Әл – Фарабидің көзқарастарының қалыптасуының әлеуметтік және идеялық алғышарттары

Кіріспе
І . тарау
Әл . Фарабидің көзқарастарының қалыптасуының әлеуметтік және идеялық алғышарттары
ІІ . тарау . Әл . Фарабидің қоғамдық . саяси көзқарастары
Әль . Фарабидің гуманистік көзқарастары
ІІІ . тарау . Әл . Фараби туралы мектеп оқушыларында көзқарас
қалыптастыру
ІV Қорытынды
Қолданылған әдебиеттер
Әл – Фараби дүние жүзілік мәдениет пен білімнің Аристотельден кейінгі екінші ұстазы атанған . Ол данышпан философ, энциклопедист – ғалым , әдебиетші – ақын , математик . Әл – Фараби 870 ж. Арыс өзенің Сырдарияға құя беріс сағасындағы ежелгі Отырар қаласында дүниеге келген, Ол ең алғаш білімді қыпшақ тілінде Отырар қаласында алған , өсе келе сол замандағы ғылым мен мәдениет орталығы атанған Бағдад , Дамаск , Каир т.б. қалаларда білім алады. Өзінің түркі тілімен қатар араб , араб , латын , санскрип тілдерін жетік білген .
Әл – Фарабидің ғұлама ғалым ретінде зерттеу жүргізбеген , ат салыспаған ғылым саласы жоқ деуге болады . Сондықтан Әл – Фарабиді отандық және шет елдік шығыстанушы зерттеушілер таяу және Орта шығыстың ең алғашқы әлеуметтік саяси ғылымының негізін қалаушы ретінде таниды . Фараби және оның шәкірттерінің ғылым мен мәдениетті дамытудағы орнын анықтау , ғылым мұраларын мұқият өте үлкен маңызды жұмыс . Сондықтан дүние жүзінің әр түрлі халықтарынан шыққан оқымыстылар Фараби мұраларын 1000 жыл бойы тынбастан зерттеп келеді. Таяу және Орта шығыс елдерінде кітап басып шығарудың басталуымен шығыс халықтарының тарихын , әдебиет , философия , философиялық шығармаларын , мәдениеті мен ескерткіштерінің қолжазбаларын басып шығару үшін көп жағдай жасалды . ХХ ғасырдан бастап бұрыңғы өткен ойшылдарымен оқымыстылардың шығармаларымен бірге Әбунасыр Әл – Фарабидінде трактаттары басылып шыға бастады .
І . Әл – Фараби. Философиялық трактаттар . 1972 . Алматы .
2. Әл – Фараби. Әлеуметтік трактаттар . Алматы . 1975 ж.
3. Әл – Фараби. « Математикалық трактаттар » Алматы . 1972 ж.
4. Әл – Фараби. « Дін туралы трактаттар » Алматы . 1975 ж.
5. А. Әлімжанов « Ұстаздың оралуы » . Алматы . 1983 ж.
6. Е. Жәнібеков . Фарабидің музыкасы , « Білім және еңбек » № 7 , 1968 ж.
7. Ш. Есенов , « Қазақтың ғылымы және ғалымдары » . Алматы . 1969 ж.
8. А. Көбесов . Біздің ұлы жерлесіміз - Әбунасыр Әл - Фараби , « Білім және
еңбек » №6 ,1961ж .
9. А. Көбесов . Орта ғасырдағы қазақ ғалымдары . « Білім және
еңбек » № 4 , 1964 ж .
10 . М. Бурабаев . Сөнбес жұлдыздар. Алматы . 1989 ж.
11. А . Х. Қасымжанов . Әл – Фараби . Алматы . 1979 ж.
12. Н . Нелімбетов « Ежелгі дәуір әдебиеті » Алматы . 1991 ж.
13. А. Көбесов . Фарабидің трогонометриясы . « Білім және еңбек » № 1 ,
1969 ж .
14. А. Көбесов . Фарабидің астрономиялық трактаты . « Білім және еңбек »
№ 1 , 1968 ж.
15. А. Көбесов . Фараби және математика , « Білім және еңбек » № 1 ,
1967 ж.
16. А. Көбесов , Е. Жәнібеков . Фарабидің физикалық трактаты , « Білім
және еңбек » № 3 , 1969 ж.
17. А. Көбесов. Фарабидің энциклопедиясы , « Білім және еңбек » № 5,
11 , 1969 ж.
18. А. Көбесов. Евклид « Негіздері » және Фараби , « Білім және еңбек »
№ 4 , 1970 ж.
19. А. Көбесов. Птоломей және Фараби , « Білім және еңбек »
№ 9, 1970 ж.
20. А. Көбесов , А. Ж. Машанов . Астрологиялық трактат , қазақ энциклопедиясы . І – том . 1971 ж.
21. А. Көбесов. Алмагеске қосымша кітап , қазақ энциклопедиясы . І – том .
1971 ж.
22. Лен Нысаналин . Әбунасыр Әл – Фараби . « Трактат және өлеңдер » .
А . 1974 ж.
23. Ә. Х. Марғұлан VІ – ХІІ ғасырдағы Қазақстан халықтары мен тайпалары
мәдениеті .Қазақ ССР тарихы , І том . Алматы , 1957 ж.
24. Жаман – Қазақстан газеті . Ақпанның 7 – сі , 1992 жыл . Алматы .
А. Ж. Машанов. « Әл – Фараби – Ұлы ұстаз » .
25. А. Ж. Машанов. Әл – Фараби , « Қазақ ССР Ғылым Академиясының
хабаршысы » , № 5 , 1961 ж.
26. А. Ж. Машанов. Фарабидің « Философияны үйрену үшін қажетті
шарттар жайлы трактаты » , « Білім және еңбек » , № 1 , 1962 ж.
27. А. Ж. Машанов.Әбунасыр Фараби , « Орта Азия мен Қазақстанның ұлы
ғалымдары » . Алматы , 1964 ж.
28. Р. Әбсаттаров . Фараби – феодализм сыншысы , « Білім және еңбек »
№ 4 , 1968 ж.
29. А. Ж. Машанов , А. Көбесов . Алмагеске түсініктеме , қазақ
энциклопедиясы . І – том . 1971 ж.
30. Қ. Нұрсұлтанов . Тағы бір Фараби , « Білім және еңбек » № 8 , 1968 ж.
31. М. Ө. Ысқақов . Шығыс ғалымдарының екінші ұстазы , 1967 ж.
32. М. М. Хайруллаев Әбу Насыр Әл – Фараби , М. 1982 ж.
33. М. М. Хайруллаев « Фарабидің философия тарихындағы көзқарасымен оның маңызы » . Ташкент . 1967 ж.
34. М. М. Хайруллаев « Фараби : дәуір мен уақыт » Ташкент . 1963 ж.
        
        Кіріспе .
Әл – Фараби дүние жүзілік мәдениет пен білімнің Аристотельден кейінгі
екінші ұстазы атанған . Ол данышпан ... ...... ... – ақын , ... . Әл – ... 870 ж. Арыс ... Сырдарияға
құя беріс сағасындағы ежелгі Отырар қаласында дүниеге келген, Ол ең ... ... ... ... қаласында алған , өсе келе сол ... мен ... ... ... ... , ... , Каир т.б. қалаларда
білім ... ... ... ... ... араб , араб , ... , ... жетік білген .
Әл – Фарабидің ғұлама ... ... ... ... , ... ... саласы жоқ деуге болады . Сондықтан Әл – Фарабиді отандық
және шет ... ... ... таяу және Орта ... ең ... ... ғылымының негізін қалаушы ретінде таниды . ... ... ... ғылым мен мәдениетті дамытудағы орнын анықтау , ғылым
мұраларын мұқият өте үлкен маңызды жұмыс . Сондықтан ... ... әр ... ... оқымыстылар Фараби мұраларын 1000 жыл бойы тынбастан
зерттеп келеді. Таяу және Орта ... ... ... басып шығарудың
басталуымен шығыс халықтарының тарихын , әдебиет , философия , философиялық
шығармаларын , мәдениеті мен ... ... ... ... көп ... жасалды . ХХ ғасырдан бастап ... ... ... ... ... Әбунасыр Әл – Фарабидінде трактаттары
басылып шыға бастады . Ең ... 1905 жылы ... ... ... ... ең үлкен және негізгі « ... қала ... ... ... » ... еңбегін басып шығарды . Кітаптың алғы
сөзінде ескі әдебиеттерге сүйеніп ... ... ... мен ... ... ... мәліметтер берілді .
1907 жылы Каирде Фараби трактаттарының философиялық жинағы / Мажмуат
фалсафа ли ибн Наф аль – ... / 8 ... ... ... ... ... ... . Каирде 1909 , 1910 , 1916 , 1926 , ... ... ... ... ... .
Фараби мұраларын зерттеуде дүние жүзінің көптеген оқымыстылары еңбек
етті . Олардың ішінде араб – парсы ... ... ибн ... 995 / , Әл – ... / 1169 / , Ибн - әл ... / 1484 / , Кам ... ... / , түрік тілнде А. Сайылы мен П. Үлкен / 1950 / жазған .
Елімізде , шығыстану ғылымында ... ... 1924 жылы ... А. ... ... . С. Н. ... / 1958 / еңбектерінде :
/ VII – XVI ғ. Орта Азия мен Иран ... ... » , « ... Орта ... ... ... ... » / Фарабидің
әлеуметтік – саяси көзқарасы қаралған . М. М. ... ... ... /
1963 / жазған өзінің « Фарабидің Философия ... ... ... » және « Фараби :дәуірмен
уақыт » атты еңбектерінде оны өз дәуіріндегі ұлы гуманист деп ... ... ... ... А. Х. ... және С. К. Сатыбекова
өздерінің еңбектерінде Әл – Фараби гуманист , ұлы ... , ... ... . ... ... Әл – ... жалпы философиялық
шығармаларына арналған И. Мадкура , Р. ... , А. ... ... . ... ... Г. ... ... Фарабидің саяси -
әәлеуметтік көзқарастары қысқаша талдау жасаған . Ал ... ... А. Д. ... ... ... ... Фарабидің
толығымен ашылған .
Атақты шығыстанушы – зерттеушілер И. ... , М. ... ... ... , ... де Во , Н. ... , Ф. Диетерицин , А. Мец , А. Массэ ... О. Лери , Дж . ... және де ... ғылымдар Араб халифатының идеялық
өмірі ... , ... ой ... мен ... ... өз еңбектерінде
көп жазған .
Кейінгі жылдарда , аз ... ... ... ... ... ... таныстыру , насихаттау жөнінде едәуір істер ... ... ... , бүкіл Батыспен , шығысқа мәшһур , ғалымдар атасы Әбунасыр Фараби
араға мың жылды салып барып , өзінің ... ...... ... . ... өзі осы заманда білім биігіне көтерілген қазақ халқының
мәдени өсуінің , санасы артуының , өзін - өзі ... бір ... ... .
Қазақстанда Фараби еңбектерін ең алғаш рет ... , ... ... ... өз ... ... алып , көп ... іс атқарған адам
– Қазақстан Республикасы Ғылым Академиясының коореспондент – ... ... ... Жақсыбекұлы Машанов . Оның Фараби өмірі тарихи орны туралы
мақалалары газет , журналдарда жарияланды , жинақтарда ... . ... ... жөнінде ол әлденеше рет республика , бұрыңғы одақтық
көлемде , халықаралық конгрестерде ... ... . ... ... алғаш
рет қазақ тіліне аударғаны да мәлім. Фарабидің жер жүзі ... ... ... ... ... тауып , бірталайының
көшірмесін алдырғанда профессор А. Машанов , ал 1968 жылы араб ... ... , араб ... ... , Фарабидің Шам / ... ... ... іздеп тауып , суретін түсіріп әкелді .
Фарабитану ... ... ... ... ... отырған мәселелердің
ең ауыры және құрметтісі . Ауыр ... , ... ... ... ... , ... тіліне аударылып болмаған . Құрметті дейтініміз
, Әбунасыр Әл – Фараби қазақ жерінен шыққан , аты ... ... ... ... . Оның еңбектерін толығымен зерттеп , өз ана
тілімізге ... , ... ... , ... ... ... ... .
Сондықтан Фараби жайлы алдағы уақытта да тың ... ... , ... ғылым жүйесіне көп жаңалықтар қосылады деп ... .
І – ...... ... ... әлеуметтік және идеялық
алғышарттары .
Орта Азияның Араб ... ... ... оның ... ... және мәдени өмірінде үлкен өзгерістер жасады . Орта ... таяу және Қиыр ... ... ... ...... үлкен роль атқарды .
ІХ – ХІІ ғ.ғ. Отырар қаласы өзінің гүлдену ... ... ... ... . Отырар Саманидтер мемлекеті мен ... ... ... ... еді . ... пен мәдениеттің өркендеуі бұл ауданда
қала мен дала арасындағы сауданың дамуына жағдай жасады , бұл қала мен ... ... ... ... ... ... . ... әр түрлі
бөлек феодальдық мемлекеттерге ыдырай бастады . Бұл мемлекеттер ... , Иран , ... ... , ... ... ... . Мәдениеттің
даму процестері осы жаңадан құрылған мемлекеттерде тағы да жүздеген жылдар
бойы дами ... ... ғ. ... ... мен ІХ ғ. ... жартысында азаматтық , рухани
білімдер / ғылымдар / қарқынды дамыды. ІХ ғ. ... ... ... ... / ... ... . Үнді , Сирия , Грек тілдерінен медицина ... , ... , ... және ... да ... туралы еңбектер
көптеп аударыла бастады . Бұған ... ... көп ... ... :
Мажур / 754 – 776 / , Харон ар – Рашид / 786 – 809 / , ... / 813 – ... ... ... арқасында ежелгі грек ... ... ... ... . Платон / « заңдары » / , « Гиней » / ,
Аристотельдің / « ... » , « ... » , « ... » / ... / ... ... » / , ... / « Ренесло » / Пталомейдің / « ... » / , ... / « ... ... » / ... ... ... ету тұсында « Ақылдылар үйі » / Байт ал – ... ... ... кезеңінде еді . Бұл ұй негізінен Харон ар – Рашид халифтың
тұсында ... ... ... қоры бар , ... бар ... ... академия еді .
Әл – Фарабидің өмірі мен ... , ... ... ... ... ... бірге суреттейді . Жаулап
алынған территориялар халық қозғалысшыларының орталығы болды . ... ... , Орта Азия және ... Қазақстанда наразылық патриоттық сезімнің
күшеюімен қатар жүрді . Қарсылықтың ең үлкені және ұзақ ... ... ... сесбасының құрамына кіргендер еді . Қарматтар
өздерінің діни – ... ... ақыл мен ... көп ... ... , оқымысты , мәдениетті адамдардың қолдауына ие болған .
Феодализмге қарсы халық қозғалычстары , ... діни ... ... ... ... мен ... мәдениеттің дамуын
тоқтата алмайды . Керіссінше ІХ – Х ғ.ғ. ... және ... ... ... арта ... , ... қайшылық күшейді . Міне , осы
жағдайлар негізінен ал – Фарабидің идеялық көзқарасын қалыптастырды ... ... ... ... ... ... және
исламдық білімнің негізін қорғау мақсатымен мұсылмандық занатикалылық
ілім калам құрылды .
Калам « улум ал – ... » ... ... , бұл ... « ... ... » жалпы уақыты келе мұсылман ... ... бір ... ... араб ... ... ... дамуына халифат
халқының әртүрлі өкілдері белсене қатысты . Өз ... ... бірі , ... ... ілімінің негізін салушы
Мұхаммед Ибн – Мұса аль – Хорезми / 783 – 850 ж./ ... , оның ... ... » және « ... » ... және « ... ережелер » ,
« Тригонометриялық ережелер » атты еңбектер байланысты .
Хорезмидің жақын қызметкері ІХғ. – ... ... ... ал ... ... , ол да Орта ... азаматы еді . Оның « Астрономия кілттері
» атты еңбегі астрономия ... ... ... роль ... ... ... ... негізгі кезең болып көрнекті философ
, жаңа бағыттың бастаушысы шығыстық аристотемизмдегі - Абу – Юсуф ... аль ... / 800 – 819 / ... . Мұсылман авторларының мәліметтері
бойынша ол білімнің әртүрлі саласына арналған 150 – дей ... ... ... ... ... ... ... трактаттар қалдырған
. Кинди гректің философиялық ойларына үлкен құрметпен ... , ... ... ... ... , ... , ... ерекше
ықылас қойды . Оның негізгі ізбасары Абу – Насыр әл – Фараби болды .
Аристотельдің ... ... ... өте ... ... , ... шығармалар таңылып отырды . Аристотель Еңбектерінен және білімнің
идеялық ойын түсінбей , оқымай ғылыммен ... ... ... ... , шығыстың Аристотель ілімін дамытушы , белгілі
шығыс философы Әл – ... « ... ... » аранды .
Фараби өте бай творчестволық мұра қалдырды . ... ... ... ... ... саны 80 мен 130 аралығында
болып есептеледі : Фараби шығармаларын негізінен екі ... ... ... .
І . ... грек ... ... ... , оқытуға арналған
еңбектері ,трактаттары .
ІІ . Ортағасырлық ғылым мен философия мәселелері ... ... ... Аристотельдің барлық логикалық трактаттарына түсіндірме ... / « ... ... », « ... ... » , « ... » ,
« Этикасына » , « Риторика » / .
Абунасыр әл – ... ... ... бойынша төмендегідей
трактаттарға бөлуге болады.
І . Жалпы философиялық мәселелерге арналған трактаттар , яғни , ... ... мен ... ... талдаулар . Оған :
« Субстанция туралы сөз » , « ... мәні » , « ... ... ... ... шығармалары жатады .
ІІ . Адамның танымдық / қасиеттері / қызметінің философиялық аспектісіне
тракататтары , танымның әдіс , ... , ... ... . Оған « Ақыл ... мәні ... » , « ... ақыл – ойы туралы кітап » , « ... ... ... ... » , « ... ... ... кіші
кітап » , « Пәннің мәні туралы трактат атты шығармалары кіреді .
ІІІ . Философияның және ... ... ... ... , мазмұны
және пәні туралы трактаттар оған :
« Философияның мәні туралы кітап » , « ... ... ... ... » . « Философияны оқып үйренгенге дейінгі нені білу ... ... » атты ... ... ... . ... ... бойынша еңбектер , яғни материяның сандық және
кеңістіктік қатынастарын оқып , үйренуге ... ... . Олар :
« ... мен саны ... кітап » , « Кеңістік геометриясына кіріспе
кітабы » , музыка жайлы ... ... ... . Адам ... мен ... ... табиғатының құрылымы ,
материяның құрылымы мен ... ... ... :
« ... ... » , « ... негізгі туралы » , « ... ... » , « Адам ... ... » ... . ... , ... , Риторика , Каллиграфия туралы шығармалары :
« Хат өнері жайлы кітап » , « Өлең мен ... ... ... » , ... ... кітап » .
VІІ . Қоғамдық – саяси өмірге , ... ... ... ... ... ... , ... және оның категориялары ,
тәрбие мәселесіне , саясат , этика , ... , ... ... ... ... ... трактаттар . « Азаматтық саясат », « Бақытқа
жету туралы трактат » , « Соғыс пен бейбіт өмір ... ... » , « ... ... туралы кітап » , Қайырымды қала тұрғындарының көзқарастары
туралы ... ... ... ... ... өз ... асып ... , әйтсе де
ол ортағасырлық фанатизмнен , феодалдық деспотизмнің ықпалынан арыла алмады
. Бірақ , оның бұл кемшіліктері қателік емес , ... оның ... ... , ... ... ... қосқан үлесі . В.И. ... ... : « Оның ... ... ... сонда , өзінің алдындағы
ізашарлармен салыстырғанда жаңа құнды міндеттер берді .
Өктемдікті айыптаудағы Фарабидің сіңірген тани ... , ... ... шектеулігін көреміз . Ол қоғамдық құрылыстағы
« адамгершілік қасиеттерді » айыптады , ... оның ... ... ... ... ... . Жоғары адамгершілік идея үшін күресуде ол бұл
үшін ең бірінші әлеметтік – экономикалық база құру ... ... ... ... жеке әлеуметтік топтардың арасындағы күрес
туралы , « байлар мен ... » ... ... туралы , адамды
адамның ... мен ... ... ... ... мен , ... ... қоғамдық саяси өмірдің дамуының себептерін
түсінуден аулақ тұрды . Оның ... ... және ... ... ... адам қоғамының дамуы туралы пікірі көп ... ... ... ... . ... « идеялық » қаланың ... ... ... ... деп ... .
Бірақ Фарабидің әлеуметтік - ... ... ... ... жаңа ... жол ашты .
Фараби қоғам мен мемлекет туралы діни – теологиялық ... ... , ... мен ... ішкі заңдылықтарына сәйкес пайда болуы
туралы теорияны ұсынды .
Фараби қоғамның дамуын ... ... күш ... ақыл – ой ... деп түсіндірді .Құдайдың қоғамдық өмірге ... ... ... ... , ... , ... ... алмастырды .
Ойшылдың теориясында құдайдың еркі орнына адамның еркі , « ол дүниедегі »
бақыттың ... бұл ... шын ... ұсынды . Орта Азия , Индия , Иран
және ... ... ... ... - ... ... жалпылай отырып ежелгі грециялық философиялық қоғам ... ... ... ... ... ... жасады .
Фараби ұлы гуманист болды . Ол соғыссыз қайырымдылықсыз , қанаусыз ... ... ... ... ... . Әділеттіліктің , теңдіктің ,
достықтың өзара көмектің , өзара құрметтіліктің , ... ... ... ... ... .
Адамды жетіле түсуге , бақытқа , молшылыққа жетелеуді көздеген ... ... ... насихаттауды , мәдениетті , ғылымды жасауда
барлық адам бірдей екенін уағыздаған гуманистік ... оның ... ... ... әрі ... жүзі ... көкейкесті
проблемаларымен үндесіп жатады . Сондықтан оның энциклопедиялық мол мұрасы
біздің қазіргі 20 ... ... ... өмір мен ... ішіне
ұласып кетеді . Фарабидің : « Бақытқа жету ... ... ... бір ... ... болса , жер беті түгелімен берекеге толады » - деген
сөзі тап бүгінде өте ... ... ... іс - ... ... / ... / ролі аса ... бағалады . « Олардың ақыл – ойы халықтар арасыдағы ұрыс – жанжалдардың
пайдасыздығын ұғуға жетеді . ... олар ең ... ... ... , / демек бақытқа жету жолында / бір – бірімен келісімге келуі
керек » , ... ... ... , ненің жақсы екенін тек қана адамның ... ойы ... » ... . Гуманизмді , халықтар достығын насихаттап , адамның
өзін , оның ақыл – ойын , қабілет пен жігерін өте ... ... , ... ... тілейді , оларды тынымсыз іздену , оқу – үйрену арқылы өзін
- өзі ... ... . Тек ... мінез – құлқына байланысты ғана
одан жаман немесе жақсы қылық шығады » , - дейді .
Өзінің көптеген ... ... ... ... ... ... бір жәйттерді талдау үстінде ішінара қана тоқталады ... бір ... ... ол « ... классификациялау және анықтау
туралы кітап туралы кітап » / сөз / , / Китофи ихсо әл улум ва ат – ... яғни ... « ЧХСО әл – улум » деп ... ... еңбек берді . Еңбек
5 үлкен ... ... . Онда ... орта ... ... ... қана ... , сонымен бірге барлық ғылым саласын
сипаттап соларды жан – ... ... ... . ... пікірінше бір
трактат аса үздік еңбек , оның құндылығы ... ... ... бұрыңғылардан мүлде өзгешелігінде және оған мүлде жаңа тұрғыдан
қарайтындығына ғана емес , ... ... ... ... мен ... ... жағынан « Чхсо - әл – улум » сол ... ... жеке – дара озық ... ... - бір ... мағыналы түсіндірілген әлгі
ғылымдардың мазмұнымен біте қайнап астасып жатқан еңбек . ... бұл ... орта ... бейне бір энциклопедиясы іспеттес .
Кіріспе бөлімінде Фараби бұл трактаттың мақсаты ... ... атап шығу ғана емес , ... мен ... ... ... жеке ... салыстырып , олардың қайсысы дәлелді ... ... ... ... мүмкіндік алатын болсын дегенді
көздейді . Ғылымды білмей тұрып , өзін ... етіп ... ... ... ... ... . ... ғылымға деген көзқарасы
терең білімге ... ақыл – ... ... , ... , ... сүйенеді . « Осы кітаптың ... жұрт ... ... , олардың қайсысы құнды , ... ... , ... ... , күштісі қайсы , әлсіздеуі , мәні кемдеуі қайсы дегенді біле
алады » ... ... ... ... ... :
1 – ... . Тіл туралы ғылым . Ихсо - әл – улум ... ... . Оның ... ... , ... бар .
2 – ... . ... . Фараби логиканы ойлаудың ... мен ... ... ... бірі деп есептейді . Оның ғылымның бір
саласы деп сипаттап нағыз өнер деп түсінеді . Ол ... ... ... ... ... ... , логикалық ойды жеткізудің әр ... ... , ... ... ... ... , логиканың міндеті мен
құрылымын көрсетеді .
3 – бөлім . Математика заттың ... , ... ... ... өз ... ... 7 ... бөлімге бөледі . І . Арифметика; 2 .
Геометрия ; 3 . Оптика ; 4 . Жұлдыздар ... ... ; 5 . ... ... ; 6
. ... ... ... ; 7 . Механика .
4 – бөлім .Табиғи және ... ... .
І . ... ... , ... ғылым , яғни физика – табиғат ... ... ... ... мен ... ... ғылым . Бұл ғылымның өзі 8
бөлімнен тұрады .
2 . ... ... ... ... . Оны құдайы ғылым / әл – иллаһи / деп
қарағанымен , Фараби оны табиғаттан ... ... ... , ... ... тыс ... ... деп қарады .
Жаратылыс тану ғылымдарының ішінде Фараби зманында медицина ғылымы
жақсы дамыды .Антика заманы мен орта ... ... мен ... білім бір - бірімен тығыз ... ... . ... дәрігерлікті , дәрігер философияны қатар зерттейтін . ... ... ... ... да еңбектер бар . ... бұл ... ... негіздерін , оның тарихын өте жітік
білетінін байқатады . Оның медициналық - ... ... тек ... ғана ... ғылымдарының зерттеу обьектісіне айналады . ... ... ... « Адам ... ... » , « Адам
денесінің органдары жайында ... ... ... ... » атты ... орыс ... аударылып басылып
шыққаннан бері зерттеле бастады . Өзбекстан Республикасының Шығыс ... ... ... ... ... ... « Жануарлардың
органдары / денесі / , ... ... мен ... » атты ... бар
екені айтылады .
Медицина пәнін , міндет пен мақсатын түсінуде Фараби ... ... . Бұл ... ... ол орта ... ұлы ... ... , көп томдық « медицина капондары » атты еңбектің авторы Әбу Әли ибн
Синаның тікелей алдында тұрған жол ... ... . ... пікірінше ,
Ибн Сина медицинаның ... ... ... ... ... , оның
негізгі идеяларын қабылдаған .
5 – бөлім . Азаматтық ... мен оның ... , яғни ...... ... – « илм ... » демек қаланы басқару туралы ғылым ,
юриспруденция және ... ... ... ... басқару
проблемасы этика мен тәрбие мәселесі қаралады .
Білімнің мазмұн – мағынасын анықтау және оған ... ... ... ... орта ... ғылыми ой – пікірдің ең ... бірі ... . ... , ол ... ... ... ... жүйелеуде елеулі роль атқарды . Фарабидің ... ... ... – тарихи мәні материалдық заттардың ... тыс , өз ... ... өмір ... және ... бір ... ... тұрған құбылыс деп мойындауында , демек ... бәрі ... ... . ... ... ... әр ... саласы
бірінен – бірі алшақтатылмайды , қайта өзара байланыста талданады . Әрбір
ғылым , материалдық ... ... бір ... , ... ... ... ,
ақырында бәрі жиналып бүкіл болмысты бейнелеп береді .
« Ғылымдарды талдау жөніндегі ... ... « Ихо әл – улум » ... ХІІ ... көне грек , ... ... аударылды , сөйтіп Батыс
Европа ғалымдары арасында жоғары бағаланды . ... ... ... бұл ... орта ... ғылымның энциклопедиясы деп атады ... ... ... теориясы сан ғасырлар бойы ғылымның ... ... ... , ... ... сақтап келеді » .
ІІ – тарау . Әл – Фарабидің қоғамдық – саяси көзқарастары.
Фарабидің философиялық ... ең ... ... бірін
қоғамдық өмір туралы ілімі алады. Қоғамның шиеленістеріне Фараби арнайы
еңбектер жазды .
Фараби қоғамдық ... ... ... ... ... . ... ... мыналар :
1 / Қоғамдық өмір туралы ғылымның мақсатын анықтау .
2 / ... шығу тегі , ... , ... және қоғамдық ұйымдардың
түрлері және ... ... ... бұл сұрақтарда сынаудың дұрыс еместік
теориясы .
3 / Қала – мемлекет , қалалық / ... / , ... ... ... , ... және оны ... түрлері .
4 / Қоғамдағы адамның орны мен міндеттері , оның ... ... , ... ... сұрақтары .
5 / Мемлекеттік ұжымның түпкі мақсаты , ... жету ... және ... ... ... ... - саяси трактаттарында ... ... ... және этикалық идеяларын кең түрде қолданғанын атап көрсету
керек .
Фарабидің ғылымдық мақсаты қоғамдық өмір ғылымның мақсаты мен ... ... . ... өмір ... қарайтын ғылымға ол
мыналарды жатқызады : илм аль – ... / ... ... ... ... ғылым / фикх / юриспруденцияны / және ... / ... / ... өзінің негізгі уақытын азаматтық ғылымға / илм аль – ... ... . ... өмір мен ... ... ол ... « ... » , « Бақытқа жету туралы », « ... қала ... ... ... » , « ... қайраткерлердің афоризмі »
және т.б. еңбектерін арнады .
Фараби қоғамдық өмірдегі ғылымның пәні және ... ... : илм – аль ...... ғылымды зерттейді .
А) өмірдің әдістері мен сана ... ... ... ... , ... табиғи бейімділігі .
Б) мақсаты
В) адамдарда көрініс беру ... адам үшін ... ... және ... ... ... ... өмірдің әдісімен қимылдарына ажырата отырып , осы өмірдің
әдісімен ... ... ... ... ... ... : қайырымдылық ,
ақылдылық , бұған қарама – ... ... ... ... ... нағыз бақытқа жеткізетіндігін
қайырымдылық қимылдары мен ... ... ... . ... ... ... осындай адамгершілік қимылмен оның сақталуын ... ... ... . Бұл ... ... ... ... басқару
талап етеді , сонымен бірге басқару өнерінің білімділігін талап ... ... екі типі ... .
І . ... ... ... ... белгілер мен өмірдің ... ... ; ... басқарудағы мемлекет қайырымды мемлекет
және мұндай басқарудағы қала да , оның ... да ... ... ... . Басқару бойынша білімі жағынан кенжелеу мемлекет болады ; ... қала ... да ... , ... ... ... ... мен индивид гармониясының идеясын ... ... ... ... ... : мемлекетке адам пайда келтіргенде ғана күшті ,
дамыған мемлекет ... . ... ... ... болу ... ? ... ... , дамыған иерархиялық құрылыстағы мемлекет болу
керек . Мұндай мемлекетте « ... адам » бір ... ... керек ,
немесе сол өнердің болашақ ... сол ... ... керек : Фараби Платон
сияқты өзінің ... ... ... ... байланысты
кәсіптік белгісіне қарай бөлді . ... ... « ... ... ... , яғни философтар – дейді ... ... ... ... жететін
жолды көрсете алады . Яғни қаланың басшысы ретінде қоғамға керек . Мемлекет
бақытқа кенелетін екінші сословиелер дін ... , ... , ақын ... , хат ... , ... . ... сословиені Фараби «
өлшегіштер » деп ... . ... : ... , ... , ... ... жатты . Төртінші « әскери адамдар » , бесінші қаланы байлыққа
кеңелтетін « байлар » деп атап ... ... ... ... ... қоғамдық жағдайы байлығына
байланысты емес , оның ... ... ... . Осы ... ... Фараби
ақша ауқатты қаланың басты шарты дегендерді айыптады ... ... ... ... қызметтері бөлінді :
философтар мемлекетті басқарса әскерлер оны қорғадығ, жер ... ... ... ... ... . Бірақ Платонның міндеттері мен
праволарды иерархиялық бөлуі мемлекетте касталық ... ... . ... сияқты адам туылғаннан бақытты деген идеяны жақтады . Платон бойынша
философтардың білімі ... ... үшін ... , ... ... ... үшін ... деді . Сондықтан бұл Платондық
иерархияда бір ... ... ... ... ... ,
қозғалыста жоқ , ал мемлекеттің игілігі үшін ешқашан бұзылмақ емес . ...... ... ... ... байланысты , сыртқы жағдайға
байланысты беріледі деді .
« Әр адам өзінің ... , - деп ... ... , - ... өмір
сүруі және жетістіктерге жетуі үшін көптеген қажеттіктерді зәру етеді ... ... күші , ... ... , ал өзінің мұқтаждығын өтеу үшін
жұрттардың бірлестігінің , ... ... әр ... ... етеді , бірлестіктің барлық мүшесінің қызметі әркімге
өзінің өмір сүруі және жетістіктерге жетуі үшін ... ... ... » ... ... ... адам ... пайда болуының табиғи теориясын
ұсынды . Тек басқа адамдармен қарым – ... ғана , ... ... адам өмір ... ... . ... бірігуінің себебі олардың
материалдық және рухани қажеттіліктерін ... ... ... ... адам қоғамының пайда болуында еңбектің маңызы мен ролін
түсінбеді . Ол қоғамның ... ... ... ... бірінші
орынға қоя отырып , биологиялық көзқарасты ... ... ... мәнін
ашуда алға қарай елеулі қадам ... ... ... ұлы , ... , кіші ... деп үшке ... . Ұлы қоғамда
жерде тұратын барлық адам біріккен ; Орта қоғамда жеке халықтар біріккен ;
ал кіші ... тек қана ... ғана ... . Қала осы ... алғашқы
сатысы болып табылады . Халық қалалық бірігуге қарай бөлінеді . Ал ... ... ... ... . ... бір – бірінен үш белгісі арқылы
ажыратылады : табиғи әдеттерімен ... ... ... , тілі ... .
« Бір ... ... халықтан үш белгісі бойынша : табиғи ... ... ... , ... ойды білдіретін құралы тілі арқылы ажыратылады ».
Мемлекет туралы ілімінде Фараби ... ішкі және ... ... ... . ... ... міндетіне қайырымды қала
тұрғындарын қорғау немесе елді сыртқы жаулардан ... , яғни ... ... . ... Фараби әділетті , әділетсіз деп бөлді ... ... ... ... жету үшін ... және де ... ... болады . Ал әділетсіз соғыстар ... ... ... ... , яғни ол жеке ... ... ... ішкі міндеті бұл тұрғындардың бақытқа жеткі ... : ... ... , ... білім беру , тұрмыс туралы
ілімге оқыту оларды адамгершілікке тәрбиелеу , ... ... ... ... ... . ... ... шектелетін мемлекет
Фарабидің есептеуінше мәдениетсіз мемлекет ... дін ... ... ... деп түсінді. « Әр түрлі қайырымды
қалалар мен халықта әр түрлі дін болуы мүмкін , бұлардың бәрі ... ... ... ... » ... өз трактаттарында қоғамдық саяси мәселе бойынша халық билігімен
демократия жайлы айтады. Мәдениетсіз қалалардың ... ... ...
қарсы қайырымды қалаға ең жақыны коллективті қала дейді . Бұл қаланың
тұрғындары ... іс – ... тең ... , бұл ... ... мен
билік етушілер жоқ . Ал қаланың басшылары құрметке иеленгендер ғана ... . ... ... тең ... ... қарайды , бірақ
басшысыз , оның өкіметінсіз жалпыға ортақ ... жету ... емес ... ... ... мемлекеттік басқарудың билік етуші түрі феодалдық
монархия болды. Онда бұқараны қатал қанау , ... ... ... ... болды. Сондықтанда Фарабидің басқарудың коллективік ,
топтың үлгісі ... ... , ... ... , ... ... ... , ол заманда утопия - қиял еді .
Фарабидің ойы ... ... ... ... ... ... қала » есептелді , ол одан ... ... ... мысалы ауыл
тұрғындарының қоғамы , « толық емес » қоғам болып есептелді . Село ... ... ... қажетті азық – түлікпен қамтамасыз етеді . Фараби ... ... ... ... бағаламады . Мұның себебі оның уақытында ... ... ең ... , ... ... ... жататын еді.
Фараби қоғамында ... ... ... ролі ... , ... көзі еді ... « қайырымды » және « қайырымсыз » қалалардың әр ... ... ... қоғамның жетілдірілген
әлеуметтік құрылымы қайта ... . Ол қала – ... ... ... ... ... . Фараби « адамның жануарлар әлемімен ... ақыл ойы және ... ... , ... адам одан
әрі жетіле түсу үшін ол тіл және әр ... ... зәру » - деді ... өз ... ... танылған өнердің әрқилы түрлеріне көңіл
бөледі . Олар жер шаруащылығы , ... , ... ... , ... ,
бишілік өнері , дәрігерлік , шешендік , заңгерлік .
Фараби мемлекеттің міндетін және оның ішкі және ... ... ... ... ... ... мемлекеттің қайрымды қала тұрғындарын немесе мемлекетті
сыртқы жануардан қорғау , яғни ... ... ... ... ... ... ... өз халқының бақытқа жетуі үшін көрнекті
шараларды іске асыру керек : ... ... , ... ... ,
оларды керекті ғылыммен толықтыру оны ... ... ... ... және ең ... ... жеткізілетін әдеттерді бойға
сіңіру . Қалған мәселелердің бәрі – экономикалық және ... ... ... ... ... , яғни адамдардың бақытқа жетуі ... ... ... . ... мен саясатты басты ... етіп ... ... қайырымсыз , мәдениетсіз деп аталады .
Фарабидің дінге қатысында қызықтыратын мәселелердің бірі . Фарабидің
есебінше дін ... жету үшін ... ету ... . « ... ... мен ... әр түрлі діні болуы ... , олар ... ... ... және де бірі мақсатқа ұмтылады ».
Фарабидің діни ілімдерге мұндай ... , ... ... ... ... жоғары қоюы оның ... ... ... . Дін мен ... ... ... ... және адам бірлестіктерін барлық адамдардың бақытқа жету жолына
бағындыруы Фарабидің орта ғасырдың ұлы ... ... ... .
Әль – Фарабидің гуманистік көзқарастары .
Әбунасыр Әль – ... ... ... ... ретінде адам
және адамзат қоғамы мәселесін қарастырады . Бұл мәселені Алла шешті деп ,
ал оның жауаптарын ... ... ... деп ... , ... иелеріне қарама – қарсы Әл – Фараби ... ... . Әл – ... ... кезінде философия алдында бүтін гармониялық
екі абсолюттік қарам – ... ... ... ... ... тұрмысын құру мәселесі тұрды . Осы мәселені ... Әл – ... ... ... білімнің бүкіл қоғамға және адамға қажетті екенін
дәлелдеуге тырысты .
Әл – Фарабидің адамгершілік қасиеттері ой – сана , ... ... ... өз ... ... болады . Фараби дәуірінде
экономика , мәдениет және ... өсуі сол ... ... ... ... сенімін нығайтуға әсер етті . Адамның талантын , білімін
, оның ... ... ... . Бір ... ертедегі грек
философиясы революцияшыл болды . Сол кезде антикалық орта ... ... ойын айта алды . ... : ... берілген анықтамада былай деген : «
Жануар екі аяқты және ... » ... ... ... мақсаты одан шығатын адамның ақылдылығынан
деп түсінді . Аристотель ізімен Әл – Фараби ... ... ... өзі
қолданылатын тұрмыста алатын орнымен бағаланды деді . Ол ... ... ... ... ... екенін айтты . Фараби адамдарды дүние танымда ерекше
болды . Ол « ... ... ... » деді .
Фарабидің айтуынша адам ... ... ... « ... » ... . Оның үш жолы бар :
1) ... ақыл – ой .
2) ... ақыл - ой .
3) Күшті аыл – ой .
Бұл адам ақылын ... ... ... ... теориясының
логикалық тұжырымы .
Фарабидің « бақыт туралы ілім ... ... ... » ... оның ақыл – ой ... ілімінде жазылды . Фараби заманында бақыт
туралы оның табиғаты туралы , оған да орын алған ең ... ... ... ақыл – ... , ... негізгі катеогориясы және оның
қоғамдық саяси сипаттағы « азаматтық саясат » , « ... жету ... ... » , « ... қала ... ... ... шығармаларының басты тақырыбы болды .
« Адам үйлесімді өмір сүру үшін бақыт қажет » - деді ... . ... ... ала ... ... ... , оның ... қандай ? деген сұрақ
бойынша жауап іздеді .
Бақыт сұлулықты ма , байлықты ма , атақ – ... ма ... ... ... .
Фараби , Сократ , Аристотель , Платонның « адамның екі өмірі болады
» деген пікірімен келіспеді . Олар ... ... ... жер ... ... екіншісі өлгеннен кейінгі өмірі . « Адамның аллғашқы және соңғы ... , ... ... бұл ... емес , ол дүниеге сәйкес келеді . Адам
бұл ... өзі ... ... қайырымды істер жасайды » . ... ... ... ... ... ... ... , ал ол өлгенде
аяқталады , сондықтан « Өмірді сүю қажет , өмір адамға қайырымдылық ... ... ... ... ... » . Сондықтан адам өлімнен қорытпау
қажет , ол ... ... та , ... та жоқ .
Фараби баытқа жету заңында адамдардың теңдігін жақтады . Ол , әрбір
адам ... ... ... ... ... мүмкіндігі бар » - деп есептеді .
Фараби феодализм заманының ... ... ... мынадай түрлерін айтты :
көрінісі , саны , сапасы бойынша . Бақытты бұлайша бөле ... ең ... ... , ... деп ... ... бақыттылықты қайсы бір
әлеуметтік топтың ... ... ... ... білімділігімен
байланыстырады Феодалдық топтың идеологы ретінде ол қоғамның ... ... ... ... ойда ... . ... біз Фарабидің бақыт туралы
ілімнің тарихи шектеулігін көреміз .
Аристотельдің ... ала ... ... ... ... деп ... . Этикалық қайырымдылыққа ерлік , ақкөңілділік ,
әділеттілік , ал рационалды қайырымдылыққа ақылдылық , ... / жан ... /, ... ... ... ... бұл бөлу формальды түрде болды . / Осы арқылы / ... ... ... ... ... және ... адамгершілік пен
ақыл – ойдың байланысын көрсетіп оның кім танымаса сынға алды . ... – деп ... ... ... , қайырымдылық жасай алатын
адамдарды » - атады .
Егер осы « ... » ... ... болса , онда ... ... ... ... ... үйренуге бола ма ? Бұл Фараби үшін өте маңызды мәселе
болды . Оның ... ... жеке ... ... ... ... - бақытқа жетуімен байланыстырады . Көне гректік
философияда бұл ... ... , ... де ... ... ... . ... бәрі де « шын және нағыз қайырымдық адамға табиғат арқылы
әсер етеді » ... ... ... жаңа ... ... ақыл – ой , миы , таза ... ... және зұлымдықтың ешқайсысын таңдай алмайды , қайырымдылық
адамның ... ... ... деп есептеді . Фараби « адам ақылды
немесе ... ... ... болмайды , ол туғаннан табиғатынан тігінші
немесе хатшы ... » - деді . Ақыл ... ақыл – ойы ... ... ара - ... ... алады , ол қайырымды
және зұлымдық істерді қайталай ... ... бір ... ... ... ... ... тәрбиемен оқудың маңызды ... ... өтті . ... мінез ақыл – ... ... ... ... , Фараби грек ақыл – ой ... ... ... қайырымды
болуында оның сезімінінде маңызды роль атқаратынын атады . « Адам ... таза ... ... ... , ... бетіне әр адам өз
қолжазбасын жазып қалдырғандай ... ... таза ... өсе келе
әр нәрсе жазылады » - деді Фараби . Бұл оның еңбектерінде деп ... іс – ... ... ... ... үшін пайдалы
есептеді . Ол ... ... ... ... шара ... ... Шара /
меры / сақталмаса – деді ... , адам ... ... бола алмайды .
Еріктің күшімен еркіндіктің байланысы туралы Фараби ... ... ... ... үшін ең ... ... ... терең гуманистік
идея жатыр . Фараби « Кул » ... ... ... ... ... , ... мазмұнын ашқысы келмейді . Фарабидің ойынша құл стоиктердің ... ... , ... идеялизмді жақтаушылар / пікірі сияқты сыртқы
жағдайда ешқандай билігі жоқ . Стоиктер ... ... оның ... ... деп ... , ал ... ... адамның еркіндігі
адамның еркіндігі адамның қайырымды іс ... ... ... . Бұл екі ... да құл ... түсінік шектеулі болды . Оның
әлеметтік өмірі ескерілмеді бұдан шығатын қорытынды құл өзін ... ... деп ... ... . « ... ... ... әрекеттер –
екі қарамам – қарсы шектіңс ... ... ... , ал ол екі ... де ... ... : біреуі – молшылық , екіншісі – тапшылық . Дәл
сол сияқты ... екі ... ... ... рухани күйлер мен
қасиеттері , ол екі ... ... ... де ... ... : ... ... , екіншісі – тапшылық . Мәселен таза ниеттілік бұл екеуінің
бірі - ...... , ... – тапшылық . Мырзалық –
сараңдықпен ысырапшылықтың ... ...... пен ... . Қарапайымдылық – қасиет , бір жағынан , ұялшақтықтың аралығындағы
адамгершілік қасиет . ... – бір ... , ... ... , атаққұмарлықтың және екінші жағынан мүсәпіріліктің аралығы .
Мейірбандық – шексіз ашу мен адамның мүлде еш нәрсеге ашуланбайтын ... . ... – бір ... ... және , ... жағынан ,
жасқаншақтық пен ұяңдықтың аралығы . Достық көңіл – жек ... ... ... » ... ... адам құдайдың араласуынсыз белсенді түрде еңбек
етіп өзін ... ... ... ... ... бола ... . Фараби
қайырымдылықты үйренудң маңызы туралы бір ... ... тың және ... ... , ... пен ... ... . Достық көңіл -
жек ... пен ... ... ».
Фарабидің ойынша адам құдайдың арасуынсыз белсенді түрде еңбек етіп
жақсы үлгіде ... ... ... бола ... . Фараби
қайырымдылықты үйренудің маңызы туралы жаза отырып , әрбір адам ... ... оған ... ... біле алмайды . Бұл адамдар үшін мұғалім немесе
басшы , яғни ... ... ... ... адам ... . ... әдіс бойынша бөлінеді : оқуы , тәрбиесі және сенімі бойынша .
Осыларды пайдалану арқылы ... ... ... , ... , ... ... бөлді . Ғалымдар – қайырымдылықты меңгерген адамның таңдаулы өкілдері
. Бұлар білімнің қайнар көзі ... ... ... ... ... ... ... барлық адамдарға керек деп оқытты .
Ақыл – ой , ... , ... ... ... гуманистік принцип
болып қарастырылады , оған адам өзінің жеке күші арқылы жетуге ... . Бұл ... ... ұмтылатын жан ретінде адамды қарастыра отырып
Фараби прогрестік даму идеясын алады . Ақыл - ой , бақыт , ... ,
« ... » , « ... » ... ... ... адамның тұрмысына
қатысты . Білімнің бұл бағалылығын : қаырымды , ақыл – ой , ерік , бақытты
болу үшін білу ... және тану ... . ... – бұл ... ... мен ... үшін ... меңгеру құралы .
Фарабидің адам концепциясы оның әр компоненттегі орын ... ... ... ... : ...... - адам -
қоғам және бұлардың арасында ... мәні ... , ... ... ... , ... адамға ықпалы туралы , ... ... бір – ... байланысты .
Әл – Фараби жаңа мәдениет жағдайда құдай ... ... ... : ... ... концепциясында құранның
концепциясымен салыстырғанда еш қандай өзгеріс болмайды , ал ... ... оны ... . ... бұл ... ... ... талабына жауап бере алмады , сонымен
бірге адам және адам қоғам арасындағы байланыстың қалай іске ... ... да ... бере ... . Сөйтіп мутазалиттер құдайдың
бейбіт өмірге ... ... , орта ... ... негізгі
көзқарастық мәселені ашық қалдырды . Мұсылман ретінде өз ... ... ... бір ғана ... ... « Құдай бар деген мәселені қойды ».
Өз дәуірінің ... ... шеше ... Әл – ... құдайдың жеке
адаммен және қоғаммен байланысын қалай іске асыруын көрсетуге тиіс ... тану , ... мен ... қарама – қарсылығы туралы исламдық
ілімді игерген гуманистік ... ... ... ... ... ... жеке бас ... дәлелдеуді алдына мақсат қойды
. Сондықтан оның бұл мәселені ... ... мен ... обьективтік –
идеялистік құрылымына қарамастан , плотиндік шешуден өзгеше ... . ... ... тұрмыс пен өмір сүру туралы мәселені шешуге әсер
етті .
Әл – Фараби үшін екі тұрмыс бар ? Олар ... орта және ... – бір - ... тең және бір – ... ... ... .
Материалдық дүние әдемілікке , дауыс ... ... толы . ... ... жоғарғы сферасына байланысты емес , ол өз заңы бойынша
дамиды . Фарабидің ойынша ... ... ... ... ... ... орта екі ... бойынша өмір сүреді : өмір сүруге , не
өмір сүрмеуге мүмкіндігі бар . Фарабидің бұл ... оның ... , ... , оның ... мүмкін емес » - деген тұжырымымен бесігі іспеттес .
Материалдық дүниенің дамуы төменнен жоғарыға қарай , төрт элементтен
тұратын алғашқы ... : от , су , жер , ... ... ... ... ... адамға қарай жүреді .
Фараби төртеуінің арасуынан ... ... ... ... көрсетеді . Күрделі араласудан минералдар пайда
болса , онда күрделі араласудан ақыл – ... ... ... ... ; ол адам ең соңғы күрделі араласудан пайда болады .
Адамның денелік және рухани тұрмысы ... . ... ... ... материя мен форма арасындағы қатынаспен салыстырады
. Материямен форманың ... өмір сүре ... ... , денеде тәнсіз
өмір сүре алмайды. Материя формаға қатынасында алғашқы болса , ... ... ... ... ... . ... орны туралы Фарабидің
ілімінде адамды табиғаттың бір бөлігі ретінде ... ... ... ... адам ... ілімінде Фараби , ойшылдық ... ... ... толығымен көрінді . Оның әділ басқарушы және қайырымды
қала туралы ойы Таяу және Орта ... сол ... ... « әділ » «
қала » және әділ ... » ... ... ... , ... халықтар осы арманды іске асыру үшін феодалдарға ... ... ...... ... ең ... ... – бақыт , өйткені
басқа ... үшін емес , тек өзі үшін ... ... ... және ең
жоғары игілік осы бақыттың ... ... . Атап ... ... ... практикалық мағынасы осы шеңберде ұштасады , ... ... , оның ... ... ... шын ... жетуге
болмайды .
Бірақ әділеттіктің о дүниеде қамтамасыз етілу мүмкіншілігі , тіпті де
бұл дүниедегі ... ... ... ... ... ... түсінілуге
тиісті емес . Әл – Фараби былай дейді : « Қайырымды адам ... ... ... ... емес , ... ... ... сүйіспеншіліктің
өзі ізгіліктің сарқылмас көзі болып табылады » ,
Жеке бастың тұрғысынан қарағанда , ... ... , Әл – ... , ... ... ... . Ол ... зеректік пен
терең ақылдылықтың үстіне , жақсы мінез – ... та ... . Бұл ... ... іс - ... ... тәуелсіз жатқан әуел бастан берілетін
бірднене емес Жазу өнерінде жетіле түсу шеберлікке ... ... ... іс - әрекеттерді үйрену , осыларды зорлау жолымен емес , ... ... ... ... ... ... мінез – құлықты
қалыптастырады . ...... іс - ... арқылы және керісінше
көрінеді .
Ақыл – ой , адамгершілік этикалық – адамгершіліктен айырғысыз ... ... , ... , ол ... мол , ... адам . Жетілу үшін
өзіңе өзін ... адал ... ... , ... , әсіресе өз бойыңда бар абзал
қасиетті тани білуге , ... ие ... және соны ... ... бар .
Фарабиді шығыстың Аристотелі деп танимыз. Ол ғылымның ... ...... мен логиканы , математика мен физиканы , астрономия мен
ботаниканы , минерология мен ... , ... мен ... ... ... этика , эстетиканың мәселелерін де естен шығармаған .
Этика Фараби мұрасының ішінде үлкен орын ... . ... ол ... жақсылық пен жамандықты ажыратуға мүмкіндік ... ... ... ... оның ... ... концепцияларында жақсылық ,
мейірбандық басты роль алады. Жақсылық өмірдің ...... ... , ... ол ... біте ... ... , Ал жамандық жақсылық
сияқты емес , ол болмыс жоқ жерден пайда ... ... . Ұлы ... ... ойларынан терең гуманизмнің лебі еседі , ол адам ... , ... жан иесі ... биік шоқтығы , сондықтанда адамды
құрметтеу , қастерлеу керек деп ... . ... ... жақсылық
жеңгенде ғана адам баласы ізгі мұратына жетеді деп қарайды .
Фараби бұл ... ... ... ... ...... ,
мейірбандық , сұлулық үшеуінің бірлігінде Фарабидің гуманистік идеялары
әлемге кең тараған . Ол ақыл – ой мен ... биік ... , ... ... ... ... жырлады , адамгершілік мораль
мәселесін діни тұрғыдан берілетін ... тар ... ... ... ... . Ол өз ... қоғамға тән феодалдық моральдық
жағымсыз жақтарын сынады . Оның ... ... ... ... ... ... жағдайында да өзінің танымдық мәнін жойған жоқ ... , өнер . ... , ... т.б. ... ... ...... көзқарастары әлі күнге мәнін жоймаған ... ой – ... ... ... аса ... зор ... ой-
пікірлері ғасырлар белесінен асып , ... ... ... , олардың әліде
мәні зор . Фараби шешендік туралы былай деді : « Шешендік - ... ... , оның ... ... ... немесе аулақ болуды керек
қылатын жеке мүмкін ... ... ... ... ... . ... мұндай қабілетті игі істер үшін , пайымдағыштар игі
істер үшінде , ал сұмдар ... ... үшін ... ».
Ұлы ойшылдың көз тіккен эстетикалық проблемаларының ауқымы үлкен ,
шеңбері кең . Соны зерттеу ... ол ... ... ұлы ойшылдардың
прогресшіл дәстүрлерін бойына сіңіріп , ілгері ... ... , ... нақтылы тарихи байланыста Әбу – Наср әл – Фараби сан ... ... сан ... ... ... туралы аса маңызды идея ұсынды . ... ... » деп ... ... ... шығу тегі мен
себептерін ашуға тырысады . « Евклидтің бірінші және бесінші кітаптарының
кіріспелеріндегі қиын ... ... » деп ... ... ... мәселелері жөніндегі құнды – құнды пікірлер
айтқан . Ол ұзақ ... ... , ... саналып келген Евклид . «
Негіздерін » сынауға , ... , ... ... іс жүзінде көрсетіп ,
математиктерге дұрыс жол сілтеген. Әбу Наср әл – ... ... ... ... ... , оны ... ... ... , ... ... іс ... ... . Әбу Наср
әл – Фарабидің пікірінше , ... анық , ... ... ... ... ғылымдардың дамуына күшті ықпал ... . « ... да не ... , ... » деп аталатын еңбегінде ол ғылыми , астрологияны астрономиядан
бөліп ... , ... ... ... ... ... жаратылыстану ғылымдарының жетістіктеріне сүйене отырып , белгісіз ,
кездейсоқ құбылыстарды жағдайға сай өзіндік жаңалықтарды ... . ... ... ... соны ... тың идея , ... ... оның
көптеген шығармаларында кездеседі .
Адамның бойына , халықтар мен қала тұрғындарына тән және бұл дүниеде
тиесілі ... ... , о ... ... ... ... ... төрт түрлі нәрсе бар : теориялық ізгіліктер , ойшылдық ізгілік
, ... және ... ... ... ... дегеніміз – түпкі мақсаты - ... ... ... ... таьылатын және пайымдағы мазмұны өзінің
көздеген мақсаттарын ған қамтитын білімдер ... ... ... - ... бір ізгі ... барынша
көп пайда келтіретін ізгілік .
Этикалық ізгілік дегеніміз – ойшылдық ... ... ... ... ... – екі ... ... жетеді.
І . Иландырғыш нақыл сөз сезімге әсер ететін нақыл сөз және басқа ... ... ... ... .
2 . Өз ... , өз ... бойынша жөнге келмиейтін және сөзге құлақ
аспайтын бүлікшіл , көнімсіз қала ... мен ... ... ... арқылы жетеді .
Әйтседе оның негізгі эстетикалық – тнориялық ой ... : « ... » , « ... ... ... туралы » , « ... ... » т.б. ... ... ... зерттеу саласында Фараби әр ... ... ... ... ала болжауға болатынын немесе болмайтынын ажыратуға
тырысады . Әбу Наср әл – ... бұл ... ... ықтималдар
теориясының философия , логика , негіздерін қалыптастыруда ... ... Ол ... , ... саласында ірі еңбектер жазған .
. Әбу Наср әл – ... ... ... ұлы математигі және астрономы
Птолемейдің «Алмагесіне » көлемді түсініктеме жазған . Бұл еңбек « ... » ... ... ... . ... және математика
тарихында үлкен маңызы болған Әбу Наср әл – ... бұл ... ... да игі ықпал жасады . Ол ... ... ... ... ... сүйене отырып , тригонометрия
сызықтар ... өз ... ... . Мұндағы негізгі бір ... ... әл – ... ... , ... , синус – ферзус , тангенс , ... ... ... ... шеңбер ішінде қарастырады . Олардың
арасындағы ... ... ашты , Әбу Наср әл – ... ... , ... осы ... ... атақты Хорасан
математигі Әбу – л – Уфа ... ... ... . Әбу Наср әл ... арифметиканың саласында « Теориялық арифметикаға қысқаша кіріспе
» деп аталатын ... ... ... ... ... саласындағы
еңбектерінде Фараби музыканың емдік қасиетін , жағымды ... , жан ... ... Оның тәрбиелік мәні зор екенін баса айтты . ... ... ... ... ... , ... жан ... жақсы , жаман
әсер ететін музыкалық жанрларға талдау жасады .
Фарабидің қоғам , ... , ... ... ... ... болған жағдайлар ремсигі :
І . Фарабидің әлеуметтік – этикалық , эстетикалық ой – пікіріне көне грек
заманының ұлы ... ... етті . ... ол ... ... ... идеяларына сын көзімен қарады , ... ... ... ... ... . ... , ... мұндай
жақтарынан бойын аулақ салды .
ІІ . Фарабидің әлеуметтік – ... ... , адам ... ... ... ...... туралы көркемдік , сұлулық , парасат
туралы пікірлерінің қалыптасуына оның ... жері ... мен ... бай ауыз әдебиеті , ... ... , ... азаттық
жолындағы күресі , бостандық сүйгіш ой – ... ... етті ... . Оның ... – этикалық және эстетикалық қөзқарастарына әсер
еткен . Таяу Шығыс пен Орта Азия ... ... ... мен ... идеялар болды .
ІV . Фарабидің ғылыми мұралары орта ... ... мен ... . Сондықтан оның тұжырымдары мен әлеуметтік – этикалық ... ... сол ... ... , ... ... болып
келеді. Оның көптеген логикалық , ... ... , ... де ... . Әбу Наср әл – ... ... ,
идеяларын , мұраларын Әбу – л – Уфа , Әбу - Әли ибн Сина , Әбу ... , Омар ... , ... Бэкон , Леонардо да Винчи ... ... да көп ... . ... саласындағы Әбу Наср әл ... ... ... « ... ... » деп аталады . Мұнда ол
вакуум жоқ екенін ... ... ... ... ... ... қорытындылар арқылы дәлелдеуге тырысқан .Ғұламаның ғылыми –
философиялық еңбектерін байыптап қайта ... ... оның ... ұлы ... бірі ... көреміз . Ол – шығыс
елдерінде тұңғыш сындарлы ... жүйе ... ... . Оның пікірінше , жас ұрпақтың сана – сезімін қалыптастыру үшін
үш ... ... ... , ... алу шарт ; 1) ... ...... , құмарлығы ; 2) ұстаздың шеберлігі , ар тазалығы ; 3) ... ... орны . ... дене ... мен ... ... , оның бір – ... тигізетін әсеріне ерекше мән берді .
Ол жалпы ... ой – ... ... ... , ... . Халық даналығы туғызған данышпандық ... ден ... ... ... ... төл ... ... .Қоғам туралы ілімді
, этика мен эстетиканы дамытты .Аристотельдің еңбектеріне сүйене отырып
, ол ... ... ... азат ой – ... ... ... бойына сіңірді , өз заманының ілімін белгілі бір жүйеге салды ... ... ... ... және стихиялық материалистік
тенденцияларын мейлінше күшейтті. Фараби Платонның ... ... ... қабылдамайды .
Ең бастысы , Отырардан шыққан ойшылдың ... , ... , ... ... ... ... Пифагорға тән цифрлық
мистиканың да , Платонның « Заңдар » деп аталатын ... ... ... ...... де ... ... жоқ . Платонның діні
мистикалық пікірлерін , атап ... , ... ... ... ... құру , оның ... түрдегі діні болуы қажет ... ... ... ... пікірінше , дін елдің ішіндегі ізгілікті тәртіпті орнатушы
күш бола алмайды . ... оның ... ... ... алынған . «
Философия ізгілікті діннің мазмұны ... ... . Олай ... , елді
басқару ісімен айналсу діннің ішіне ... ... ... , ... ... » :
Әбу Насыр әл – Фарабидің өзінің « Риторика » , « ... ... » ... жол ... » ... ... этикалық ,
эстетикалық мәселелерге көңіл ... , ... , ... , ... ... туралы білім категорияларының бетін ашып , солардың негізін
дәлелдеп ... . ... ол , ең ... ... пен ... мүмкіндік беретін ғылыми деп қарады . Сондықтан оның ... ... ... , ... категориясы басты
орын алады . ... ... ... ... гуманизмнің лебі еседі , ол
адам баласын жаратылыстың , бүкіл жан иесі ... биік ... ... да оны құрметтеу , қастерлеу керек деп ... . ... ... ... түйіні – білім , мейірбандық , сұлулық үшеуінің
бірлігінде . Фарабидің гуманистік идеялары әдемге кең тарады . Ол ақыл ... мен ... биік ... ... . ... ... , ... былай дейді : Ол - өмір ... ... тән ... ... , нақты құбылыстардың , ... ... ... ... тән мен жан ... ... көрсететін белгі деп
санайды .
Тек шын мәніндегі ... ғана , ... ... ғана ел ... игі істерге қарай бастайды , ... ... ... ... жеткізе жетілдіруге мүмкіндік береді , деп ... . ... : ... діни ... ашық ... ... , ол
ғылымды білімді діннен әлде қайда жоғары қояды . Оның ... ... ... ірге ... ... ... . Ол халықты моральдық және
интелектуалдық жағынан өркендеп өсуге шақырады , бірақ адамның ... ... ... ... ... жоқ , адам ... бәрі бұл ... , үйренсін , еңбек етсін , жетілсін дегенді арман етті ... жан – ... ақыл – ... ... ақыл – ... ... ... мадақтаушы , оны қорғаушы болды . Теориялық таным проблемаларын
қарастырғанда , логиканы негіздегенде және оны ... ғана емес ... іс - ... , ақыл – ... негізделген , өздігінен дамыған
философияның , этиканың , ... , ... ... атаулының дінге
байланыссыз – ақ дербес өмір сүре алатындығын дәледегенде оның ... ... ... . Ұлы ойшыл шындықты босқа іздеген жоқ , ... ... , ... үшін ... армандады . Адамның игілікке жету
жолдары туралы ойларын ... ... ... , ... , ... , ... проблемаларын рационалды түрде ұғу
қажетігі сияқты ... ... ... ... ... діні ... ... орта ғасырда Фараби қоғамды ... ... ... ... батыл пікір айта алды . Ол бақытты болуға
лайықты , сол бақытын ол табуға тиіс , оны әуел ... ... ... , ал адам өз ... ... да ... басқарылатын қоғамды ғана шын
мәнісінде бақытты өмір сүре алады дейді . Алайда Фараби адамның ... - ... ... мән ... ... ролі мен оның ... жете
түсіне алмады , тек еңбек қана адамды жануарлар дүниесінен бөліп , ... ... ... ... . ... ... өмір сүру керекті ең
басты ... оның ... ... ... ... ... орынға қоя
отырып , ол осынау маңызды проблема төңірегіндегі діни , ... ...... ... ... , сол арқылы қоғамның мән
мағынасын ашуда ілгері қадам басады .
Адамдар бір - ... ... , тіл ... ... ... деп
есептейді . Әділеттіктің қалыптасқан жоспарлы , универсал заңдар ... ... ... ... заң ... талап етуін қажет деп
есептейді . Ұлы ойшылдың заң күші ... осы ... ... ... идеяның аллғашқы ұрығы жаққанын байқау қиын емес . ... ... кең ... өріс алды . ... шығармаларында Фараби өз
тұсындағы қоғамды астыртын ған ... ... , ... етек ... мен ... ақыл смен ... ... өрескел
бұрмалануы деп түсіндіреді , әділеттіліктің , шын мәнісіндегі бақыттың
жоқтығын , біреудің елін , ... ... ... ... ... құштарлық
сезімі , айуандық , қараңғылық үстем қағам екенін айтады .
Өз заманындағы қоғамды сынай отырып , ... оны ... ... ... ... , соны жетілдіре түсуді жақтады . Ол ... ... / « ... қала » / оның өзі ... ... қоғам болды да шықты , барлық спецификалық ... ... ... оның өз ... ... идеяның шеңберінен ... , одан шығу да ... емес ... ... . Ол ... сол ... ... жағдайы мен қоғамдық саяси құрылысына
байланысты болатын . Осыған орай ... ... ... ... ... ... түсініктерге негізделеді .
ІІІ – тарау . Әл – Фараби туралы мектеп оқушыларында көзқарас
қалыптастыру .
Әбунасыр Әл – Фарабидің туған жері , ең ... ... ... елі ... ... ең ... ... қатарына енетін еді .Оның ұлы
ғалым , хаким болудағы бірінші қайнар көзі болған осы өз елінің мәдениеті ... ... ... ... – араб мәдениеті .
Әл – Фараби заманында ислам мәдениеті өз ... ... шағы ... ІV – VI ғ.ғ. ... ... таяу ... пен Орта Азия
елдеріне келіп ... . ... араб , ... , ... ... ... алды . Сонымен байланысты бұл елдерде ғылымға деген ынта ... ... ... ... кеңінен ашқан ислам діні ... ... ... ... .
Араб тілі халықаралық ортақ тілге айналды ... оны араб ... ... ... ... . ... ол мәдениеттің дамуына көп елдердің
ғылымдары да атсалысты . Солардың бірі біздің жерлесіміз Әл – ... ...... ... көбісі араб тілінде жазылған . Оның елі Туран
сол кездегі Бағдад халифатының құрамына ... ... бірі еді . ... ... Әл – ... тек араб ... қатарында саналғаны осыдан
. Тек кейінгі кездерде туған елдері оны есіне ала ... . 1950 ... ... ... зерттеушісі ғалымдары оның дүние салғанына 1000
жыл толуын еске алып өтті . Сол кезде оның ... ... ... ,
мақалалар жазылған , библиография жасалған . Осы жұмысты жазуда біз ... ... . ... оның бәрі ... ... ... өйткені , ол
кезде мереке туралы біздер хабардарсыз болдық . Тек кейін Әл – ... 1100 жыл ... ... ... ... 1970 ж. әлгі 1950 ... ... жөніндегі мәлімет алдық .
Қазақстан ғалымдарының 20 жыл бойында тынбай еңбек етуінің арқасында
ЮНЕСКО кеңесі Әл – ... ... оның ... ... ... ... ... қаулы алған . Сол бойынша мерей тойы ... ... ... рухани еңсесін көтеруге оның зор әсері ... ... ... бойы жат ... ... ... ... халықтан бір кезде дүние
жүзіне мәшһүр болған ұлы ғалым – хаким адам баласының екінші ұстазы ... ... ... ... еді .
Сол кейінгілердің үстем болып тұрған кезінде Әл – ... ... ... қолға алынбады . Әсіресе оның ислами шындыққа ... ... ... жариялауға жол берілмеді . Керісінше , оған жалған жала
жауып исламға қарсы етіп ... ... . ... ... ... ... - ... туралы , оның тамаша ілімі туралы шындыққа жол ашылмады.
Тек кейінгі жылдар ішінде ғана Әл –Фараби жөнінде ... бет ... ... ... ... ... , оның ... бәрі әр жерде
айтылып , жазылып жүр , бірақ ... ... ... ... . ... ... жылдық мерекесіне арналған халықаралық ғылыми ... әлі ... ... ... ... – Фараби өзінің табиғат туралы ғылыми еңбектерінде алдымен ... онан ... ... ... , онан ... өзінен бұрыңғы ислам
ғалымдарына сүйенеді .Басқа тараптан кірген мәліметтерді Әл – Фараби ислам
елегінен өткізіп ... ... . ... , ... ... нұры жайында
дәл сондай талдау берілген .Нұр , ... , ... , жылу ... ...... ... ... ғылымының негізін салған .Ол сәуленің жиналу ,
сыну , тарау , ... ... ... ... ... ... ... шоғырланған шұғыласын ол « мұхарақ » деп атаған , яғни « күйдіру
» - « оттық орын » ... сөз . Әл – ... бұл ... әрі ... ... ... қолымен ойыс / пара бола / айна жасап , линза жасап соларды қоланған .
Әл – Фарабидің осы ... ... ... ... ... ХІ
– ХІІ ғ. бастап аударылған . Ол кезде Испанияда / ... / ... ... болғаны белгілі . Сол арқылы ислам ғылымы Европаның ғылымға
деген ынтасын ... . ... ... Әл – ... ... сүйеніп ,
Европаның барлық ғылыми бағытына реформа жасады . Оның замандасы ХІІІ ғ.
ойшылының бірі ... / ... ... ... / Әл – ... мен Ибн ... ... геометриялық оптикасын барлық ғылымның негізгі деп таныған .
Осы бағыт онан кейінгі көптеген европалықтарға әсер етті . Мысалы ... да ... , Н. ... , Г . ... , И. Кеплер , тағы басқалары
сол бағытта болды .
« Мухарақ » / ... / ... ... ... ... ... . Оны ... рет И . Кеплер ХVІІ ғ. енгізген , ... ... « ... » ... . ... қатар оның астрономиялық
заңдары шықты .
Әл – Фараби мол мирастарының барлық саласынан осы ... ... , ... ... байланысты зор мәселе табуға болады .Мысалы ,
астрономия , алхимия , ... , ... , ... , ... ... ... бар . ... ішінен бір ғана ... ... . Орта Азия мен ... орта ... ... ...... Әл – Фараби үлгісімен салынғаны айқындалып отыр .
Мысалыға : Ахмет ... , Шаһи – ... ... ... ... ... қалған үлгілер қолданылғаны белгілі болды .
Әл – ... ... ... ғаделетті өмір сүрудің үлгісі бұл
күнде нң керекті мәселе ... отыр . Бұл ... де біз Әл – ... ... ... ... Әл – Фараби - өз дәуірінің көрнекті ақындарының бірі . ... Әл – ... ... және одан ... өмір ... ... ақындары , әдебиетшілері және ... ... ... ... . ... , белгілі араб тарихшысы Ибн ... / 1203 – 1270 / және Ибн ... / 1211 – 1282 / ... Әл - ... араб , ... ... ... жырларынан
үзінділер келтірілген .
Кезінде араб тарихшылары Ибн Халликан жазып қалдырған ... ... ... аударылғанда былай оқылады .
Бауырым , сен теріс жолға түскен жандарға ерме ,
Олардан аулақ жүр , қашанда әділдік жағында бол ... ... – біз ... ... мекен – жай емес,
Әлемде ешкім өлімді жеңе алмады ... , ақыл – ... пен оқу ... ісінің жалынды күрескері болған
Фараби зорлық – зомбылық атаулыға
Барынша ... ... . Осы ... өз жырларына арқау етті . ... ... ... ой – пікірлері бүгінгі оқырманды ... , ... ... ... өмір ... арабтың мәшһүр шайырлары мен тарихшыларының
еңбектерінде Әл – Фараби көп өлең жазған деген пікір ... ... ... те ... ... жасайды .
Әл – Фараби өлеңдерінің негізгі тақырыбы - өмірдің мән – мағынасы
жайлы толғау , оқу мен ... ... , ... ... ... мына бір жырынан Фараби поэзиясының бағыт – бағдарын ... ... ... ... ... ... жер – ... елім ,
Не бір жүйрік болдырып жарау деген .
Шаршадым мен қанатым талды менің
Шаңыт ... ... ... .
Әл – Фараби тағы бір өлеңінде бұл ғұмырдың мәңгі еместігін айта келіп ,
жастық жүректің жалынын осы ... ... ... атқаруға жұмсау
керектігін аңғартады .
Қағаздың түсіп бетіне,
Сызықтай бейне тартылған .
Тап болып жігер ... өмір ... ... ... нар ... ... да да беріп кетеміз ,
Жүректің отын молында
Арманды аңсап өтеміз
Біз ұлы Мұрат жолында .
Біз бір мейман бұл ... аз – ақ ... ... ... күн өткіздік .
Анталасып аптықпа тар қапасқа
Адамға әлем мекен ол ... .
/ А. ... , ... ... / ... ... бізге жеткен азғана жыр жолдарының өзінен оның
зор шабытты , кең тыгысты , терең ойлы , ... ... , ... ... ... қиын емес .
Әл – Фараби сонымен қатар тіл білімі ... да ... ... . ... ... тіл білімін жеті тарауға бөледі .
А) дербес және ... ... мен ... ... ... ... ... және құрамды сөздер мен сөйлемдер туралы .
В) тілдің заңы мен ережелері жайлы ғылым .
Д) емле ... ... ... оқу ... .
Ж) өлең жазу , шайырлық туралы ғылым немесе пеоэтика
Фараби тіл ... ... өз ... да , « сөз бен әріп ... »
, « жазу ... ... » , « Өлеңнің ұйқасы мен өлшемі туралы » , « ... ... » ... ... еңбектер жазған .
Ғылымның даму тарихында жинақталған білім қорларын сұрыптап , реттеп
белгілі бір ... салу ... ... ... . ... ... бір
жағынан , ғылымдағы бар жоқты айқын сезіп , оны кемелдендіруге , дамытып
, толықтыруға ... ... ... өзін түсінуді , түсіндіруде ,
пайдалануды жеңілдететін еді . Міне , ... ... ... ... ... ... – энциклопедиялар жасау дәстүрі пайда
болған .
Әбунасыр Әл – Фараби бұл ... да ... ... , өзінің ең атақты
шығармаларының бірі « Ғылымдар ... » деп ... ... . ... бұл ... ... ... алатын орны ерекше үлкен
. Фараби трактатқа жазған кіріспесінде бұл еңбекті ... ... ... ... : « Бұл ... біз ... ... әрқайсысын дара
– дара саралап , мазмұнын ... ... ... ; Сонымен қатар ол
ғылымдардың бөліктері болса , ... да атап , ... ... » ... ... ... мынадай алты тараудан тұрады :
Фараби еңбектерін төмендегідей ... ... ... .
І . ... ғылымы / Химия мәдениетінің керектігі туралы » , «
Вакуум туралы ... » , « ... ... ... ... » , « ... ... трактат » т.б. /
2. Математикалық . / « Книга об объеме и количестве », « Книга ... ... ... » , « ... о ... и ... ... » т.б. /
3. Апологиялық және философиялық ... ... / ... ... сөз » , « ... мәні ... сөз » ,
« ... мәні туралы кітап » , « О том , что должно предшествовать
изучению философии » . т. б ... ... ... . / « ... ... сөз » , Заң ... ... » ,
« Существо вопросов » , « Уақыт туралы » , т.б. /
5. Гиесологиялық және ... . / ... ... ... , « Книга
доказательства » , « ... и ... » , « О душе » , « О силе души » , ... о ... юных » , « ... о ... ... » . т.б./
6 . Саяси - әлеуметтік , этикалық , эстетиткалық және педагогикалық .
/ Қайырымды қала тұрғындарының көзқарастары ... ... » ,
« ... ... » , « ... указания пути к счастью » / « ... ... » , « ... және бейбіт өмір туралы » , « Қоғамды ... » , « ... ... ... » , « Книга о стихе и риторике » , ... об ... ... » , « О словарях » , « Трактат о каллиграфий » .
т.б.
Бабамыз Фарабидің даналығы , ... , ... ... , ... , ... , білім беру туралы айтқан , жазып кеткен еңбектері осы
күнге дейін маңызын ... жоқ . ... оны ... ... , ... болады .Ұлы ұстаздың тәлім – ... ... ... ... ... зерттеп , терең тексеру арқылы осы ... ... ... ... керек . Әл – ... ... ету ... ...... ... адамның әдісі тым қатаң болмасын және ... ... да ... . Егер тым ... , ... ызғармен болса ,
онда оқушылар мұғалімін жек ... ... ... . Егер өте боса тып
жіберген кішіпейілділік ... , онда ... ... ... ... ,
оның ғылымына селқос қарау қаупі туады . Ғылымды ... үшін ... ... жолында болу қажет және ғылымнан басқамен шұғылдануды азайту керек
болады . Әр нәрседен шұғылдана беруден істе ... ... ... ... жазған . Фараби оқытуда аса қатаңдықтан да , аса жұмсақтықтың да ... ... , ... ... ... ... оттыр . Бұл күні бүгінге
дейін күшін ... ... ... . Ол ойды әр нәрсеге бөліп ,
жеңілтектікке салуында ... ... ... деп ... көрсеткен .
Мәселен , оқып үйрену жаттап алу дұрыс па , жоқ түсініп алу ... ... ... ... емес , ал ... ... бір ... арқылы ойда
топтастырып түсініп , тоқып алоған жөн дейді ... ... ... ... , ... ... дәріптеп қана
қоймай , бұл мақсатқа жетуге көмекші боларлықтай жетекші құралдар мен
оқулықтар ... де көп ... ... ... да ... ... ... ісі орта ғасырдағы ең үлкен
ғылыми табыстардың қатарына жатады . Бұл факт ... ...... тағы бір ... , оның ... ...... бай ғылыми – педагогикалық мұраларын зер сала оқығанда
Әл – Фарабидің Таяу және Орта ... ... ... ... ... мен ... ... , педагогикалық бастасаның /
идеяның / бүкіл құрылысын құрғанын ... . ... бұл ... ... ... , ... ... және оның
тәрбиесі , тәрбиенің мәні мен ... , ... беру және жеке ... ... ... ... ... жауап береді .
Әл – Фарабидің педагогикалық көзқарасына оның ... ... ... ... , ... көп әсер етті . ... ... оның өз
заманындағы ілімінің негізгі салалары философия , ... , ... , ... , ... әсер етті ... ... жүйесіндегі әсіресе , жастарды тәрбиелеуде бірінші ... ... ... , және де оған қоса тәрбиенің басқа түрлерінде
еңбек , дене тәрбиесі , эстетикалық , гуманитарлық , ... ... . ... ... жүйесінде озық дидактиканың негізгі
принциптері , яғни ғылымилығы , ... , ... , ... ... орын ... ...... Шығыста алғаш рет музыканың , ... / ... ... / ... беру және тәрбиедегі маңызды ролін ашты .
Әл – ... ... « ... үлкен кітабы » атты басты
шығармасында педагогиканың өзекті сұрақтарына жауап ... : ... ...... методы , оқулық жасаудағы өзіндік ... ... ... ... Әл – ... оқу – ... ... және
басқа түрінде де құрды , яғни комментаторлық шығарма ... . Ол ... ... ... ертедегі ұлы философтарынын бай мұраларына / Аристотель ,
Евклид , Птоллмей / ... ... ...... ...... ... өзіне педагогикалық ,
методикалық ілімдерді қоса отырып Шығыстан да , Батыстан да ... ... ... елеулі орын алады . Осы елдердің көптеген
атақты ... , ... Әл – ... ... ұстазы деп танып ,
оған « Екінші ... » ... атақ ... . ... ... Әл ... « ... наук » атты шығармасы одан кейінгі педагог –
ғалымдардың педагогика мен ... ... ... әсерін тигізді .
Бұл трактаттағы көрсетілген әр ғылымға арналған тараулар , ... ... мен ... аль – ... , Ибн – Сина және ... Шығыс
оқымыстыларының методологиялық , ... ... ... ... ұлы ... және ... ... Навои өзі туралы жазғанда : «
Ғылымда мен ерте заманғы ойшылдар жасаған ілімнің бәрін оқыдым , ... ... Әл – ... ... деп атап өтті .
ІV . Қорытынды .
Қазақ әдебиеті , мәдениеті , тарихында Әбу – ... Әл – ... ... ролі бөлекше . Әл – Фарабиді Аристотельден кейінгі , « Екінші ұстаз »
деп атауда , ... ... ... мән ... . ... туған тілі – түркі тілін
айырықша құрмет тұтқан Әбу – Насыр ... , Шам , Каир ... ... ... . Ол араб , ... , грек , латын , тағы басқада бірер тілді
жетік білген . Оның ... ... ... ... әдебиет теориясы
жөнінен қалдырған мұралары ұшан – теңіз . Оның трактаттары ... ... ... ... ... , ... , ... , шешендік туралы жеке –
жеке трактаттары бар . Сол ... « ... ... ... » , « ... тұрғындарының көзқарастары » , « Мемлекет қайраткерлерінің нақыл
сөздері » , « ... жету ... » ... ... ... ... ... ғана емес , бүкіл түркі тамырлас ... , ... ... ... ... қай ... ... да әсіресе оның білім ,
ғылым үйренудің дұрыс теориясы туралы ... жан - ... ... ...... оның бүгінгі ұрпақтары – біздің бойымызда ойсырапм жатқан
олқылықтарымыз көп – ақ . ... ... ... , ... мен
оқушылар болсын , оның аса терең мазмұны , кең мағыналы , ... , ... ... ... жоқ ... ... жүйелі түрде
оқып – үйренумен кем айналысады . Қайбір саланы ... да ... ... ұлы ... ... ... қалдырып ,
көбінесе батыстан шыққан ғалымдарға көп жүгінеміз . ... ... ... , ... де ... саналы ғұмырын ислам діні мен ғылымды бір ... , егіз ... ... ұлы ... хижра жыл санауының 339 ... ... , Шам ... ... ... ... ... , оны сол
елдің әміршісі Сайф ад – Даула өз қолымен жерлеген . Ұлы ... ... Баб әс – ... ... ... . ... мұраларының бізге жетуін
төрт кезеңге бөлуге болады :
1) Орта ... араб , ... және ... ... ... ... ( Ән – ... , әл – Бейһақи , ибн Сайид әл
– Кифти , Хаджи Халифа , Венике , ... , т.б.) ;
2) Жаңа ... ... ... ... мен ... ғалымдары
арқылы ( Леонардо да Винчи , Спиноза , И.Г.Л. Козегартен , Г.
Зутер , Ф. ... , К. ... , Дж. ... ХХ ғ ... Кеңес одағы шығыстанушы ғалымдары С.Н.
Григорьян , В. П. Зубов , А ... , Ю. ... ... А. ... , Х . ... . т.б. ) ;
4) ... мен Орта Азия оқымыстылары арқылы ( Ә . Марғұлан ,
А. Маманов , О . ... , А. ... , А. ... , ... , Ә . Дербісалиев . Қ . Жарықбаев , М. Хайруллаев
т.б. ).
Фараби өз ... аса ... ...... болған. Ол
оқыту , білім беру ... ... ... ... , бұл ... түбегейлі де терең пікірлер айтқан . « Философтардың ... ... » деп ... ... ұлы ... педагогикаға , оқу
оқыту ісіне қатысты мәселелерге тоқталады .
Зерттеулердің ... ... ұлы ... және философ Әбу – Насыр
аль Фараби терең шын мәніндегі өз ... ... сай ... ... ... ... . Адам мен ... сұрақтарын шешуде өз
уақытысының , ерте грек философиясының табиғи және қоғамдық ғылымдардың
ең алдыңғы ... ... . Араб ... философтардың арасындағы
бірінші әлеуметтік – саяси ойшылы Әл – Фараби адам өмірінің мәні , ... оның орны , ... ролі және ... ... ... ... ... , өзінің исламдық адам концепциясына деген
наразылығын білдіреді ... ... сол ... ... жүргізіп тұрғанында Әл –
Фараби адам ... ... тек ... тұрғыдан шеше білді .
Адамзаттың алдыңғы қатарлы табиғи ақыл - ой жетістігі нәтижесіне
сүйене ... , ... ... ... адамдардың барлығының бірдей
екендігін және ... ... ... , іздемпаздық қабілетінің
жоғарғы болуы , оның еркінің ... және ... ... өзіндік
құндылығы туралы бірқатар гуманистік пікірлерге тоқталды .
Әбу Насыр Әль – Фараби мұраларының Қазақстанда түбегейлі зерттелуі ХХ
ғасырдың 60 – ... ғана ... ... . Оған ... бастамашы болған
қазақ ғалымдары А. Машановеді . Әбу Наср әл – ... 1100 ... ... ... ... ... 1975 жылы Алматыда халықаралық
конференция өткізілді . Бұл күндері ҚР ҒМ . – ҒМ – ның ... ... ... ... ... . ... ғұламаның қазірге дейін қазақ және
орыс тілдеріне ... , ... ... мен алғы сөздері жазылып
, 20 – дан астам трактаттары ... ... . Бұл ... Әбу Наср әл ... диалектикасы , гносеологиясы мен әлеуметтік философиясы
мәселелері бойынша ... ... ... ... . Қаз МУ – де
Фарабитану орталығы құрылған .
Әл – Фарабидің гуманизмі жаппай ағартушылық ... ... ... ... ... ... ол ... атаулының барлығына ортақ
табиғи қатынас , ... ... , ... ... қарастыруды мойындады .
Ежелгі Грецияның гуманистік ойларының ... ... ... ... ... оған ... атап айтқанда Платонның әлеуметтік – ... ...... ... .Оның ежелгі философтарынан айырмашылығы ол ... ... ... ұғыммен шектеліп қана қоймады .
Адамзаттың білімге ұмтылу мүмкіншілігі ... ... ... ... ... нәсілдік , әлеуметтік , діни , ұлттық белгілерінен тәуелсіз жалпы
адамзаттық гуманистік идеалды жоғары көтерді . ... оның « ... ... және « ... адам » ... ... ... .
Фараби адам туралы концепциясы Таяу және Орта Шығыс халықтарының
ортағасырлық өкілдерінің : Ибн – Сина , Аль ... , Ибн – ... , Ибн ... , Ибн – ... ... ... әсер етті ... логикалық , әлеуметтік – этикалық , эстетикалық , ... жете ... оның сан ... ... , оның ... ... ... береді , оның ғылыми тұжырымдары өзінен ... ... пен ... ... ... , қоғамдық , этикалық ,
философиялық ой – пікірін және өнердің дамуына ықпалын тигізді . Фараби өз
алдына жеке – дара ... ... ... , ... , ... , ақын ... болды .
Қолданылған әдебиеттер
І . Әл – Фараби. Философиялық трактаттар . 1972 . Алматы .
2. Әл – Фараби. Әлеуметтік ... . ... . 1975 ... Әл – ... « ... ... » ... . 1972 ж.
4. Әл – Фараби. « Дін туралы трактаттар » Алматы . 1975 ... А. ... « ... ... » . Алматы . 1983 ж.
6. Е. Жәнібеков . Фарабидің музыкасы , « Білім және ... » № 7 , 1968 ... Ш. ... , « Қазақтың ғылымы және ғалымдары » . ... . 1969 ... А. ... . ... ұлы ... - Әбунасыр Әл - Фараби , « Білім және
еңбек » №6 ,1961ж .
9. А. ... . Орта ... ... ... . « ... және
еңбек » № 4 , 1964 ж .
10 . М. ... . ... ... ... . 1989 ж.
11. А . Х. Қасымжанов . Әл – Фараби . ... . 1979 ... Н . ... « ... дәуір әдебиеті » Алматы . 1991 ж.
13. А. Көбесов . Фарабидің трогонометриясы . « Білім және еңбек » № 1 ... ж ... А. ... . ... ... ... . « ... және еңбек
»
№ 1 , 1968 ж.
15. А. Көбесов . Фараби және ... , « ... және ... » № 1 ... ... А. ... , Е. ... . Фарабидің физикалық трактаты , « Білім
және ... » № 3 , 1969 ... А. ... ... ... , « ... және ... » № 5,
11 , 1969 ... А. ... ... « ... » және ... , « Білім және
еңбек ... 4 , 1970 ... А. ... ... және ... , « ... және ... »
№ 9, 1970 ж.
20. А. ... , А. Ж. ... . ... ... , қазақ
энциклопедиясы . І – том . 1971 ... А. ... ... ... ... , қазақ энциклопедиясы . І – том .
1971 ж.
22. Лен Нысаналин . ... Әл – ... . « ... және өлеңдер » .
А . 1974 ж.
23. Ә. Х. Марғұлан VІ – ХІІ ... ... ... мен тайпалары
мәдениеті .Қазақ ССР тарихы , І том . Алматы , 1957 ж.
24. Жаман – ... ... . ... 7 – сі , 1992 жыл . ... ... Ж. Машанов. « Әл – Фараби – Ұлы ұстаз » .
25. А. Ж. Машанов. Әл – Фараби , « ... ССР ... ... » , № 5 , 1961 ... А. Ж. ... Фарабидің « Философияны үйрену үшін қажетті
шарттар жайлы трактаты » , « ... және ... » , № 1 , 1962 ... А. Ж. ... ... , « Орта Азия мен Қазақстанның ұлы
ғалымдары » . Алматы , 1964 ж.
28. Р. Әбсаттаров . Фараби – ... ... , « ... және ... »
№ 4 , 1968 ж.
29. А. Ж. Машанов , А. ... . ... ... , ... . І – том . 1971 ... Қ. ... . Тағы бір ... , « Білім және еңбек » № 8 , 1968 ж.
31. М. Ө. ... . ... ... ... ұстазы , 1967 ж.
32. М. М. Хайруллаев Әбу Насыр Әл – Фараби , М. 1982 ... М. М. ... « ... ... тарихындағы көзқарасымен оның
маңызы » . Ташкент . 1967 ... М. М. ... « ... : ... мен ... » ... . 1963 ж.

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 41 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Экономика ілімдерінің тарихы249 бет
Әл – Фарабидің қоғам туралы философиялық, әлеуметтік - саяси тұжырымдамалары49 бет
Әл-Фарабидің психологиялық көзқарастары48 бет
«Едігелік» идеологиясының мәні5 бет
Батырлар жыры5 бет
Идеология және билік12 бет
Мұхтар Әуезов қазақ әдебиетінің негізін салушы4 бет
Қазақстандағы жоғарғы мектеп дамуы және қалыптасуының негізгі кезеңдері6 бет
"Шу" дастаны және оның идеялық мазмұны, көркемдік сипаты (әдеби талдау). "Оғыз қаған" дастаны және оның нұсқалары10 бет
"Экономикалық теорияның қалыптасуының негізгі кезеңдері."4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь