Балқаш өңірі

Балқаш өңірі... Қазақстан картасында бұл аймақ сары түспен боялған. Шөл дала түсі Самолет қанатының астында көсіліп жатқан шексіз сары дала. Осынау ұлан-байтақ өлкенің көкшіл ноқаты мен Іле өзені атыруының көгілдір ирегі ғана көз кідіртеді. Алайда осы өңірмен жаяу жүріп өтсек, ерекше бір ғажайып әлемнің куәсі боламыз. Сырт көзге көріксіздеу шалынғанымен табиғат бұл қуаң аймаққа өзіндік сыйын аямай төккен. Мұнда шың-құздары таң-тамаша таулар да, тораңғылы тоғайлар да, жағалауы мақпал құммен көмкерілген тып-тымық көл шығанақтары да бар. Боз бетегенің күміс толқындары ойнаған дала көрінісінің өзі де ерекше ғажап. Бұл – Балқаш өңірі. Балқаш көлінің өзі жер ендігінің бойымен 600 километрге созылып жатыр. Батыстан оған тас-топырақты Бетпақдала шөлі жалғасады, ал солтүстіктен аласа тастақ шоқылар иектейді. Бұлардың арасын Тоқырау, Жәмші, Мойынты өзендері иректеп өтеді. Оңтүстігінен көлге Тауқұм, Сарыесік – Атырау құмды шөлейттері ұласып жатыр. Қазастанның табиғаты көркем жерұйықтарының бірі – Іле өзенінің атырауы осы тұста. Балқаш өңірі арқылы түрлі географиялық аймақтардың шекарасы өтеді. Бұл – солтүстікке ең жақын өсетін шөл дала өсімдіктері аймағы, сондай-ақ оңтүстікке ең жақын қарағайлы өңірлер. Мұнда бірегей және өте сирек өсімдіктер мен жануарлар көп, ал отызыншы жылдарда жолбарыстар мен құландар да еркін жортқан. Бұл – оңтүстікте және солтүстікте ұя салатын жыл құстары кездесетін сирек аудандардың бірі. Шөл даланың қатал тіршілік-тынысы өзінше әсем. Жаздың күні мұнда шаң-тозаңды, құмды дауылдар көтеріледі, ал қыста алай-түлей қарлы боран соғып тұрады. Жазғы ыстық 48 градусқа дейін жетеді, ал жауын мүлде жаумайды десе де болғандай. Мүмкін сол себепті де бізді
Пайдаланған әдебиеттер

1. Әбішев И. Балқаштың бағын байламайық //
Жетісу.-2003. -13 қаңтар.

2. Бақытов Ж. Балқаш көлін экологиялық апаттан
Құтқарып қала аламыз ба?: “Балқаш-2000” халықаралық экологиялық форумы болып өтті // Атамекен. – 2000. – 24 қараша.

3. Смағұлова Г. Балқаш көлінің құрып кетуі
мүмкін бе?// Жас Алаш. – 2003. – 29 сәуір.

4. Владислав Николаев. Балқаш өңірі.
Алматы, “Қайнар” 1986
        
        Кіріспе
Балқаш өңірі... Қазақстан картасында бұл ... сары ... Шөл дала түсі ... ... ... ... ... сары дала. Осынау ұлан-байтақ ... ... мен Іле ... ... ... ... ғана көз
кідіртеді. Алайда осы ... жаяу ... ... ... ... ... куәсі ... Сырт ... ... ... бұл қуаң ... ... ... аямай
төккен. Мұнда шың-құздары таң-тамаша ... да, ... да, ... ... ... ... тып-тымық көл
шығанақтары да бар. Боз ... ... ... ойнаған дала
көрінісінің өзі де ерекше ... Бұл – ... ... ... өзі жер ... ... 600 ... созылып
жатыр. Батыстан оған тас-топырақты Бетпақдала шөлі ... ... ... ... ... иектейді. ... ... ... ... ... иректеп өтеді.
Оңтүстігінен көлге ... ...... ... ... ... ... табиғаты көркем жерұйықтарының бірі –
Іле ... ... осы ... ... ... ... түрлі
географиялық аймақтардың шекарасы өтеді. Бұл – солтүстікке ең ... шөл дала ... ... ... ... ... ... өңірлер. Мұнда ... және өте ... мен ... көп, ал ... жылдарда жолбарыстар
мен ... да ... ... Бұл – ... және солтүстікте
ұя салатын жыл ... ... ... аудандардың бірі.
Шөл даланың ... ... ... ... Жаздың күні
мұнда шаң-тозаңды, құмды дауылдар көтеріледі, ал ... ... ... ... тұрады. Жазғы ыстық 48 ... ... ал ... мүлде жаумайды десе де ... ... ... де бізді шөлдегі тіршілік ... ... ... ... ... да біз ... ... ағашқа, әр түп өсімдікке, әр гүлге ... ... ... көл, жаға, толқын... сияқты ... ... ... ... ... естіледі. ... бұл ... ... ... ие бола ... ... ... дала, Балқаш жағалауы,
тап-таза тау ... мен ... ... ерке ... табиғаттың тамаша да, талантты туындылары іспетті. Табиғатты жан-
тәнімен беріле, ... ... ... ... ... көп қызық, ләззат, мол ... ... Бұл ... ... жергілікті жыршы-әңгімеші қауымның ... ... ... шырақ жаққан. Олар осынау ... шөл ... ... ... ... ... ... жайлы әдемі аңыздар ... Бұл ... ... көбіне табиғаттың ұйыған уыз ... оған ... ... ... ... ... ... Мұның өзі ... ... ... түйін емес-ті, өйткені ... ... ... ... ... ... еді. ... бұл олардың
білместігінен, ... даму ... ... Ал ... біздің, көркіне көкірек жая ... ... ... тірі гүлін жұлатын, ... көзі ... ... ояу ... ... ... ... Сырт көзге онша маңызды ... ... ... үйреншікті жайдың астарында біздің ... ... ... ... тамырлы проблемалар
жатыр. Жер ... әр ... ... басу ... өзі ... ... Бұған келтірер мысалдар өте ... ... ... ... де ... болар...
Көлді кім және ... ... дәл айту ... ... ол
сонау ерте заманғы карталарда да кездеседі. Орта және ... ... ... ... ... ... ертеден-ақ білетін,
бірақ Россияның географиялық карталарында ол алғаш рет 1697 ... ... ... және өтуі қиын ... ... жерінің
чертежі” деп аталатын бұл картаны орыс ... мен ... ... ... ... жасаған болатын. Мұнда
көл едәуір қате ... және аты ... деп ... ғасырда “Теңіз” ... ... ... атау
тұтқындағы швед ... ... ... ... пайда
болады. Олардың ішіндегі анағұрлым ...... 1730 жылы ... ... шығарған “Ұлы Татариядағы
Россия картасы” ... ... бұл ... да дәлдігі шамалы
еді, өйткені ... ... өзі ... ... болатын.
Жоңғарлар тұтқындаған тағы бір швед ... ... ... ... ... оның суретін бұрынғыдан ... ... ... ... ... жүз жыл ... да ... Балқаш
көлінің нақты орналасқан жерін шатастырып және ол ... ... ... ... ... Тек 1834 жылы ... ... алғашрет көлдің географиялық координаттарын
айқындап, оның ... ... бір ... суретке
түсіріп ... Нақ осы ... ... ... көлі ... аса бай екен ... ... тарады. Батыс
Сібірдің генерал-губернаторы князь ... бұл ... ... ... ... жүз басы ... ... Асанов
көлден қызыл балық таппайды, бірақ та ... ол ... ... ... түрін – маринканы табады.
Солтүстік Балқаш өңірі алғаш рет ... ... орта ... ... ... Ал оның ... мен
өсімдік дүниесін 1884 жылы Санкт-Петербург ... ... ... ... тұңғыш рет ... ... ... ... ... ... ол ... жазды: “Түркістан округіндегі ... ... ... ... анағұрлым белгісі – Балқаш және ... ... ... Бұл көл ... осы ... ... ... топографиялық жұмыстар сипатында жүргізілді. Ал
осынау ұлан-байтақ Орта Азиялық ... ... ... ... ... ... ... маңызы бар. Саяхатшылар
Шренк, Прежевальскийдің және ... бұл ... ... ... көпшілігі тек осы Балқаш ... ғана ... ... ... ... ... ... Балқаш
өңіріне жасаған саяхатынан бері де жүз ... ... ... Осы уақыт ішінде оның табиғаты көп ... ... да ... бізге қалдырған жазбаларының аса
құндылығы сол, біз ол ... ... ... ... ... ... түскенін, қашан, қайда және
не ... ... ... ... жіберілген
қателіктер қаншалық қымбатқа ... біз одан ... ... ... Мейлі, бұл қателіктерді біз, ... ... ... ... ... үшін мықтап есте
сақтауға ... ... ... мұнда табиғатпен тату
тұрған, ... ... ... ... ... ... ... табиғатқа толық бағынышты, кіріптар ... ... ... мен әдет-ғұрпы, дағдысы
ұрпақтан-ұрпаққа тарап, ... боп ... XIX ... ... ... ... жете танысқан Ф.Щербина ... ... ... – өте ... ... оның ... сан ... дәл түстеп танитын күрделі де ... ... әр ... ... әр ... берілетін әрбір
өсімдіктің азықтық ... жете ... ... ... ... жалпы, өсімдіктердің сан қилы ... ... ... ... мал ... даланың өзін де ... ... ... ... ... айтарлықтай шаруашылық ... Бұл ... ... өзінің бастапқы ... ... ... ... ... бір ... өзі
осы өлкеде тек біздің ғасырымыздың ... ... ... орасан зор табиғи қорық ... ... ... осы өлкенің ... ... ... ... ... бағалауға мүмкіндік ... ... ... ... ... ... ... ғылыми
зерттеулерден басталады. Алдымен мұнда ... ... ... ... ... жұмыстары 1928 жылы ... ... ... ашу ... ... табыстарымен қорытындыланды.
Балқаш ... ... ... нақ ... ... ... ... де осы кезден басталды. Алғашқы осындай ... жылы ... ... ... ... міндеті
көлдің балық ... ... ... ... ... көлдің тереңдік сырлары, суының ... ... ... қабаты, температуралық режимі және ... ... ... басқарған экспедиция көл табиғатының көптеген
жаңа сырларын ... ал ... ... ғылыми нәтижелер
көлді ... ... ... жол ... ... ... аяғында
көлдің гидрохимиялық ... және ... ... ... түбегейлі ... ... М.Н. ... ... Осы зерттеулердің нәтижелері бойынша ... ... ... ... ... ашты монография шығарды. ... ... ... ... су ... станциясының жобасы
жасалып жатқан болатын. Ал Іле ... ... ... ... ... ... жасалған көлдің өзіндік ... ... ... ... аса ... ... ... ғажайып құбылыс. Осы ғасырдың басында ... және ... Лев ... Берг ... ... ... көлдің суы тұщы ... ... ... ... ... ... көлемі атмосфералық жауын-шашын ... есе асып ... шөл ... ... ... ... көл суы тұзды болуға тиіс қой. 1903 жылы Л.С. Берг ... ... ... ... ... ... негіз таба алмаған
Л.С.Берг ... жол ... ... суының ... ... ... ... жабдықтаумен ғана шектеледі.
Ал табаны жалпақ ... ... тұщы су ... ... тиеп алуды тапсырды. Олар Іле ... ... ... ұзақ жүзді. Ал көлге ... ... ... ... су ... ... ... де қажеті жоқ екені айқын
болды. Алып ... ... ... да ... болып
шықты, ал тұщы судың құрамына ... ... ... ... Л.С. ... экспедициясы қайда барса да суы тұщы ... ... ... ... ... ... деп жазды: ... ... ... ... ... – тұщы көл болып ... ... ... ... ... топографтар да осы пікірді ... Бұл факт ... ... ... ... ... климатты өлке,
жылына 200 ... ... ... бар ... ... ... ... тұщы көл – мұнда ... бір ... ... ... ... ... бұл ғана емес екен. Басқа ... ... су ... ... әлдеқайда биік
болғандығын анықтады. Бұған ... ... ... куә.
Географиялық атаулардың шығу ... ... ... ... ... бар. ... тек ... ғана емес, сондай-ақ
тарихшылар мен ... де ынта ... ... ... ... бір ... дәуірлердің, нақты мәдени-тарихи
оқиғалардың, түрлі халықтар ... ... ... бар. ... ... атаулар табиғаттың ... ... да көп ... ... ... атауы ұзақ та ... ... ... ... деп ... ... мен моңғолдар өздерінің
батысындағы жерлердің ... ақ ... ... Олар бұл көлге
Ақ теңіз ... ат ... ... ... ал ... ... яғни үлкен көл деп атаған.
ІХ ғасырда ... Орта ... ... ... Балқаш көлінің көлемінің ... ...... ... ... Алакөлдің өзі оған қосылып ... Сол ... ... ... ... ... те бар, Балқаш көлі
бірде ... ... ... ... ... болған.
Жаңадан туған бұл жұмбақ сыр көл зерттеуші ірі ... ... ... ... ... ... Ол ... құпиялары жайлы түрлі тарихи ... мен ... және ... көлдерінің деңгейін бақылау ... ... бұл ... су деңгейі сырт көзге байқалмай,
бірде жоғарылап, ... тым ... ... ... ... ... ешқандай құбылыс ... ... оның ... ... да басы ашық ... ... байланысты.
А.В.Шнитников нақ осы себептерді ... ... де, ... ... ... ... ... басқадан тапты.
Көлдер деңгейінің ауытқуы климат ... ... ... ... ... көлі ... ең ұзақ ... ... ... тең ... анықтады. Бұл жаңа
тұжырым, ... ... ... ... ... ... ағаштардың жылдық сақина белгілерінен, және үшіншіден, ... ... ... қабаттарынан көрінетін климаттың құбылу
деректерімен анық ... ... Көп ... ... ... ... шегі ХVІ ғасырға келіп ... Сол ... ... ... ... 7 метрге төмендеген. ... ... ... ... 3-4 метр ... ... асу кезеңі Балқаш ... ... ... ... 3,5 ... дейін көтерілген. 1946 жылы көл суының деңгейі
күрт ... ... ал 1961 жылы ... ... ... көлемі бұрынғысынан азырақ болды. Сол кезден бастап ... ... ... ... суы неге ... осыншама
климаттық күрт ауытқуларға қарамастан ... ... ... ... ... ... ?
Балқаш көлінің маңызы бір ерекшелігі сол – ол өз ... ... ... ... тым ... ... орташа
тереңдігі алты метрге жуық. Сонымен ... оның ... тік ... ... онша байқала ... ... ... көп ... құрғап қалады.
Балқаш ... жыл ... бір ... су ... суланып
кетеді. Көл көлемінің ... ... ... кететін
судың мөлшерін ... ... ... ағып ... су ... ... ... арасындағы баланс ұдайы сақталып отырады.
Мұндай құбылысты ... ... деп ... ... тағы
Ұзынарал бұғазымен екі ... ... ... ... судың
ағыны бір бағытта: батыстан ... ... ... ... ... ... ... бөлігі ағынды болып келеді және ... алып ... ... ... шөкпей, шығыс бөлігіне
қарай кетеді. Бірақ ең ... ... ... тым ... ... Бұл ... ... көлін зерттеуші,
белгілі ... ... ... деп ... ... жер
асты суларымен ілесіп және атмосфералық ... ... ... аса көп мөлшерде тез ерігіш минералды ... ... ... өзен ... ... жыл ... 4,07 ... жуық тұздар жетеді, жер асты ... 1,35 млн. ... ... ... 0,31 млн. ... тұз ... Ал ... жылына көлге 5,73 млн. тонна тұз ... ... ... ... ... ... ... қазіргі
кездегі көлдегі еріген тұздың ... – 305 млн. ...... ... ... ғана ... ... Алайда көлдің қазіргі
тұздық қоры мен ... ... дер ... ... ... ... мүмкін болған аз ғана ... ... тек қана ... ... ... ... түсіндіруге болады. Мұндай азаю ... ... жоқ, – ... ... ... ... карбонаттардың
тұнба болып ... Енді ... ... ... ... шығыс бөлігіне – көбіне ... ... ... ... ... көл ... тұну ... сондай-ақ,
планктон мен жануарлар. Өйткені ... ... ... үшін ... ... ... бойына сіңіреді де, ... ... ... ... ... ... ғажайып құбылысының”
сыры ... де ... ... ... бұл әлі ... түю ... ... деңгейі қайта ... жаңа ... ... ... Бұл жыл сайын осылай
қайталанып тұрады, ... ... Іле ... суы ... ... ... болып тұратын. Қазір бұл ... ... ... ... ... ... да бойына көп тұз
сіңіріп отырған. “Балқаш ... әлі де ... ... болуы әбден ықтимал. Өйткені ... ... ... ғой, ... ... ... көбірек
шешкен сайын ол бізге жаңа ... ... ... ... ... ... тыныс-тіршілік өмірдің дами және ... ... ... ... Балқаш балықтарының
уылдырық шашатын ... ... ... қалып
отыруының өзі судағы өсімдіктердің ... ... ... заттармен ... ... ... ... молайта түсуге мүмкіндік ... ... ... ... ... ... жұмбақтары. Балқаш – өзіндік дара қасиеттері мол ... ... шөл ... ... күрделі де қиын ... ... Іле және ... ... Тарбағатайдан латын ... ... ... бұлар – Іле, Қаратал, Лепсі, Ақсу,
Аягөз. ... ... ... көлге оңтүстіктен келіп ... өз ... 26 мың ұсақ ... мен ... ... ... ... аумағы ондағы судың ... күрт ... ... ал он бес, ... мың ... ... Ал көлдегі су көлемі жүз миллиард ... ... ... тек шығысынан ғана ұдайы ... ... ... жіңішке Жоңғар қақпасы ашылды.
Көл тіршілігі ... ... ... ... ... ең ... ... Барлық өзен, теңіз, мұхиттар ... бай. Олар Жер ... ... бүкіл оттегі
мөлшерінің ... ... ... ... ... ... газынан,
ал суды мөлшерден тыс ... ... ... ...... ... ... фитопланктон деп аталатын бір
клеткалы өте қарпайым ... Егер суды ... ... ... ... ... сияқты әсер қалдырады. Оларды
фотосинтез ... ... ... өнім ... болады.
Бұлар көмір қышқыл ... су, ... ... ... күн ... ... ... жасайды, ... ... ... ... ... ... суының әр текше
метрінде осындай ... 300 ... ... клеткалары болады.
Бұларды әрқайсысының салмағы бір ... ... ... алғанда көлдегі тұрақты ... ... 100 ... ... Ал ... сайын мұндай әр клетка екіге ... ... ... 200 мың ... ... ... пайда болады. Жаз бойы олар ... ... Олар тек су ... ... ... баласы оны басқа да мақсаттарға ... ... ... бір ... ... 200-ге жуық түрі ... ... кремназем ... ... ... ... Олар ... көлдің түбін мекендейді және
маринка ... ... ... ... ... ең бағалы
көк балдырлар ... тұщы сулы ... ... ... тұзы көбейген кезде олар ... ... ... заттарға айналады. Көлде ұсақ балдырлар арасында майда тірі
денелер де ... ... ... ... және ... ... ... құбылма және қарапайым жәндіктер. Судың әр ... ... ... мың ұсақ ... ... ... мезгілде олар
көл ... ... тым ұсақ ... ... бірақ сонымен
қатар суды ... ... ... етіп ... Оның ... ... ... 200 мың тоннаға
жуық, ... ... рет ... ... өте тез ... Сөйтіп,
балықтар және омыртқасыз жәндіктер үшін миллиондаған ... ... ... ... ... ... аквариумдық майда ... ... ... таныс дафния өте көп. Ырғып қозғалу ерекшелігіне
орай оларды “су ... деп те ... ... 2 ... жуық ... түсті бұл тіршілік иелері басқа да ... ... ... жыл ... суды ... ... еріген
заттардан тазартып, бүкіл көлді бірнеше рет сүзгіден ... ... ... ... келесі бір буын – су ... ... ... ... – ұсақ ... инеліктің, сары
масалар мен ... ... ... су ... деп ... ұсақ ... Бұл ... небары бірнеше
күн ғана өмір сүреді, ал олардың ... бір жыл ... ... балықтарға азық ... және өлі ... ... сіңіріп, су құрамын ... ... өте ... ғана ... ететін насекомдар (поденкалар) да көлде
осындай ... ... ... ... суда үш ... ... сүріп, балықтарға қорек болады. Ал тірі ... ... ... күнінде жеті көзді, қанаты кішкене бір ... ... ұшып күн ... бір ғана тәулік өмір сүреді.
Балқаш көлінің жұмбақтарының бірі – ... ... ... құрып кеткендігі. Олардың көлді бұрыннан ... ... ... түрі өзен ... ... ... ... су астындағы тас ... ғана ... ... да бұлармен балықтар өте сирек ... осы ... ... ... ... ... ... жақсарту мақсатында 1965-1966 жылдары ... ... деп ... Дон ... әкеліп жіберді. Бұл
моллюск көлдің суы тұщы ... тез ... ... жақсы
қорек болды. Көл түбін мекендейтін жәндіктер түрлерінің ... ... ... ... әкеліп тарату шараларына ... ... ... ... қоры әлі жұтаң. Сондықтан да
Балқаш ... әр ... ... ... ... Ең ... ол он ... ғана жетті. Арал және ... ... ... да тұщы ... ... ... әрбір су гектарының балық түсімін үш ... ... ... ... ... ... бұл ... балық аулау тәсілдерін ғылыми ... ... ... түсу ... яғни балықты мол ... ... ... мол ... қор жасауға көңіл бөлу керек.
Баяғыда бір аңшы мал ... ... ... ет өндіру
жөнінен үлкен табысқа жеткен екен. ... да сол ... ... оны ... ғана емес, сонымен ... ... ... да болуға тиіс. ... ... оның тағы да ... ... ... ... немесе Шренк алабұғасы
құрып ... Ол да осы ... ... ... ... ... еткен, солармен ... ... ... ... ... ... ... жылына көлден 54 мың ... ... ... Балқаш алабұғасы – ... тыс ... ... ол ... өз тұқымдастарымен қоректенеді, ... ... ... каннибал. 1943 жылы 402 ... ... ... ... ... 394-інің ішінен ұсақ
алабұға, тек бесеуінен – сазан және ... ... ерін ... ... 1944-46 ... ... алабұғасының 890-ының
асқазаны тексерілген, бірақ жағдай тағы дәл ... ... ... өте ... кездесетін құбылыс– жыртқыштар “бейбіт”
балықтармен ... ... ете ... ... ... ... ... жейді және ең таңданарлығы – ... ... ... ... ... олар ... ... кездеседі. Мұнда тіпті кішкене ... ... ... ... оңай ... қоса ... ... мекендеушілерінің ішінде Штраухтың
губачы және бір ... ... ерін бар. ... ... да, ... ... ... балық түрлерінің осындай аса ... ... ... ... ... Балқашқа ... ... ... Бұл ... ... ... қолдаған жоқ,
өйткені онда көлдің ... қоры әлі ... ... 20-шы ... ... ... көлге кездейсоқ келді
деген Никольский ұсынысының ... ... ... ... Балқаштың басты балық қоры осы сазан ... 1941 ... 128 мың ... ... ... Балқаш көлі бұл ... ... ... ... ... ... бойынша жетекші
роль атқарды.
1928 жылы көлдің балық ... ... ... ... ... мен ұсақ ... тым ... кеткендігін анықтап,
суға көксерке балығын жіберуді ұсынды. ... бұл ... ... ұмыт ... ал 1933 жылы ... Арал ... ... шип (пілмай) жіберілді. Құртпа ... ... ... те ... ... ... ... Бекіре тұқымдас
балықтардың ... ...... ... ... ... бұл
– қыңыр балық, оның жыныстық жетілу кезеңі тек 12-14 ... ... ... ... және ... шашу ... ... шипі уылдырық шашуға Іле өзенімен ... ... ... ... ... ... не ... тыйым салынып,
не мейлінше ... ... Ауға ... ... ... ... ... оның ұсақтарының денесіне аз
ғана зақым ... ... тез өліп ... жүз ... ... салмақ тартатын бірлі-жарым ірі
шиптер кездесті, ... ол әлі ... кете ... жоқ, ... ... ... таласатындар, әсіресе табан балықтар ... ... ... ... ... да, оны ... салу ... да бұл бағалы балықтың ... ... ... браконьерлерге тежеу сала алмай келеді.
Шиптің ... ... да ... түсу ... Ол ... ... бірақ Балқаштың лай ... ... ... ... бола тұра ... ... түрлері көлге жіберілмей келеді.Өзен, ... суы ... ... ... моллюскілер шоғыры онда ... ... ... ... ... ... ... қоректенеді. Олардың табиғаттағы ... ... 20- 25 ... ... бір тәулік ішінде ... жуық суды ... яғни бұл бір ... ... тұрмыстық су қажетін өтей ... ... ... тым ... ... судағы моллюскілер
тез көбейеді де, өз ... адал ... ... ... ... ... бекітіп тастайды. Осы себепті ... ол ... деп ... ... келді.
Соғыстан кейінгі жылдарды Балқаштан ... ... ... күрт ... ... Бұл бір ... тым көп аулап
жібергендіктің салдары, ал ... ... ... ... аздығынан деп түсіндірілді. Ал мұны ... 1949 жылы Арал ... ... ... ... ал 1957-58 ... ... өзенінің төменгі
ағысынан әкелінген ... ... ... ... көру ... тағы да бір жыртқыш балық – ... ... ... ... ... басқа жыртқыш – ... және ... ... 1965 жылы ... ... ... шабақ, онан соң
амур әкелінді. Балқашта бұлармен басқа ... ... ... ... ... ... балықтар да тап болды.
Бұл ... ... ... ақ амур ... ... ... ... көліне оның түпкі ... ... ... ... ... ... ... берген. Әлдекім бір демалыстан ... ... ... ала ... ... көлдің батыс жақ ... ... ... ... ... алып келген.
Балқаш қаласындағы Қазақ ... ... ... өз алдына және ... ... өз ... ... ... ... ... әрқалай шаралар
ұйымдастырады – ... ... ... енді ... ... түрі бар ... ешкім де ашып айта ... тек – ... ... ... ... ... ... көпшілігі не ... не ... ... келетіндігі. Бұл орайда Балқаш көлі ... ... ... ... ... эксперименттер басқа ... ... ... жоқ. ... ... ... болмайтынын
білдіріп тұратын ... ... ... ... тәжірибе
арнайы лабороторияда ... ... ... ... ... ... ғой. Ал ... тәжірибе табиғаттың ... кең ... ... ... бұдан келер ... айту да оңай ... ... ... ... ... барлық
іс-әрекеттердің ішінде көлге көксерке ... ... ... ол тез ... ... ұсақ ... ... жіберді.
Мұнымен қатар, 1962 ... ... ... ... ... көлден жылына 127 мың ... ... ... ауланып
отырды. Көксерке басқа балықтарды өзінін ... ... ғана ... ал ... ...... тиген қасқырдай
құйрығымен бір топ ... ... ... ... ... кездескенін түгел қылғи береді, бірақ оның ... Ол ... ... уылдырығын ... ... ... уылдырық шашқан соң ... ... ... ... ... да ... ... бірақ олар ... ... ... құр ... жеп қояды.
Көлдің табиғи ... бірі – ... ... – көл ... ... шөкпесінің өзіндік ерекше
түрлері. Бұл ... ... ... ... кездеспейді. Күкіртті
сутегінің әсерінен шіріген балдырлардан пайда ... жаңа ... ... ... оған ... ... ... ғылыми конференцияда (1931 ж.) ... ... ... ... ... бар екендігіне Германияның
тәжірибесінен көз ... ... ... ... ... ... ... отынды ... ... ... де ... ... соғыс кезінде отын
жеткізілетін ... ... ... ... ... бұл ... сапропелиттер құтқарған. Бұлар ... ... ... ... ... отынын өндірудің
шикізат ... ... да ... жолы көз ... ... қазіргі қажеті
жоқ сияқты көрінетін ... ... ... және ... ... ... жарайтындығын болжап айту қиын.
Ал мұны ... ... ... бар ... ... ... ... тырысқан жөн. Мәселен, бүйілердің ... ... ... ... ал ... ... ... белгілі.
Балқаш көліне байланысты үміт ... ... жоқ. ... де пайдалы тәртіп орнатып, оның бұрынғы ... ... қана ... ... ... ... де ... сазанының тағдыры. Балқашта бұл балық кездейсоқ тарады.
1905 жылы ... ... ... плотинаны су тасқыны
бұзып ... ... ол ... ... ... бір ... Шу ... әкелініп жіберілген сазан ... ... ... балық Іле ... өтіп ... 1910 жылы олар ... де жетті. 1915 ... ... ... ... ... ала ... ал ... ол мұндағы басты ... ... ... Сол жылы
көлден 20 мың ... 1931 жылы – 84 мың, ал 1932 жылы – ... ... ... ... орыс ... ... сонау 1907 ... ... де 1930 ... дейін Балқашта ... ... ... жоқ. Тек ... ... ғана анда-санда балық
аулаған.
Сазан Балқашта ... ... ... ... ... тіпті
салмағы 18 килограмға ... ... ... ... ... айының өзінде суы тез ... ... ... ... ... ... ... көптеп үйіріледі.
Бірақ сазанның ... ... ... орны – Іле өзенінің кең
атырауы. ... өз ... ұсақ ... және ... ... ... салады. Ол түрлі ... ... ... ... ... ... ол ... бір миграциялық жолдан өтеді, сірә ... ... ... ... өтпейтін жері қалмайтын ... ... ... ... ... ... өзенінің суы
тасып, ... ... ... ... ... ... бойлап жоғары жүзгендерін ... ... ал ... тартылған кезде шұңқырларда қалып ... да, ... су ... ... ... ғана ... ... Осы
кезде балық өте көп ... ... бір ... “өз ... ... ... қырылуына жол
бермейтіндей ешбір шара ... ... ... ... жақсы үйлесін тауып,
оның жануарлар ... ... ... ... мен
балықшылар ... ... мен ... ... үнемі маңайлап ... ... бұл ... балдыр тістеп шығуға суға ... ... ... ... ал лай ... ... ... ... ... ... жатады.
Сазан өте көп ұрық ... Әр ... ... бір жарым
миллионға дейін ұсақ ... ... ... ... белгілі
бір мөлшері ғана тірі ... ... ... ... ... балықтар ториды, ал ... мен ... жауы – ... ... ... асқазанынан 34
процентке дейін ұсақ ... ... ... ... ... түрлі жыртқыштар. Алайда, ... ... ... ... бұл ... аса білгірлік жасаған. Осыған
байланысты Жюль ... егер ... ... ... ... ... өзі ... мен Американы асырай алар еді,– деген ... ... ... ... шегі ... ... ... құрбан” жүйесіне табиғат бұлардың ... ... ... жыртқыш өз қорегін тым көп қырып-жойып, ... ... ... Балқашта соңғы жылдары сазанның ... ... де, ... ... 1981 жылы ... 5 ... ғана сазан ... яғни бұл ... ... ... 20 есе кем. Егер ... көксеркеден де қатерлі
басқа да жыртқыштар ... онда ... ... ... ... ... ... тез ... еді. ... ... саны ... ... ал ... шашатын
аудандар көлемі кішірейе ... ... да ... шара
қолданылмаған күнде ... ... ... ... кету ... ... Балқашта қатарынан 10 жыл бойы ауланып келді. Осы ... тек ... ... ... кәсіпорындары мен ... ғана 4 ... ... астам балық аулады. Ал
бұған ... ... мен ... ... ... үшін ... балығын, яғни ... ... бұл ... ... арта ... сазанын жаппай аулау 1930 жылы ... ... 17 ... ... ... Осы жылы ... ... кәсіпшілігі
қоғамы да ... 1932 жылы ол ... ... ... ... 1937 жылы Қиыр ... Балқашқа “Жетістік”,
“Посьет” және ... ... атты үш ... ... ... ... ... қалаларынан, Арал теңізінен мамандар шақырылды.
Мұнымен қатар Балқаштан ... ... ... да барлық
өндірді, ... ... ... ... рұқсат талап
етілген ... ... ... ... тарихын үш кезеңге бөледі. 1941
жылға ... ... ... аулау деңгейі өте ... ... ... ... ... кезеңде–1942 жылдан 1961 ... ... күрт ... ... кезеңде,–деп жазады М.Таиров,–көлдің
балық қоры ... да таяп ... ... ... ... ... бойы ... аулауға ешбір шек ... жоқ, ... ... Көл ... үздіксіз төмендеуі ... ... ... орындарын біртіндеп кемітті, балық
өсіру-суландыру ... ... ... сай ... ... балық өндіру ... ... ... ... жұмыстары көлемінен асып ... ... ... ... ... балық аулау мөлшерінің ... ... ... мен ... саны ... қалды.
Балық қорының кеміп кеткендігі ... аз ... ... жылға созылды, ал оның ... ... ... 90 мың
центнер–яғни, бірінші ... ... 42 ... кем ... ... ... ... барлық балық көлемі, ал
мұның ішінде осы ... ... ... 60-70 мың ... 1962 ... ... балық аулау көлемі арта ... 1967 жылы 127 мың ... ... ауланды. Мұның өзі көл
деңгейінің көтеріліп, балықтардың ... ... ... ... және ... ... жәндіктер–мизидтердің
көбейе түскендігіне байланысты болды.
Балқаш жағалаулары. Балқаштың ... ... ... аралдарды
да көмкеріп жатыр. Балқаштағы ең тамаша ... бірі ... ... ... ... ... ... ақ тал, құрақ
өседі. Үлкен құрақ алаңдарының экологиялық және ... орта ... ... ... өте зор. ... олар ... ... аудандар үшін құнды, ал ... ... үшін ... ... үшін ... тепе-тең, өйткені ... ... ... ... ... ... және жыл сайын
биологиялық масса түрінде ... мол ... ... ... біз ... пайдаландай жүрміз, өйткені ... ... ... ... үйреншікті қормен тіршілік етіп келеміз. Балқаш
құрақтары ... су ... ... көктемгі су тасқыны ... ... ... ... оны ... ... ... арқылы
сүзілген су лайдан, өлі балшықтан, органикалық және улы ... ... ... ... жасаған қою тор судың тұздылығын
кемітетін, оны ... ... ... ... ... ... ауамен суды қатар алып жататын ... ... ... сұр қаз, ... ... көк құтан, қасқалдақ,
ондатр, қабан, ... және ... да ... ... ... ... Балқаш құрақтарымен байланысты.
Құрақ – қағаз және картон өндіру үшін ... ... ... ... 32 процент. Бұл, ... ... ... аз, ... ... жыл ... ... ... 40 тоннаға дейін өнім беретін ... ... ... ... ... ... ... қарағанда 50 есе артық алуға болады.
Дегенмен ... 70-80 ... оның ... он есе қысқарды. Осы
уақыт аралығында, әсіресе ... он ... ... көлі суының
деңгейі үш ... ... ... қоса ... өсетін
алаңдар да күрт ... Саяз сулы ... ... ... ... ... ... Іле атырауы ... жыл ... ... тап ... Құрғап кеткен алқаптардағы купактар
ғана ... ... ... өзі де ... Бұл ... ... көрініс, ал бұдан да сұмдығы – ... ... ... ... жамылғысынан айырылып, қаңғыраған шөлге
айналып кетті.
Шөлдегі көктем. Күн ... көз ... ... ... ыстық ауа, ... ... ... ... өңірі ен даласының жабырқаңқы тыныштығы–міне, осының бәрі
ұлы ... толы ... ... еске салғандай.
Міне, кезекті құлама ... ... ... ... ... ... ... ұрады, өлі тыныштықты су ... ... ... Көк ... ... мен ... әнімен
құлақ тұнса, бұрқанған су ... ... ... көз ... әсерімен баурап алады.
Көктемгі су тасқыны ... ... ... өтіп ... ең ... да ... құбылыстардың бірі. Табиғаттың
мұндай тамашасы ен дала ... ... ... бояуларымен көз
нұрын алатын қызғалдақ пен ... гүл ... ... ғана ... Бұл ... шөл ... бір сәнге
енеді, өйткені ол ... ... рет – ... ... ... ... жасыл желекке оранады.
Осы мезгілде көптеген ойпаттар мен ... қар ... ... жоқ ... ... ... да оларды тез
арада-ақ үйректер мекендеп ... ал ... ... ақбас тырналар жүреді. ... ... ... да ... ... ... атқан қарағанның исі ... ауа ... ... ... ... тіпті сонау алыстағы көкшіл
мұнар тартқан ... ... ... дәл ... ... ... ен ... жолдарымен қаншама жүрсең де, ... ... ... ғана тән ... ерекшелігіне
қызыға қараудан бір жалықпайтын едің.
Шоқырлар ... ... ... қара, енді бірде ақ ... ... ... ... ... кілеміне немесе ақшыл
өңді жусаңға ... ... Мына ... боз бен шидің
күміс толқындары, ана ... сары ... ... ... қиыршық тасқа толы ... Ал ... ... ... ... гүл ... бар тал шоқтары мен ... ... ... ... болған кезде, шөл көмескіленіп
қалады. ... ... ... ... ... бұталарын
жамылып, құба, сары-сұр ... еніп ... Ауа ... ... ... ... көлдер құрғап, сорлардағы
ойпаттардың үстіне ... ... жұқа тұз ... да ... ... күн ... күшін сақтау үшін
бір сәт тына ... ... ... ... пен ... ... ... – аборигендерінің өмірі үшін ... ... ... олардың үйі де, туған стихиясы да ... ... ... ... ... қатал жағдайға әбден
көндіктірді. Өсе келе сұлу да ... ... ... ... ... ... ... шөлдің де
құлпырар уақыты ... ... ... ... ... көп ... ... ортаға асқан бір ілтипатпен қарайтын ... ... ... ... да ... ... ашудың қайнар
бұлағы ... ... ... сөз. ... ... мылқау
көріністері, қарапайым пейзажының өзі бұл ... өте ... ... ... деген таңданарлық әсерлерді
күшейте ... ... ... шек жоқ, бұл ... ... ... ... болады.
Ерте көктемде қар ... ... көзі ... ... ... ... ... бәйшешектер ... ... ... да ... де ... жөнеледі.
Көктемгі шөптердің хош исін ... ... таза ... кере ... бас ... Дала исі әрқашанда
ерекше, оны ... ... ... ... және тек ... ғана ... тапшы шөлді жерлерде қызғалдақ өзінің баданасын ... ... ... ... ... Өсіп ... өз тұқымынан ... ... ... ... ... ... заттар қорын мол ... ... осы ... тағы да ... жаңа түйнек ... ... ... де, ескісі өледі. Голландиялық ... ... ... ... ... ... ... өсімдік екенін ... бәрі біле ... ... ... үш жүз жыл ... ... әбден ... Оның ... ... ... ... ... Көктемде шөлде өсімдіктің тағы бір сирек ... ... бой ... ... оның әр ... ... де жемге қосып, малға ... – көп ... ... ... тек ... ғана
өрбиді. Көктемде ол ... ... ... жапырақ шығарып,
көп ... ... ... гүл сабағын ... ... ... ... жел ... ... де ... ғайып болады, жерде оның тек ... ... ... ... ... пен майдың құрамы ... ... ... ... ... түрінде оны түйеден
басқа мал ... ... ... ... күшті иіс
аңқып тұрады. Мұның ... ... ... ... ... ... ... мал тез ... ... ... ... ... ... ... науқаны өткізілетін. ... ен ... ... ... ... мұқият сүзіп,
шайырдың бірде-бір ... ... ... Бұл ... созылмайтын, өйткені шайыр мүлдем сиреп кетті.
Шөл ... аса бір ... өңге ... ... ... өсімдік атаулының ... ... ... айтып
жеткізу қиын. Шөл өсімдіктерінің ... ... ... ... ... түсін атауға кеңінен ... ... ... ... ... ... , ақбоз, шабдар, ... ... ... ... ... осы шөл ... ... Бір түстен екінші бір ... ... ... ... деген осы емес пе!
Көктемгі шөлдің ең ... ... – су. ... тасқын
кезінде су ... ... ... ... төмен жатқан
жазықтарға жөңкіп, уақыт өте буға ... ... ... әкеліп соғады. ... ... бұл ... көп ... жүр. ... ... ... мен
құрғап ... ... ... ... салу ... мен ... суаттар жасалуда. Көктемде ... мол ... ал ... оны ... ... ... суаруға ... ... ... шөп ... ... ... эспарцет, беде
ексе жақсы өседі. Ақжал ... ... ... ... ... ... көктемде ғана ... ... ... Балқаш-Қарағанды ... ... ... ... ... ... ретінде пайдаланып ... мен ... ... зор ... ... болды да шықты. Енді су
сорларға ... ... ... ... ... ... ... жатыр. Мұнымен қоса жер асты су ... да ... ... ... және Ақшатау ... ... су ... ... ... ... ... саналы түрде пайдалану мен ... ... ... ... ... ... осы.
Шөлдегі орман. Егер Балқаш өңіріне ағаш алқаптарын ... ... еді, мал ... үшін ... базасы
едәуір жақсарар еді, Азық-түлік ... ... ... ... іске асар ... өңіріне бұрыңғы ... ... ... ... ... ... ... алғашқы ... ... ... ... жер асты ... ... ... Сонда олар әрі ... ... ... және ... ... жаңа ағаштар шығып,
орман жайыла түсер еді.
Балқаш ... ... ... жазда өте құрғақ болғандықтан
ағаш өспейді деседі. Ал ... ... – бұл ... ... ... құрғақ деуге де ... 1972 жылы ... басы еді, дала күн ... ... кетіп сары-күлгін
түске енгенде Жалпаққайыңда ақ ... ... ... ... тұщы ... су ағып ... ... басқан
басқан сайын ... неше түрі ... пен ... ... да бір-бірне кереғар келіп
көрген емес және ... ... ... ... ... шөп те, ... да көп ... ... ... өзінде де даладағы шөп күнге қурамайтын,
өйткені ... ... бойы ... тамырлары мен
топырақ жымдасып, ұйысып жатқан ... ... ... Сол ... ... ... да, қыстағы суықтан да ... ... ... Осы ... астында топырақты
үздіксіз құнарландырып ... ... мен ... ... Ең бастысы – шымның астында ылғал ... ... ... ... қуыстар пайда ... ... мен қар суы ... ... ... сіңеді, бірақ
ол буланып ұшып ... ... ... ... ... қар суы құрғақшылық кезде де құрғамайды.
Жаңа қоғам ... ... оның ... ... ... ... сезімі мен тұтыну ... ... аз ... Ерте ... ... ... ... құтылуға болатын көптеген нәрселерге толы ... еді. ... ... қоршаған табиғатқа ... ... ... қоғамға орны толмас зиян ... де ой ... ... ... мен ... әлі де ... ... біздің қайсымыз ... да ... ... ... ... қасында жүрсек те, біз ... ... ... да ... ... қолда барда қадірі жоқ”
дегенде, тек осы ... ... ғана ... ... ... ... өңірінің бір кезде ... ... ... “ақ ... ... ... ғажайып бидайды көрші ... да ... ... ... егіп ... ... да ол ... қаталдығына төзе
білді. Балқаш өңірінде ақ бидайдың ... ... кезі ... өте ... ... ... ... оқиғалар мен кіші-
гірім –оқиғалардың ара жігі ... ... ... ... ... ... ... құлықтың ... ... бір ... түкпірінде ... ... ... ... ... Жер ... барлығында да ... ... ... ... ... ... ... Түрлі континенттер арасында жануарлар ... ... ... ... ... ... ... Америка бізге ... ... ... ... ... ондатр дегендерді берді. Ал ... ... ... мен ... ... тұқымдарын ... ... ... ... ... болғанын тағы да ... жөн. ... ... ... шөп ... ... ... мен амброзия ... ... ... егістіктерін біздің кәдуілгі шалқурай басып ... ... мен ... ... Балқаш өңірінің
табиғатының баюы, сонымен бірге осы ... ... ... ... ... мысалдар келтіруге ... ... ... мысалдар келтіруге болады. Бірінші кезекте ... ... ... қатысты мысалдарға ... ... ... рет ... 1927 жылы Москва
университетінің ... Б.М. ... ... ... Атаған аңды Канададан, одан соң ... ... ... алып, 1928 жылы Ақ теңіздегі Соловец ... ... ... ... 1935 жылдың май ... ал осы ... 25 ... оның 147 ... ... ... ... Тіршілігі үшін ... ... ... ... тез ... ... ... ареалын кенітті.
Содан бері ... ... ... ... ... ... Іле өзенінің құрақты атыраулары мен ... ... ... ... Мұнда ондатраның ең ірі популяциясы
– түрі пайда ... ... ... ... ... Одақ
көлеміндегі барлық ... тең ... ... беретін
Қазақстандағы ең ірі ... ... ... ... ... ... ... негізгі фактор – осы аймақтың
суда өсетін ... мен тұщы ... ... ... ... ... қатып қалмайтын көл ... ... ... ... ... қоса ... бай ... дүниесі жеткілікті қорек қоры ... ... осы ... ... ... ... аңды ... ұстаудың өзі де онша ... ... ол ... ... ... ... ал 50-ші ... жыл ... бір ... ... ... тері ... ... алғанда ... ... 20 ... дана ... аң ... ... Еті жеуге
жарамды болғандықтан ондатраны кейде ... ... су үй ... деп те ... Іленің атырауларының
ондатра ін қазады ... ... ... ... ... Ондатра жылдам ... ... ... рет ... ... жиі ... ... үйшіктерде оншақтысы қалады да, ... ... жеке ... құрайды. Үлкен семьялы ... ... ... бір метр ... су ... ... ... ара қашықтығы 50 метрден кем ... ... ... өсімдіктері тақырлап ... ... мен ... ... ... шілтерлі ... ... ... үшін ... ... ... бөлігі болып кеткендігі сонша, ... ... ... мен барқанарлық суаттарды бұл ... ... ... ... ... өзі тіршілік еткен ортамен
жарасып ... тағы бір ... – ол ... ... жақсы көрші. Қыс ... ... ... ... жетіспеуінен балықтар ... ... сол ... ... ... ауа ... қызметін атқарып,
оларды ... ... ... ... ... жерсіндірілген соң
елтірі дайындаудың жалпы көлемі 40 есе өсті және бұл ... ... ... еш ... ... ... қатар ондатраның терісі ... ... ну ... ... ... ... ... алатын түлкінің терісіне ... ... ... ... өткен ондатра терісінің ... ... ... сусар, қара күзен ... ... ... ... бас киім ... ... ... ... ... ... ең ... деген сорттарын алуға
болады.
Алайда ... он бес ... ... ондатра аулаудың қарқыны
бәсеңдеп ... 1970 жылы ... аң ... шаруашылығы 122
мың дана ... тері ... 1977 жылы бұл ... 779
данаға дейін ... ... ... ... ... ... ... Осы құнды аң неге жоқ боп ... ... ... жатыр. Кезбе иттер ондатраның ең қас ... Олар ... да ... ... ит ... ең қу,
ақылды, зұлым да ... ... ... мен ... ... інің ... немесе қыстың күні үйшіктерді қопару ... ... ... ... ... ... ... жүзіп
барып, олардың тас-талқаның шығара ... ... ... ... мұндай иттердің санының Балқаш ... ... ... ... ... аң-құстарға бірінші
кезекте ... ... ... кезбе иттер 100 мыңға
жуық ... ... ... ... ... мұншама көп тарауы ... ... ... өте ... ... ... дүние жүзінің көптеген ... ... ... ... мен ... ... гибриттер проблемасы АҚШ, Испания,
Португалия, Италия, ... ... ... тұр. ... 1973 жылы ... ... ... Халықаралық
одағына талқыға түсті, ал 1982 ... ... ... ... ... ... талқыланды. Балқаш ондатрасының өсіп-
өрбуіне өрт, Іле ... мен ... ... ... Қапшағай су-электр ... ... ... көл
суы деңгейінің төмендеуі ... ... ... ... ... да ... жағымсыз әсерін
тигізбей қалған жоқ. ... ... өз ... ... ... ... ... “Құйған” совхозы Сарыешкі ... ... ... ... бірнеше жыл ... 30-35 ... ... ... ... кеуіп кетті. Ал ... ... ... шөбі ... ... ... ниетінен ештеңе шықпай ... ... көп ... бұзуға мәжбүр болды. Бірақ бұл ... ... ... ... ... жоқ. Құрғап, тіршілікке ... ... ... ... жаңа ... ... кетіп
қалды. Бірақ, оңайлы ... тез ... табу оңай ... олар жол бойы ... жем ... Балқаш
аңшылық кәсіпшілігінің аңшылары ... ... ... ... Олар бұл аңды ... түрде ... ... ... ... ... ... ... жыртқыштарға жем.
Іле-Балқаш проблемасы. ... ... әр ... шаруашылық басшыларын, мамандарды, ... ... ... ... ... ... Кезінде жұртшылықты
Байкалдың тағдыры қобалжытқан-ды, Арал теңізінің ... да ... ... ... 1980 жылы Каспий теңізіндегі Қарабұғазкөл
шығанағында реттеу ... ... ... ... ... қате ... ... көптеген пікірлер ... ... бірі ... ... 1983 ... 21
мартындағы ... ... ... ... шығанақ тым
жылдам тайыздай бастады. Үш жыл ... оның 18 мың ... ... 6 мыңы ғана ... ... ... метрден жарты ... ... ... ... күрт ... ... сапасы нашарлады, оны өндіруге
жұмсалатын шығын мен ... ... Егер ... ... әрі ... нашарлай беретін ... бұл ... ... ... ... ... көптеген тонналық өнімін
жоспар ... ... ... тура ... ... суының
тартылып, құрғауы осы ауданның ... ... ... ... ауыл ... жайылымдарының
ластануына, топырақ қабаттарының ... ... ... Енді осы ... ақ өлі ... құстар да бетін
аулақ ұстап, сырт ... ұшып ... ... Балқаштың 15 ... ... суы бу ... ... П.И.Колосковтың ... ... ... айналасындағы территорияның климатын ... ... ... ... қамтыса, Арал теңізі 100 ... ... 300 ... дейінгі аймаққа әсер етеді. ... ... ... ... ... әр ... көлдің
тамаша, адам жанына жайлы ... 48 ... ... оған төзу ... ... асқан сеніммен мынандай
пікір айтады: терісі экспортқа жіберілетін өте ... аң ... ... Ал, ... ... ... еліміздегі ең ірі
ондатра шаруашылығы орналасқан! ... мал ... су ... қалуы, шабындықтардың құрғап
кетуі ... қой ... ... де ... ... ... ... шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты
мен ... ... ... ... “Жақын арадағы жылдары Іле ... ... ... ... ... ... өзгерістер енгізді. Ондағы
су деңгейінің ... 1,25 ... ... ... ... ... ... көлдің ... 3-7 ... ... ... ... және ... да, ... шашатын орындар кеуіп ... Бұл өз ... ... ... көп зиян ... ... ... тегі туралы көптеген ... бірі ерте ... ... ... ... ... суат болған деп ... өте осы ... бас ... өзен ... ... ... зор ... лақ етіп, көлдің суы ... ... ... ... ... ... Таудан аққан су екі
бірдей үлкен суатқа ... де ... өзі ... ғана қалдыруды жөн көрді-міс. Енді, ... адам ... тағы да екі суат ... ... оның ... ... жасандысы осы күнге ... ... ... ... ... ... да ... күткен
мол күріш те, ... ... ... да жоқ, ... балықтар үлкен зиянға ұшырады. Жыл сайын ... ... ... батыс жақ бөлігінен шығыс жақ ... ... ... су ... Бөгет осы судың жолына тосқауыл
болады да ... ... ... бастайды. Алайда бұл проблеманың
күрделілігі, көлдің ... жақ ... ... бірге тұздар
да өседі. Демек, ... ... ... ... оның бүкіл
бассейінінің ... ... ... ғалымдар алдында
көптеген жаңа ... ... ... ... ... мен Іле ... сулары қисапсыз ... ... ... қоса ... қар мен ... ... Іле және ... өзендері арнасынан ... ... ... да болды. Көл деңгейінің ең кем ... ... 341 ... ... кезде көл суы осы ... ... ... сақтап қалудың әралуан жобаларын ұсынған
ғалымдар берді. Атап ... ... У. М. ... ... ... жер асты суын ... ұсынып отыр. ... ... ... ... ... және ... ... сонымен қатар Іле ойпатында жер ... 1300 ... ... қоры ... ал осы қор жыл сайын
секундына 340 ... метр ... ... Бұл ... ... су мөлшерінен біршама көп.
Балқаш проблемасы өз ... ... ... ұрпақ үшін
Балқаш өңірінің қайталанбас табиғатын түгелдей ... ... ... бойында соңғы 10-15 жыл ... ... ... ... онда ... елімізге Балқаш
көлін ... алу ... бар. Бұл өңір ... аймаққа айналуы
мүмкін.
Балқаш бойының ... ... яғни ... ... шөл ... ... бастауы өткен ... ... Іле ... гидрологиялық шарттарының өзгеруі және
Қапшағай ГЭС-і ... ... ... бар ... ... ... ... тыс ластануы және малдың үздіксіз жайылуы – экологиялық
апатқа әкеліп соқты.
Қазақстан 1997 жылы ... ... ... ... ... ... қосылды. Нәтижесінде, ... ... ... ... ... ... ... Ол –
техникалық көмек ... ... ... ... ... ... Азия ... экологиялық орталығы Іле-Балқаш
бассейінің тұрақты даму ... мен ... көлі ... ... ... Оған еліміздің 2010 жылға дейінгі ұлттық және
аймақтық ... ... даму ... ... ... міндет –
тек Балқаш көлін қорғап қалу емес, ең ... сол ... ... ... ... ... апаттан аман алып сарта отырып,
бассейіндік басқару жүйесіне көшу ... ... ... суы ... ... механизмдеріне назар аудармақшы.
“Экология және тұрақты даму” ... ... ... ... ... жағдайдың анық-қанығына көз ... ... ... ... ... ... жүргізді. Бұл
өңірде 5 мың халық ... ... ... ... ... ... тұрғанда, бұл ... ... ... ахуалы,
әрине, ауыр. Мамандар қиындап ... ... ... апат
аймағында 130 шаруа қожалығы ... ... ... ... ... ... ... байланысты
жерді дұрыс ... ... ... ... ... сүру деңгейін жақсарту жобасы ... ... бері ... ... ... ... ... және ... ... ... Оған ... мекемелер қолдану көрсетуде.
Демек, сауатты сауықтыру жұмыстары жүргізілмейінше, Балқаш ... алып қалу ... ... ... ... И. ... бағын байламайық //
Жетісу.-2003. -13 қаңтар.
2. Бақытов Ж. Балқаш көлін ... ... қала ... ба?: ... халықаралық
экологиялық форумы ... өтті // ... – 2000. – 24 ... Смағұлова Г. Балқаш көлінің құрып кетуі
мүмкін бе?// Жас Алаш. – 2003. – 29 сәуір.
4. Владислав ... ... ... ... 1986

Пән: География
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 38 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жезқазған-Балқаш өңірінің экологиясы12 бет
Xvi ғасыдағы қазақ хандығының саяи әлеуметтік және экономикалық дамуы16 бет
Алакөл9 бет
Алматы облысы Кербұлақ жайылымындағы боз жусанның (Аrtemisia terrae-albae )морфо-анатомиялық ерекшеліктерін зерттеу64 бет
Балқаш көлі туралы4 бет
Ежелгі аңыздар немесе қазақ халқының әлемдік өркениетпен жапсарласатын тұсы63 бет
Еліміздің экологиялық проблемалары11 бет
Ертіс өзенінің табиғи жағдайы9 бет
Жетісу өңіріндегі ауыл шаруашылығын күштеп ұжымдастыруға қарсы наразылық (1929-1933 жж.)37 бет
Талдықорған9 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь