... ... ... ... ... бұлардың тарихи құны болып табылады.
Тарихи құнды ... ... ... емес ... ... ... Бұларға: - «гудвилл»,
патенттер, авторлық қүқық, тауарлардың белгілері, лицензиялар, «ноу-хау»,
бағдарламалық ... жер ... ... ... табиғат
ресурстарын пайдалану құқысы, ұйымдастыру шығындары, ... ... ... ... ... емес активтер келешекте табыс келтіретін,
ұзақ мерзімде пайдаланылатын және ... ... ... ... ... ... үлгісі болмайды. Материалды емес активтер
бастапқы кезеңде жасалған ... ... ... ... ... ... бағасымен кіріске алынады. Материалды емес активтерді
пайдаланудан ... ... ... ... ... табысты бола
беруіне үлес қосады. Бұларды пайдаланудың мерзімі ... ... ... емес ... ... Пайдалану мерзімі
мен амортизациялық норма деңгейі тиісті заң актілері және ... ... да ... ... сай ... ... ... терминін бухгалтерлер қауымы бухгалтерлік баланстың актив
жағындағы ресурстарды топтастыру және ... ... мен ... ... отыру үшін қолданады.
Негізгі құралдар (Основные срсдства). Өндірістік үрдіске ... бойы ... ... ... ... ... ... арналған және
өндірілген жаңа өнімдер үшін жұмсалған шығындар құрамына өзінің ... ... ... ... ... отыратын активтерді - негізгі
құралдар деп атаймыз. Бұларға: ғимараттар, ... ... ... күш ... ... ... мен реттеу аспаптары, көлік
құралдары, жер учаскелері жатады. Негізгі құралдарға, бұлардың ең ... ... және ... ... ... ... есептелініп
отырады. Есептелінген амортизациялық сома негізгі құралдардың бастапқы құны
сомасынан біртіндеп шегеріліп отырады. ... ... ... ... ... ... сома - ... құн (сома) деп
аталынады. Негізгі құралдар классификациялық арнайы топтарға бөлінеді.
Амортизация (Амортизация). Түптің түбінде негізгі ... ... ... ... мерзімі шектеулі. Негізгі құралдарды
пайдаланудың мерзімі есептелініп, ... ... ... ... ... ... ... (тозу жарна) есептелініп,
бұл сома жаңадан өндірілген өнімдердің ... ... ... ... ... соманың есебі «Негізгі құралдардың тозуы» счетында
жинақталып жүргізіледі. Әрбір жекелеген ... ... ... ... ... ... ... (тарихи) қүнынан
шегергендегі қалған ... ... ... құн деп ... ... екі ... физикалық және моральдық тозу ... ... ... (Незавершенное стоительство) - ұзақ мерзімді активтер
құрамына жататын ... бір ... ... негізгі құралдар салуға
байланысты кұрделі қаржы игеру шығындарының есебі, сондай-ақ жылжымайтын
мүліктерге ... ... ... жүргізіледі. Бүларға: құрлыс
толығымен аяқталғанға дейінгі объектілерге ... ... ... құрлыстарға жұмсалған шығындар, ұзақ мерзімде пайдаланылатын негізгі
құралдарды сатып ... ... ... ... ... ... жас
төлдер мен бордақыға қойылған малдарды өсіру мен негізгі табынға көшіру
шығындары жатады. Яғни ... ... ... ... ... ... пайдалануға беруге дейінгі, сондай-ақ құрлысының
аяқталуы жөніндегі ... ... ... жұмсалған шығындар
есебі жүргізіледі. Халықаралық бухгалтерлік есеп ... ... ... бір ... ... ... ... жұмсалған
шығындарының есебі де осы бапта жүргізіледі.
Инвестициялық қаржы салу (Инвестиции). Қолма-қол ақша, ... ... ... да ... ... ... сыртқы түлғалардың осы ұйымға салуын
- инвестиция деп атайды. Инвестициялық қаржы салу үрдісі инвестордың (қаржы
салымшының) өз таңдауында ... Өз ... ... ... салу ... ... инвестор табыс табуды мақсат түтады. Табыс келтіруге
сенімсіздік туғызатын объектілерге ... ақша ... ... ... ... ... да ... иесі өз қаражатына өзі иелік
етуі керек. Қалталы тұлға өз ақшасын ... ... ... десе ... ... ... ... мақсаты - негізгі капитал көлемін ұлғайту мен
ұстап тұру және ... ... ... ... ... болып
табылады. Ірі корпорациялар басқа да ... мен ... ... ... ... ... ... беруді) акциялар, басқа да
қүнды қағаздар алу арқылы орындайды. Яғни ... ... ... ... Инвестиция ұзақ және қысқа мерзімге алынады. Ұзақ
мерзімді инвестиция алу ... ... ... ... ... алынып,
бухгалтерлік балансқа жазылады. Қаржы салымшы инвестор алушы жақтың қаржы
саясатына зор ... ... ұзақ ... ... ... дебиторская
задолженность). Ұзақ мерзімді берешектер қарызы негізінен бір жылдан артық
уақыт ішінде жабылатын ... Ұзақ ... ... ... ... ... ақша қаражаттарынан, құнды қағаздардан
туындайды. Егер клиент жазба тұрде вексель рәсімдеген жағдайда, ... ... ... ... ... есеп ... немесе төлеуі
керек. Мұндай сомалар «Алынған вексельдер» счетында жүргізіледі.
Ағымдағы ... ... ... ... ... - бір жыл ... ... керек. Мұндай активтерді ... ... ... деп ... жөн. Ағымдағы активтер бір жыл ішінде сатылуға және
жұмсалуға тиісті. ... ... ... - берешектердің
қарызы, алдағы кезең шығындары, берілген аванстар, қысқа мерзімге ... ... ақша ... ... ... Босалқылар ағымдағы активтер тұрінде өндірістік
ұрдіске бір-ақ рет қатысып, өзінің ... ... ... ... ... бұлардың құны толығымен жаңадан өндірілген өнімнің өзіндік
құнына қосылады. Бухгалтерлік есеп ... ... ... ... ... жиі ... Біздің түсінігіміз бойынша
«босалқылар» термині бір нәрсенің құрамындағы қосымша немесе қыстырма
тұрінде ... ... жеке ... маңызы жоқ сияқты. Сондықтан
«босалқылар» терминін «құндылықтар» терминімен ... жөн. ... ... ... ... ... құны болатындығын есте сақтау
керек.
Тауарлы-материалды құндылықтар ... ... ... өндіруге қажетті материалдар, шикізаттар, тауарлар, отындар және
аяқталмаған өндіріс жатады. Тауарлы-материалды ... ... ... ... ... Тауарлы-материалды құндылықтарды дұрыс
бағалау - үлкен мәселе. Бағалау үшін ... ... ... ... ... ... Бастапқыда тауарлы-материалды
құндылықтар сатып алу бағасымен бағаланып, бұл баға тауарлы-материалды
құндылықтардың ... құны ... ... ... Тауарлы-материалды
құндылықтарға тән касиет: бұлардың (шикізаттар және басқалары) қанша көлемі
осы ... ... ... қаншасы келесі жылға қалғандығы жөнінде,
толық моліметтер алып, дүрыс бағалау мүмкіндігі әрқашан да бола ... ... ... ... ... ... ТМҚ ... қолда барын ортақ өлшемге (сомаға) келтіру арқылы бағалайды. Тауарлы-
материалды құндылықтарды бағалау үшін бухгалтерлік есеп тәжірибесінде ... және ... ... ... қолданылады.
Экономикалық мақсат тұрғысынан қарағанда тауарлы - материалды ... ... ... ... ... ... ... сату үрдісінде осы
ұйымның айналым қаражаты түрінде сипатталған. Ұйымдардың қалыпты жағдайда
өз шаруашылық қызметін атқару ... және ... ... ... ... ... ... атқаратын рөлі зор.
Материалдар (Материалы). Ағымдағы активтер құрамында есептелінетін,
шаруашылық операцияларын жүргізетін және ... ... ... ... қолмен ұстауға болатын заттарды - материалдар деп ... ... ... ... жерге отырғызылатын, себілетін
тұқымдар, машиналар мен механизмдерді ... ... ... жатады.
Тауарлар мен дайын өнімдерге қарағанда, өндірістік
технологияға арналған материалдар сатылмайды. ... ... ... мен тауарларға жұмсалатын жалпы шығындардың бір элементі тұрінде
жүргізіледі.
Берешектер борышы ... ... ... ... ... көрсетілген қызметтер үшін заңды және жеке түлғалардың
осы күнге дейін ... ... ... ... ... деп атаймыз.
Сонымен қатар, бұларға тапсырыс берушілердің, еншілес, тәуелді ұйымдардың,
бірлесіп бақыланатын ... ... ... ... ... мұндай борыштары «Түсуге
тиісті қарыздар» счетында жүргізіледі. Берешектер борышы ағымдағы активтер
құрамында саналатындықтан есепті осы ... ... ... тиісті. Осы
ұйымның есебіне түспейтін болып анықталған қарыз ... - ... ... ... ... ... (Расходы будущих периодов). Тиімділігі мен пайдалық
дәрежесі осы жылы емес, алдағы кезеңдерде анықталатын ағымдағы ... бір ... - ... ... ... деп ... Бұларға:
сақтандыру ұйымдарына төленген сақтандыру сомалары, жал төлемі, тау-кен
өндірісін ... ... ... ... ... шығындар
жатады.
Берілген аванстар (Авансы выданные). Алдағы уақыттарда алынатын тауарлы-
материалды құндылықтар, ұзақ мерзімді ... ... ... қызметтер, сондай-ақ тапсырыс алушылардан түсетін ... жеке ... ... тауарлар т.б. үшін осы ұйымның басқа да
заңды және жеке ... ... ала ... ... ... аванстар
деп атаймыз.
Қаржылық инвестициялар (Финансовые инвестиции). Ұйымдардың ұзақ және қысқа
мерзімге алған инвестицияларын, ... ... ... ... ... ... ... - қаржылық инвестициялар деп атаймыз.
Ақшалар (Деньги) деп - ... және ... ... ... есептегі,
жолдағы, арнаулы есеп шоттарындағы, валюталық ... есеп ... ... ... ... ... әр ... шығындарды жабуға,
клиенттермен есеп айырысуға, т.б. мұқтаждық операциялар жүргізуге арналған.
Аяқталмаған өндіріс ... ... ... технологиялық
циклдан өтпеген дайын өнімдер шығаруға, тауарлар, жүмыстар мен ... ... ары ... ... ... ... ... қоймаған
өнімдерге жүмсалған шығындарды - аяқталмаған өндіріс деп атаймыз. Келесі
жылға ... ... ... ... ... нақтылы осы
жылы жұмсалған шығындар сомасы бухгалтерлік балансқа жазылады.
Күмәнді қарыздар талабының резерві ... по ... ... - ... және әкімшілік шығындары есебіне жатқызып, түсуге тиісті
күмәнді қарыздарды жабу үшін жасалған резервтік сомалар. ... ... ... ... ... ... өтіп ... берешектердің
қарьпдары жабылады.
Баланстың пассивтік элементтерін тану
Пассивтерді тану ... ... ... үш ... ... ұзақ ... ... және ағымдағы міндеттемелерден түрады.
Осы үш топ арқылы ұйымдар ... қор ... ... ... ... ... ... қаражаттар, мейлі заңды және жеке түлға, банк
несиелері, қарызға ... ... т.б. ... осы ұйымның жеке
меншігіндегксөздер мағанасында бухгалтерлік ... ... ... ... ... ... ... сомалар осы ұйымды
несиелендірушілердің алашақтары болып табылады. Яғни ... ... ... ... қайтарылады. Сондықтан, активтер және
пассивтер екі түрлі категорияға бөлініп, бухгалтерлік есеп ... ... ... жүргізіледі. Осыған орай ешқашанда «пайда сомасының
есебінен активтер алынды» деген үғым ... ... ... тек ... ... (ақша төлеу арқылы) қалыптасады. Мысалға, бухгалтерлік
балансқа 5 млн теңгеге тең пайда сомасы ... бұл сома осы ... ... есеп ... ... ақша деп ... ... есебінде аса көп мөлшерде таза пайда сомасы бола түрса да, ... осы ... ... ақы ... ... ... болмай қалатындығын
есте сақтаған жөн. Дәл осындай ұғым «капитал» ... де ... ... қана арнайы көздерден туындайтындығын, өзі ақша емес екендігін есте
сақтау керек.
Меншікті капитал ... ... - ... т.б. заңды түлғалардың
жарғылық құжатында көрсетілген көз. Ұйымдарды бастапқы кезеңде құру және
бүлардың қызметін ... ... ... ... ... ... ... осы ұйымға салған көздерін - жарғылық капитал немесе меншікті
капитал деп атаймыз. Жарғылық ... ... ... және үлес қосушы
құрылтайшылардың салған қаражаты, ... ... ... ... т.б. ... ... ... болады. Меншікті капитал
қалыптастырудың түпкі мақсаты - бизнестік (кәсіпкерлік) қатынастарға түсу,
мұның қызмет бағытын ... мен ... және ... ... мен ... тауарлар өндіріп, сүраныс пен түтынысты қанағаттандыру болып
табылады. Жарғылық капиталдың шектеулі мөлшері ... заң ... ... ... ... ... және ... үлес қосушы құрылтайшылардың осы ұйымның экономикалық үрдісіне
пайдалануы үшін үлес қосу (акция) мақсатында салған ... ... ... ... деп ... ... қызметінің ерекшеліктеріне
сай және тиісті заң талаптарына қарай акционерлік капитал өзгеріске түсуі
мүмкін. Акционерлік капитал негізгі екі ... ... ... 2) ... ... ... капитал (Оплаченный капитал). Төленген капитал деп - осы ұйымның
басқа да ірі ... ... ... ... алып, бұлардың
номиналдық құнынан жоғары бағамен сатуын, сонымен қатар ұйымдардың өздері
шығарған акцияларын номиналдық курсынан төмен бағамен ... ... ... капитал (Дополнительный неоплаченный капитал) деп -
негізгі құралдарды және салынған инвестицияларды қайта ... ... ... ... ... ... қайта бағалаудағы, мысалы,
материалды емес активтерді, шетелдік ... және ... ... бақыланатын заңды тұлғалардағы нетто инвестициялар бойынша курстық
айырымдарды, ... осы ... мәні ... ... бір бөлігі болып табылатын айырым сомалар - қосымша ... ... ... ... ... ... . Ақша төлемей алынған мүліктер
құнынан және эмиссиялық табыстың пайда болуынан, сондай-ақ ... ... мен ... ... қайта бағалау нәтижесінде ағымдағы капитал
сомасының көбсюуін - қосылған капитал деп ... ... ... ... ... ... шығын ретінде жұмсауға
болмайды. Капиталдың бұл түрі ... ... ... ... ... ... түру үшін ... капитал (Собственный капитал). Осы ұйымға акциялар мен дивидентік
пайда алу мақсатында ... ... ... - ... деп атаймыз. Үйымдардың меншікті капиталы, жарғылық капиталдан,
қосымша және резервтік капиталдан және бөлінбеген таза ... ... ... ... ... ... ... көзіне меншік иелерінің
өздері салған қаражаттары, бөлінбеген таза пайда және ұйымдарда жылдар ... ... ... көздері жатады. Меншік иелерінен (меншікті
көздерден) жинақталған (құралған) қор ... ... ... ... ... әр ... ... қаржыландыру үшін меншікті капиталға
қосылып отыруы мүмкін,
Акциялар (Акции) құрылтайшылар мен үлес ... ... ... ... ... ... ... салған қаражат көздерін
растаушы құжат. ... ... ... ... ... ... ... қызметін басқаруға тікелей әсер етеді. Акциялар: артықшылығы ... ... ... екі ... бөлінеді.
Артықшылығы бар акция иелерінің талабы, бұлардың ... алу ... ... иелеріне қарағанда бірінші кезекте қанағаттандырылады.
Артықшылығы бар акционерлер талабы осы ұйым ... ... ... ... ... ... сатудан түскен қаражатқа иелік
етуге қүқылы және дивиденттік төлемдер алу ... ... ... иелеріне
қарағанда бірінші кезекте қанағаттандырылады. Үйым жойыла қалған жағдайда
артықшылығы бар ... ... ... ... ... ... ... толығымен қанағаттандырғаннан соң қалған
активтерді ... ... ... ... сомасына талап қоя алады.
Қарапайым акция иелерінің ешқандай да ... ... ... ... ... ... ... дивиденд алу (үлес) құқылығында
болады. Қарапайым акция иелерінің ... ... ... ... мен ... бар акционерлер ... соң, ... ... ... қоя ... ... капиталға
жазылған қарапайым акциялар номиналдық құнмен есепке алынады.
Резервтік капитал (Резервный капитал). ... ... ... ақша» терминімен пара-пар. Ұйымдар қызметіндегі мүмкін болатын
кейбір күмәнді шығындарды және шегетін ... ... ... ... - резервтік капитал деп атаймыз. ... ... тек ... ... ... шығындарды жабу үшін жасалынады. Резервтік
капитал көздерін алдын-ала көрсетілмеген басқадай мақсаттарға ... ... ... ... есепке алынған, нақтылы түрде
анықталған белгілі бір құндылықтар үшін ақша төлемей ... ... ... ... ... ... тікелей жазылмай қалған
амортизациялық шығындар ... жабу ... ... ... мен ... ... алу, айналымға түсетін
босалқылар мен қамтамасыз ету жөніндегі ... ... ... ... ... ... ... және жер учаскелерін жалға ... жабу ... ... ... ... ... тиісті баптарынан шегеріледі. Жыл ішінде жұмсалмаған резервтік
капиталдың ... бір ... ... ... пайдасына қосылып отырады.
Ұйымдар өздерінің тәуекелшілік ... ... ... шығындарды жабу
мақсатында және қажет деп ... ... ... көздердің бірнеше
түрлерін қалыптастыруына болады. Көп көлемде ... ... ... ... ... ... жағдайын көрсетеді. Резервтік көз
қалыптастыру (жасау) сомалары есепті жылдын ... ... ... ... ... ... ... (Нераспределенный доход (непокрытый
убыток)). ... ... ... таза ... компаниялардыц капиталын
көбейтіп отыру мақсатында болады. Дивиденттер төлеу - капиталдың азаюын
көрсетеді. Бөлінбеген табыс ... ... деп - ... ... ... ... (иелігінде) қалған соманы атаймыз.
Пайда және зиян (Прибыль и убыток) - ұйымдар қызметінің экономикалық ... ... ... ... үшін ... ... мен жұмсалған
шығындар айырымының көрсеткіші. ... өсу ... ... ... ... ақша ... мұны көбейтіп отыруға байланысты
есепті кезеңдерге тән экономикалық маңызы өте ... ... деп - ... ... ... ... және жеке ... ірі компаниялардан алынған қарыздарды осы
ұйымның кіріске алып, түптің түбінде ... ... ... ... ... ... ұлттық және шетелдік валюта ... және ... ... ... ... ... ... резиденті емес) ұзақ және қысқа мерзімге алынған займдар,
облигациялар, вексельдер жатады. Алынған міндеттемелердің барлығы да ... ... ... ... ... ... алу ... активті қаражаттары көбейеді. Яғни ол - міндеттеме ... ... ... жаққа ақша мен мүліктерді қандай сомада қайтаратындығы
жөніндегі ... ... ... ... ... ... үшін ... пайыздық сомалар қосылады. Мұның нәтижесінде
міндеттеме алушы жақтардағы табыс көлемі азайтылады. Міндеттемелер ... ... ... алған тауарлары, қызметтері, сондай-ақ берілген
вексельдер бойынша алған қарыз ақшалары, төленбеген еңбек ақы, ... ... ... да ... Егер ... тауарлар құны төленбесе,
алашақтар қарызы қайтарылмаса, есептелінген еңбек ақы төленбесе, мұндай
жағдайларда осы ұйымның берешек ... өсіп ... ... ... ... қарыз сомалар осы ұйымның қабылдаған міндеттемелерінің
орындалмауының нәтижесінде туындап отырады.
Егер ұйым төлем ... ... ... ... ... ... таратылған жағдайда несие берушілердің, несиелендіруші банктердің
тәуекелшілік талабы бірінші ... ... ... ... ... талап еткен сомасы, осы ұйымның қарыз
алғандығы міндетті сомасының көлемінен көп немесе аз ... ... ... осы ұйымға берген несиесі жөніндегі қойған талабы осы ұйымның
активті қаражаттарын сатудан ... ... алу ... ... ... Егер ... алып, міндеттеме қабылдаған ұйым өз қарызын қайтармаған
жағдайда, мұндай ... заң ... ... қарай орындалады. Өз
еркімен қаржы ... ... ... ... ... ... ... талап орындалғаннан соң, қалған қалдық сома көлемінде ғана
болады. ... ... ... ... ... өте ... да, басқа қаражаттар көлемінде қойылған ... ... ... ғана ... ... алашақтар қарызы (Долгосрочная кредиторская задолженность) -
осы ұйымның алашақтарға 12 айдан артық мерзімде төлейтін берешек ... 12 ... ... ... ... ... ... алған
несиелердің барлық түрлері жатады. Мұндай берешек қарыздар сомасы бір
жылдан келесі ... ... ... ... ... ... - салықтардың барлық түрлерін
төлеуге тиісті ұйымдардың бюджетке аударуға жататын қарыздары. ... ... жеке ... төленетін салық түрлерінің көптігіне,
сондай-ақ ... ... ... ... мен ... ... ... салық жөніндегі берешек қарыздар сомасының толық аиықтала
қоймағандығына байланысты.
Еншілес (тәуелді) серіктестіктердің алашагы (Кредиторская ... ... ... - осы үйымға еншілес, тоеулді ұйымдардың
және бірлесіп бақыланатын ... ... ... ... ... ... ... жұмыстары және көрсеткен қызметтері, сондай-
ақ блардан алынған материалды емес ... ... ... және ... да ... үшін ... қарыздары.
Алынған аванстар (Авансы полученные) - осы ... ... ... ... ... ... көрсеткен қызметтері
үшін алдын-ала алған ақшалары. Сондай-ақ тапсырыс берушілердің дайын ... жеке ... ... үшін ... қаражаттары да
алынған аванстар құрамында болады.
Қоюшылар және ... есеп ... ... с ... и
подрядчиками) - қоюшылар мен мердігерлерден алынған тауарлы-материалды
құндылықтар және ... тыс ... ... жұмыстар және
көрсетілген қызметтер үшін ... ... ... және ... қосып есептегендегі) осы үйымның берешек қарыздары.
Табыстар мен шыгындарды ... ... ... ... ... ... өзіндік құнымен сатудан
түскен ақша айырымынан тұрады. Сатылған өнімдердің өзіндік құны материалдық
және өндірістік ... ... ... шикізаттардың өзіндік
құнынан, өнімдерді сатуға байланысты шығындардан, ... ақы ... ... ... ... ... сомасынан өндірістік емес әкімшілік
шығындар, төленген ... ... ... ... ... ... «табыс», «пайда», «түскен ... ... ... мен ... қауымы дәлме-дәл түсіне
бермейді. «Табыс» термині ... АҚШ және ... ... ... ... ... ... коммерциялық іс-әрекет ерекшеліктеріне
қарай, Ұлыбританияда табыс ... ... ... ... ... ... түскен табыс» термині қолданылып, ... ... ... ... пайда ұғымдары есеп жүргізу тәжірибесіне енгізілген. Ал АҚШ-
та «табыс» термині «пайда» ... ... жиі ... ... ... ... мен ... термині қатар қолданылып, бұлар
капитал мен пайда көлемін анықтайды. Пайда деп - ... ... ... ... жұмсалған шығындар сомасынан артық дәрежесін айтамыз.
Егер шығындар көлемі табыстар көлемінен артық болғаң ... онда ... ... ... пайда көлемін анықтау процессі (үрдісі), екі
жағдайдан: 1) ең әуелі ... ... ... ... ... ... 2) осы жылы жұмсалған шығындар сомасымен түскен табыстар сомасының
сәйкестігі анықталады.
Түскен түсім (Выручка) - есепті жыл ... ... ... қызметтерді сату нәтижесінде түскен нақты ақша ... ... деп - осы ... есеп ... ... түскен немесе түсетін
ақшаларды айтуға болады.
Шығындар (Расходы). Халықаралық бухгалтерлік есеп стандарттары ... ... үш ... ... бар: 1) ақша жұмсау шығындары (издержки);
2) құндылықтар жұмсау шығындары (затраты); 3) жұмсалған шығындар (расходы).
Нақтылы ақша жұмсау арқылы ... мен ... ... ... ... ... (активтерге) жұмсалған ақшаларды - ақша жұмсалған
шығындар (издержки) деп атайды. Ұйымдар тауарлар сатып ... ... мен ... ... үшін ақша төлеген жағдайда, онда мүндай
ақша қаржылық шығындар болып ... Яғни ... ... ... ... ... ... көбеюуіне байланысты. Сондықтан
қаржылық шығындар ... алу ... ... ... ... халықаралық бухгалтерлік есеп стандарттарына сай, жалпы ... ... ... мақсатында жұмсалып кетті деген ұғымды
көрсетеді.
Қаражаттар (Средства). Экономикалық ресурстарды ... ... алу ... ... күн) мен осы ресурстарды жұмсау сәтінің (жұмсалған күнгі)
арасындағы кезеңде есепте тұрған активтерді - қаражаттар деп атаймыз. ... ... ... ... ... ... ... қаражаттар
(активтер) қүрамында болады. Ал ... ... ... ... ... шығындар» категориясына жатқызамыз.
Орыс тілінде «издержки», «затраты», «расходы» терминдері синонимдер түрінде
танылған. Еліміздегі бухгалтерлік есеп ... ... ... ... ... принциптері мен стандарттарын негізге ... сай орыс ... ... ... ... ... бар. ... осы ерекшеліктерге өз пайымдауымызша түсінік
беруге тырыстық.
Ақшалай шығындар (Затраты) дегеніміз - ... ... ... ... ... ... ... шығындар құрамына есептен шығарылатын сатылып
алынған тауарлар немесе қызметтер құнын ақшалай өлшеммен ... ... ... ... ... азайғандығын немесе
міндеттемелер сомасының (төленетін ... ... ... ... ... ... ... осы кезеңдегі сатылып алынған
немесе өндірілген ... және ... ... ... ... ... ... жылдың ақшалай шығындары осы жылдағы ақшалай шығындар болып
табылады. Шаруашылық ... ... ... ... ... ақшалай шығындар алдағы жылдардың ... ... Яғни ... ... жұмсалған мүндай ақшалай шығындар осы
жылдың аяғында жасалған бухгалтерлік баланста активтер түрінде көрсетіледі.
Жұмсалған шығындар ... - ... жыл ... ... ... ресурстардың қүны.
Есепті жыл ішінде табыс келтіру мақсатында жұмсалған ... ... ... Егер ... ... жұмсаудағы пайда болған қаржылық
шығындар болған ... ... ... ... активтер құрамында
жүргізіледі. Қаржылық шығындар болашақта табыс келтіру мақсатында танылса,
онда бұлар активтер сомасының ... ... Егер ... ... ... ... онда мұндай шығындарды ағымдағы жұмсалған
шығындар немесе бөлінбеген пайда есебінен жабылады.
Егер жұмсалған шығындар құны ... ... ... онда осы ... ... ... ... баланста мұндай ... ... ... ... шаруашылық фактілерінің (операцияларының) мысалы ретінде несие
алудағы есептелген пайыздық төлемдерді (төленетін пайыздық шығындар) ... ... ... маңызды мысал ретінде негізгі құралдар сатып алып,
бұларды пайдалануға ... ... ... ... ... болады.
Бухгалтерлік есепте негізгі қүралдардың барлық қүны ... ... ... ... ... пайдалану мерзіміне (жылдарына)
қарай, бұларға амортизациялық шығындар есептелінеді. Яғни негізгі қүралдар
өз үлесін пайда келтіру ... ... ... ... өнімнің
өзіндік құнына кезеңдік шығындар түрінде қосып отыратындығын білген жөн.
Жинақталған ақшалай шығындар (Накопленные ... ... ... ... ... ... ... төленген ақшалай шығындар. ... ... бабы ... бір ... қарай тұрақты түрде қаржылық
қорытынды есеп ... ... ... ... ... ... ... шығындар сомасын бухгалтерлер табыс ... ... ... ... қуаты үшін ақша төленбесе де ... ... үшін ... ... ... да). Мұндай жағдайда баланста
ағымдағы міндеттемелер бабын ... ... ... ... ... ақы, салық, тағы сол сияқтылар өрісіндеде болуы мүмкін.
Жанама шығындар (Косвенные расходы) деп - ... ... ... ... ... ... жазуға болмайтын өндірістік шығындарды айтады.
Мысалға, өнімінің бірнеше түрлерін ... ... ... ... жалдау шығынының сомасын келтіруге болады.
Кұрделі шығындар (Капитальные расходы) деп – мерзімі бір жылдан артық уақыт
кезеңінде пайдаланылатын негізгі құралдарды ... алу ... ... ... жұмсалған шығындарды айтады. Мұндай операцияларға жұмсалған активтер
шығындары жылдың аяғында тиісті счетттарда жинақталады. Игерілмеген ... ... ... келесі жылға көшіріліп жазылады.
Үстеме шығындар (Накладные ... деп - ... ... және
технологиялық үрдіске бірден жатқызылмайтын (жазуға болмайтын) ... ... ... ... ... ... ... пайдалану шығындары, әкімшіліктің еңбек ақысы мен ... ... ... ... ... ... өнімдерді сатуға
жұмсалған үстеме ... ... ... ... ... ... өзіндік қүнына қосылатын үстеме шығындарды бөліп
тарату күрделі болғандықтан, ... ... ... деп атайды. Үстеме
шығындар толығымен ... ... мен ... бүйымдар қүнына
қосымша таратылып жазылғаннан соң ... ... ... ... қүны
калькуляцияланады.
Алдын ала жұмсалған шығындар (Предварительные расходы). Бұларға компаниялар
мен ұйымдарды ... ... ... ... ... мен заңды тұлғаны
тіркеуден өткізуге төленген құжаттар жатады.
Аяқталмаған өндіріс (Незавершенное ... деп ... ... өндіру
технологиясының ерекшеліктеріне қарай белгілі бір уақытта дайын өнімдер
құрамына енбеген өндірістік шығындарды ... ... ... ... ... ... ... өндірістік жекелеген
объектілеріне жатады. Өндірістік есеп жүйесін ... ... ... ... шығындары тексеру мен салыстыру үшін жеке қаралған.
Аяқталмаған өндіріс түгенделіп отырады. ... ... ... ... мен ... тексеруден өткізу, ... ... ... ... ... ... шығару, өнімдердің өзіндік
қүнын дәлме-дәл есептеу және ... ... ... мен бүйымдардың
тиімділігін анықтау болып табылады.
Баланс көрсеткіштеріне сай ... ... пен ... ... ... ... жасаушы маман бухгалтерлер тек қана қолда бар баланстың
типтік үлгісі мен арнайы кестелерді қажетті цифрлармен толтырып, ... ... ... ... түтпауы керек. Мәселе баланстағы әртүрлі
көрсеткіштерді өзара ... ... ішкі ... ... ... өзін ... ... салыстыру арқылы, осы ұйымның қаржылық жағдайынан
толық мағлүматтар ... ... ... ... ... ... ең әуелі есепті жылдың ... ... ... ... отырып, осы үйымға қатысы бар
несиелендірушілер, алашақтар және ... ... ... ... ... ... ... қоя білуі керек. Бұл үшін көптеген
қаржылық терминдердің қалай туындағанын, осы уақытта ... ... ... өзі ... ... өзгерістерге ұшырағандығын,
болашақта қандай бағытпен қаржылық қызметтер атқару керектігін білу міндеті
туындайды. Сонымен қатар, экономикалық ... ... ... ... өз ... ... байланыссыз (жеке алып қарағанда) ешқандай
мағына бермейтіндігін де ескерген жөн. Талдаушы ... ... ... біртектігіне қарай орын алған қаржылық ақпараттарды жинақтай
отырып талдауға түсетін қажетті объектілерді бағалаудан ... ... ... ең бастысы - қаржылық коэффициенттер жүйесі.
Коэффициенттер деп - сандық немесе ... ... ... екі ... ара
қатынасын айтады. Қаржылық коэффициенттер ұйымның ... ... ... ... ... ... қаржылық болжам жасау
болып табылады. Сондықтан қаржылық жағдайды талдау үшін базистік мәліметтер
мен коэффициенттерді өзара салыстыру ... ... Осы ... пен ... сай, ... мақсатымыз ұйымдардың өтеушілік және
төлем өтеушілік категорияларын талдау болып табылады. Өтеушілік пен ... ... ... баланс мәліметтеріне қарай талдаудың
мақсаты - осы үйымның қаржылық жағдайын сыртқы пайдаланушыларға ... ... ... ... ... ... пайыздық қатынаспен анықталатын
коэффициент ... ... ... Бұл ... осы ... ... міндеттемесінің (бухгалтерлік баланстың пассивіндегі) ішіндегі
акционерлік капиталдың үлес ... ... ... ... ... ... ... сайын, соғұрлым ұйымның ... ... ... капитал үлесінің көп екендігі көрсетіледі. ... ... ... және ... ... қаржыландыруға
байланысты төлем өтеушіліқ коэффициент артып отырады. Керісінше, төлем
өтеушілік коэффициент ... ұйым ... ... ... ... азайып
қалуына байланысты төмендеп отырады.
Бухгалтерлік есеп ... ... ... ... ... және ... көлемде активтердің қаржыландырылғанын, мысалға,
акционерлік капитал есебінен, меншікті капитал немесе ... ... ... ... ... ... ... өтеушілік коэфициенті (ұйым қаржысының ішіндегі
акционерлік капиталдың үлкен үлесі болған жағдайда) ... ... ... ... ... ... ... дер уақытында
қайтарып отыру мүмкіндігін ... Яғни ... ... ... ... ... ... етеді.
Төменгі дәрежедегі төлем өтеушілік коэфициенті (ұйым қаржысының ішіндегі
акционерлік капиталдың аз ... ... ... қаржы салымшылардың,
несиелендірушілердің т.б. тәуекелшілігі сенімсіз болады. Неғұрлым төлем
өтеушілік коэфициент төмендеген ... ... осы ... ... ... тарту мүмкіндігі де төмен болады. Егер осы ұйымның активтік
қаражаттарының сомасы, мұның сыртқы міндеттемелері ... ... ... бүл ұйым ... ... бар болып танылады. Төлем өтеушілік деп ... ... ... ... ... ... жаба алатын
мүмкіндігін айтады.
Сонымен, ұйымдардың жоғары және төменгі дәрежеде төлем өтеушілік
қабылетінің болуы осы ұйымның ... ... ... ... ... ... ... активтердің әрқашан да артық болуына
байланысты. Мысалдар келтірелік:
Активтер % ... ... ... мерзімді активтер 45 ... ... ... ... 55 Ұзақ ... міндеттемелер 27
Қысқа мерзімді міндеттемелер 13
Жинағы 100 ... ... ... өте ... ... өтеушілік коэффициент әрбір қажетті
кезеңдерге қарай пайыздық өлшеммен салыстырмалы түрде талданады. ... ... мен ... пайыздық қатынаста берілген. Яғни
төлем өтеушілік коэффициент пайыздық ... ... ... өтеушілік
дәрежесін көрсететін коэффициент активтік соманың жалпы жинағынан, осы
ұйымның сыртқы ... ... ... ... ... қарағанда біздер осы ұйымның төлем өтеушілік коэффициентін ... ... 100 % - ұзақ ... ... - 27% + ... ... 13% = Акционерлік капитал - 60%. Бұдан міндеттемелердің жалпы
сомасының (пассив) ... 60% ... ... ... ... ... айтқанда, төлем өтеушілік ... ... ... акционерлік капиталдың үлес салмағын ... ... ... ... ... жоғары болған сайын, ... ... ... осы ... ... ... ақшалай сомасынан көп
болатындығын талдадық. ... ... ... ... ... осы ... активті қаражаттарымен қамтамасыз етілгендігін
де көрсетеді. Егер акционерлік ... ... осы ... ... ... ... болса, онда осы ұйымның сыртқы міндеттемесі өте жақсы
қамтамасыз етілген болып саналады.
Төлем өтеушілік коэффициенті әр ... ... ... ... мүмкін.
Бұл коэффициент ұйым қызметінің өсу немесе төмендеу қарқынына байланысты
болады. Мысалы, 2004 жылдың 31 желтоқсанында осы ... ... ... ... тең ... Бұл жылы осы ұйым ... ... атқарып,
таза пайда тапты. 2005 жылы осы ұйым басшылары өндіріс ... ... ... ... ... ... қабылдап, 2004 жылы саудадан түскен пайданың
едәуір ... ... ... ... ... түскен таза пайданы
осы үйым қызметін кеңейтуге қаржыландырды.
Тағы да мысалдар келтірелік:
| |31 ... 2004 |31 ... 2005 |
| |жыл |жыл |
| ... |% ... |% 1 |
| |(мың | |(мың | |
| ... | ... | ... мерзімді |7000 |25 |8000 |25 ... | | | | ... ... |7000 |25 |7000 |20 ... | | | | ... ... |8000 | |8000 | ... шығарылған | | | | ... ... | | | | ... ... | | | | ... ... | | | | ... | | | | ... ... |4000 | |4000 | ... ... ... | | | ... ... | | | | ... ... | | | | ... | | | | ... пайда |5000 | |8000 | ... |14000 |50 |16500 |55 ... |28000 |100 |31500 |100 ... ... ... ... ... және пайыздық
қатынаспен алынған 2004 ... ... ... ... ... 50% болса, 2005 жылдың желтоқсан айындағы ... ... 55% -ды ... ... ... жалпы сомасының
артқандығын және аз да болса қысқа мерзімді міндеттемелердің ... ... ... бұл ... ... таза пайданың есебінен
5000-нан 8000-ға өскендігі дәлелденді. ... ... ... пайда
(бөлінбеген пайда) бухгалтерлік ... ... ... ... Яғни ... ... коэффициенттің өсуінің негізгі себебі -
бөлінбеген таза ... ... ... ... ... Бөлінбеген таза
пайданың көбейгендігі алынған пайдадан түсті де, бұл сома акционерлердің
шешіміне қарай осы ... ... ... шараларына қалдырылғандығын
көруге болады. Бұдан төлем ... ... ұйым ... ... үшін ... ... ... мысал (міндеттемелер мың теңге):
| |31 ... |31 ... |31 ... ... |2004 жыл |2005 жыл |жыл |
| ... |% |
| ... |% ... |% ... ... |4000 |20 |4000 |25 ... | | | | ... ... |5000 |25 |4000 |25 ... | | | | ... ... | | | | ... ... |6000 | |6000 | ... | | | | ... пайда |5000 | |2000 | ... |11000 |55 |8000 |50 ... |20000 |100 |16000 |100 ... ... ... осы ... ... және пайыздық
өлшеммен алгандағы 2004 жыл және 2005 жылгы ... ... 2004 ... ... 2005 жыл ... осы ... ... сомасы азайған. Сондай-ақ қысқа мерзімді міндеттемелер сомасы
да азайып, сауда қызметі көлемінің төмендеуіне байланысты бөлінбеген ... 2005 жылы ... ... ... өтеушілік коэффициент 55%-дан 50% -ға
төмендеді. Төлем өтеушілік коэффициенттің төмендеуінің әсерінен осы ... ... ... келеді.
Ұйым қызметі көлемінің жоғарылауы мен ... ... ... әсер ... ... ұйым ... жоғарылап артуы нәтижесінде төлем өтеушілік
коэффициенті бірде төмендейді, бірде жоғарылайды. ... ... ... ... ... және тауар өндіруге жұмсалған шығындарға
байланысты болып отырады. Төлем өтеушілік коэффициентінің өзгеріске түсіп
отыруы ұйымдардағы ... ... ... да ... ... ... коэффициенті төмендеген сайын, кейбір ... ... ... ... ... ... төлеуді шешуі де
мүмкін.
Кейбір ... ... ... ... ... ... қарағанда банк несиесі үшін төленетін пайыздық ставка ... ... ... ... үйым әкімшілігінің үйғарымына қарай қысқа
мерзімді міндеттемелер көлемін азайтып, шығарылатын ... ... ... ... осы ... өндірістік шығындарының
азайатындығын да білген жөн.
Несие алушы жақтардың сенімділігі меншікті ... ... ... ... ... ... ... айырым сомага
байланысты.
Ұйымдардың төлем өтеушілік коэффициенті жиі ... ... ... ... ... ... тікелей әсер етіп отырады.
Мысалға, төлем өтеушілігі бар кешегі ұйым бүгінгі күні алған несиемен ... ... ... есеп айырысу шотында нақты ақшаның жоқтығынан және
жөнелтілген тауарлар үшін сатып алушылардан тиісті ақшаның ... ... ... төлем өтеушілік қабілеті болмай қалуы да ... ... ... сенімсіздігі және қойылған келісім-шарттың
бүзылғандығы деп түсінеміз.
Сонымен ... ... ... төмен дәрежеде болуына бухгалтерлік
баланстағы «шеккен зиян», «алынган қарыздар мен ... өз ... ... ... ... қарыздар» сияқты бап көрсеткіштері әсер
етеді. Баланс көрсеткіштеріне қарай өтімділік коэффициентін оқып білу ... ... есеп ... ... ... -жалпы
өтімділік және тез арадағы өтімділік болып ... Егер ... 1:1 ... ... ... осы ... қысқа мерзімді
міндеттемелерінің сомасы ағымдағы ... ... ... дәрежеде
болғаны. Егер өтімділік коэффициенті (мысалға 3:1) өте ... ... осы ... ақша ... көп ... ... ... өтімділік коэффициенті =
Қысқа мерзімді міндеттемелер
көрсеткіштерімен сипатталады.
Қысқа мерзімді міндеттемелер жақын арада төленуі керек. Сондықтан ағымдағы
активтер ... ... ... ... сомасын жабатындай болуы
керек. Егер ағымдағы активтер сомасы қысқа мерзімді ... ... (көп) ... ... онда ұйымдардың өтімділік қасиеті жоғары болып
танылады. Яғни өтімділік деп - қысқа мерзімді ... ... ... активтер сомасымен жауып отыратын қасиетін айтады. Егер
қысқа мерзімді міндеттемелер сомасы ... ... ... ... ... онда ... ... банктер несие бермеуі мүмкін. Яғни
ұйымдардың өтімділік қасиеті төмен дәрежеде сипатталады.
Жалпы өтімділік пен тез арадағы ... ... ... ... ... ... ... алатын қасиетін көрсетеді немесе
қысқа мерзімге алған несиелер сомасын ағымдағы активтер ... ... ... ... есеп ... ... өтімділігі
бар ұйымдар деген үғым бар. Жоғары ... деп - ... ... бір ... ... ... ... категориясына қолда бар
нақтылы ақшалар және тез арада ақшаға ... ... ... ... Жоғары өтімділікті активтерге қоймада жатқан босалқылар,
т.б. тауарлы-материалды құндылықтар ... ... мен ... ... ... және ... ... арасын пропорциялық өлшемдерге келтіруге болады.
Ағымдағы активтер
Мысалға, өтімділік коэффициенті = --------------------------------- : 1
Қысқа мерзімді міндеттемелер
Жоғары ... ... ... өтімділік коэффициенті = ---------------------------------: 1.
Қысқа мерзімді міндеттемелер
Осы айтылғандарды дәлелдеу мақсатында мына төмендегі шартты ... ... (мың ... ... ... ... активтер 1000 ... ... ... 1000
Қоймадағы босалқылар және Ұзақ ... ... ... ... ... ... 2000
Ұзақ ... ... ... 11000 ... ... ... ... өтімділік коэффициентін есептелік:
Ағымдағы активтер ... ... ... 1 = ... : 1= 3:1
Қысқа мерзімді міндеттемелер 1000
Тез арадағы өтімділік Өтімділігі жоғары активтер ... ... : 1 = ... 1= ... ... ... ... Өтімділік коэффициенті деп - қысқа мерзімді міндеттемелерді ... ... ... ал тез ... өтімділік деп - қысқа мерзімді
міндеттемелерді өтімділігі жоғары активтер ... ... ... ... ... 1:1 тең болса, онда ағымдағы активтер
мөлшері қысқа мерзімді міндеттемелер мөлшерімен ... ... ... ... коэффициенті 1:1 -ден төмен болса ... 08:1), ... ... ... ... ағымдағы активтер мөлшерінен жоғары
болады.
Қандай жағдайда болмасьш ұйымдардың ағымдағы активті қаражаттарынан қысқа
мерзімді ... ... ... (көп) ... қарыз алушылар мен
қарыз берушілер үшін қаржылық жақсы жағдай емес. Мұндай жағдайда ұйымдар
өздерінің алған ... ... ... қайтара алмайды, бұлардың
төлеушілік мүмкіндігі болмайды.
Егер өтімділік коэффициенті 1:1-ден жоғары болып, ... 1,2:1 ... онда ... активтер сомасы қысқа мерзімді міндеттемелер
сомасынан жоғары болады. Яғни қысқа мерзімді несие ... ... ... ... ... ... мұмкіндігіңе ие бола алады.
Егер өтімділік коэффициенті тым ... ... ... ... 3:1), ... ұйым ... қаржылық жағдайын талдай отырып, қаржы үрдісін қайта
ұйымдастыруға тура ... ... ... ... қысқа мерзімді
міндеттемелер сомасынан көп дәрежеде жоғары болуы, осы ұйымның қаржылық
жағдайының өте ... ... ... ... ... түспейтін
ағымдағы активтер жұмыс істемейтін (өлі) ақшаға айналмауы керек. Егер осы
ұйымның есеп айырысу ... өте көп ... ... ... ... онда ... өзінің клиенттері мен қызметкерлеріне несие ... ... ... ... ... жүмыс істеу шараларын белгілеуі қажет
өтімділік коэффициентінің өте жоғары ... ... да ... ... әсер етуі ... Қандай жағдайларда болмасын ... және мүны ... ... ... да ... талдануы
керек.

Пән: Бухгалтерлік іс
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 27 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Баланс өтімділігін талдау және оған әсер ететін активтерді қарастыру факторларды талдау54 бет
Бухгалтерлік есептің даму тарихына шолу21 бет
Екі жақтылық принципі және баланстық теңдік8 бет
Жиынтық ұсыныс және жиынтық сұраныстың мәні5 бет
Халықаралық ұғым заңдылықтары. халықаралық сараптаудың теориялық негіздері. халықаралық жүйелер. халықаралық қатынастар12 бет
Ұлттық есеп жүйесiндегi негiзгi ұғымдар мен категориялар16 бет
N сызықты теңдеулерден тұратын жүйенің жауабын табатын программа құру15 бет
Геометриялық есептерді алгебралық, тригонометриялық теңдеулер құру арқылы шығару әдістері47 бет
Дифференциалдық теңдеулерді шешу алгоритмін құру және сол теңдеулерді Matlab жүйесінде көрсету15 бет
"Кітапхана" деректер базасы (Delphi тілінде)14 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь