Мұсылмандық қозғалыстың пайда болуы және қазақ қоғамы

КІРІСПЕ

І. МҰСЫЛМАНДЫҚ ҚОЗҒАЛЫСТЫҢ ПАЙДА БОЛУЫ ЖӘНЕ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫ
1.1. Қазақ қоғамының мұсылмандық қозғалысқа тартылу себептері
1.2. Отарлық езгіге қарсы наразылықтың күшеюі.
«Ресей мұсылмандары одағының» құрылуы

ІІ. МЕМЛЕКЕТТІК ДУМАЛАР МЕН АҚПАН ТӨҢКЕРІСІ КЕЗІНДЕГІ МҰСЫЛМАНДЫҚ ҚОЗҒАЛЫС ЖӘНЕ ҚАЗАҚСТАН
2.1. І және ІІ Мемлекеттік Думадағы мұсылман фракциясы құрамындағы қазақ депутаттарының қызметі. 1907ж. 3 маусым заңы.
2.2. ІІІ және ІV Мемлекеттік Думадағы мұсылман фракциясының Қазақстанның саяси.әлеуметтік мәселелерін көтеруі.
2.3. «Бүкілресейлік мұсылмандар кеңесі» және Қазақстанның саяси жағдайы.

ҚОРЫТЫНДЫ

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
Ғасыр басындағы мұсылмандық қозғалыс орталық езгіге қарсы Ресейдегі түркі және өзге де мұсылман халықтарын тұтас бір майданға біріктіру жолында өзіндік діни, ұлттық, мәдени және саяси талаптарды көтерген демократиялық сипаттағы күрес болып табылады. Бұл қозғалыстың негізін құрайтын түрікшілдік пен исламшылдық қорғанушылар идеологиясы болатын.
Мұсылмандық қозғалыс Ресей империясының қол астында ұлттық езгіні бастан кешірген халықтардың, соның ішінде қазақ халқының да азаттық жолындағы күрес тарихында өзіндік із қалдырған. Алайда ХХ ғасыр басындағы Қазақстанның қоғамдық-саяси өміріндегі мұсылмандық қозғалыс мәселесінің әлі күнге дейін ақиқаты айтылмай келеді. Себебі, тоталитарлық идеологияның үстемдігі тұсында тарихымыздың бүтіндей бір кезеңдері, құбылыстары, соның ішінде Ресей империясын шарпыған ғасыр басындағы мұсылмандық қозғалыс мәселесі де әдейі бұрмаланып, «реакциялық», «кертартпа», мәнсіз оқиғалар тізбегі ретінде көрсетіліп, объективті тұрғыдан зерттеуден тыс қалды.
Еліміздің егеменді ел болып, тәуелсіздік тізгінін өз қолына алуы өткен дәуірдегі тарихты сол кезеңнің шындығына сай, сыңаржақ қалыптардан ажыратып, ғылыми тұрғыдан ашып көрсетуге жол ашты. Мұсылмандық қозғалыс сияқты тарихи құбылысты жан-жақты қарастырып, объективті зерттеудің мүмкіндігі де енді ғана туып отыр.
1. Қозыбаев М.Қ. Аласұрған ХХ ғасыр (толқыныс, ізденіс, проблемалар) // Казахстан в начале ХХ века: методология, историография, источниковедение. Алматы, 1993. С.5-6
2. Ресей мұсылмандары съезінің тарихы // Вакыт. 1906. №72. 12 қыркүйек; Заманның маңыздылығы мен мұсылмандардың әрекеті // Үлфәт. 1905. №2. 22желтоқсан; Мемлекеттік думадағы мұсылман фракциясы // Тәржіман. 1907. №29. 19 наурыз (Бұл жерде мақалалар атауы қазақ тіліне аударылып беріліп отыр).
3. «Ресей мұсылмандары одағы» не нәрсе // Азат халық. 1906. №1. 4 шілде; Мұсылмандар одағы // Урал. 1907. №3. 12 қаңтар. (Бұл жерде мақалалар атауы қазақ тіліне аударылып берілген.
4. Букейханов А. Киргизы // Формы национального дфвижения в современных государствах. Под ред. А.И.Костелянского. СПб., 1910. С. 577-600.
5. Валидов Дж. Очерк истории образованности и литературы татар (до революции 1917г.) Оксфорд, 1986. С.128
6. Ибрагимов Г. Татары в революции 1905 года. Казань, 1926. С.142.
7. Салихов А.Учредительный собраниеде мөселман фракциесин ташкил ету хакинде. Қазан. 1917.
8. Залевский К. Национальные движения // Общественное движение в России в начале ХХ века. Под ред. Л.Мартов, П.Маслова и А.Протесова, Т.ІV.Ч.2.Спб., 1911.С.149-247.
9. Государственная дума. Третий созыв. Стенографические отчеты. 1908г. Сессия вторая. Ч.І.Заседания І-35. СПб., 1908. С.2667.
10. Алаторцева А.И. Советская историческая наука на переломе 20-30-х годов // История и сталинизм. М.,1991. С.283.
11. Қоңыратбаев О. Тұрар Рысқұлов – саяси және мемлекеттік қызметі. (Түркістан кезеңі) Алматы, 1994, 396-б.
12. Қозыбаев М. Ақтандақтар ақиқаты. Алматы, 1992.
13. Климович Л. Ислам в царской России. М., 1936; Сабитов Н. Против реакционной идеологии паисламизма и пантюркизма // Весник АН Каз ССР. 1949. №5.
14. Сулейменов Б.С. Революционное движение в Казахстане в 1905-1907 годах. Алма-Ата, 1977. С.72.
15. Зиманов С.З. В.И.Ленин и советская государственность а Казахстане. Алма-Ата, 1970. С.68.
16. Кожахметов Г.З. Государственная дума и вопросы социально-политического и правового развития Казахстана: Дис. ..канд. юрид.наук.Алма-Ата, 1991. С.83-84.
17. Гусейнова Д.С. Азербайджанская интеллигенция в конце ХІХ-нач. ХХ вв.: Автореф. дисс. ..д-ра ист. наук. Баку, 1993; Худайкулов А.М. Просветительская деятельность джадидов Туркестана (конец ХІХ – начало ХХ вв): Автореф. дис. ..канд. ист. наук. Ташкент, 1995.
18. Қозыбаев М.Қ. Аласұрған ХХ ғасыр // Казахстан в начале ХХ века...; Нұрпейісова К. Алаш һәм Алашорда. Алматы, 1995; Қойгелдиев М.Қ. Алаш қозғалысы. Алматы, 1995; Әбдіманов Ө. «Қазақ» газеті. Алматы, 1993.
19. Қойгелдиев М.Қ. Тұтас Түркістан идеясы және мұстафа Шоқайұлы. Алматы, 1997. 31-б.
20. Валиди З. Воспоминания. Борьба народов Туркестана и других восточных мусульман-тюрков за националтное бытие и сохранение культуры. Кн. І. Уфа, 1994; Исхаки Г. Идель-Урал. Казань, 1991; Шоқай М. Түркістанның қилы тағдыры. Алматы, 1992; Авторханов А. Империя Кремля. Советскаий тип колонилизма. Вильнюс, 1990; Расул-Заде М.Э. Опантуранизме // Тюркский мир. 1991. №1.
21. Есмагамбетов К.Л. Что писали о нас на Западе. Алма-Ата, 1992.
22. Беннигсен А., Ламарсье-Келькежей Ш. Пресса и национальное движение среди мусульман России да 1920г. // Алманах «Әлем» Алма-Ата, 1991.
23. Программное документы мусульманских политических партий. 1917-1920гг. Оксфорд, 1985; Политическая жизнь русских мусульман до Февралькой революции. Оксфорд, 1987.
24. Балтанов Г.Р. Ислам в СССР: аналыз зарубежных концепций. Казань, 1991. С.96.
25. Тәтімов М. Қазақ әлемі (Қазақтың саны қанша? Қазақ қашан, қайдан қуылған, қырылған және атылған?). Алматы, 1993. 49-б.
26. Қозыбаев М.Қазақ мемлекеттілігінің кейбір негіздері // Ақиқат. 1997.№2. 19-б.
27. Қазақ ССР тарихы. 3 т. Алматы, 1982. 265-б.
28. Галузо П.Г. Аграрные отношения на юге Казахстана а 1867-1917гг. Алма-Ата, 1950. С.58.
29. Турсунбаев А.Б. Из истории крестьянского переселения в Казахстан. Алма-Ата, 1950. С.58.
30. Баратова Г.С. Социально-экономическая история уйгуров Семиречья на рубеже ХІХ-ХХ вв. Автореф. дис. ..канд. ист. наук. Алма-Ата, 1989. С.25.
31. Қозыбайтегі М.Қ. Ата тарихы туралы сыр // Дүние жүзі қазақтарының құрылтайы. Алматы, 1993. 38-б.
32. Абдиров М.Ж. История казачества Казахстана. Алматы, 1994, С.61, 87,113,128.
33. Асылбеков М. Миграциялық тасқын қыспақтағы қазақ (ХІХ-ХХғғ.) // Қазақ тарихы. 1995. №6. 35-б.
34. Бекмаханов Е.Б. Социальео-экономические отношения в Казахстане в период империализма. Алма-Ата, 1957. С.36.
35. Әбдіразақов Т. Қазақстанның Ресейге қосылуының ауыр зардаптары // Қазақ тарихы. 1995. №2. 41-б.
36. Масанов Н.Э. Кочевая цивилизация казахов: основы жизнедеятельности номадного общества. Алматы-Москва, 1995. С.231.
37. Шонанұлы Т. Жер тағдыры – ел тағдыры. Алматы, 1995. 186-б.
38. Қойгелдиев М.Қ. Алаш қозғалысы.. 84-б.
39. Сафаров Г. Колониальная революция (опыт Туркестана). М., 1921.С.49-50.
40. Материалы по истории политического строя Казахстана. Т.1.Алма-Ата. 1960.С.352-379, 387-399.
41. Корзун М.С. Русская православная церьков на службе эксплуататорских классов. Х век – 1917 год. Минск, 1984.С.177.
42. Құл-Мұхаммед М. Орыс энциклопедиясындағы қазақ шежіресі. Алматы, 1994, 49-б.
43. Мырзахметов М. Қазақ қалай орыстандырылды. Алматы, 1993, 31-б.
44. Кемеңгерұлы Х. Қазақ тарихынан. М., 1924. 25-26-б.
45. Қазақ. 1914. №46. 16 қаңтар.
46. Меңдекеев Ә. Түркістан қалай отарланды // Социалистік Қазақстан. 1991. 24 сәуір.
47. Цаликов А. Кавказ и Повольже. Очерки инородческой политики и культурно-хозяйственного быта. М., 1913. С.167.
48. Али М. История подотчетно только правде // Тюркский мир. 1991. №1.С.27.
49. Вакыт. 1906. №15. 15 сәуір.
50. Букейханов А. Киргизы // Казахи о русских до 1917 года. Оксфорд, 1985. С.49.
51. Айқап. 1914. №13. 215-б.
52. Қоңыратбаев Ә. Қазан төңкерісінен бұрыңғы мектептер хақында // Қазақ тарихы. 1994. №4. 27-б.
53. Уәлиханов Ш. Таңдамалы. Алматы, 1985. 197-б.
54. Байтұрсынов А. Ақ жол. Алматы, 1993. 268-б.
55. Үлфәт. 1906. №12. 23 ақпан.
56. Яковлев А.И., Панарин С.А. Противоречия реформ: опыт Аварии и Туркестана // Восток. Афро-азиатские общества: история и современность. 1991. №5.С.115.
57. Саидбаев Т.С. Ислам и общество. М., 1978. С.13.
58. Абай және архив. Алматы, 1995. 124-125-б.
59. Нұртазина Н. Ресейдің көп ұлтты Түркістанда жүргізген отарлық саясаты // Қазақ тарихы. 1994. №6. 40-б.
60. Тәржіман. 1907. №86. 28 желтоқсан.
61. Расул Заде М. О пантуранизме // Тюркский мир. 1991. №1.
62. Сабитов Н. Мектебы и медресе у казахов. Алма-Ата, 1950. С.28.
63. Табышалиева А. Вера в Туркестане. Бишкек, 1993. С.97.
64. Бартольд В. История культурной жизны Туркестана. – соч. Т.11. ч.1.М., 1963. С.340.
65. Государственная дума. Стенографические отчеты 1913г. сессия первая. Часть ІІ. Заседания // 31-54. СПб., 1913. С.1598.
66. Қазақ. 1913. №118. 12 сәуір.
67. Қалментаев Н.М. Националтное движение в Приуралье в начале ХХ в. // Народы Урала и Поволжья накануне октябрской социалистической революции и осуществоение ленинской национальной политики. Тезисы докладов. Уфа, 1989. С.36.
68. Революция 1905-1907 годов в Казахстане, Сб. документов и материалов. Алма-Ата, 1949. С.50-51.
69. Вакыт. 1906. №72. 12 қыркүйек.
70. Үлфәт. 1905. №2. 22 желтоқсан; Вакыт. 1906. №54. 29 шілде.
71. Устав мусульманского общества в г.Оренбург. Оренбург, 1906.С.2.
72. Тынышбаев М. История казахского народа. Алма-Ата, 1993. С.25-26.
73. Исхаки Г. Идель-Урал.. С.44.
74. Үлфәт. 1905. №3. 29 желтоқсан.
75. Айқап. Құрастырушылар Ү.Субханбердина, С.Дәуітов. Алматы, 1905.26-б.
76. Қойгелдиев М. Алаш қозғалысы.. 105-б.
77. Ленин В.И. 1905 жылғы революция туралы баяндама туралы Шығармалар толық жинағы. 30-т., 360-б.
78. Урал. 1907. №3, 12 қаңтар; Азат халық. 1906. №1. 4 шілде.
79. Вахабов М.Г. О социальной природе среднеазиатского джадидизма и его эволюция в период Великой октябрской революции // История СССР. 1963. №2. С.40.
80. Сидельников С.М. Образование и деятельность первой Государственной думы. М., 1962. С. 81-82.
81. Политическая жизнь русских мусульман до Февральской революции. Оксфорд, 1987. С.59.
82. Бөкейханов Ә. Таңдамалы. Алматы, 1995, 403-б.
83. Аққұлыұлы С., Қамзабекұлы Д. І Мемлекеттік Дума және оған мүше болған қазақтар // Ана тілі. 1993. 4 ақпан.
84. Қойгелдиев М. Әлихан Бөкейханов // Бөкейханов Ә. Шығармалар... 16-б.
85. Государственная дума. Стенографические отчеты 1906г. сессия первая. Т.11. Заседания 19-38. СПб., 1906. С.1107-1109.
86. Герье В. Первая русская Государтвенная дума. Политические воззрения и тактика ее членов. М., 19026. С.15.Изюмов К. И. Деятельность депутатов Государтсвенной думы от Степного края // известия АН. РК. Серия общественных наук. 1992. №3. С.55
87. Тәржіман. 1907. №29. 19 наурыз.
88. Вакыт. 1907. №148. 20 наурыз.
89. Государственная дума. Второй созыв. Стенографические отчеты 1907год. Сессия вторая. Т.1. Заседания 1-30. Спб., 1907. С.675.
90. Зиманов С.З. , Исмагулов Ш.Б. Б.Қаратаев со ІІ Государственной думе // Известия АН КазССР. Серия общественных наук. 1974. №1. С.27.
91. Правительственный вестник. 1907. №121. 3 июня.
92. Сабитов Н. Против реакционной идеологии панисламизма и пантюркизм // Вестник АН КазССР. 1949. №5. С. 72.
93. Галузо П.Г. Туркестан-колония (Очерки истории колонияльной политики русского царихма в Средней Азии) Ташкент, 1935. С. 199.
94. Леонтьев А.А. Творческий путь и основные черты лингвистической концепции И.А.Бодуэна де Куртэнэ // И.А.Бордуэн де Куртэнэ (к 30-летию смерти) М., 1960. С.24.
95. Государственная дума. Указатель к стенографическим отчетам (части І-ІV). Третий созыв.
96. В мире мусульманства. 1911. №20. 2 сентября.
97. Варех А.Я. Столыпин и тертья Дума. М., 1968. С10.
98. Кенжебаев Б. ХХ ғасыр басындағы әдебиет. Алматы, 1993. 16-б.
99. Государственная дума. Третий созыв. Степнографические отчеты 1908г.
100. Айқап. 1914. №14. 211-б.
101. Атишев А.А. Политическая мысль Казахстана второй половины ХІХ- начала ХХ века. Алма-ата, 1979. С.135.
102. Қазақ. 1914. №57. 14 қараша
103. Дулатов М. Шығармалары . Алматы, 1991. 294-б.
104. Айқап. 1912. №7. 145-146-б.
105. Аврех А.Я. Царизм и І V Дума (1912-1914гг.) М., 1981. С25
106. Қазақ 1916. №171. 29 ақпан
107. Туркестанские ведомости. 1916. №233. 28 октября
108. Мұстафа Шоқай. Мария Шоқай. Естеліктер.. 102-б.
109. Қасымжанов А.Х. Портреты (Штрихи к истории степии) Алматы, 1995. С.98.
110. Құдышев О. Панисламизм және пантюркизм немес тарих тағылымы не дейді // Ақиқат. 1995. №3. 13-б.
111. Восстание 1916 года в Средней Азии и Казахстане. Сб. документы. М.,1960. С. 696-697.
112. Восстание 1916 года в Средней Азии. Сб. документов. Ташкент, 1935.С. 105-118.
113. Новое время. 1917. №14771. 7 мая.
114. Қазақ. 1917. №224. 5 қазан; Жиренчин К.А. Политическое развитие Казахстана в ХІХ начала ХХ веко. Алматы. 1996. С. 327.
115. Бірлік туы. 1917. №9. 13 қыркүйек.
116. Қазақ. 1917. №244. 5 қазан.
117. сарыарқа. 1917. №14. 24 қыркүйек.
118. Симоренко Р.Г. Национально-культурная автономия на Украине в 1917-1918 годах // Вопросы истории. 1997. №1. С.56-17.
119. Исторический опыт трех россиских революции. Кн. 3. М., 1987. С.305.
120. Национальный вопрос на перектестке мнений. 20-годы. Документы и материалы. М., 1992. С.65.
121. Декреты Советской власти. Т.1.М., С.114.
122. Омарбеков Т. Кателескен Ленин бе, әлде қазақ зиялылары ма? // Егемен Қазақстан. 1991. 26 қараша.
123. Омарбек Т. Ресейде түрік мемлекеттілігін құру идеясы неге жүзеге аспады? // Ақиқат. 1993. №7. 39-б.
124. Тәкенов Ә., Нұрғалымова Г. З.Валиди кім болған? // Қазақ тарихы.
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ
І. МҰСЫЛМАНДЫҚ ҚОЗҒАЛЫСТЫҢ ПАЙДА БОЛУЫ ЖӘНЕ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫ
1.1. ... ... ... ... ... ... ... езгіге қарсы наразылықтың күшеюі.
«Ресей мұсылмандары одағының» құрылуы
ІІ. МЕМЛЕКЕТТІК ДУМАЛАР МЕН АҚПАН ТӨҢКЕРІСІ КЕЗІНДЕГІ МҰСЫЛМАНДЫҚ ҚОЗҒАЛЫС
ЖӘНЕ ҚАЗАҚСТАН
2.1. І және ІІ ... ... ... ... құрамындағы қазақ
депутаттарының қызметі. 1907ж. 3 маусым заңы.
2.2. ІІІ және ІV Мемлекеттік Думадағы мұсылман фракциясының Қазақстанның
саяси-әлеуметтік мәселелерін көтеруі.
2.3. ... ... ... және ... ... ... ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
КІРІСПЕ
Тақырыптың өзектілігі. Ғасыр басындағы мұсылмандық қозғалыс орталық
езгіге қарсы ... ... және өзге де ... ... ... бір
майданға біріктіру жолында өзіндік діни, ұлттық, мәдени және ... ... ... ... күрес болып табылады. Бұл
қозғалыстың негізін құрайтын түрікшілдік пен ... ... ... ... ... империясының қол астында ұлттық езгіні
бастан кешірген ... ... ... ... ... да ... күрес тарихында өзіндік із қалдырған. Алайда ХХ ғасыр басындағы
Қазақстанның қоғамдық-саяси ... ... ... ... ... ... ... айтылмай келеді. Себебі, тоталитарлық идеологияның
үстемдігі тұсында тарихымыздың бүтіндей бір ... ... ... ... ... шарпыған ғасыр басындағы мұсылмандық қозғалыс
мәселесі де әдейі ... ... ... ... ... ... ... объективті тұрғыдан зерттеуден тыс қалды.
Еліміздің егеменді ел болып, тәуелсіздік тізгінін өз қолына алуы өткен
дәуірдегі тарихты сол кезеңнің ... сай, ... ... ... ... ашып көрсетуге жол ашты. Мұсылмандық қозғалыс
сияқты ... ... ... ... ... ... де енді ғана туып ... мұсылмандық қозғалыстың қазақ халқының тарихына қатысты бар
екеніне көпшілік назарын аудара отырып академик ... ... ... ... зиялы қауым атсалысты. Мемлекеттік
думаға сайланған мұсылман депутаттар осы серпілістің қалың ортасында болды.
Демократиялық үлкен ... ... ... ... ... қорғаған қалың
қауымның да екпінді ағыны келіп осылай қосылды. Біз ... ... осы бір ... ауыздықты тістеп, шошына ыршып қашатынбыз. Ал
шын мәнісінде дін мен парасат, ағартушылық, тәлім-тәрбие ісі де ... ... ... ... діндарлардың ықпалында болғандығын қалай
жасыруға болады. Ендеше болашақта бұл ... та ... ... ... ... ... ... [1] – деп баса көрсеткен еді.
Қазақ елінің ұлттық мүддесін ... және ... ... ... ... мұсылмандық қозғалысқа қазақ зиялылары да атсалысқан
болатын. Мұсылмандық қозғалыстың ХХ ғасыр басындағы Қазақстанның ... ... алар ... жалпы осы қозғалыстың пайда болу негіздері,
мақсат-міндеттері және оған ... ... сол ... ... ... қызметі арнайы зерттеуді қажет етеді.
Тақырыптың зерттелу деңгейі. Мұсылмандық қозғалыс жөніндегі алғашқы ой-
пікірлер ХХ ... ... ... ... атап ... ... ... газетінде және бірқатар татар
тіліндегі мерзімді баспасөздерде көрініс тапты. ... орыс ... ... («Достық»), «Вакыт» («Уақыт»), ... ... ... [2] ... ... ... империясы қол
астында ұлттық езгінің ауыр ... ... ... ... ... ... қорғау жолындағы әрекет ретінде сипатталады. ... ... ... ... жарқын көріністері іспетті
бүкілресейлік мұсылман ... ... ... ... ... Мемлекеттік думаға мұсылман фракциясының құрылуы жоғары ... сол ... ... ... ... «Урал», «Азат
халық» (Азат халық) секілді татар газеттері мұсылмандық қозғалысқа «таптық»
тұрғыдан қарап, «Ресей мұсылмандары одағын» үстем тап ... ... ... [3], ... қозғалыстың азаттық жолындағы сипатына
мән бермеді.
Біз қарастырып отырған мәселе арнайы зерттелмеген ... ... ... ... ... оған қазақ қоғамының қатысы туралы
сипаттамалар ғасыр басында-ақ ... ... ... ... ... ... зиялыларының көшбасшысы Ә.Бөкейханов 1910ж. ... ... ... атты ... ... [4] ... ... өрбіген
азаттық қозғалыстың екі саяси бағыты қалыптасып келе жатқандығын, оның бірі
батысшылдар, яғни ... ... ... ... үлгі ... ал ... ... мұсылмандармен біріктіруге ұмтылған ұлттық-діни, түрікшіл
бағыт ... атап ... Өз ойын ... ... Ә. ... өкіметінің орыстандыру саясатының нәтижесінде батыс мәдениетіне
күмәндана қарайтын түрікшілдер қазақ даласында белсенді ... ... отыр деп ... ... Ал 1914 жылы өзі ... ... ... шешімдері жайлы Ә.Бөкейханов «Қазақ» газеті ... атты ... ... Оның ... ... ... сынға
алып, бұдан былай мұсылман съездерінде көтерілетін ... ... ... өз ішінде талқылануы тиіс деп көрсетті.
Орталық езгідегі мұсылман халықтарының азаттық күресі барысында
бүкілресейлік ... ... ... «Ресей мұсылмандары одағының»
құрылуы мен Мемлекеттік Думалардағы ... ... ... пен ... ... татар зиялыларының еңбектерінде
қарастырылған. Ф.Туктаровтың «Бірінші, екінші және үшінші ... ... һәм ... ... атты ... ... мүшелері қатарында қазақ зиялылары Ш.Қосшығұлов, А.Бірімжанов,
Б.Қаратаев, У.Алдабергеновтің де суреттері беріліп, олардың қоғамдық-саяси
қызметіне шолу жасалған. ... 1906 ж. ... ... ... Орталық
Комитетінің мүшесі болған Ш.Қосшығұловты алдына биік мақсат қойған күрескер
ретінде сипаттайды. Аталмыш еңбекте мұсылман депутаттарын тек ... ... ... ... ... сын ... ... да орын алған.
Сондықтан да бұл еңбек кезінде Думадағы мұсылман депутаттарын «келеке ... деп ... ... ... ... Ғ.Ибрагимов «Ресей мұсылмандары одағының» «жанды
хаттамасы» [6] деп атаған М.Бигиевтің «Ислахат ... ... атты ... ... қана ... дерекнемелік тұрғыдан да
құнды. Себебі, М.Бигиев Ресей мұсылмандары съездерінің барлығына дерлік
қатысып, мұсылмандық қозғалыстың бел ... ... ... мұсылман
съездерін Ресей мұсылман халықтарының қоғамдық-саяси ... ... ... ... ... ... фракциясының жанындағы бюрода қызмет
еткен, кейіннен 1917 ж. Бүкілресейлік мұсылмандар кеңесінің төрағасы болған
А.Салихов ... ... ... ... құру ... атты татар
тілінде жарық көрген кітабында [7] мұсылмандық қозғалыстың даму кезеңдеріне
тоқталып өтеді. А.Салихов мұсылмандық ... 1905 ... ... айта келіп, Ресей империясының төрт ... ... ... ... құрылуын ірі тарихи оқиға ретінде
бағалайды. Мұсылмандарды Құрылтай жиналысы ... де бір ... ... аталмыш кітап А.Салиховтың 1917 жылы Қазанда ... ... ... ... ... ... негізінде
даярланған болатын.
Л.Мартов, П.Маслов және А.Протесовтың редакторлығымен 1909-1912жж.
аралығында жарық көрген «Общественное движение в ... в ... ХХ ... көп ... ... ... К.Залевскийдің еңбегінде [8] де мұсылмандық
қозғалыс мәселесі көтерілген. Онда мұсылмандық ... Еділ ... ... ... ... оған ... да мұсылман
халықтарының соның ішінде қазақтардың да ... ... ... К.Залевскийдің ұлттық езгідегі мұсылман халықтары өздерінің талап-
тілегін, ... ... бір ... ... ... арқылы білдіруге
ұмтылды, «Мұсылмандар одағы» ислам дініне сенетін халықтардың ұлттық
қозғалысының ... ... игі ... ... деген пікірі орынды
айтылған. Бірақ К.Залевский «Мұсылмандар одағының» ыдырайына таптық мүдде
бойынша жіктелу себеп болды деп, оның ... ... аша ... ... тұсында отаршылдық пиғылда ... ... ... ... ... ... ... аударылып, оны
«панисламшылдық» көрінісі ретінде суреттеу орын алды. Осы кезеңде көптеген
«европалық ислам ... ... діни ... негізінде
бірігіп, европалық өркениет пен бүкіл христиан әлемін жоюды мақсат ... деп ... ... ... кезінде мұсылмандық қозғалыс жайлы жазу ресми ... ... ... «20-30 ... ... тарихғылымына өз
монополиясын орнатуға толық құқылы екендігін бекітіп алды. ... ... ... оның ... билігін тарихи негіздеу жолында қызмет етті» ... ... ... ... қайраткерлерін ... ісі» ... ... ... соң ресми сипат ала
бастады. И.В.Сталиннің ... ... ... ... сабақтас болып шықты [11]. Сол кезеңде
Кеңестер Одағындағы мұсылман ... ... ... ... ... ... ... байланысы бар деген
желеумен айыптау процестері ... Міне осы ... ... сонау патшалық заманда-ақ пайда болғандығын дәлелдеуге талпынған
А.Аршаруни мен ... ... ... ... ... ... басындағы мұсылмандық қозғалыстың азаттық күрестегі
алатын орнына назар аударылмай, оның өңі бұрмаланып ... ... ... реакциялық сипаттағы іс-әрекеті ретінде көрсетілді. Осылайша
онда ... ... ... келу себептері мен оның тарихының
әртүрлі кезеңдеріне оъективті баға берілмеді.
Жарты ғасырдан астам уақыт бойы ... ... ... ... ... ... волюнтаризм мен субъективизмнің тоқырау
идеологиясы мен психологиясының ... ... ... ... ... 30-жылдардан 80 жылдардың соңына дейін жарық ... [13] ... ... тек ... ... Азия және ... халықтарының кеңестік дәуірге дейінгі
тарихының аса маңызды мәселелері 1955ж. Ташкентте ... ... ... қаралды. Оның күн тәртібіне ... бес ... ... пен ... ... мәні және ... ... аталды. Сессияның шешімдері Орта Азия мен Қазақстанның ғалымдарының
зерттеулерінен кейінгі кезеңде де өз ... ... ... жоқ. Оның бір
айғағын Б.Сүлейменовтің 1905-1907жж. ... ... ... ... ... «Иттифақ» (Ресей мұсылмандарының одағы») ұйымы жайлы
былайша пікір білдіреді: «Халық тілегіне қайшы келетін «Иттифақ» ұйымы Еділ
бойын, Орта Азияны, ... және ... ... аймақтарды Ресейден
бөліп алып, оны империялистік Англияның қолдауына сүйенген Түркияға қосуды
мақсат етті. Мұндай ... ... ... Семейде, Петропавлда,
Ақмолада, Верныйда және басқа да қалаларда құрылды» [14].
Дегенмен Кеңес өкіметі тұсында мұсылмандық қозғалыс туралы ... ... ... ... ... та байқалады. Мәселен, белгілі ғалым
С.З.Зимановтың: «Қазақ интеллигенциясы өмірден ... ... ... түсінуі және оны шешу тәртібі мен жолдарына көзқарасы 1914 жылы
Петербургте Ресей мұсылмандарының съезінің шақырылу кезінде анық, әрі айқын
көрінді. Бұл ... ... ... ... жұртшылығына зәру
мәселелерді талқылап, Мемлекеттік думадағы мұсылман ... ... ... ... ... ... мен «Қазақ» газеті съезге
біршама әзірлік жұмыстарын жүргізді және оған өз ... ... [15], ... пікірі көңіл аудартарлық. Әсіресе кеңетікимперияның ыдырау кезеңінде
жазылған Г.З.Қожахметовтің зерттеу жұмысындағы «мұсылман фракциясы шеткері
аймақтардың қоғамдық-саяси ... оңды роль ... және ... ... ... алу үшін ашық ... ... көтереді» [16], -
деген пікір орынды айтылған.
Соңғы ... ... ... ... ... ... принциптен
арылуы мұсылмандық қозғалысты жаңа көзқарас тұрғысынан зерттеуге жол ашты.
Бүгінгі таңда мұсылмандық қозғалыс ХХ ... ... ... және ұлттық интеллигенцияның қоғамдық-саяси ролін көрсетуге арналған
еңбектерде [17] көрініс тауып, оңды бағаларға ие болуда. Мұндай ... ... ... ... ... ... ... [18]. Бұл еңбектерде біз қарастырып ... ... ... арқау болмаса да, өте құнды мәліметтерге ... ... ... ... ... тегі ... қазақ интеллигенциясы бірінші
орыс революциясы ... ... ... ... ... либералдық-
демократиялық партиялар мен топтардың жағында ... ... сол ... ... ... пайда болған ресейлік мұсылмандардың саяси
қызметіне де тікелей араласты деген құнды тұжырым ... Ал ... жаңа ... ... үлкен үлес қосқан зерттеуші
М.Қойгелдиевтің жуырда жарық көрген «Тұтас Түркістан ... және ... атты ... «1905 ... ... ... соң ... алған
жалпыресейлік мұсылмандық қозғалыс біріншіден, Мемлекеттік дума деңгейінде
түркі және ... ... ... ең ... саяси және әлеуметтік
мәселелерін қойып, оларға отаршыл биліктің ... ... ... ... татар, қазақ және басқа мұсылман ... жас, ... ... ... ... ... ... есеюіне қолдау жасап, дем беріп
отырды» [19], - деуі аталмыш тақырыпқа жаңа ... соны ... келе ... ... басындағы мұсылмандық қозғалыс мәселесі шетелдік тарихнамадан да
орын алған. Бұл орайда билікпен келісе алмай шет елдерге ... ... ... ... өкілдерінің мұсылмандық қозғалыс жайлы мол мәлімет
беретін еңбектерін ерекше атап өтуге болады. Кейінгі кезде ... ... және ... ... аударылып жарық көре бастады [20].
Кеңестің дәуірге Ресейдегі мұсылман халықтарының тарихы, атап айтқанда
олардың азаттық жолындағы қозғалысы поляк ... ... ... ... ... жылдары Ресей мұсылмандарының саяси
қызметінің нәтижелі ... ... ... үлес ... ... ... аталмыш еңбектің «1905 жылғы Қазақстан» деген
бөлімінде ... ... ... және екінші бүкілресейлік мұсылман
съездеріне қатыспады, тек үшінші съезге ... ... ... ... оның өзі солтүстікте және шығыста тұратын қазақтардың қалың
бұқарасымен байланыста болмады деген жаңсақтыққа жол ... ... ... ... жайттардың жиі кездесуін дерек көздерінің
тапшылығы туындап отырса ... ... ... ... ой-пікірлері жайлы
мәліметтерді К.Л.Есмағамбетов, М.Т.Лаумулин және Б.М.Сужиков еңбектерінен
табуға болады [21]. Соңғы кезде батыс ғалымдарының ... ... ... ... бастады [22].
Ұлыбританияда 80 жылдардың бас кезінде құрылған Орталық Азияны зерттеу
қоғамы мұсылмандық қозғалысқа қатысты құжаттар ... орыс ... ... [23]. Бұл ... бүкілресейлік мұсылман съездерінің
қаулы-қарарлары, ... ... ... ... ... бағдарламасы енген. Жинақтарда берілген алғы сөздерде
мұсылмандық қозғалыс шектері аймақтардың мүддесін, ... ... ... ... бір ... ретінде бағаланған. Жалпы батыс
зерттеушілері мұсылмандық қозғалысты орыс-проваславиелық ... ... ... қозғалыстың формасы деп түсіндіретіндігін
өзінің шетелдік тарихи концепцияларды талдауға арналған еңбегінде ... да атап ... ... ... ... ... ... әдебиетте баяндалу тарихына
жасалған шолу тақырыптың арнайы зерттеу объектісі болмағандығын аңғартады.
Осы уақытқа шейін ... ... ... ... ... алғы ... ... қойған жоқ-тын. Ондай қолайлы жағдай енді ғана туып отыр.
Зерттеу жұмысының мақсаты мен міндеттері. ... ... ... ... ... ... ... орнын ғылыми
айналымға түспеген құжаттар мен ... ... ... ... оны ... ... ... бағалау – зерттеу жұмысының басты мақсаты болып
табылады. Осыған орай зерттеу ... ... ... ... қойылып
отыр:
- Жалпыресейлік мұсылмандық қозғалысқа қазақ қоғамының ... ... ... орыс ... мен 1917 ж. ... ... ... қозғалыстың сипатына, ерекшеліктеріне, алдына қойған
мақсатына талдау жасау, және оған ... ... ... ... ... ... ... және жеке мұсылман
партиясы мен ... ... ... ... тарихи
құбылыстардың мәнін түсіндіру;
- Мемлекеттік думалардағы фракциясының қызметіне шолу жасау арқылы
оның қазақ қоғамының саяси-әлеуметтік ... ... ... 1917ж. ... революциясынан кейінгі ... ... жаңа ... ... отырып, қазақ қайраткерлерінің
мұсылмандық қозғалысқа қатысын, көзқарастарын айқындау.
Зерттеу жұмысының хронологиялық шегі. 1905 жылдан 1917 ... ... ... ... ... Мұсылмандық қозғалыстың 1905 жылғы
революциядан соң бүкіл ... ... ... ... Осы ... ... ... съездері өткізіліп, жеке мұсылман партиясы мен
парламенттік фракциясы ... 1917ж. ... ... ... ... ... ... дүниеге келген «Бүкілресейлік мұсылмандар кеңесі» өз
қызметін тоқтатуға ... ... ... да зерттеу кезеңін 1917 жылғы
қазан айымен шектедік.
Зерттеу жұмысының ... ... ... ... ... ... ... съездерінің қаулы-қарарлары,
Мемлекеттік дума ... және ... ... жинағын құрайды.
Зерттеу жұмысындағы дерек көзінің келесі үлкен тобы – ... ... ... ... басындағы қазақ, татар және орыс тіліндегі
басылымдардың материалдары кеңінен тартылды.
«Айқап» журналы, «Қазақ» газеті ... ... ... ... ... мол ... ... болады.
Мемлекеттік думадағы мұсылман фракциясының ... ... ... ... және оның ... ... ... жөнінде
берілген аталмыш басылымдардағы мәліметтер тақырыпты аша түсуде өз септігін
тигізді. Сондай-ақ «Бірлік туы», «Сарыарқа» ... ... ... ... да ... тапты.
Ресейдегі тілдес мұсылман халықтарының баспа органы міндетін атқаруға
тырысқан, 1883 ... ... ... істе және ... ... ... тұрған «Тәржіман» («Аудармашы») газетінің материалдары да
зерттеу жұмысында қолданылды. Әсіресе татар тіліндегі «Үлфәт» («Достық»),
«Вакыт» ... ... ... ... ... «Куяш» («Кун»),
«Сюз» («Сөз») газеттерінің және «Шура» («Кеңес») журналының материалдары
алға қойған мәселелерді ... өз ... ... ... ... ... ... татар тіліндегі мерзімді басылымдарды шығарушы азаматтар
ғасыр басындағы ... ... ... ... 1905 ... айынан А.Ибрагимовтың жетекшілігімен ... ... ... ... 1906 ... ... редакторлығымен шыққан «Вакыт»
және «Тәржіман» газеттері осы қозғалыстың үні іспетті болды. Сондықтан да
бұл ... ... ... ... қатысты материалдар үзбей
жарияланып тұрған.
Зерттеу жұмысына орыс тіліндегі «Новое время», «Русская воля», «Речь»,
«Туркестанские ведомости», «В мире мусульманства», ... ... ... ... де ... Осы орыс ... ... мұсылмандық қозғалыс жөнінде мол мәлімет беретін газет
– «Бүкілресейлік мұсылмандар Кеңесінің» атқару комитетінің органы «Известия
Всероссийского мусульманского Совета».
Жұмыстың ... ... ... ... ... сол ... ... етіп шығарылған Ресей мұсылмандары съездерінің қаулы-қарарларынан да
алынды. Атап ... 1906 жылы ... ... «Ағайынды Каримовтар»
баспаханасында, жарық көрген «Ресей мұсылмандарының үшінші ... ... жылы ... ... ... ... ... съезінің қарарлары»
секілді татар тіліндегі сирек басылымдар ғылыми айналымға тікелей тартылды.
Мұсылман фракциясының мүшелері және олардың ... ... ... ... ... ... ... пайдаланылды. Зерттеу жұмысын
жүргізуде ұлттық мәселелер мен қозғалыстарға қатысты жарияланған ... да ... тыс ... ... аша ... И.Гаспринский («Из наследия».
Симферополь, 1991), А.Ибрагимов («Собих-е содих». Спб,: 1906), ... ... 1991), ... ... Уфа, 1994),
Ә.Бөкейханов («Шығармалар», ... 1994) ... ... алынған деректер де кеңінен арқау болды. Осы ... ... ... ... ... ... ... шыққан «Мұстафа
Шоқай. Мария Шоқай. Естеліктер» (Стамбул, 1997) атты ... ... ... ... ... ашуға өз септігін тигізгенін
ризашылықпен айтып өткен жөн.
Зерттеу жұмысының ... ...... ... ... ... ... империясын шарпыған мұсылмандық қозғалыстың Қазақстанның
қоғамдық-саяси өміріндегі орны қазіргі ... ... сай және ... пен ... ... жан-жақты талданып көрсетілуі.
Зерттеу жұмысының методологиялық негізі. ... ... ... ... және даму ... ... таным
принциптеріне негізделеді, сондай-ақ ХХғ. ... ... ... объективті тұрғыда түсіндіруге бағытталған, әрі жаңа тарихи
көзқарас тұрғысынан жазылған еңбектер басшылыққа алынды.
Зерттеу жұмысының практикалық маңызы ... ... ... халықтардың,
соның ішінде қазақ халқының Ресей империясының ... ... ... ... ... ... ... зерттелген еңбектердің қатарын
толықтыра түседі. Сондай-ақ ХХ ғ. ... ... ... тарихи жағдайын
терең түсінуге жол ашады. Сондықтан да ... ... ... ... саяси-әлеуметтік тарихына арналған монографияларда, арнаулы
курстар мен семинар сабақтарында пайдалануға болады.
І.МҰСЫЛМАНДЫҚ ҚОЗҒАЛЫСТЫҢ ПАЙДА БОЛУЫ
ЖӘНЕ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫ
1.1. Қазақ қоғамының ... ... ... ... ... ... Ресей көп ұлтты мемлекет еді. Империяда
үстемдік ... ... ... халықтың 43,3%-і болатын. Егерде оған
украиндар мен белорустарды қоссақ 65,5%-ке дейін жететін. Ал қалған ... ... ... ... мен ... ... Олардың
көпшілігі мұсылман дініндегілер еді. Мұсылман халықтары ғасыр басында 30
миллионға жуық болса, оның 5 ... ... ... ... ... ... бойы ... башқұрт, қазақ, өзбек, азербайжан т.б. ... және өзге де ... ... ... империясының қол астында орыс
отарлаушыларының теперішін бірге бастан кешіп, тағдырдың ауыр ... ... ... ... ... ... көзін құрта
беру керек» [26], - деген ... ... ... ... ... ХІХ ғ.
соңы мен ХХ ғасыр басына қарай озбыр отаршылдық саясатын онан әрі үдете
түсіп, ... отар ... ... игеруді бұрыңғыдан да қарқынды
жүргізді. ... ... 1861ж. 18 ... ... кейінгі кезеңде
жүргізілген қоныс аудару саясаты да соның бір ... еді. ... ... біріншіден, метрополиядағы аграрлық шиеленісті шешуге бағытталса,
екіншіден қоныс аударушылар ... ... ... ... биліктің
сенімді тірегін қалыптастыруды, сөйтіп ондағы ... ... ... ... ... ... Осылайша шаруалар жаңа жерлерге, соның
ішінде қазақ жеріне де қоныс аудартыла бастады.
1867-1868 және 1886-1891 жылғы қазақ елін басқаруға ... ... ... орыс ... ... деп ... оған ішкі ... қоныстанушыларға кең жол ашып берді. Орыс, ... және ... ... ... ... қоныстануы ХІХ ғ. 80-жылдарына қарай тұрақты
құбылысқа айналды. Сол жылдары орыс ... ... ... ... ... ... ... әрбір жаңа орыс
қонысы орыс әскери батальонына барабар» деген сөзі кең ... Тек ... 1893 ... дейін Ақмола облысының байырғы халқының иелігіндегі
251 779 десятина жер тартып ... 10940 ер ... бар жаңа ... 24 ... ... [27]. Жетісу облысында 1895 жылға дейін
33569 тұрғыны бар 63 шаруалар поселкесі пайда болды [28]. ... ... ... ... Семей, Ақмола облыстарынан 407 4180 десятина ... ... ... ол ... 563 ... аударушылар учаскесі
құрылды [29]. Оның үстіне өткен ... 70-90 ... ... ... ... ұйғырлар мен дүнгендерге Жетісудан 100 ... ... жер ... [30].
1896 ж. шаруалар қоныс аударуды жүйелілікпен жүзеге асыратын әкімшілік
– Қоныс аудару басқармасы құрылды. Қазақстан ... ... ... және ... аудандық Қоныс аудыру басқармалары ғасыр басында
ашылып, өз қызметіне қарсы бастады.
Қазақ ... орыс ... ... ... казактар енген еді. Олар
алғашқы отарлаушылар ретінде орыс ықпалын жүргізудің ізары болды. Орынбор
өлкесінде 533 мың, ... 235 мың, ... ... 164 мың, ... 59 ... ... ... қазақтар үстіне төндірді [31]. ХХ ғасыр басында
Орал казактары – 6,4 млн. десятина, Сібір ... ... – 5 млн. ... ... ... – 7,4 млн. ... Жетісу казак әскері – 610 519
десятина жер иемденді [32].
1867 жылы ... ... ... 81,8%-ін, орыстар 11%-ін құрады
[33]. Қоныс аударушылардың басым көпшілігі қазақ жеріне құр алақан ... ... ... қоныс аударушылардың 80%-іне жуығының мал-мүлкі
түгіл, жер игеретін құрал-саймандары да болмаған [34]. Үкімет орындары
қоныс ... ... ... ... ... берді. Оларға
қазақтардың құнарлы, сулы жерлері кесіліп берілді.
Қоныс аудару саясаты қазақтарды ең ... ... ... ... айырып, дәстүрлі мал шаруашылығына үлкен зиян тигізе бастады.
Қазақстанның далалық облыстарында 1880-1905 ... ... қой мен ... 24,9 ... ал ... саны 4,1 ... ... [35].
Қазақтардың құнарлы жерлерден айырылуы, оның егіншілік мәдениетінің
дамуын тежеді. Көшпелі ... ... ... ... келе ... даму ... ... жойып жіберді [36]. Бұл ... ... ... жері ... ... ... ... қазақ шаруасының өзгеріліп келе жатқан бағытына жалпы тигізген
әсері егіншілікке айналуды кешендету болды, иәки ... ... ... қылу ... [37], - деп ... ... Шу өзені алқабы мен Сыр бойында және ... ... ... тұрмыс кешкен қазақтардың игерген жерлері
қоныс аударушылар пайдасына алу үшін, ... ... ... де қиратты. Нәтижесінде қазақтар ондай жерлерді тастап кетуге
мәжбүр болды. ... ... ... ... әкімшілік
чиновниктері бір Жетісудың өзінде ғана 30 мыңнан астам халқы бар 5100-ден
аса отырықшылдық ошақтарын қиратқан.
Жоғарыда көрсетілген ... ... ... саясатының прогресстік
сипаты болды деген қағиданы жоққа шығарады. Ғылыми әдебиеттерде кең ... ... ... ... қазақтар егін алуды, шөп
шабуды үйренді, отырықшылдық пайда болды, өлкедегі өндіріс күштердің дамуы
жеделдеді» деген бір ... ... ... ... жанаспайды. Керісінше,
патша өкіметінің отаршылдық саясаты қоғамдық прогресті тежеді; өндіріс
күштердің дамуына тұсау ... ... ... тарапынан қарсылық туғызып,
олардың аман қалу жолындағы ... ... ... ... ... ... ... қақтығыстары ғасыр ... ... ... ... Жетісу облыстарында әскери жағдайлар енгізіп
тұрған. Қалған облыстардың уездерінде күшейтілген күзет істеген.
Ресей ... ... отар ... ... және ... ... ... Шет аймақтардағы ауылшаруашылық шикізатымен метрополиялық
өнеркәсіп өнімдері айырбасында тепе-теңдік сақталмады, отар ... ... ... ... барған сайын дамыды. Метрополия тарапынан оларға
өсім түсіретін товар ретінде қарау дағдыға айналды. ... ... ... ... ... ... ... тері өңдеу, май шайқау
секілді заводтар ғана ... ... ... орасан зор табиғи байлығы мен
ауылшаруашылық шикізат көздерінің молдығына қарамастан ... ... ... ... ... ... ... деректер
көрсетеді: 1913 ж. Қазақстан территориясында (Сырдария мен ... ... ... империясы өнеркәсібінің 3,76%-і ғана жұмыс
істеді. Онда барлық жұмысшылардың 1,78%-і ғана еңбек ... Бұл ... ... ... ... ... ғана ... 197 тау-кең
өнеркәсібі орындарында 18 мың адам ... ... ал ... ... 20 ... жұмысшылар мен қызметшілер еңбек етті. ... ... ... ... ... ... ... жатақтар мен батырақтар
құрады. Тек Ақмола, Көкшетау және ... ... ... тау-кен
өнеркәсібіне күн көріс қамымен кеткен жатақтардың саны 2222 отбасы құрады.
Қазақтар онда ... ... ... түрлерімен шұғылданды. 1905
жылы қарсаңында қазақ жұмысшылары сан жағынан мардымсыз болды.
«Әлеуметтік-саяси сатыда орыс жұмысшыларынан төменгі дәрежеде ... ... ... ... ... да, ... ... құнарлы
жерлерінен айырылған қазақ шаруаларының да қоғамдық санасын билеген ой ... ... ... ... ... мен ... ... қазақ
феодалдарының таптық езгісінен құтылу емес, өз атамекенінде саяси құқығынан
айырып, шаруашылығын терең даңдарысқа ... ... ... ... ... орыс ... ... құлдық тәртібінен құтылу еді.
Басқаша айтқанда, отарлық тәуелділіктегі қазақ қоғамында таптық ... ... ... ... ... ... ... алғы шарттар басым
түсіп жатты» [38].
Құрылымдық жағынан және жұмыс істеу сипаты ... ... ... ... ... бейімделген басқару аппараты қазақ елін талап-
тонаудың басты ошағына айналды. ... ... ... тек орыс ... ... ... ең ... болып саналатын,
болыстық деңгейдегі басқару жүйесіне ғана тартылды.
Әскери ... ... ... ... және ... басшылықтың
жергілікті халықты басқарудағы құқығы өте үлкен болатын. Олар осы құқығын
пайдаланып ... ... ... ... қианатшылыққа жол
беріп отырды. Бұл жөнінде Г.Сафаров былай деп жазды: «Ресей самодержавиесі»
жергілікті ерекшеліктерге байланысты ... ... ... ... аппаратын қоса алып келді. ...Мұнда орыс дворяндары
мен әскери қызметшілерінің резервтегі бюрократиялық тобы ... ... ... ойларына келгенін істеді, зорлық-зомбылықта шек болмады, пара
алды, ... ... ... халықты жуасыту аса зұмдылықпен
жүргізілді. Бұлар тікелей патша әскерінің сүңгісінің күшіне сүйенді. ... ... ... ... ... билеп-төстеді [39].
Қазақтар ақшалай алым-салықты да көп мөлшерде төлеп ... ... ... уақытта әртүрлі болды. 1867-1869 ... ... ... ... ... мал ... түтін салығы 2 сом 75 тиын мөлшерінде, ал ... және ... мал ... 3 сом ... ... ... ... бойынша 4 сомға дейін жетті. Оның үстіне қазақ
жеріне земство енгізілмесе де «земский сбор» алынды [40].
Ресей империясының қол астындағы ... ... ... жағынан да
қанауға ұшырады. Отарлаушылар олардың ... ... ... жою
ниетінде, оянып келе жатқан ұлттық санасын тұмшалап, ... ... ... ... ... ... іске асыруға
ұмтылды. Алдымен мұсылман ... ... ... ... ... ... ... мән берілді.
Қасиетті Синодтың ұйымдастыруымен 1865 жылы ... ... ... 1869 жылы ... ... ... І ... оның жарғысы қабылданды. ... ... ... ... ... мақсаты – Ресей империясында тұратын христиан
еместерді православиеге көшіру (шоқындыру) және шоқынғандар ... ... ... ... беру ... баса ... ... қоғам» құрыла салысымен өз алдына қойған
мақсатын орындауға құлшына кірісті. Қоғам құрылғаннан кейінгі 15 жыл ... ... ... 86 мың, ал ... жылдар аралығында 129 мың адам
православиеге өткерілді [41]. Бұл қоғамның мұндай «табысқа» қол ... ... ... ... «тек ... ғана ... адамзат мәдениетінің қорқынышты дұшпаны» саналған К.П.Победоносцевтің
тағайындалуымен де байланысты еді.
Түркістан ... ... ... ... ... үлес ... дәріптеліп келген Н.П.Остроумов «Праволавиялық миссионерлік қоғамның»
20 ... ... ... ... ... діні мен ... қабілетті ме деген мәселе төңірегінде ой қозғап, миссионерлердің
басты назарын ... ... мен ... ... ... ... былай деп
жазады: «Ресей боданы, азиялық көшпенділердің адамгершілік, мәдени жағынан
өрлеуі және православиялық орыс ... ... үшін ... ... жол жоқ. ... ... ... төменгі даму
деңгейінде қалып, мұсылмандыққа және ламанизмге ... ... ... ... оның болашақтағы саяси біртұтастығы мен
құдіреттілігіне қауіп ... ... ... ... ... ... ... бөлімшелері ашылған соң кең өріс ала бастады. Қазақтарды ... ... ... ... ... өлкеде алғаш ХІХғ. соңына қарай
құрылды. 1882ж. ... ... ... ... 1895ж. дербес етіп
бөлінген ... ... ... ... ... ... ... 5, Ақмола облысында 3 жергілікті бөлімшесі болды [42].
«Православиялық миссионерлік қоғамның» басшысы, Мәскеу метрополиті
Владимир жергілікті епископтарға түз ... ... ... ... жіті қадағалауды ескертіп отырды. Оның 1899ж. 28 ... ... ... ... өлкеде миссионерлік ... ... ... ала бастады. Соның нәтижесінде 1901ж. 11 қарашада
Верный қаласында ресми түрде епархиялық комитет құрылып, оған қаланың ... ... мен ... ... көпестер енді [43].
Қазақ облыстарында үкімет орындары христиан дінінің жағдайын нығайта
түсу мақсатында шіркеу, монастырь, приходтар салу үшін жер және ... ... ... ... ... ... ... түрлі артықшылықтар
жасап, оларға қолдау көрсететіндігін де танытты. Православиеге ... ақша ... ... ... ... жәрдем ақшаның мөлшерін белгілеуді
жергілікті әкімшілік орындарының өз еркіне берді.
Орыстандыру, шоқындыру ісі жер мәселесімен де ... ... ... ... қоныс аударған орыс шаруаларын
қазақтар арасына село етіп қоныстандыруға көп көңіл бөлді. ... ... орыс ... берілетін жеңілдіктерді де ... Бұл ... ... ... да жасады.
Патша өкіметінің өлкеде шоқындыру, орыстандыру ... іске ... ... ... ... зерттеушісі Қ.Кемеңгерұлы «Қазақ тарихынан» атты
еңбегінде былайша аңғартады: «Қазақты шоқындыру саясаты ... Мұны ... ел ... миссионерлер шыға бастады. Бұлардың ісі ұлттыққа ... ... соң, ... қарсы құрал қылып, исламға өте ... ... ... орыс ... ... жұмыскерлерден,
ашаршылық жылдарда өлім халіне жеткендерден, рудан пана таба алмай тығылған
ғашық жарлардан бірен-саран шоқынғандар болды ... ... ... ... ... барасында бүтін бір
ауылдардың христиандықты қабылдап, орыс селоларымен сіңісіп кету ... ... [45]. ... ... ... тым сирек кездесетін. Православиеге
өтіп, орыстануға ұшыраған ауылдардың ... ... ... ... ... ... ... тастамай, ішінара өз діндерін ұстап
келген. Оларға орыстың ... мен ... және тілі ... сіңе ... ... ... Бииск уезіндегі Шарғы ... ... ... ... шоқынған ауыл азаматының хаты осы жағдайды айғақтай
түседі.
Кезінде христиандықты қабылдаған қазақтар ... өте келе өз ... ... ... ... та ... ... сондықтан да жергілікті
әкімшілік орындарының чиновниктері ... ... ... ... ... бойлап ену үшін миссионер ғалымдардың алдына ол
елдің дінін, ... ... ... ... салт-санасын,
тарихын, этнографиялық, психологиялық ерекшелігін жан-жақты терең меңгеруді
– басты шарт ретінде ... ... ... ... ... - деп хат
жолдайды 1881 жылы Түркістан әскери округі комендантының көмекшісі, патша
генералы Мациевский Ташкентте жұмысқа ... ... ... ... - Шығысты зерттеу емес, Шығыс халықтарын орыстандыру» [46].
Миссионер ғалымдар ... ... ... үшін ... ... ... ... халықтардың тіліне аудару мәселесімен
шұғылданып, 1860 жылдан ХХ ... ... ... ... тіліне мұндай 72
кітапты көп тиражда бастырып, ... Бұл істе ... ... рухани
академияның жанында 1847ж. миссионерлік мүддені ... ... ... ... ... ... «Аудармашылар комитетін»
белгілі миссионер, шығыстанушы Н.И.Ильминский басқарды.
Бұратана халықтарды орыстандыру жолындағы ... ... ... бірі – мұсылман халықтарын ғасырлар бойы қолданып келе жатқан
араб графикасы ... ... ... шығару болатын-ды. Араб жазуын
мұсылман халықтарының қолдануын ... ... оның ... кириллицаны
енгізуді жүзеге асырып қалуда Н.И.Ильминский, Н.П.Остроумов секілді
миссионер ғалымдар ... ... ... ... ... қай уақытта да дінмен бірге ... ... ... Европа
латын алфавитін латын шіркеуі, орыстар грек алфавитін славян шіркеуі арқылы
қабылдаған. Татарлар да өзге мұсылман ... ... араб ... ислам
дінінің таралуына байланысты көшкен. Араб жазуы – ... ... ... ... ... Сондықтан, оның ойынша, түркі халықтарының
жазуын орыс алфавитін ... ... «екі ... бір ... ... ... оларды мұсылман дінінен айыруға болады, екіншіден, біртіндеп
православие дініне көшіруге ... Бұл ... ... ... де ... мән беруінің басты себебі осында жатса керек.
Н.Ильминский бұратана халықтардың ғылым-білімге ... ... ... ... ... өзінің миссионерлік идеясын жүзеге
асыру жолында пайдаланып қалуға тырысты. Түркістан генерал-губернаторы ... ... ... ... ... жолға қою мәселесінде миссионер-
педагог Н.И.Ильминскиймен кеңесіп те отырған. Тіпті оны Түркістан өлкесіне
жіберу туралы өтініштер де жасаған. Өз ... ... ... ... ... ісін біртіндеп, аса сақтықпен миссионерлік
жолға түсіру керектігін ұсынған болатын.
Миссионер-ғалымдардың тікелей ... ... ... министрлігі
1870ж. 26 наурыздағы ережеге сәйкес оқу-ағарту ісін мұсылман халықтарын
рухани құлдыққа түсіру ... ... еді. Бұл ... ... ... әкімшілік орындарының ... ... ... ... ... «Міне сол мерзімнен бастап
«мұсылман ... және оның ... ... ... ісін
бүркемеленген күрес басталды. Бұл күрес екі бағытта жүргізілді: біріншісі –
мұсылмандық оқу жүйесіне соққы беріп, оның ... ... ... ... ...... орыстандырып, орыстармен сіңістіріп жіберу
міндетін атқаратын орыс-түземдік аралас мектептерін ашу» [47].
Осы ережеге сәйкес мұсылмандық оқу ... орыс ... ... ... ... әкімшілік сауаттылықтың өлшемі орыс тілінде оқу
және жазу деген көзқарасты қалыптастырды. Ал түркі тілдес ... ... ... өлшемі болып саналмады [48]. Мектеп, медреселер ашуға
орыс тілі ... ... ... ғана рұқсат берілді. Түркияда,
Бұқарада және басқа да ... ... ... алып ... империя
көлеміндегі мектеп, медреселерде ұстаздық етуге тиым салынды. Сонымен бірге
мұсылмандық оқу орындарында балаларын оқытқысы келгендердің ... ... ... бұл үшін ... ... рұқсат алған куәлігі болуға
тиіс еді. Мұндай куәлік үшін 50 ... алым ... ... ... куәлік алудан бас тартып, балаларын мектептер мен ... ... ... ... ... жолы 10 сом, ... жолы 30 сом айып
төлеттіретін, ал үшінші ретте ондай адамдар 5 тәуліктен 15 ... ... ... одан әрі ... ... оқу ... ... тиым
салынатын.
ХІХғ. соңына қарай мұсылмандық оқу орындарын жоғарыдағы ережеге сәйкес
қатаң ... алу ... ... барлық шет аймақтардағы әкімшілік
орындарына жөнелтіле бастады. ... бұл ... ... ел ... ... ... ... Сол кезеңдегі үкімет
орындарының осындай іс-әрекеті ... ... ... 1906ж. 18 ... ... деп ... ... үкіметтің бұл ұйғарымын орынсыз, әрі
зорлық ретінде санап, оны орындаудан бас тартты. Сол ... ... ... ... ... ... әскери күшпен губерниядағы
мұсылман елді мекендерін аралап, жүздеген ... ... ... жер ... ... жұмысқа жіберілді. Ақмолада болса, генерал-
губернатор жергілікті архиреймен бірге Көкшетау қаласындағы шіркеу ... ... мен ... бір ... жинады. Ол жиналған топқа
православияны қабылдауды ұсынып: «Осы күннен ... ... ... орыс
заңымен өмір сүресіңдер» - деп айтқан. Сухотин бұл ... ... ... ... ... ... жер аударды» [49].
М.Дулатов 1929ж. ОГПУ тергеушісіне берген жауабында патша ... ... ... ... ... ... тиым ... мектеп үйін
тұрғызуға әрекет жасағандарды, мысалы Көкшетау молдалары Науан хазірет пен
Ш.Қосшығұловты Якут ... жер ... ... ... ... жоғарыда «Вакыт» газетінде берілген мәліметті толықтырып, нақтылай
түссе керек.
Науан хазірет ... ... ... қазақ даласына танымал болған
Наурызбай ... ... ... ... атты мақаласында былай
дейді: «Жастайынан жоқшылық ... ... ... ... ... ... оқу ... барғаны сияқты, Бұқараға барып, 15 жыл оқып,
мұсылмандықтың қыры мен сырын меңгерді. ... ... ... арқасында
тамаша жетістіктерге қол жеткізді. Бұқарадағы жоғарғы діни оқу орнында
ұстаздық етіп ... ... ... ... ... өз елі шақыртып
алды. Халық қалаулысы Наурызбай Таласов елі Науан хазірет деп ... ... еді» ... ... ... ... беру үшін Көкшетау қаласында
медресе ашқан осы Н.Таласов болатын [51]. Орыс ... ... ... ... ... тұрған Науан хазірет ... ... ... Сол үшін де ... ... тезірек құтылу
мақсатында жер аудару секілді әрекеттерге барды. Науан хазіреттей еліне
құлшына қызмет ... ... ... ... аз емес еді. ... бірі ... Ол ... хазіреттің ізбасары ретінде қазақтардың мүддесін
қорғап, әскери-саяси режимге қарсы шықты, қоныс аудару саясатын ... ... ... жер аударылған Ш.Қосшығұловты әкімшілік орындары
халықтың талап етуімен босатуға мәжбүр болды.
Орыстандыру мен халықтарды ... ... ... ... ... мұсылмандарды бір-бірінен ажыратып, араластырмау да
ескерілген-ді. Бұл ... ... ... ... ... бірі ... «Бөліп алда, билей бер» саясаты нәтижесінде
«орыс-қазақ», орыс-башқұрт және т.с.с. аралас мектептер ашылды. Бұлайша
бөлу олардың ... ... ... ... ... процесін жеделдете
түсетін», - деп жазып аралас мектептердің саяси астарын ашып көрсетеді.
Осылайша отарланған халықтарды орыстандырудың ... ... ... ... мектептерге басты назар аударылды. Патша өкіметі түз
халықтарына мектептер ашқанда, оларды ... ... ... ... ... ... ... саяси-әлеуметтік мұқтажына қызмет
ететін төменгі дәрежедегі қызметкерлер даярлау мақсатымен ашып отырған.
Түзем (орыс-қазақ) ... көп ... ... қалалар Ақмешіт,
Қазалы, Ташкент, Қостанай, Қызылжар, Верный, Пішкек, Қапал) мен ірі темір
жол станциялары ... Бұл ... ... ... ... ... оқыды. ХХ
ғ. басына қарай 4 жалдық түзем мектебі, гимназия әр жерден-ақ ашылып, ... ... ... саны өсе түсті [52].
Патшалық Ресейдің жалдамалы жандайпаштары бүкіл империяны мекендеген
ұлттар мен ұлыстардың патша ... ... ... ... қилы ... ... оның ішінде халықтар арасында алауыздық туғызу
саясатын жүргізіп, бір-біріне айдап салып, олардың ... күш ... ... тырысты. Бұл істе ... ... ... ... әсерінен бөлектеп ұстауды, араластырмауды мақсат етіп
қойды. Себебі, татарлар қазақ арасындағы ... ... ... ... таратты. Қазақтар арасында татарларға қарағанда ислам діні осалдау
болып, өздерінің күнделікті тұрмысында ата-баба жолы ... ... ... ... ХІХ ғ. ... Ш.Уәлиханов өзінің «Сахарадағы
мұсылмандық туралы» атты еңбегінде бұл жайлы: «Мұсылмандық әзірше біздің
сүйегіміз бен ... ... бола ... жоқ. ... ... ... ... мен өздерінің діни ілімін уағыздаушылардың ықпалымен біздің
халық барған сайын жалпы мұсылмандық кейіпке түсіп келеді» [53], - ... ... ... халқының діни нанымындағы осы ерекшелікті сезінген
миссионер ғалымдар өз мақсаттары жолында пайдалану үшін әрекет ете бастады.
Алайда, бұл ... ... ... ... ... ... күйден
өткен, енді қазақты басқа дінге аударамын деу құр әурешілік» еді [54].
Әйтсе де миссионерлер, мысалы Н.И.Ильминский, 1860 ... ... ... «шамандар» оларды православиеге өткеру оңай деп үкіметті
нандыруға тырысып бақты. ХХғ. ... ... бұл істі ... ... ... халық ретінде көрсетіп, оларды православиеге
көшіруді ұсынып жатты [55].
«Метрополия отарлау процесі барысында ... ... ... дінінің қорғаныс-ұйытқылық, рухани қарсылық ... ... ... ... ... ... да ... дінінің түркі
халықтары өміріндегі ықпалын алдымен әлсіретіп, соңынан ... ... ... ... ... 1868ж. ... Орынбор муфтилігінен шығарып
тастағанда, болашақта қазақтар христиандықты қабылдайды деген үмітте ... жылы ... ... ... ... дін басыларының құқтары ... шек ... Діни ... ... діни ... ... ... әкімшілікке берілді. Мешіттер, мектептер мен
медреселер салуға бақылау орнатылды. Әрбір болыста сайланып ... ... ... босатып отыратын бір ғана молда болуына ... ... ... тиым ... жерін отарлаудың алғашқы кезеңінде патша өкіметі жергілікті
халықтың «дініне еріктік» беру ... ... ... Ол ... ... топ ... сеніміне ие болып, отарлық саясатты
онан әрі тереңдете ... ... ... ... ... болатын.
Сондықтан да патша үкіметі қазақ даласында мешіт, медреселер ... діни ... ... муфтилігіне қаратып, ислам дініне еш қарсы
келмейтінін, керісінше қолдау көрсететіндігін танытып, қалуға тырысқан ... ... ... ислам дінінің жалпы жағдайымен арнайы шұғылданған
чиновниктердің әкімшілік орындарына беріп ... ... ... ... ... ... ... мәліметтердің
бірінде: «Біздің даладағы үстемдігіміздің бастапқы ... ... ... және ... Орта Азияда ... ... ... ... сенім қалыптастыруды талап етті. Ол өз жағымызға
хандар мен сұлтандарды және даладағы ықпалды ... ... ... болды. Соған орай үкімет орындары алғашқыда исламға төзімділік
танытып қана қойған жоқ, оған қамқоршылық та ... - ... ... ... ... деген мұндай саясаты Түркістанның
алғашқы генерал-губернаторы Кауфманның ... де ... ... Ол
өлкеде мұсылмандарының «үкіметтік міндеттерді» жүзеге асыруға назарлық
танытпауына баса көңіл аударып, дала ... ... ... ... жүргізілуіне қарсы болды. Сонымен қатар бірге Түркістан аймағында
мұсылмандықтың ... ... ... Түземдік мектептерді күнделікті
өмірден бейбіт түрде ығыстырып шығаруды бірінші кезекке ... ... 1886 жж. ... ... ... ... ... ешқандай діни басқармаға қаратылмады. Орынбор ... ... ... ... ... жергілікті халықтар үшін діни
басқарма ... ... 1878ж. ... ... ... ... мұсылмандарының діни басқармасын ұйымдастыру мәселесі ... 1898ж. ... ... ... ғана күн ... ... ... «Түркістан өлкесіндегі мұсылмандардың діни істерін, оқу
орындары мен вакуфтық мүліктерін басқару туралы ... ... ... заң ... әзірленді. Бірақ бұл заң жобасы жүзеге асырусыз қалды
[57].
Қазақ қоғамында ХХ ғасырдың бас кезінде діни істерді ... ... ... ... ... Діни істері Орынбор муфтилігінен шығарылып
тасталған қазақтар өлкеде діни жиын ашу әрекетіне ... 1903 жылы ... ... ... және т.б. ... ... қазақтардың
діни жиынын ашу қажеттігін насихаттап, елдің түпкір-түпкіріне хаттар
жөнелткен. Соның ... ... ... ... адам ... Абай
Құнанбаевтан қазақтар үшін мұсылмандық діни жиын құру ... ... ... ... ... сұралды. Сол үшін Абай үйінде әкімшілік
орындарының нұсқауымен тінту де жүргізілген ... ... ... ... ... саясат гәтижесінде жер мен елдігінен
айырылып, діні мен ... ... ... халге жетіп ХХ ғасыр табалдырығын
аттады. Осындай ауыр ... тек ... ғана ... ... Ресей
мұсылмандарының назарлығын тудырып, олардың отарлауға ... ... ... ... төнгенін түсінген 30 млн.-дық ... ... ... да ... ұшырады».
1.2. Отарлық езгіге қарсы наразылықтың күшеюі.
«Ресей мұсылмандары одағының» құрылуы
Патша өкіметінің озбыр отаршылдық ... ... ... ... ... бағытталған әрекеті империядағы ... ... ... тиеп, олардың өркениетке қарай даму
процесін тежеді. Мұндай жағдай ... ... ... ... ... ... алып келді.
ХІХ ғасырдың соңына қарай азаматтық дамуда тоқырауға ұрынған Ресейдегі
түркі мұсылман халықтарының саяси ... ... ... ... зор ... ... ... болды. Жәдидшіл қозғалыстың көш басында мұсылман
халықтарын өркениетке тартып, оларға европалық ... мен озық ... ... ... ... Оның 1881 жылы Ресей мұсылмандары
арасында ұлт бостандығы ... ... ... ... ... ... атты ... памфлеті жарық көрді. Бұл памфлетте ... ... ... ... беру ... батыл сынға алынып,
мұсылмандардың рухани өсуіне мүмкіндік беру талап ... ... ... ... ... ... памфлеттің табылуы [59] оның
сол кезде-ақ мұсылман халықтары арасына кеңінен таралғанын аңғартады.
И.Гаспринский мектеп, медреселерде діни сабақтармен ... ...... ... ... және т.б. пәндерді ... ... ... ... ... жас баланың тәрбие алатын ... ... ... ... ... ... ... баса
көрсетті. Ол осы мақсатта алдымен араб алфавитін түркі ... ... ... ... ерекшеліктеріне сәйкес бір ізге түсірілген ... – еске ... ... ... ... 1883 ... өзі түзген әліпби негізінде «Тілде, пікірде және істе бірлік» деген
ұранмен «Тәржіман» ... ... ... ... ... ... ортақ әдеби тілдің қажеттілігі мәселесін ... рет ... ... осы ... ... ... тілінде шығарылды [60]. Ортақы
түркі тілінің османдықтар мен Ресейдің ... ... ... ... көңіл бөлінді. Ортақ түркі ... ... ... бірі ... ... жақындастыра түсуі еді. Азербайжан халқының ... ... ... ... ... Заде: «Түрікшілдік саяси қозғалыс
емес, ол ғылыми-философиялық, этикалық мектеп. ... ... ... ... ... ... саясатта агрессия, ал
Шығыстағы ұлтшылдық-әлеуметтік жағынан прогрессивті құбылыс, ... ... ... [61], - деп ... ... оқу ... дүниауи білім алуға
сәйкестендіріп қайта құруды ұсынған И.Гаспринскийге пікір ... ... Еділ ... ... ... татар зиялылары арасында
И.Гаспринскийдің ... ... ... ие ... ... ... ... де жетіп, ондағы жастарды оятып, жәдидтер ... ... ... соңына қарай мектеп, медреселердегі өз
беделдерінен айырылып ... ... ... ... қарсылығына қарамастан жәдидшіл қозғалыс кең өріс алды.
Мұсылман дін иелері жәдидшілдерді ... ... ... олардың әрекетін
шариғатқа қарсы деп бағалады. ... ... ... ... ... жоқ, ... ... әр ұлттың өз тіліне аударып, оның
мағынасын түсінуге көп ... ... ... ... ... ... болып, ол
негізінен қоғамдық өмірде орын алған феодалдық тәртіпке және ... ... ... ... ... Мұсылман халықтарының
фабрика, заводтары және оқу ... ... ... ... әрі өркениетті
болуын, басқа халықтармен қатар тұруын қалады.
Ресейдегі барлық мұсылман елді мекендеріндегі секілді ... ... ... да жәдидшілтік мектеп болса, 1903 жылы Қазалы ... де ... ... ... саны ... көбейе түсті [62].
Түркістан 1905 жылы жәдидтік мектептердің саны 35-ке ... [63]. ... ... ... ... ... ... медреселері,
Орынбордағы «Мұхаммедия», Қазан медреселері елуді қызмет атқарды. Онда
оқитын басқа да мұсылман халықтарының ... ... ... жастарының саны
да жыл өткен сайын өсе түсті. Оның ... ... ... мұғалімдері
мен шәкірттері қазақ даласында көшпелі төтте оқу мектепрін ашып, ... ... ... ... Мұндай мектептердің ашылуына байланысты
орыс-түзем мектептеріндегі қазақ оқушыларының ... ... ... ... ... бастады. В.Бартольд атап көрсеткеніндей ендігі
жерде Европа мәдениетін ... Еділ ... ... ... ... [64]. ... ... европалық өркениетке мұсылман
халықтары тек ... ... ... ... ... болса, ал жәдидтер
бұған қарсы шығып, ұлттық ерекшелікті сақтай ... ... ... ... ... ... дәлелдеуге тырысты.
Екпін алған жәдидтік қозғалысқа патша өкіметі үреймен, сескене қарады.
Оны полиция Департаментінің 1900 жылы ... ... ... ... ... мына бір нұсқау ... ... ... ... ... ... әдебиеттерінде орыс мемлекетінің 14 миллионнан астам
мұсылмандарының көп ғасырлық өмір салтын өзгеріске түсіретіндей ... ... Бұл ... ... 1884ж. жарияланған әліппесінен
басталады. ...Орта Азиядағы ... ... ... ... бізге
мұсылмандар арасындағы кез ... ... ... ... әрі
қырағылықпен қарауды көрсетіп отыр», - делінген.
Жергілікті әкімшілік орындарынан Ішкі ... ... ... қазандық және басқа да татарлар бөле болды. Олар орыс мәдениетінің
нағыз жауыздары, қарсыластары ... ... ... ... діни
уағызымен, сондай-ақ түрлі басылымдары арқылы тыныш жатқан ... ... ... түсіруге тырысуда» [65], - деген шағымдар ... ... ... мектептер ашқан татар мұғалімдері ауыл жастарын
патша өкіметіне қарсы тәрбиелеп отыр ... ... ... ... ... ... даласына келіп-кетуіне шек қойылды [66]. Алайда, патша
өкіметі ұлттық сана-сезімнің оянуын барынша ... ... ... ... ... ... ... күшін жұмылдырғанымен одан ... ... ... ... отаршылыққа қарсы үгіт-насихат жұмыстарын
жүргізу онан әрі өрістей түсті. Бұл істе Орынбор діни ... ... ... күрескер, татар азаматы А.Ибрагимов ерекше көзге түсті. Ол
1893 жылы діни қызметін тастап, Түркияға кетті. ... ... ... ... арқылы патша өкіметінің отаршылдық саясатын сынға ... ... ... ... мұсылмандарына бұруда елеулі еңбек
сіңірді. 1895ж. Түркияда ... ... ... ... атты ... Оның бұл ... мұсылман халықтарының ұлттық-саяси мәселелерін
көтерген тұңғыш эмигранттық шығарма болды. ХХ ... ... ... ... ... жетіп, мұсылмандар арасында зор беделге ие ... ... ... ... ... қолға өтіп, мұсылман халықтарының
саяси оянуына өз септігін тигізді.
А.Ибрагимов 1904ж. Стамбул қаласында орыс үкіметінің шешіміне ... ... ... жабылған кезде, бұл хабар бүкіл Ресейге ... ... ... көп ... ... Ол 1904ж. ... айынан 1905
жылға дейінгі мерзімде мұсылман елді мекендерінде, атап ... ... ... ... ... ... болып мұсылмандардың
жалпы жағдайымен ... өз ... ... ... ... (Қызылжар) қаласында болған кезінде сол өңірдегі казак, татар
өкілдерін жинап, мәжіліс ... өлке ... ... Министрлер Комитетінің төрағасы граф Витте атына өтініш
жіберуін ұйымдастырды.
Бірінші орыс ... ... ... сол ... ... партиялардың бағдарламаларына талдау жасай отырып, «Автономия» атты
кітапша шығарды. Ол бұл ... ... ... ... ... ... автономия алу мәселесі болу ... ... ... [67]. ... ғалым, әрі саяси қайраткер Зеки валиди Тоган
өзінің естеліктерінде А.Ибрагимовтың «Автономия» атты кітабының ... ... пен ... ... секілді қайраткерлердің белгілі
дәрежеде қолғабыс еткенін айтады.
1898ж. Петерборда мұсылман жастарының білім ... ... ... ... ... етіп қойған «Мұсылмандық қайырымдылық қоғамы» құрылды.
Мұның артынша «Шығыстану қоғамы» бой ... Бұл ... ... және ... ... өткізумен қатар саяси істерге де араласты.
«Мұсылмандық ... ... ел ... зор ... ие ... ... қатарында азербайжандық саяси қайраткер А.Топчибаев,
С.Жантөрин ... ... ... ... өз ... ... Соғыс
министрлігінде қызмет еткен орыс әскерінің полковнигі сұлтан Уәлихан да бұл
қоғамдардың жұмысына қызу атсалысқан.
Шеткері аймақтарда да бұл ... ... ... ... ... қазақ даласында ағартушылық жұмысын жүргізген ұйым ... ... ... ... Бұл ұйым ... ... қарай құрылып,
Қазақстанның көпшілік қалаларында өз бөлімшелерін ашқан болатын. «Жамиғати
мағариф» қоғамы мектеп, медреселерде оқитын жастарға ... ... ... ... ... оны таратумен шұғылданған.
Ресей мұсылмандарының саяси өміріне ғасыр басындағы тарихи оқиғалар да
әсер етпей қоймайды. Бұл жерде орыс-жапон ... атап ... жөн. ... директоры губерниялық жандарм басқармаларына жіберген
нұсқау хатында мұсылмандар арасында ... ... ... ... ... ерекше күшейе түсті деп көрсеткен. Жергілікті әкімшілік
орындары соғыс ... өз ... ... қалуға тырысып,
жаралыларға жәрдем ретінде ... ... ақша ... ... ... ... ... ашу-ызасын тудырды. Ел арасында орыс-жапон
соғысына ... орыс ... ... күмән келтіретін, түрлі қауесет
сөздер тарады. Мұндай оқиғаның өріс ... ... орыс ... ... ... саяси қайраткер Г.Исхаки өз естелігінде: «Орыс-жапон соғысының
тұтануы бүкіл түркі әлемінің, әсіресе Еділ-Орал түркі-татарларының ... ... ... ... мен орыс ... ... әрі күші
жағынан жеңіліс табуынан бүкіл Ресей түркілері ұлттық-саяси мәселені ... ... ... ... ... түрде радикальды-ұлттық
бағдарламасы бар, ... ... ... ... ... ... партиясы құрылды. Бұл ұйым сол кезеңдегі түркі-татар
өміріне белсене араласып, үкіметке қарсы күшті үгіт ... - ... ... ... ... ... кешіріп жатқан мұсылман
халықтарының пісіп ... ... ... шығуына түрткі болған оқиға
1905 жылы басталған орыс революциясы болды. В.И.Ленин «Азияның ... ... ... ... революциялық өрлеуге сипаттама бере келіп:
«Дүниежүзілік капитализм мен 1905 жылғы орыс ... ... ... ... ... ... жүздеген миссион халық
оянып, жаңа өмірге, адамның ең ... ... ... ... ... ... ... - деп көрсеткен болатын. Бұл пікірдің сол
кезеңдегі Ресейдегі ... ... ... ... да ... ... ... керек.
Басталған революцияның өршуін әлсірету мақсатында Николай ІІ 18
ақпанда «халықтан сайланған» ... ... ... дайындауға және
талқылауға қатыстыру туралы Ішкі істер министрі А.Булыгин ... қол ... Сол күні жеке ... мен ... ... ... ... әл-қуатын жетілдіре түсуге байланысты өз ұсыныстарын орталық
билікке жеткізуге шақырған ... та ... ... ... ... 17 ... ... жөнінде жарлық шықты. Бұл құжаттар халықтың көңіл-күйін
көтеріп, олардың ... ... ... ... жол ... Ресей
империясында 1905 жылы қалыптасқан саяси ахуал ұлттық ... ... ... ... азаттық қозғалысының жаңа сатыға көтерілу кезеңін бастап
берді.
Ресей мұсылмандарының көңіл күйіне әсер ... «дін ... ... ... ... ... аса ... танытқан
Қасиетті Синодтың оберпрокуроры К.П.Победоносцев барынша наразылық танытты.
Мұны К.П.Победоносцевтің іс-қағаздары ішінен табылған император ... ... хат ... ... ... ... ... берілмекші. Бұл іс өте қауіпті. Ислам бір сәтке де өз ... ... ... зор күш, бұл күшпен үздіксіз күрес ... ... ... ... қалған өсиет. ...Онымен рухани негізде күрес
жүргізу ... ... ... діни миссиялар нәтижесіз, жеміссіз болуда...
Мұсылмандық ілімге еркіндік берген ... ... ... ... ... орыс ... ... зор күшке айналады», -
делінген.
1905ж. саяси оқиғалар туралы алғашқы хабарлар қазақ даласына жетісімен
Ә.Бөкейханов атап көрсеткендей «бүкіл дала ... ... ... ... ... тасқыны құрсауына енді». Сол кезеңдегі әкімшілік орындарына
түскен мәліметтердің бірінде: ... ... ... бері ... мерзімді басылымдарға қызығушылықпен зер сала қарай бастады. Сауаты
барлардың көпшілігі астаналық газеттерді жаздырып алуда. Қырғыздар арасында
бұрын-соңды ... ... ... - ... ... ... ... құбылыстардың бірі өлкенің барлық елді мекендеріне
қазақтардың үлкенді-кішілі жиылыстарының ... ... еді. ... ... жұртының көкейтесті мұқтаждықтары талқыланып, ол жөнінде
орталық өкімет орындарына тапсыруға петициялар (тілек-арыз) ... ... ... ... ... ... орталық билікке петиция
жазып тапсыру ... ... ала ... ... ... ... ... жазып, оны тиісті
орындарына тапсыру ісі 1905ж. көктем айларында-ақ ... ... ... 1905ж. ... 2-інде Ақмола қаласындағы Халфин ... ... ... ... ... ... ... петиция тапсыру үшін
арнайы делегация сайлап жіберу мәселесі қарастырылған.
Қазақ даласынан петициялар арнайы делегация жіберу арқылы да, сонымен
бірге ... де ... ... жазып тапсыру ісіне сан
жағынан аз болғанымен, ... ... ... ... ... ... де ... Ол жөнінде М.Дулатов: «1905 жылдан бері қазақ жұрты
да басқалардың ... ... ұлт ... ... ала ... Сол
бостандық жылдарында Семей облысының оқыған ... ... ... ... ... ... пен ... көрсеткені үшін алды абақтыға жабылып,
арты айдалып, қалғандары сенімсіз болып қалды», - деп жазды.
1905 жылы ... ... ... уезіндегі Қоянды жәрмеңкесінде 14,5
мың адам қол қойған ... ... ... ... ... болған. Осы жылы сәуір айы ішінде
Торғай және Орал облыстары ... ... ... ... ... бастап барды.
Қазақтардың орталық билік орындарына тапсырған петицияларында жерді
тартып алуға, салықтың ... ... ... ... мен ... ... ... қиянат, қоқан-лоққы жасалуына наразылық
білдірді. Сонымен бірге ... діни ... ... ... қарату,
қазақ арасындағы оқу-ағарту ісін ретке келтіру және ... ... ... ... ... петициялар тапсыру тек қазақ даласында ғана
емес, империядағы барлық түз халықтарында да етек алды. Кавказ өңіріндегі,
Қырымдағы, Еділ ... және т.б. ... ... елді ... наурыз-сәуір айларында петиция тапсырушылар Петерборға ағылып келіп
жатты. Ол петициялардың мазмұны көп жағдайда ... ... ... ... ... ... халықтарының талап-тілектерін тұжырымдап,
олардың саяси әрекеттерін бір ізге түсіру ниетінде жалпыресейлік мұсылман
съезін ... ... ... ... Бұл ... А.Ибрагимов 1905ж.
наурыз айында Қазан қаласында ... ... бас ... ... еді. ... ұсынысын Ж.Акчурин, С.Алкин секілді татар
зиялылары ... ... ... ... ... Қырым, Кавказ,
Түркістан, дала облыстары, ... ... ... ... ... назар
аударылды. Жиналыста съез жасау үшін алдын ала мәжіліс өткізіп алу қажет
деген шешім қабылданды. Ол мәжіліске ... ... орны мен ... тиіс ... Бұл ... 1905ж. ... айының басына қарай
Петербор қаласында ... ... ... ... ... ... мен ... жеделхат жолданып, Петерборда өтетін
мәжіліс кешікпей келулері хабарланды.
Осылайша жалпыресейлік мұсылман съезін ... ... ... 1905ж. 8 ... ... ... ... Оған И.Гаспринкий,
А.Топчибашев, Ж.Акчурин секілді қайраткерлермен бірге Петербор қаласындағы
«Мұсылмандық қайырымдылық қоғамы» мүшелері де қатысты. ... ... ... орны мен ... белгіленді. Мәжілістің ұйғарымы
бойынша жалпы ресейлік мұсылман ... ... ... тамыз
айында өтетін болды. Съездің тура осы ... ... ... ... ... ... Новгородта тамыз айында түрлі елді
мекендерінен саудагерлер ағылып келетін жәрмеңке өтетін, ... ... съез ... ... ... ... ... назарын
көп аудартпайтын-ды. Мәжілістің бұл ... ... ... ... ... ... ... жиналысында да қаралды. Бұл жиналысқа
негізінен татар-башқұрт зиялылары қатысқан еді.
Міне осындай әзірлік жұмыстарынан ... ... ... ... ... ... ... өткізу жайлы мақалалар
жарияланып, мұсылман елді ... ... ... ... ... да
жеделхаттар жөнелтіле бастады [69].
Жалпыресейлік мұсылман ... ... ... ... ... тапсыруға келген делегациялар арқылы да ... ... ... ... ... ... ... өтіп жатқан кезде және одан
кейін де Қырымнан, Кавказдан, қазақ даласынан және т.б. ... ... ... ... өкілдері А.Ибрагимовпен жолығып, кеңесіп
отырған. ... ... және Орал ... ... құрамында
Б.Қаратаев бар қазақ делегациясының өкілдері А.Ибрагимовпен ... ... ... ... ... ауыр ... ... діни істерін Орынбор
муфтилігіне қарату басты талаптырының бірі екендігін білдірген. Сонымен
бірге А.Ибрагимовке бұл ... ... ... ... ... болғысы келетіндіктерін айтқан.
Жалпы ресейлік мұсылман съезін өткізу туралы хабарлар империядағы
мұсылман елді ... ... 1905ж. ... ... ... Нижний
Новгород қаласына Түркістаннан, Сібірден, қазақ даласынан, Қырымнан,
Кавказдан жіберілген өкілдер ... ... ... ... ... өтіп ... жәрмеңке негізінен 1500 мұсылман жиналған еді.
Съездің ашылу қарсаңында, 13 тамызда, делегаттардың А.Ибрагимов,
И.Гаспринский, А.Топчибашев ... ... ... ... бас ... ... жасады. Онда ... ... ... ұйым құру ... ең ... ... ... қойылды. Бұдан
соң съезді өткізуге рұқсат алу үшін бірнеше делегаттар Нижний-Новгородтың
губернаторына жіберілді. Бірақ губернатор ... ... ... ... ... съезге рұқсат етпеді.
Әйтсе де делегаттар алған беттерінен қайтпай, 15 тамыз күні жасырын
түрде Оқа ... ... ... ... тұңғыш жалпыресейлік
мұсылман съезін ... ... ... жаопы саны 150-ге жуық
болды. Оның ішінде қазақ өкілдерінен ... ... ... ... бар еді.
Ресей мұсылмандарының тұңғыш съезінің төрағасы И.Гаспринский ... ... ... ... А.Топчибашевтың: Уа, дінге берік бауырлар!
Осы күн мәңгі есімізден шықпас. Бұл күн бұдан соң да Ресей ... ... ... ... біріболатынын шүбә келтірмеймін. Біз
тегіміз, дініміз, тағдырымыз бір түрік балаларымыз», - деп, ... ... ... ... ... бас аяғы бір-ақ күнге (дәлірек айтсақ 13 сағатқа) созылған съезде
сөйлеушілер ... ... ... ғана ... ... көрген жәбірін, тұрмысының ... ... ... келе ... тілге тиек ете отырып, бұдан былай Ресей
азаматтарының ... ... ... ... ... тең құқықта болу
қажеттігін баса көрсетті. Делегаттар 6 тамызда шыққан патша манифесіне өз
ризашылықтарын білдірді. Бұл ... ... ... ... ... думаға сайлау құқығы берілген еді. Осыған орай ... ... «6 ... манифест мұсылмандарға рух беруде» деп, өз
ризашылықтарын білдіре жеделхат жолдады.
Делегаттар бұл съезді Ресей мұсылмандарының өміріндегі тарихи ... ... әр жыл 15 ... күні ... елді ... мейрам ретінде
аталып өтсін деген қаулы шығарды.
Мұсылман ... ... ... ... Ресей мұсылмандарын
өзара байланыстырып, іс-әрекетін бір ізге түсіріп отыратын саяси ұйым құру
қажеттігін бір ... ... Бұл ... ... мен ... ... пен ... тапсырылды. Съездің қабылдаған
қарарында:
«1. Ресейдің барлық облыстарындағы мұсылмандарды қазіргі орыс өмірінің
қоғамдық-мәдени және ... ... мен ... ... түсу ... Бұл ... қол жеткізіп, оны жүзеге асыруда ... тобы ... ... орыс ... ... ... отырып,
елде құқықтық тәртіптің орнығуы жолында іс-әрекет етеді...
3. Алға қойылған мақсатқа мұсылмандар орыс ... ... ... ғана қол ... ... ... ... тобы осы күнгі ережелер, үкімет орындарының нұсқаулары
негізінде мұсылмандарға жасалатын ... мен ... ... ... заңды шараларды қолданып, мұсылмандарды орыс тұрғындарымен
саяси, азаматтық және діни құқықтары жағынан толық теңестіру ... ... ... ... өз ... ... мүдделер мен сұраныстарға
сай бағыттайды. ...Мұсылмандардың қажетіне сай әртүрлі мектептер ашуға
талпыну ... ... ... ... газет-журналдар арқылы.... кітапхана,
оқу залдары секілді мәдени ағартушылық бағыттағы ұйымдар ... ... ... Алға қойған мақсаттарға қол жеткізу үшін мерзімді түрде өтіп
отыратын мұсылман съездерінің басшылығына ... ... ... ... ... - деп ... бұл қарардан съез делегаттарының мұсылман халықтарын
тапқа, жікке бөлмей, ... орыс ... тең ... ... ... ... жүйемен күресте орыс және басқа да халықтардың
демократиялық ... бір болу ... ... ... ... ... ... күрес тәсілімен емес, тек заңды
орындар (Мемлекеттік дума) арқылы шешуге ... ... ... және ... ... ... мұсылмандарының саяси күштерін ... ... ... ... болады.
Революциялық өрлеу барысында өмірге келген 1905 жылғы 17 қазанда жарық
көрген манифесттің тек ... ... ғана ... ... ... ... да ... ықпалы болды. «Бостандық манифесі» атанған ... жеке ... ... қол ... ... ... ... мызғымас
принциптер негізінде халыққа азаматтық ... ... ... ... ... ... айтылған болатын. Бұл манифест жарық көрісімен
барлық мұсылман елді мекендеріне орыс ... ... ... ... бұл ... ... саяси белсенділігін арттыру, саяси сауатын
көтеру үшін пайдаланып қалуға тырысты. Сол ... 1905 ... ... ... ... Петропавлда (Қызылжарда), Астраханьда мұсылмандық
қоғамдар құрылып өз жұмысына кірісе бастады. Бұл қоғамдар ... ... ... ... [70], ... мен ... (Қызылжарда)
«Жамиғат исламие» («Ислам қоғам») деп аталды. Құрылған ... ... ... ... ... бірдей еді. Орынбор қаласында
құрылған ... ... ... ... оның ... былай
делінген: «Мұсылман қоғамының мақсаты 1905ж. 17 қазандағы ... ... ... ... ... мұсылман дініндегілерді жан-жақты
таныстыру. Материалдық көмекке мұқтаж ... ... ... ... ... ... ірі ... бірі түз халықтарын
азаттық күресте жақындастыра ... ... ... құрылуы болды.
Бұл ұйым Ресей империясының қол астындағы ұлттар мен ұлыстардың өзін-өзі
билеуін, яғни автономия ... ... ... ... ... ... ғалым,
профессор И.А.Бодуэн де Куртэненің ұйымдастыруымен 1905ж. қараша ... ... ... ... қауым өкілдерінің бір тобы ... ... ... ... одағының» қызметіне тікелей
араласып, автономистер съезін өткізу үшін ... ... ... ел ... ... ... ... 1905ж. 19 қарашада
Петербор қаласында өткен автономистер съезіне М.Тынышбаев қатысқан еді. Бұл
съезге азербайжандықтардан 2, ... 17, ... 5, ... ... 7, ... 1, ... 1, литвалықтардан 8,
поляктардан 5, ... 3, ... 18, ... 1 өкіл
қатысты. Жалпы съезге 83 кісі жиналды.
Автономистер съезінің күн тәртібіне империяны ... ... әр ұлт ... ... ... ұлттардың одағын құру секілді
маңызды мәселелер қойылды. Үш ... ... бұл ... ... ... ... пен ... сөз алып, өз ұлттарының
бастан ... ... ... ... назарын аударды. А.Ибрагимов өз
сөзінде езілген ұлттардың одағын құру мәселесіне ... ... ... ... арасында қалыптасып келе жатқандығын айтты. М.Тынышбаев
болса отаршыл үкіметтің «біріншіден, қырғыздардың (қазақтардың) тілін, салт-
дәстүрін, діни ... ... ... ... ... және айуандықпен
жазалау және қуғындау арқылы оны тәуелсіз ұлт ретінде жойып, бүтін өлкені
орыстандырырып жіберуді; екіншіден, түрлі ... ... және ... ... ... ... тыс тобырға айналдыруды, үшіншіден,
оларды өздерінің қаны сіңген, ата-бабасының сүйегі жатқан ата мекен жерінен
айырып, нәрсіз шөлге ... өлім ... ... ... айтып,
ендігі уақытта халыққа автономиялық дәрежеде болса да еркіндік беруін талап
еткен еді [72].
Автономистер съезі Ресейдегі мекендеген барлық ұлттар орыс ... ... ... ... ... ұлт ... болып, оның
құқықтарына қол сұғылмасын; Ресей мемлекеті бір орталыққа ... ... ... әр ұлт өз ... ... ... ... ... қарар шығарды.
«Бостандық манифесінен» кейінгі мерзімде мұсылман басылымдары қаулып
өсе бастады, әсіресе татар тілінде газет-журналдардың саны күрт өсіп, ... ... ... ... ... шықты [73]. Олардың ішінде
А.Ибрагимов редакторлығымен 1905ж. желтоқсан айынан ... шыға ... ... мен 1906 ... ... ... ... көрнекті ойшыл
ғалымы, қоғам қайраткері Ф.Каримовтың атсалысуымен шыға бастаған «Вакыт»
газеті қазақ ... ... бола ... «Үлфәт» газеті бетінде
М.Тынышбаевтың автономистер ... ... сөзі [74] және «Тар ... ... ... қазақтарға бас қосып съез жасауға шақырған
үндеуі және т.б. қазақтарға қатысты материалдар ... ... ... ... пен Х.Ыбыраймовтың жетекшілігімен шығарылған қазақтың
«Серке» атты газеті де осы «Үлфәт» газетіне қосымша ретінде ... ... ... ... ... таяп ... ... мұсылмандық қозғалыс алдында мұсылман ... ... ... олардың сол кезеңдегі саяси партияларға көзқарасын
айқындау, жеке мұсылман партиясын құру үшін оның ... мен ... ... ... ... ... қажеттілігі бұл кезеңде
басты мәселеге айналды. Осы тұста ... ... 1905ж. ... ... Орал ... қазақтардың «Қазақ конституциялық-
демократиялық партиясын» құру туралы шешім қабылдағанын, оның ... ... ... ... ... Бұл ұйымның 9
адамнан тұратын ... ... ... ... ... т.б. қазақ зиялылары енді [75]. Орал ... ... ... ... ... жәдид» («Жаңа ғасыр») ... ... ... ... ... жері халықтың өз меншігі етіп
жариялайтын заң қабылдау, ішкі ... ... ... тежеу, халыққа
еркіндік, теңдік беру, қазақ баласы үшін мектеп, медресе, ... оқу ... ... ... жою, ... ... земстволық басқаруды енгізу
қажеттігі туралы мәселелер көтерілді.
Алайда, бұл ұйым жалпы ұлттық дәрежеге жете алмады. ... ... ... болған кадеттер партиясын қазақ зиялылары белгілі
дәрежеде үлгі тартты. Біз ... ... ... Б.Қаратаев,
Ә.Бөкейханов, С.Жантөрин осы партияға мүше болған. Мұндай жағдай тек ... ғана ... ... ... ... ... де тән еді.
Мәселен, азербайжандық А.Топчибашев, татар ... ... ... ... ... және т.б. ... ... құрамында
болды. 1905ж. желтоқсанда Ж.Акчурин кадеттердің Орталық комитетіне енді.
1905ж. желтоқсанда ... ... ... ... губерниясының
мұсылмандары жеделхат арқылы Мемлекеттік думаға ... ... ... ынтымақтаса әрекет жасау жөнінде
шешім қабылдағанын білдірді. Бұл ұсыныс кейіннен 1906ж. қаңтарда ... ... ... ... ... ... ... съезін шақыруды мұсылмандардың саяси
ұйымының бағдарламасын әзірлеуді ... ... ... пен ... ... ... ... зиялы азаматтарға тапсырған еді.
Олар съездің 1906ж. ... ... ... ... өтетінін
хабарлаған жеделхаттарды барлық мұсылман елді мекендеріне жөнелтті. Мұның
артынша үкімет орындарының ... ... ... ... байланысты,
съезд үш күнге кешіктірілетін болды деген хабар да жіберілді.
1906ж. ... ... ... ... мұсылман делегаттары келе
бастады. Қаңтардың 14-іне Сібір мен Еділ өңірінің, 15-іне ... ... ... және ... мен ... жіберілген өкілдер келді. Съезге
100-ден астам делегат жиналды. Олардың тізімі «Үлфәт» газетінде жарияланды.
Онда Бөкей Ордасынан У.Танашев, ... ... ... ... ... Уфадан С.Жантөрин келгендігі көрсетілген. Бұл съезге
өзбек халқының өкілдерінен Х.Ғафуров пен ... ... ... ... қазақ өкілдері алдымен Петербордағы
оставкадағы генерал Шыңғысханмен жолығып, ... ... ... жөн ... ... барысында сұлтан Шыңғысхан қазақ өкілдеріне «татарлармен
қосылмаңдар, бүгіннен қалмай Петербордан кетіңдер» - ... ... ... қазақ өкілдері оған мойын бұрмастан, қаңтардың 15-і мен 23-і
аралығында өткен жалпыресейлік мұсылман съезіне қатысты.
Бұл съездің өткізілуіне де ... ... ... бермеген еді.
Сондықтан да съезді жасырын ... ... мен ... ... келді. Съезге жиналған делегаттар үкімет орындарының съезге рұқсат
бермеуін әділетсіздік, 17 қазан манифесі ... ... ... асты ... деп ... ... жұмысы барысында әлі де болса
ресми рұқсат алу мәселесі көтеріліп, 18 қаңтар күні Ішкі ... ... ... ... Ол ... құрамында С.Жантөрин де бар
еді. Бірақ бұл ... Ішкі ... ... ... ... ... ... қарауына ашынған делегаттардың біраз бөлігі съезді
Финляндия жеріне барып өткізуді ұсынды. ... ... ... ... ... ... көтермейді деп, съезді Петерборда жалғастыра беруді
жөн көрді.
Съезде қаралған басты мәселенің бірі жеке ... ... ... ... ... пен ... әзірлеген партия
бағдарламасы мен жарғысын ... көп ... ... Олар мұсылман
партиясының қалай аталу қажеттігіне де ... мән ... ... ... партиясы «Ресей мұсылмандарының одағы» деп ... Осы ... ... ... одағының» ғылыми әдебиеттерде
«Иттифак» ұйымы деп аталып жүргендігін айта кеткен жөн. Ол сол ... ... ... ... ... ... ... көпшілік қауымға да «Иттифак» атауымен танымал болуына ... ... ... ... 23 ... ... ... Ресей мұсылмандарының мүддесіне сай бір саяси партияға бірігуге
үндейтін жарғыда Ресейдің 16 қаласында оның ішінде Орынборда, ... ... ... ... ... (Алматы), Ташкентте,
Ашхабадта «Ресей мұсылмандары одағының» бөлімшелері ... ... ... ... жиналыста құрылу керектігі; ұйым мүшелерінің 50
тиыннан 5 сомға дейін жарна төлейтіндігі; ұйымға мүше болып ... және ... ... шешімдерін орындауға міндетті екендігі және
т.с.с. ұйымдастыру мәселелері көрсетілді.
«Ресей ... ... ... ... 80-ге ... ... Оның көптеген тұстары, әсіресе мемлекеттік құрылыс пен
жер мәселесі төңірегіндегі талап-тілектері ... ... ... ... Делегаттар бағдарлама жобасын талқылауда
оның мемлекеттік құрылыс мәселесі төңірегінде қызу ... ... ... ... ... бағдарлама жобасын енгізу
керектігін ұсынды. Сонымен бірге оқу ... ... ... да ... жасалды. Съездің шешімі бойынша «Ресей мұсылмандары одағының»
бағдарламасын қабылдау келесі мұсылман съезінің қарауына қалдырылды.
Съезде Мемлекеттік думаға ... ... ... ... Бұл ... сөйлеушілер 1905ж. 11 желтоқсанда шыққан сайлау заңының
мұсылмандарды ... ... ... Бұл заң ... ... ... ... тұрғындары Ресейдің басқа тұрғындарымен бірдей сайлауға
қатысты ... Олар үшін ... ... ... ... ... кейбір делегаттар Думаға байкот жариялау керек
деген ұсыныс та жасады. Мұндай ұсыныс көпшілік ... ... ... ... және ... өз ... Думаға байкот
жариялау мұсылмандар үшін зиянды екені, мұсылмандар мүддесін қорғауда Дума
өздерінәің бірден-бір мүмкіндіктері болып отырғандығын ... Міне ... ... съез ... ... ... ... халықтың
санына қарай пропорциональды түрде жіберілсін» деген қаулы шығарды.
Делегаттардың барлығы да сайлау науқанында мұсылмандар орыс қоғамының
ішінде ресми билікке қарсы ... ... ... ... қолдауына
сүйенуі қажет деген пікірде болды. Осыған байланысты съезд делегаттары ішкі
губерния ... осы ... ... «Конституциялық-
демократиялық партиямен» ынтымақтаса әрекет жасауға шақырған ... ол ... ... ... қабылдады.
Съездің соңғы күні мәжілісінде миссионер В.Череванскийдің іс-әрекеті
жөнінде ... ... ... ... ... емес,
шариғатпен өмір сүрмейді, олар шамандар деп үкіметті ... ... ... ... еді. ... жұмысы барысында
В.Череванскийдің Мемлекеттік кеңеске ... дін ... ... ... және ол бойынша заң ... ... ... ... ... ... Міне, осы мәселені анықтау үшін делегаттар
Министрлер кеңесінің төрағасы Виттеге делегация жіберу ... деп ... ... ... бұл ... ... 8 адам болып белгіленді.
Делегация құрамында ... мен ... та ... ... ... ... ... кейін, 29 қаңтарда Витте
қабылдауында болды. Делегация өкілдері граф ... ... ... заң ... ... ... Мемлекеттік думаның
қарауынсыз заң болып ... екен ... ... білдірді. Бұл
делегацияны граф Витте: «Мұсылмандарға ешқандай да қысымшылық жасалайын деп
жатқан жоқ, бұл жайлы барлық ... ... ... Череванский
үкімет емес. Барлық заң жобалары Мемлекеттік думада қаралады», - деген ... ... ... ... ... ... ... жылы сөзбен шығарып
салғанымен, көп ұзамай Халық ағарту министрлігі 1906ж. 31 ... ... және ... шығыс бөлігіндегі түз халықтарының бастауыш
училищелері туралы ережені» бекітті. Халық арасында «31 наурыз ... ... ... ... бұл ... ... халықтарының ана тілінде білім
алуын барынша шектейтін. Сонымен қатар бұл ... ... жазу ісін ... ... ... ... ... барлық мұсылман оқу орындарын
Халық ағарту министрлігінің қарамағына өткізді.
Мұның артынша барлық мұсылман халықтары зор үміт ... ... 1906ж. 9 ... ... ІІ ... ... 16-21 тамыз аралығында Нижний Новгород қаласында жалпыресейлік
ІІІ мұсылман съезі шақырылды. Үкімет орындарының ... ... ... 800-ге жуық ... қатысты. Олардың арасында Ш.Қосшығұлов (Ақмола),
Ж.Алдаоңғаров (Семей), А.Қойбағаров (Жетісу), ... ... ... ... ... облыстарының өкілдері болды. Съезд
делегаттары ішінде ... ... ... ... ... ... думаның мүшелері де бар еді.
Съездің күн тәртібінде оқу ісі, діни басқарма және «Ресей мұсылмандары
одағының» бағдарламасы туралы ... ... ... ... ... ... ... Төрағалыққа А.Топчибашев, оның орынбасары ... ... ... ... қазақ өкілдерінен С.Жантөрин мен
Ш.Қосшығұло енді. Күн тәртібінде қойылған ... ... ... құрылды. 15 адамнан тұратын оқу ісі комиссиясының ... Нияз ... ... Нияз Жапаров кірді. Діни басқарма
мәселесін қараған комиссия құрамында ... ... ... Ғабдолрахман Мұхамедиев қызмет етті. Съездің көкейтесті мәселесі
– «Ресей мұсылмандары одағының» бағдарламасын қабылдауға ... ... ... ... ... ... ... орындарының тілшілері де қатысты. Татар
тіліндегі «Үлфәт», «Вакыт», «Юлдуз», азербайжан тіліндегі «Хаят», сондай-ақ
«Тәржіман» және орыс ... ... ... ... ... ... ... жұмысы барысында бастан-аяқ қатысып, съездің жария түрде
өтуінің куәсі болды.
Оқу мәселесі бойынша съезде 33 ... ... ... ... ... ... үшін ... елді мекендерде бастауыш және орта
мектептер ашылсын, оқу араб ... ... ана ... ... 8 жастан оқуға барсын деп көрсетілді. Тек оқу ғана емес, ... ... ... де ... делегаттары назарынан тыс қалмады.
Ресейдің мұсылман мектептерінде ... оқу ... болу ... ол ... ... ... ... Қазан, Қызылжар, Ташкент, Бақшысарай қалаларында
мұғалімдер съезі шақырылсын ... ... ... ... ... ... ... түркі тілін» барлық мектептерде арнайы пән ретінде
оқытылсын деп шешті.
Съездің оқу мәселесі жөнінде қабылданған ... ... ... ... «31 ... ... мүлдем қайшы келетін. Сондықтан
да съезд делегаттары «31 наурыз ... тез ... ... ... үкімет
орындарынан өтініш жасау керек деген шешімге келді. Бұл жөнінде съезд атына
Жетісу облысынан жеделхат та келіп түскен еді. Жетісу ... ... ... ... «31 ... ережесіне» наразылық танытатындығына
сенім артатындығын білдірген болатын.
Барлық Ресей мұсылмандарын толғантқан дін ісі ... ... ... маңызды қарарлар қабылданды. Съезд дін ісін реформалау арқылы ... ... ... ... ... ... баса
көрсетті. Сонымен қатар съезде Ресейде барлық муфтилер сайланбалы болсын,
әрі бес жылға сайлансын, діни басқарма ... ал ... ... ... деп ... ауылдарындағы діни жағдайдың тоқыраушылығын, ондағы орыс
әкімшілігінің ислам ... ... ... ... ... ... барлық
қазақ ауылдарында мешіттер ашылсын деп көрсетті.
Съезде діни мекемелер бойынша Ресейдегі бұрынғы діни ... екі ... ... пен ... ... ... ... өз алдына жеке муфтилік ашылсын деген шешімге ... ... ... ... ... Орал ... мен Бөкей ордасының
діни ... ... ... ... деген талап-тілектері ... діни ... ... орындарының қол сұқпауы,
вакуфтардың ұлғайтылуы, дін иелерінің ... ... ... ... ... ... қабылданған қарарларды Министрлер кеңесінің
төрағасы атына жолдау жөнінде шешім қабылдады. Соған орай осы ... ... ... жіберілетін хат мазмұны әзірленді. Онда үкімет
тарапынан күнделікті өмірде мұсылмандардың азаматтық және діни ... ... ... ... ... ... қолдау көрсетуі мұсылмандардың ашу-ызасын туғызып отырғандығы
айтылды. Сонымен қатар 17 ... ... ... ... негіздерін
қалпына келтіру үшін тез арада Мемлекеттік думаның шақырылу керектігі атап
көрсетілді.
«Ресей мұсылмандары одағының» бағдарламасы осы ... бір ... ... 72 ... тұрды. Бағдарлама жобасын талқылау
барысында съезд делегаттарының солшыл ... ... ... ... Г.Исхаки мен Ф.Туктаров секілді татар зиялылары) барлық
мұсылмандар бір ... ... ... деген пікірді алға тартты. ... ... ... ... ... ... партияның құрылу
мүмкін еместігін айтты. Қазіргі ... тек ... пен дін ... мұсылмандар бір қоғамға біріге алады деген пікірлерін білдірді.
Г.Исхаки мен Ф.Туктаровтың мұндай пікірлеріне ... ... ... ... ... қазіргі жағдайда таптық мүддені қорғаудан гөрі
«ұлттық және діни ... ... алу ... ... ... ... орыс қоныс аударушыларының легі тоқталсын,
олар қазақ жерінен кері қайтарылсын деген ... ... ... ... бұл ... ... ... тарапынан қолдаушылық
тапты.
Қабылданған бағдарлама «Ресей мұсылмандары одағының» мақсаты, саяси,
әлеуметтік, экономикалық, діни және басқа да ... ... ... ... барлық мұсылман азаматтарын нақты іске ... ... ... ... ... дініне, жынысына, нәсіліне, ұлтына қарамай
заң алдында тең болуын талап ете отырып ... ... ... ... ... конституциялық монархия идеясын жақтады.
Бағдарлама: «Ресейдің ... ... ... ... ... ... жоғарғы мемлекеттік билік конституция
арқылы ... ... ... ... - ... мұсылмандары одағы» кейбір ғылыми әдебиеттерде айтылып
жүргендей мұсылман халықтарын Ресейдің қол ... ... ... Түркияны
паналауды емес, керісінше біртұтас орталықтанған Ресей мемлекетін сақтап
қалуды көздеді. Империядағы ... ... орыс ... тең ... ... ... азаматтары болуын қалады. Сондықтан «Ресей
мұсылмандары одағының» бағдарламасы ... ... ... жатты деп тұжырымдауға да болады.
Жер мәселсінде де «Ресей мұсылмандары одағы» кадеттер ... ... ... ... ... ... мұсылман халықтарының
ерекшеліктерін ескеретін қоныс ... ... ... ... ... ... мұсылмандары одағы» ұлттық мәселе бойынша кадеттерге
қарағанда солшылдық танытты. Ұлттық-мәдени автономия идеясын ... ... оқу, дін ... ... қабылданған шешімдерін басшылыққа
алатын болды.
Жалпыресейлік ІІІ мұсылман съезі «Ресей мұсылмандары ... ... ... оның 15 ... ... ... комитетін
сайлады. Олардың ішінде А.Топчибашев, И.Гаспринский, А.Ибрагимов, М.Бигиев
секілді қайраткерлермен бірге С.Жантөрин мен ... ... ... да ... ... ... ... сайланған 15 мүшеден басқа
тағы да 5 мүше сайлау ... ... ... еді. Бұл бес ... ... қалған екеуі Орынбор өңірі мен Түркістан өлкесінен сайланып
жіберілуі тиіс болды.
Съезд келесі ... ... ... ... ... 1907ж. 10
тамызда Нижний Новгород қаласында өткізуді ұңғарды. ... ... ... ... ахуал да назардан тыс қалмады. Кавказ ... ... ... ... ... армян және азербайжан халықтарын
бейбіт өмір сүруге шақырды.
Осы кезеңдегі Ресей ... ... ... қатысты
В.И.Ленин былай деп жазды: «Россияның езілген халықтары арасында ұлттық
қозғалыс бұрқ ете түсті... Россияның ... ... ... ... ... ... жеделдікпен сол кезде мұсылман одағын қүрды – бұл
кез жалпы алғанда түрлі ұйымдардың орасан зор өскен заманы болып еді» ... ... ... ... ... ұйымдардың көзқарасы
әртүрлі болды. Мәселен, солшыл ... ... ... ... ... халық» газеттері біртұтас мұсылмандар ұйымының
құрылуына қарсы шығып, оны тапсыз ұйым болғаны үшін сынға алды [77].
Ал ... ... ... қайраткерлерінің бірі М.Бехбуди бұл
құбылысты зор ризашылықпен қарсы алып, Түркістанның ... ... ... кіруге шақырды [78].
Қазақ қоғамындағы әлеуметтік тегі әркелкі зиялы қауым өкілдері бірінші
орыс ... ... ... ... аренасына шыққан либералдық-
демократиялық партиялар мен ... ... ... ... сол ... ... ... қозғалысқа де тікелей атсалысты. С.Жантөрин мен
Ш.Қосшығұлов секілді қазақ азаматтары осы ... бел ... ... ... ... ... мүддесін қорғауды басшылыққа
алды.
ІІ. МЕМЛЕКЕТТІК ДУМАЛАР МЕН АҚПАН ТӨҢКЕРІСІ КЕЗІНДЕГІ МҰСЫЛМАНДЫҚ ҚОЗҒАЛЫС
ЖӘНЕ ҚАЗАҚСТАН
2.1. І және ІІ ... ... ... ... құрамындағы қазақ
депутаттарының қызметі. 1907ж. 3 маусым заңы.
Ресей мұсылмандарының азаттық ... ... ... ... ... бірі 1905ж. 6 ... ... манифест бойынша мұсылман
халықтарына да Мемлекеттік думаға депутат сайлау құқығының берілуі еді.
Мұсылман ... ... ... думаны патша ... ... ... келе ... ... әсер ету ... деп ... жұмысына үлкен үміт артты. Сондықтан да 1905ж. 11 желтоқсандағы сайлау
заңының түз халықтарын Думаға депутат ... үшін ... ... ... ... 1906ж. ... өткен жалпыресейлік мұсылман
съезі Думаға бакот жариялаудан бас ... ... ... ... ... ... ... мүддесін қорғаудағы
бірден-бір мүмкіндік деп бағалады. «Ресей мұсылмандары одағы» Орталық
комитетінің мүшесі ... ... ... ... ... ... ... мұсылман депутаттарын енгізсе бәлкім, бірер министр
мұсылманнан тағайындалар деген үмітте болды. ... Бұл ... ... топ ... ... ұлыдерфавиялық саясатын барынша
қызғыштай қорғап, Мемлекеттік ... ... ұлт ... ... аз ... ... бақты. 1906ж. сайлау ... ... ... ... мүшелері арасында Орта Азия тұрғындарын
Мемлекеттік думаға қатыстырудың қажеті де жоқ, ... ... даму ... әлі заң ... ... даяр емес деген пікір де болған еді ... ... 1906ж. 22 ... ... Семей, Орал және Торғай
облыстарының, 25 наурызда Астрахань губерниясына қарасты Ішкі ... ... ... ... ... ... бекітті.
Бұл ережелер бойынша дала облыстарынан 10 депутат сайланатын болды.
Оның төртеуі жергілікті халықтың, қалған ... орыс ... ... ... тиді. Ішкі Ордадан бір орын ғана қазақтарға берілді.
Түркістан өлкесінен 13 ... ... ... ... ... ... Қалған жеті орынның алтауы орыс тұрғындарына, ... ... ... ... ... ... ... тұрғындардың
94,4%-ін, орыстар 5%ін, қазақтар 0,6%-ін құрайтын. Мұның өзі депутаттық
орындардың ... ... ... ... көрсетеді [80].
Империяның басқа да шеткері ұлттық аймақтарындағы жағдай жалпы осындай
еді. Оның ... ... ... ... ... өткізілмеді. Шеткері ұлттық
аймақтарда сайлау ең соңында ... ... ... ... ... ішінде (1906ж. 26 наурыздан 20 сәуірге дейін) аяқталса, бірінші
Мемлекеттік дума ... күні ... ... өтіп те ... жоқ еді.
1906ж. 27 сәуірде Мемлекеттік дума өз ... ... ... ... ... өз ... енді ғана анықтаған еді [81].
Бірінші Мемлекеттік думаға қазақ елі атынан төрт депутат ... ... ...... Бірімжанов, Орал облысынан – Алпысбай
Қалменов, Семей облысынан – Әлихан Бөкейханов, Ақмола облысынан – ... ... ... алдыңғы үшеуі жоғары білімді, ал соңғысы дін
иесі, молда еді. Осы аталған депутаттардан А.Бірімжанов пен А.Қалменов ... ... 72 күн (1906ж. 27 ... – 9 ... ... ... ... мәжілістеріне қатысып үлгерді. Ш.Қосшығұлов Дума ... ... орыс ... ... яғни ... ережесінің 55 бабына
сай келмейді деген желеумен сайлау комиссиясы оның кандидатурасын бекітпей
тастады [82]. ... Дума ... ... ... ... ол Дума
өз жұмысын бастаған кезде Омбы генерал-губернаторының негізсіз жарлығымен
соттың тергеуінсіз үш ай Павлодар ... ... Ал ... ... ... Дума патша үкімімен таратылып жіберілген еді [83].
І Мемлекеттік дума мүшелері қатарында ... ... ... ... ... да бар еді. Олар Дәуіт Санжынұлы Тұндыт пен
Сәлімгерей Сейтжанұлы Жантөрин ... ... ... мен Ставрополь
өңірінің көшпелілері атынан сайланған жоғары білімді, ірі жер иесі ... ... ... ... ... ірі жер иесі болған. Уфа
губерниясынан сайланған С.Жантөрин болса, Мәскеу ... ... ... ... алған, мұсылман халықтарының азаттық қозғалысында
белсенділігімен көпшілікке танымал болған қайраткер еді. Ол ... ... және ... ... одағы» Орталық комитетінің мүшесі
болатын.
Мемлекеттік дума жұмысына заң бойынша 524 депутат ... ... ... ... ... ... 436-сы, 15 маусымда 448-і жиналып үлгерді.
Дума мүшесі ... ... ... ... ... ғана ... ... ұлт аймақтардан сайланған
барлық депутаттар жиналғанда мұсылман депутаттарының жалпы саны 36-ға ... еді. ... 36 ... ... 24-і ғана Дума ... ... кезеңдегі Ресей мұсылмандарының қоғамдық-саяси белсенділігінің
тағы бір ... ... І ... думада бүкіл империя мұсылмандарының
мүддесін қорғау қажеттілігінен туындаған ... ... ... болды. Фракция құрамы Дума жұмысына қатысқан 24
мұсылман депутатынан тұрды. Оның ... ... ... ... пен А.Қалменов бар еді. 1906ж. 21 ... күні ... бас ... ... ... төрағасы сайланып, оның
бюросының құрамы ... ... ... ... ... бюросына мүшелікке Орынбор губерниясынан алтын өндірісінің
кәсіпкерлері М.Рамеев, Қазан ... ... әрі ... ... ... ... ... С.Алкин, Елизаветполь губерниясынан
заңгер И.Зиятханов, Уфа губерниясынан заңгер А.Ахметов, ... ... ... ... және ... ... земство
қазметкері С.Жантөрин сайланды.
Мұсылмандардың парламенттік фракциясы басқа фракцияларға қарағанда кеш
құрылды. Бастапқа ... ... ... ... ... ... ... соның құрамында болып келді. Оның себебі,
біріншіден, мұсылман депутаттарының біразы кадеттер партиясының ... ... ... ... ... ... ... әрекет ету қажет деген қарар қабылдағандықтан еді.
Мемлекеттік дума жұмысының күн ... ... ... ... ... жер, ... теңдік, ар-ождан бостандығы және т.б.
маңызды мәселелер қойылды. Мұсылман ... ... және ... жұмыстарында «Ресей мұсымандары одағы» бағдарламасының
жобасын басшылыққа алады. Сонымен ... бұл ... ... ... ... рет ... ... бағдарламаның жерге байланысты тұжырымдамасын
талқылау барысында қазақ ... ... пен ... сөз алып
жер халықтың өз меншігі саналсын, әрі мал ... жері ... ... ... ... мүддесін білдірді. Мұндай пікірді басқа да мұсылман
депутаттары көтерген еді. Кавказдық ... ... ... ... ... сыйлыққа тартылған жерлерді тез ... кері ... ... ... ... ... ... фракция жерге
байланысты төмендегідей тұжырымдаманы қабылдады:
«1. Өз күшімен егін ... және мал ... ... ... кабинетке, монастырьға және т.б. деп жерлер алынғанда тура
бағасы берілсін. Қызметі үшін ... ... ... халыққа кері
қайтарылсын;
3. Вакуф жерлері күшпен алынбасын;
4. Жер губернияның, облыстың меншігі болсын;
5. Жерді пайдалану әр ... ... ... ... ... тоқтатылсын».
Мұсылман фракциясы Мемлекеттік думаның талқылауына енгізілген заң
жобаларын жіті қадағалап отырды. Думаның 10 шілдедегі мәжілісінде ... ... заң ... ... ... ... Бұл мәселе
бойынша фракциясы атынан С.Алкин баяндама жасауы керек еді. ... бұл ... 9 ... Дума ... ... қалды.
Мемлекеттік думадағы басқа да партиялармен қарым-қатынас мәселесінде
мұсылман фракциясы кадеттер ... ... ... ... ... ... мен жер ... солшыдау болды.
І Мемлекеттік думаның аз уақыт жұмыс ... ... ... ... парламентіне мұсылман халықтарының жағдайы жайлы шындықты
жеткізуде мүмкін болғанның бәрін істеді. Ш.Сыртланов Думаның 8 маусымдағы
мәжілісінде ... ... ... ... орыс ... ... шектеулі екендігін, мұсылмандардың мешіт салуына,
Бұқара мен Түркияда білім алған мұғалімдердің ... ... ... ... ... оқу орындарында орыс тілін ... ... ... орыс оқу ... ... балаларына христиан
ілімін оқытудың жөнсіз екендігін баса көрсетті [84].
Мұсылман фракциясының өкілдері Думада құрылған жер, азаматтық теңдік,
қаржы және т.б. ... ... ... ... ... ... кейбір ұлт аймақтардан келген депутаттарға оын бөлінбей қалды.
Мәселен, жер комиссиясында қазақ депутаттарына бірде орын ... ... ... 30 маусым күні Дума отырыснда А.Бірімжанов сөз ... ... ... байланысты шешілмей жатқан көп мәселелері бар ... жер ... ... ... ... ... ... өкілін енгізу қажеттігін ұсынды. А.Бірімжановтың сөзін
мұсылман ... тағы бір ...... ... ... ... билікке оппозицияда тұрған саяси күштермен мұсылман
фракциясы бірге болды. Олар ... ... ... ... заң ... ісімен
қатар үкіметті де Дума қолына тапсыруды талап етті [85]. Оған жауап ретінде
1906ж. 9 шілдеде ІІ Николай ... ... ... қол ... ... ... парламентінің ғұмыры қысқа болып, бар-жоғы 72 күнге созылды.
Соның ... ... ... ... дума ... шешеміз
деген үлкен үміттері жүзеге асырусыз қалды.
Патшаның осы әділетсіз жарлығына ... ... ... ... 9 ... күні Финляндияның Выборг қаласына ... онда ... ... ... қол ... Бұл ... актісіне қол
қойғандардың ішінде мұсылман депутаттарынан С.Жантөрин, С.Алкин, А.Ахтямов,
И.Зиятханов және Дума таратылған күні Петерборға ... ... ... ... өкілдері жиналысын шақырғанға дейін халықты ... және ... ... өтеуден бас тартуға ... ... қол ... Дума ... 108-і ... ... ... тартылып, қуғын-сүргінге ұшырады [86]. Осы үндеуге қол қойған
мұсылман депутаттары келесі ... ... ... ... ... мерзімге
абақтыға отырып шықты.
Әйтсе де І Мемлекеттік думада фракциясының бой көтеруі ұлттық езгіні
бастан кешіріп жатқан мұсылман халықтарының, соның ... ... ... да
қоғамдық-саяси өміріндегі елеулі оқиға болды. Ол жөнінде И.Гаспринский
«Тәржіман» газетінде: «Бірінші ... ... ... ... бір ... ... Бұл ... бірінші Думаның таратылуына байланысты
20 күн өмір сүргеніне қарамастан өз соңында терең із қалдырды. Фракцияның
құрылуы 20 ... ... ... ... ... ... парламенттік фракциясының әрбір сөзі мен ... қалт ... ... ... ... ... фракциясына үлкен рахмет. Ол
өз міндетін айқын түсініп, биіктен көріне ... ... ... ... кең, ... жол ашып ... Енді халық ІІ Мемлекеттік думадағы
мұсылман фракциясынан тек ұйымдастырушылық ғана ... заң ... де ... [87], - деп ... ... 1907ж. 20 ... ... ІІ думаға сайланған 518
депутаттың 35-і мұсылман өкілі болды. Олардың жетеуі ... ... ... ... Бақытжан Қаратаев, Ішкі Ордадан Бақыткерей Қлманов, Семей
облысынан Темірғали Нұрекенов, Торғай ... ... ... ... ... Қосшығұлов, Жетісу облысынан мұхметжан Тынышбаев,
Сырдария облысынан Тілеулі Аллабергенов еді.
ІІ ... ... 35 ... ... ... І Думадағыдай
бір фракция төңірегіне топтаспады. Бұл жолы ... ... ... ... және ... бағдарламасын қолдаушылары болып
екіге бөлінді.
«Трудовиктер» бағдарламасын қолдап, тар таптық мүддені ... 6 ... ... ... ... партиясы» деп аталатын
фракция құрды. Бұл ... ... ішкі ... және Кавказдан
сайланған депутаттар енді. «Мұсылмантрудовиктер партиясына» К.Хасанов
(Қазан губ.), ... ... губ.) және ... ... губ.)
жетекшілік етті [88].
«Ресей мұсылмандары одағының» бағдарламасын қолдаушы мұсылман
депутаттары ... ... ... ... ... осы фракция
құрамына енді. Фракция бюросының төрағасы ... Уфа ... ... ... әрі земство қызметкері Мұхаммедкәрім Биғұлов сайланды.
Бюро мүшелігіне қазақ ... ... ... Уфа ... ... ... ірі жер иесі ... Тевкелев,
Орынбор губерниясынан мұғалім ... ... Баку ... ... ... ... және ... губерниясынан
сайланған заңгер Фатих Хан-Хойский тағайындалды.
ІІ Думада мұсылман фракциясын құруда және оның бюросын ұйымдастыруда
А.Топчибашев белсенділік ... Ол ІІ ... ... да ... ... ... ... тығыз қарым-қатынаста болды.
Мұсылман ... ... ... ... одағы»
бағдарламасының негізінде жасалды. Фракция ... ... ... ІІ ... ... ... құрамында қазақ депутаттарынан
А.Бірімжанов болды. Қабылданған бағдарламада фракцияның ... ... сай, ... діни және т.б. бірқатар реформаларды жүзеге
асыру жолында ... ... ... ... бір ізге ... атап ... Онда азаматтардың құқығы мәселесі ... ... ... ... ... тең ... ... азаматқа ар-ождан, дін бостандығы берілсін делінді.
Мемлекеттік құрылыс мәселесі жөнінде ... ... ... ... парламенттік монархияны жақтайтындығын
білдірді. Сонымен бірге бағдарламада ресейлік парламентке ... ... ... ... беру ... жүруін, мұсылман депутаттарының мұсылман
халықтарының ... ... ... болуын талап ететіндігі
көрсетілді. ... ... дін және т.б. ... ... мұсылман съезінің шешімдерімен толық үндесіп жатты.
ІІ Думадағы мұсылман фракциясы «Ресей мұсылмандары одағының» Орталық
комитетіентығыз байланыста болды.
1907ж. 3 наурызда ... ... ... ... комитетінің
мәжілісі болып өтті. Мәжілісте Петерборда ... 5 ... ... ... ... ... құрылды. Уақытша комиссия құрамына
А.Топчибашев, А.Ибрагимов, С.Алкин, Ж.Акчурин және ... ... ... ... ... партияның («Ресей мұсылмандары
одағының») істерін тәртіпке келтіріп, оның жергілікті ... ... ... тіркету, Думадағы мұсылман фракциясы мен халық арасында
байланыс ... ... ... ... ... мұсылман фракциясы құрамында «Ресей мұсылмандары ... ... ... Қазан губерниясының өкілі, Францияда Сарбон
университетінде оқыған, заңгер Садреддин Максудовтың. және ... ... ... ... айта ... ... 7 сәуірде «Ресей мұсылмандары одағы» Орталық комитеті мен
мұсылман ... ... ... өтіп, онда Мемлекеттік думаның күн
тәртібіне талқылауға қойылған заң жобаларымен ... ... ... бойынша депутаттық сұрау салу, ... ... ... ... ... ... талап-тілектерін
қанағаттандыратын заң жобаларын жасау ... ... ... ... алу үшін 15 ... тұратын комиссия сайланды. Бұл
комиссияның құрамына қазақ депутаттарынан А.Бірімжанов пен ... ... мен ... ... ... Орталық комитетінің
мүшелерінен құралған комиссия мұсылмандардың оқу ... ... заң ... Бұл заң ... жалпыресейлік ІІІ мұсылман съезінің шешімдері
басшылыққа ... Онда ... ... ... ... орыстандыру
құралы ретінде пайдаланып келе жатқандығы батыл айыпталып, бастауыш ... ... тілі ана тілі болу ... ... Бірақ бұл
заң жобасы І Дума ... ... ... кешкен ІІ Думаның талқылауына
енгізілмей қалды.
Думаның талқылауына 1907ж. 10 ... ... ... ... заң ... ... Бұл заң жобасында бір діннен екінші дінге көшу,
үкіметтің түрлі діндерге ... діни ... мен діни ... қаралуы тиіс еді. Осыған байланысты Думада ... ... ... ... үш ... ... Оның ... қазақ депутаты
Б.Қаратаев та бар еді.
103 күн (1907 жылдың 20 ақпанынан 3 маусымға дейін) ... ... ... ... ... ... – жер ... болды. Думада жер мәселесіне
байланысты құрылған комиссияға мұсылман фракциясынан үш өкіл енді. ... ... пен ... ... ... ... ... құрылған комиссияларда, сондай-
ақ Дума мәжілістеріндегі жарыссөздерде ... ... ... ... ... ... алып отырды. ... шет ... ... ... ... Мәселен, қазақ
өлкесінен Ақмола облысының қазақтарының жер ... ... ... 14 ... фракция мәжілісінде қаралды. Бұл аманатта:
«1. Дала ережесінің 120 бабы бойынша қазақтардың иелігіндегі жерлер
мал бағып, егін ... ... ... Жер ... ... думада қаралып, шешімін тапқанша Ақмола
облысына қоныс аударушыларды ... ... ... ... ... тоқтатылсын;
3. Бұрын қоныс аударушыларға беріліп, кейіннен жарамсыз деп тасталған
жерлер қазақтарға ... ... ... ... мен ... жерлерді казактар мен орыс
мұжықтары секілді қазақтар да пайдалансын», - делінген болатын.
Фракция мәжілістерінде ... жер ... ... дін ... ... да ... Мұндай дін ісі жөніндегі аманаттарда
қазақтар өздерінің дін ісін Ішкі ... ... ... ... Орынбор муфтилігіне қосылуын тілейтіндіктерін білдірген еді.
Патша өкіметінің қоныс аудару ... шет ... ... жатқан
зартаптары мұсылман фракциясының мәжілістерінде ... ... ... мінбесінен Дала өлкесіне қоныс ... ... ... ... ... өкілі Хан-Хойский «түз халықтарына аштық ... ... ... қоныс аудару ... ... ... ... ... екенін» баса көрсетті [89].
Дума жұмысы кезінде мұсылман фракциясы ... ... ... және ... ... бір топ ... зиялылары
Егіншілік пен жерге орналастыру ісінің бас басқарушысы князь Васиьчиковтың
қабылдауында да болды. Бұл делегация ... ... ... тоқтатуға
көңілін аудару ниетінде қазақ халқының бастан кешіп ... қиын ... ... ... ... ... жүз жылдықта қырғыздар
күшпенділікті жоғаруы тиіс, сондықтан қоныс аудару ... ... - ... ... ... [90].
1907 жылы 16 мамырда Б.Қаратаев Мемлекеттік думаның ... ... ... жарыссөзде парламент мінбесінен қоныс аудару
саясатының мәнін әшкерелеп, оны шет ... ... ... ... ... ... ... шегіне жеткізетін саясат ретінде
айыптады. Ол өз ... «Жер ... ... ... ... ... аудару арқылы шешкісі келетіндер бар. Жергілікті
халықтың мүдделерімен есептеспей ... ... ... дегенмен де,
әділетсіздік болып табылуға тиіс. Ол қашан да күштінің әлсізді қанауы ... ... ... Егіншілік пен жерге орналастыру
басқармасының әкімдері шаруаларды Далалық облыстарға қоныс аудара ... ... осы ... ... мекендеген жақсы жерлерінен, жылы
ұяларынан қуып шығуда» [91], - деп ... ... ... ... саясатынан туындаған ашу ызасын білдірді.
Ақмола және Семей облыстарында 1906ж. жер мәселесіне байланысты
қазақтар арасында ... да ... ... еді. Осы ... кезінде өлкелік
генерал-губернатор 300-ге тарта адамды қара тізімге іліктіріп, ... ... та ... Осыған байланысты өлке қазақтары өздерінің өкілі
Ш.Қосшығұловқа жеделхат жолдап ... ... ... ... және мұны ... ... өкілдеріне жеткізуді
өтінген болатын. Бұл мәселе фракция мәжілісінде ... ... жер ... ... ... жөнелтілді. Өз кезегінде
генерал-губернатор да жеделхат арқылы Сібірге жер аударылғандардың жағдайын
тексеру үшін арнай қарар шығарғанын хабарлады.
ІІ Дума ... ... ... ... мүшелері тек «Ресей
мұсылмандары одағының» Орталық комитетімен ғана емес кадеттер ... ... ... ... ... фракцияның 1907ж. 19 мамырдағы
мәжілісінде фракция мүшелерін кадеттермен тізе қосып жұмыс істеу керектігін
айтып, кадеттерден қол ... ... баса ... ... ... ... ... Мемлекеттік думаның талқылауына
жеке адамның құқына қол сұқпау жөнінде заң жобасын әзірлеуге атсалысты. ... ... ... комиссияның қарауына тапсырылды.
Патша өкіметінің аграрлық және отаршылдық саясатын сынау мінбесіне
айналған Дума ... 1907 ... 3 ... ... жарлығымен таратылды.
Себебі, патша Николай ІІ мәлімдегендей үкіметке таза орыс рухындағы Дума
қажет еді [92]. 3 ... ... ... ... ... өзгерістер
енгізіліп Түркістан мен Қазақстан ... ... ... ... ... ... мен ... пәрменді отарлау саясатын жүргізе
отырып, Думада бұл ... ... ... ... ... ... маусым жарлығы шығысымен Министрлер Кеңесінің төрағасы Столыпин
1907ж. 6 маусымда ... ... ... ... ... ... ... байланысты тыныштық пен тәртіпке сақтау
жолында барлық шараларды ... әмір ... ... ... ... орындары түбірімен ешқандай заңсыздыққа жол бермей дәйектілік пен
табандылық, әрі батылдық ... ... ... ... ... - деп
хабарлады. Міне осындай ... ... ... ... орындары барынша
белсенділік танытып қалуға тырысты.
Бірінші орыс революциясы жылдары мұсылман халықтары арасында ... ... ... ... ... яғни ... мұсылман
съездерінің өткізілуі, «Ресей мұсылмандар одағы» мен мұсылмандың І және ... ... ... ... ... ... үшін ... көрінісі еді. Сондықтан да өкімет орындары бұл оқиғалардың
ендігі жерде одан әрі өріс алмауына қажет шараларды ... ... ... ... ... ... ... империядағы мұсылман халықтарының
азаттық қозғалысындағы басшы өкілдері, ... ... ... саяси
істерге белсенді атсалысқандарды ашық қуғындау жолына түсті. Реакция барлық
бағытта шабуылға шықты.
Империядағы мұсылман халықтарының ... ... ... және
олардың ынтымағы нығайып, өсуінен сескенген өкімет орындары олардың ұлттық
сана-сезімін барынша тұмшалауға тырысып, ... ... ... ... ... ... қарастыра бастады.
Қазан губерниясының Жандармдық ... ... ... ... мәлімдемесінде мұсылмандық ... ... ... ... ... ұлттық сезімін ояту
арқылы автономия мен ұлттық ... ... ... ... ... құрып алған соң, орыс ықпалына және үкіметтің
орыстандыру саясатына қарсы ... ... Ал ... бүкілтүріктік
республика құрмақшы», - деп жазып, орталық үкімет орындан ... ... шара ... ... ... полиция Департаменті барлық аудандық Күзет бөлімдері мен
губерндік Жандарм басқармаларының басшыларына: ... ... ... ... ... ... ... панисламизм деп алаталын
идеядан туындаған ашық толқулық көрініс ... ... ... ... жас ... мен жас ... комитеттері тарапынан жан-жақты
қолдау табуды.
Бұл панисламшылдық қозғалыстың негізгі мақсаты бүкіл мұсылман ... және ... ... ... қол ... ... ... республика құру. Түріктер мен орыс мұсылмандарының әйгілі
публицистері соңғы уақытта өздерінің түбі бір ... ... Олар ... ... ... ... Сондықтан
панисламизмді мұсылмандық қозғалыс ретінде империяныі бүгінгі мемлекеттік
құрылысына қарсы ... ... деп ... ... - ... ... хаттар жолдай отырып, «панисламистердің» қастандық
әрекеттерін әшкерелейтін және олардың революциялық ұйымдары жайлы ... ... ... ... ... ... оқу
орындарындағы мұғалімдердің және мұсылман дін ... ... ... ... ... басылымдардың таралуына жол бермеу
қатаң тапсырылды.
«Ресей мұсылмандар одағы» ... ... ... ... ... Оны үкімет орындары саяси ... ... ... ... ... бар ... сылтаумен ресми тіркеуден бас тартты. Осылайша
«Ресей мұсылмандары одағының» ... ... ... ... ... уақыттарға дейін кейбір ғылыми әдебиеттерде [93] «Ресей мұсылмандары
одағының» бөлімшелері Қазақстанда ... ... ... ... ... ... әрекеттерін жүзгізді деп жансақтыққа жол беріліп келді. Ал
шын мәнінде ... ... ... ... мұсылмандары одағының»
бөлімшелері Қазақстанда ғана емес, өзге де ... елді ... ... ... саяси ахуалдың нәтижесінде 1907ж. өткізілуі тиіс кезекті
жаплыресейлік мұсылман съезі де өз қызметін бастай ... Өз ... ... ... мен ... ... ... мұсылмандарының азаттық
қозғалысының көрнекті өкілдері – А.Ибрагимов, ... ... ... ... ... ... бір ғана Түркістан өлкесінде, зерттеуші
П.Г.Галузоның мәліметі ... ... ... ... 170-ке жуық ... ... бар деген күдікпен тіркелген [94].
«Үкімет орындарына қарсы әрекет істер жасаған» деген желеумен қазақтың
алдыңғы қатарлы зиялы азаматтары столыпиндік ... ... ... Ә.Бөкейханов, А.Байтұрсынов, Ж.Ақбаев секілді интеллигенция өкілдері
мен оларды жақтап, ... да ... ... адам ... жазаланды,
яғни түрлі мерзімге түрмеге ... жер ... ... ... жіті ... алынды. Қазақ қоғамының ... ... ... «Оян, қазағына» да «панисламизм идеясын тарату
пиғылы үшін тиым салынып, авторы түрмеде жабылды.
Ұлт аймақтарындағы ... ... ... ... ... поляк халқының көрнекті қоғам қайраткері И.А.Бодуэн де
Куртэнэ де 1905ж. жазған «Автономиядағы ұлттық және территориялық белгілер»
атты кітабы үшін ... ... ... ... ... ... [95].
Алайда, мұсылман зиялыларын қуғын-сүргінге ұшыратып, олардың ... пен ... үшін ... өшіруді мақсат еткен өкіметтің әрекетінен
түк шықпады. Ресейге бағынышты мұсылман елдерін уысында ұстауға ... ... ... ... ... мойытудың орына қайрай
түсті. Столыпиндік реакцияның қанды ... ... ІІІ және ... ... ... ... мұсылман халықтарының мүддесін
қорғаушы бірден-бір ұйымға айналды, мұсылмандық қозғалыстың ... ... ... ... ІІІ және ІV ... ... мұсылман фракциясының Қазақстанның
саяси-әлеуметтік мәселелерін көтеруі
1907 жылы қараша айынан өз ... ... ІІ ... ... ... ... Оның 10-ы мұсылман депутаты еді. Бұлардың 8-і, атап ... ... (Уфа ... ... ... (Қазан губ.), Халилбек
Хасмамедов (Баку губ.), Шахайдар Сыртланов (Уфа ... ... ... ... ... Тоқаев (Уфа губ.) және Шарафутдин Махмудов
(Уфа губ.) мұсылман фракциясын ... [96]. ... екі ... депутатының
бірі – Ибраһим Хайдаров (Дағыстан обл.) социал-демократтар фракциясына,
екіншісі – ... ... ... ... ... ... 1910ж. дағыстандық И.Хайдаров мұсылман фракциясының құрамына енді.
Сөйтіп, мұсылман фракциясының құрамы 9 адамнан тұрді. ... ... ... етті ... ... ІІІ ... ... фракцияларға қарағанда
мүшелерінің саны жағынан шағын ... бірі ... ... саны ... – 154 ... ... ... фракциясы еді. Кадеттер 54,
трудовиктер 13, польша-литва 18, социал-демократтар 19, ... ... ... 50, ұлтшылдар (орыс ұлттық фракциясы) мен орташа оңшылдар
(умеренно-правые) 97 депупатты құрады [98].
«Вакыт» газеті ... ... ... басқа фракцияларға
қатысы жөнінде: «Думада дауыс берген уақытта мұсылман фракциясы ... ... ... ... етсе, октябристер тарапынан жасалған
заң жобаларына да қырын ... - деп ... Дума ... ... ... қалыптасқан еді. Оның бірі – октябристер солшыл тобы мен кадеттерден
құралған ...... ... екіншісі қаражүздіктер мен
октябристердің оңшыл тобынан ... ...... ... ... фракциясы октябристер – кадеттер блогы бірге әрекет етті.
Мұсылман фракциясының өкілдері Мемлекеттік ... ... ... ... да енді. Жер комиссиясында М.Тоқаев пен Ж.Байбурин,
қоныс аудару комиссиясында Ш.Сыртлнов, Қ.Тевкелев және Х.Хасмамедов, оқу-
ағарту ... ... пен ... сот реформалары комиссиясында
Х.Хасмамедов, жеке адамның құқын қорғау комиссиясында С.Мақсұдов қызмет
етті.
1907ж. 3 ... ... ... Дума ... шеттетілген қазақ,
өзбек және т.б. мұсылман халықтарының зиялы азаматтары мұсылман фракциясы
төңірегінде топтасты. Олар ... бар ... ... ... ... ... бірге олар мұсылман фракциясының
мәжілістеріне қатысып, фракция жұмысының қарқынды жүруіне өз себептерін
тигізіп ... ... ... ... ... бір топ ... азаматтары –
Бақытжан Қаратаев, Ысмайыл қажы Жаманшалов, Сералы Лапин» Ахмет Жанталин,
Елжан Оразаев және молда Аймұхаммед ... ... ... мен халық
арасында дәнекерлік қызмет атқаратын қазақ тілінде газет шығару ісін 1908ж.
қолға алу керек деген ... ... ... ... ... ... мұндай әрекеттерінен нәтиже шыға қоймады.
Қазақ басылымын шығару ісі бұның алдын ала ... ... ... ... ... «Үлфәт» газетіне қосымша ретінде қазақ тілінде
Ш.Қосшығұловтың ... ... ... газетінің бір ақ нөмірі
жарық көріп, үкімет тарапынан «қазақ халқын орыс ... ... ... ... еді [99]. ... бұл ... шеткері ұлт аймақтардың баспасөз
ісінің дамуына үкімет орындары «панисламизм» идеясын таратуы мүмкін ... ... ... ... фракциясының өкілдері үкімет орындарының «панисламизмді»
сылтау етіп ... ... ... ... ... әрекеттерін парламент мінбесінен батыл сынға алды. 1908ж. 12
желтоқсанда Дума мәжілісінде Сыртқы істер министрлігіне қаржы бөлу ... ... ... сөз ... ... ислам танушылар
түсінігі бойынша панисламизм діни фанатизм негізінде бірігіп европалық
өркениет пен ... ... ... ... ... еткен қозғалыс. Былайша
айтқанда, адамзаттың тұрпайылық тарихы да ... ... ... ... ... Мырзалар мен мұны ешқандай сын көтермейтін,
мұсылмандарға жабылған жала деп есептеймін. ...Ия, ... ... ... ... бұл ... сипаттағы прогрессивті қозғалыс, бұл
әлеуметтік құбылыс, тарихта мұндайда қайта ... деп ... - ... ... ... ... ... қуғын-сүргінге ұшырап
жатқандығын баса көрсетті [100].
Мұсылман фракциясы Думаның күн ... ... заң ... барысында шеткері ұлт аймақтардың мүддесін қорғаудың бірінші
кезеккке қойды. Сонымен ... ... ... ... үшін ... ... туындаған заң жобаларын әзірлеу ... ... ... ... қазақ зиялылары да атсалысты. 1908ж.
Б.Қаратаев, Е.Оразаев және ... ... діни ... ... ... заң ... ... оны мұсылман фракциясына тапсырған
еді. Тоғыз тармақтан тұратын бұл заң жобасында ... ... ... ... үшін орталық діни басқарма құру керектігі, орталық ... ... ... ... өлкелік діни басқармаларды қарату,
сондай-ақ ауылдық, облыстық діни мекемелер ашып, ... ... ... ... ... жайы ... ... бұл заң жобасында діни мекеме қызметкерлері сайланып
қойылсын, діни ... ... ... қарауынан алынсын,
мұсылмандардың діни істеріне жасалып келе жатқан ... ... ... ... ... т.б. ... діни мекемелерге тапсырылсын
деп көрсетілді.
1908 жылы қазақ зиялылары жоғарыда аталған заң жобасынан ... ... ... ... заң ... әзірлеп, мұсылман
фрауциясына тапсырған еді. Бұл заң ... ... ... ... болатын. 1908ж. 21 маусымда бұл заң жобасына мұсылман,
октябристер, трудовиктер, ... ... ... 60 адам қол ... Мемлекеттік думаға енгізбек болды. Заң
жобасына қол қоюшылардың ішінде ... ... ... ... А.И.Шингарев, А.И.Гучков және т.б. бар еді.
Бұл заң жобасы жайлы «Айқан» журналында; «1908 жылы ... ... ... ... ... ... ... Елжан Оразаев һәм
Сералы Лапин қазақтарды жерге орналастыру турасында закон жобасын жасап
шығарып еді. Бұл ... ... ... әуелі қазақтарды мал һәм егін
шаруашылығына қолайлы жерге орналастырып, содан соң ... ... ... переселендері орналастыруға тиіс болмақ еді. Переселендер тоқтайтын
болмаған соң, бұл жоба бойынша қазақтарды жылдамырақ ... ... ... жерлерде уездной һәм областной земля устройственный комиссия жасамақ,
оған ... да ... ... һәм ... ... бас ... ... қазақ жерін орналастыру үшін бір
комитет ашпақ. Оған да қазақтан уполномоченный кіргізуге тиіс еді» [101], -
деп көрсетілген.
Қазақтарды жерге ... ... заң ... ... ... ... бас ... қырын қарады. Сонымен бірге оны Министрлер
Кеңесі де қолдай қойған жоқ. Осылайша бұл заң жобасы ... ... ... Жалпы бұл кезде қазақтардың талап-тілегіне сай заңның қабылдануы
мүмкін емес еді. А.Байтұрсынов бұл ... 1914ж. ... һәм ... ... «Қазақтың көбі Думаның атын білсе, жайын жақсы білмейді.
Білмеген соң ойлайды: Тілеген тілегі ... ... ... бола ... ... дума ... күннен алыс... 17 октябрь манифесінде Дума ұнатпайынша,
закон заң болмайды, дегенге көбі закон шығаратын жалғыз дума деп ... ... деп ... да, онан ... ... ... ... Негізгі
законының 86 статьясында «Ешбір жаңа закон Г.Дума һәм Совет ұнатпайынша һәм
патша бекітпейінше закон қуатына ... - деп ... Олай ... ... ... ... ... емес, Совет һәм патша үшеуі. Халыққа керек,
халық пайдасына деген закон жоғарыда айтылған үш ... өтуі қиын ... ... ... ... ұнатпаған жоба закон бола алмайды» [103], - деп
жазып, патшалық «демократияның» бет ... ашып ... ... С.Лапин, Е.Оразаев әзірлеген қазақтарды жерге орналастыру
туралы заң ... ... ... ... ... ... таба қойған
жоқ. 1909ж. Ә.Бөкейханов Петербор қаласында С.Лапин мен Е.Оразаевқа
жолаққан ... «бұл ... ... ... саясат жолында бұл болмайтын іс»
екендігін айтқан еді. Ол бұл ... 1910ж. ... ... ... кезде де білдірген болатын. Ә.Бөкейханов ІІІ ... ... заң ... ... ... бос әурешілік деп санады.
Мұны ІІІ Дума 1910ж. 7 ... ... ... ... 270 ... үшін ... болуы мүмкін жерлер Жерге орналастыру және ... ... ... ... ... ... ... іс жүзінде
көрсетіп те берді.
ІІІ Дума 1906 жылы 9 ... ... ... ... ... жер реформасы деген атпен кірген осы жарлық ... ... ... ... ... фракциялардың
қолдауымен 1910ж. 14 маусымда заңдық күшке ие болды. Осылайша столыпиндік
аграрлық реформасының ... ...... шет аймақтарға, соның
ішінде Қазақстанға қоныс аударуға кең жол ... ... ... ... ... ... орыс шаруаларын
көшіруге және жоғарыда аталған Түркістан өлкесін басқару жөніндегі ... бап ... ... ... ... ... 1908ж. ... Қоныс аудару мекемелеріне қаржы бөлу ... ... ... ... ... ... ... тез арада дала облыстарына,
Кавказ өңіріне және Түркістанға қоныс аудару ісін доғаруды ... ... ... ... ... ... аудару мекемелеріне қаржы
бөлу үшін дауыс бермейтіндігі мәлімдеді.
Мұсылман фракциясы мүшелерінің ішінде дала облыстары мен ... ... ... мүддесін қорғап, ондағы қоныс аудару
мекемелерінің жергілікті ... ... келе ... қиянатын әшкерелеуде
С.Мақсұдов ерекше көзге түсті. Думаның 1909ж. 24 ... ... Дала ... 19 ... ... ... жерінің мемлекеттің
меншігі етіп жариялануын нағыз әділетсіздік деп бағалай отырып: «Міне, ... ... ... ... ... орныққан жерлерде жер кесу деп аталатын
жұмыстар жүргізілуде. Қырғыздар ... ... ... ... қолайлы жерлерде орналасқан. Дәл осындай мал шаруашылығына
қолайлы, жақсы жерлерде, ... ... ... өмір ... мүмкін
болған жерлерде жер кесу жұмыстары жүріп жатыр. Бұл ... орыс ... алып беру үшін ... ... өз жерлеріне ығыстырып
шығаруда. Мен бұл жөнінде ... ... ... ... ... бір
халыққа жер тауып беру үшін екіншілерін жерден айыруға бармауы керек. ... ... бір ... ... үшін екінші бөлігін аштан өлтірмеуі
тиіс. Егерде қоныс аударушылардың мүддесін көздеген мұндай қоныс ... ... ... ... 6000 000 ... ... ... қалуы мүмкін. Мұндай келеңсіз құбылыстарға жол ... ...... ... ... - деп ... әрине С.Мақсұдовтың жер мәселесіне байланысты қазақтардың мүддесін
қорғап Мемлекеттік думада сөйлеген сөздерінің бірі ғана еді. Ол Түркістан
өлкесін ... ... 270 ... қосымша заңның қабылдануына барынша
наразылық танытып та сөйледі.
1912ж. қысқа Торғай және Орал облыстарындағы қазақ ауылдарында ... ... ... ... Бұл ... ... ... жеделхат арқылы хабардар отырып, қазақтарға ... өз ... ... ... ... ... артынша Торғай
облысының қазақтарынан мұсылман фракциясына: Ашпыз, жейтін тамамғымыз ... малы ... ... ... ... ... қаңтар, ақпан айларынан
қалмай өз арамызда да өлім ... түрі ... - ... ... ... келіп түсті. Қазақтардың мұндай ауыр халі фракцияның мәжілісінде
арнайы қаралды. Мұсылман ... ... ... ... ... үшін мұны Думаның күн тәртібіне жеке мәселе етіп қою ... ... ... Осы ... ... ... облысының губернаторына қанша
қазақтың аштыққа ұшырап жатқаны және оларға қандай жәрдем ... ... ... ... жөнелтті. Оның алған мәліметіне қарағанда 269 мың
қазақ аштыққа ұшыраған, оларға тек ... өз ... ... ғана көмек көрсетіледі екн. Жалпы жағдайды білген С.Мақсұдов аш
қазақтарға мемлекеттік ... ақша ... және ... ... берілуін үкімет орындарынан талап етті.
ІІІ Думадағы мұсылман фракциясы ұлт аймақтардың рухани, ... ... ... ... ... мәселесіне де үлкен көңіл бөлді. Мемлекеттік
думаның мәжілістерінде Халық ағарту министрлігіне жыл ... ... ... ... кеде мұсылман фракциясының өкілдері оқу –ағарту
саласында мұсылман ... ... келе ... ... ... ... ... думаның 1909ж. 20 сәуірдегі мәжілісінде
Ғ.Еникеев: «Халық ағарту министрлігі мұсылман халықтары арасында ... ... ... ... саясатын жалғастыруда. РОесейдің
оңтүстік және ... ... ... орыс ... ... ... ... болды. Үкімет мектептеріндегі орыстандыру саясаты
арқылы біздің балааларды ана тілінен, алфавитінен айырып, жалпы ... ... ... қол ... - деп үкіметтің оқу-
ағарту саласындағы орыстандыру саясатын ... ... ... бірге мұсылман
фракциясы атынан мынандай талап-тілектер білдірді:
- Мұсылмандар арасында оқу ісін ... ... ... жалпыға бірдей білім беретін бастауыш мектептерді ... ... ... ... этнографиялық және діни
ерекшеліктері ескерілсін, сондай-ақ ол ... ана ... діни оқум ... мұсылман діни басқармасы қарамағына тапсырылсын.
Думаның оқу-ағарту комиссиясына ... ... ... ... орындарындағы қазақ балаларына стипендия тағайындау жайлы заң жобаларын
әзірлеуге атсалысты. Оқу-ағарту комиссиясындағы мұсылман фракциясының өкілі
Ш.Махмудов 1909ж. 24 ... Дума ... ... ... ... ... балалары үшін 5 стипендия тағайындау жөніндегі заң жобасы
бойынша баяндама ... Бұл заң ... ... ... ... өзге оқу-ағарту комиссиясында М.Тоқаев пен Ш.Махмудовтың атсалысуымен
Омбыдағы мұғалімдер семинариясында ... ... 10 ... және оған мемлекеттік қазынадан 1200 сом ... ... заң ... да ... ... ... 1909ж. ... Орынбор мұғалімдер
семинариясында ... ... үшін діни ... оқытуға жыл сайын 600
сомнан қаржы бөлу туралы заң жобасын енгізді. Бұл заң ... ... ... фракциясы Орынбор мұғалімдер семинариясындағы мұсылмандар
үшін тек мұсылман діні емес, сонымен бірге ана тілін де оқыту керек ... ... ... үшін ... мұғалімдер семинариясы ашылсын деген
ұсыныс жасады. ... ... ... ... ... жетекшілерінің бірі Березовский: «Орыс мемлекеттік оқу
орындары таза орыстық ... ... егер ... ... еврейлер,
чукчалар және т.б. өз оқу орындарын ашқысы келсе, онда өз ... ... - деп ... ... заң ... 3 бастап семинарияда оқитын ... ... ... қажеті жоқтығы, православие ілімін тек христиан
дініндегі оқушыларға ғана оқыту керектігі көрсетілген болатын. Березовский,
Сазонович секілді оңшыл ... ... бұл ... жобадан алып тастауды
ұсынды. Мұндай ұсынысқа С.Мақсұдов наразылық танытып: ... ... ... ... ... ... ... Сондықтан ондай
әрекеттер ... ... ... ... бұл ... заң ... орынды», - деді. Осындай пікірталастардан кейін бұл бап ... ... ... ... ... қабылданды.
Мұсылман фракциясының оқу-ағарту саласындағы белсенді қызметі ... ... ... ... ... беру ... заң ... енгізілген
кезде айқын көрінді. Үкімет тарапынан енгізілген бұл заң жобасы оқу-ағарту
ісін бұратана халықтарды рухани ... ... ... ... еді.
Оны жобада жазылған шет аймақтардағы барлық мектептерде оқу алғашқы екі
жылда ана тілінде, әрі ... ... ... ... ... ... ... реакциялық сипатын халыққа түсіндіру үшін және оған халықты
наразылық танытуға шақыру үшін С.Мақсұдов 1910ж. Түркістан, Еділ бойы ... ... ... елді ... ... ... Ол болған
жерлерде мұсылмандар жиналысы болып, мектептердің орыстандыру саясатына
ұшырап жатқандығы ашық ... ... ... бірі ... ... 27 ... өтті. Оған мыңға жуық ... ... және ... ... ... мұсылмандары Дума мүшелері С.Мақсұдов пен
Ж.Байбуринге өз жағдайларын айтып, жалпыға бірдей ... беру ... ... ... ... Түркістан мұсылмандары да С.Мақсұдовтың
өлкеге сапарынан кейін өзбек халқының белгілі қоғам қайраткері ... ... ... ... түземдік мектептердің
жағдайын қайта қарауды, әсіресе ана тілінде білім беруді қолға алуды ... ... ... Дума ... осы заң жобасына мұсылмандардың қарсылығын
Ғ.Еникеев, Х.Хасмамедов, С.Мақсұдо, ... ашық ... ... ... ... етті. Сөз алған депутаттардың барлығы ана тілі
мұсылмандар үшін ... ... ... екендігі, оны ешқандай саясаттың
жоя алмайтындығын баса көрсетті.
ІІІ Думада қызу талқыланған келесі бір тартыс бір діннен екінші дінге
өту ... заң ... ... болды.
Ұлттық аймақтарға дін бостандығын заң жүзінде ... ... ... ... болған Қасиетті Синод барынша қарсыласып
бақты. Ол Мемлекеттік думаға, үкімет орындарына 1905 жылдан бері 10 ... ... өз ... ... өтіп ... ... ... еш
кеткендігін айтып, бұл заң жобасын қабылдамай тастауға шақырды. Тіпті 1912
жылдың сәуірінде болған ... ... ... ... ... ... ... ауыл болмасын, орыспен қоңсы ... ... ... ... ... орыс саны басым болсын. Орыс саны ... кем ... екі есе ... ... ... ... ісі тез сіңіп,
қазақ тез шоқынады», - деген қаулы қабылдады.
Бұл заң жобасына Қасиетті ... қана ... ... фракциялардың
депутаттары да қарсылық білдірді. Олардың ... ... ... ... ... ... ... «Мемлекеттің тұтастығына дін бостандығы
үлкен қауіп төндіріп қана қоймай, оны іштей бұзып, ыдырауға алып ... ... ... ... құра алмаған бұратаналар орыс
мемлекетін құрған біздермен тең құқықта болуын әділетсіз деп ... ... ... былай демекшімін: Құрметті мырзалар, сіздердің қолдарыңыздан
бізді тәртіптеу келмейді. Біздің ... ... ... ... ... жоқ. Оны мына ... ... үшін құрды, ал сіздер
туралы олар ойлаған да жоқ. ... ... ... ... ... - деп мәлімдеді Марков.
Оған жауап ретінде Хасмамедов сияқты мұсылман депутаттары дінде күштеу
болмау қажеттігін алға тартты. Ал ... ... ... ... ... емес деп ... артықтығын баса көрсетті. Бұл заң
жобасы 1912 жылы талқыланған ... ... ... мен ... діни ... құру ... ... дін иелерімен мұсылман
дін иелерінің тең құқықта болу мәселесін көтерді.
ІІІ Дума жұмысы барысында қазақ ... ... ... ... ... саяси күресіг өрістете түскен болатын. Мәселен, Отыншы
Әлжанов Зайсан қазақтары атынан жаңадан ашылған ІІІ Мемлекеттік ... ... ... ... ... ... маусым заңына»
сәйкес қазақ елінің саяси құқығының аяқ асты болғанын ... ... ... қабылдаған үкіметке наразылық танытқан еді [104]. Бұл
кезеңде Ә.Бөкейханов ... ... ... ... ... ... реті ... оны жою жолында әрекеттенді. Мәскеу және Петербор оқу
орындарындағы қазақ ... ... ... ... ... заңының» әділетсіз заң екендігін дәлелдеп, үкіметке сұрау (запрос)
түсіру үшін түрлі ... ... 1912ж. ... ... ... ... ... қазақтардың бір тобы Думадағы партиялардың
басшыларына ... ... ... ... заң жобасын Думаға кіргізу
деген ... та ... ... ... ... ... көптеген мұсылман халықтарының Дума
жұмысынан шеттелуі мұсылман фракциясын да ... ... ... заңын» өзгерту мәселесін 1912ж. 9 маусым күні Думаның ... ... ... ... ... ... сарайын) жөндеуге
қаржы бөлу туралы заң жобасын талқылау барысында ... ... ... ... ... комиссиясының баяндамашысы, -деді ол
сөзінде – Мемлекеттік думаның сарайының көптеген жерінде жарықшақтар пайда
болғанын, ... ... оны ... ... ... ... Мен осыған
байланысты сіздердің назарларыңызды Мемлекеттік думадағы бір аса ... ... ... Ол ... міздер мен біздердің,
мұсылмандардың арасында болып отыр. Бес жыл ... ... дума ... ... мен ... ... қатысты біршама заңдар жобасы өтті.
Бұл құжаттардың бәрі де осы ... ... ... Біз ... ... ... ... емес деп санаймыз».
С.Мақсұдов бұл жолы өз сөзін аяқтап үлгере алмаған еді. Өйткені оңшыл
депутаттардың шулы ... ... және ... жатқан мәселеге қатысы жоқ
деген желеумен Дума төрағасы оны онан әрі сөйлеу ... ... ... бұл ... ... көп ұзамай М.Сералин «Айқап» журналында
жариялай отырып: «Жоғарыда айтылған сөз біздің қазақ, сарт, ... ... ... ... ... сайлаудан құр қалу турасында еді. Ал
патшаға қараған қанша жұрт ішінде біздің ... ала ... ... көп
жұрт пайдаланып жатқан теңшіліктен құр қалуы, әлбетте, біз үшін ... - деп ... Дума елге ... да бір өзгерістер, реформалар енгізуге ешқандай
қабілетсіз екендігін толық көрсетті. Әйтсе де Мемлекеттік дума қазақ ... де ... ... ... саяси мақсат-тілектерін, халықтың мұң-
мұқтажын айтар бірден-бір мінбе жария орта болатын. Сондықтан да ұлттық
аймақтар ІV Дума ... ... ... Бұны А.Байтұрсыновтың «Қазақ
һәм 4-ші Дума» атты мақаласы байқатады. Онда автор ІV ... ... ... ... ... мол ... айта келіп, қазақтардың
бұған мойын ... ... ... ... ... сайлау қарсаңында құрамында А.Байтұрсынов, Қ.Қожықов және
т.б. ... ... бар, ішкі ... ... ... ... ... құқы бар татар ағайындардан Орынбордан бір қазақ ... ... ... ... ... бұл ... ... барынша
қолдау жасайды. Мұндай тілек «Вакыт» газетіне Сырдария қазақтарынан да
келіп ... ... ... ... орын ... ... ... қолдап, Жансұлтан Сейдалинге сайлауға түсуге ұсыныс ... ... ... көрсеткендей «пенсиядан айырылып қаламын,
екіншіден бұл Думаның ағзаларының көбі ... ... деп ... ... ... не ... іс етемін» деген себептермен бас тартады.
Осындай сын сағатта татар елінің көрнекті қайраткері Фатих Каримов
басшылығымен шығатын ... ... ... ІV ... ... ... қажеттігін насихаттап, мұсылмандарды ынтымақтаса қимылдауға үндеп
жатты. «Вакыт» газеті сайлау қарсаңында «Кімді сайлаған жө» атты ... мен ... ... ... ... ... сондай-
ақ барлық Ресей мұсылмандарының дін, оқу, тіл жағынан тең құқықта болуын
талап етеді.
Осындай терең саяси ... ... ... үшін ... ... ... алты ай ... жабылады.
Үкімет орындарының араласуынан ІІІ Думадағы мұсылман фракциясының
белсенді мүшесі С.Мақсұдов ІV Думаға сайланбай ... ... ... ... ... нәтижесінде Думадағы оңшыл
күштердің саны артты. Осылайша ІV ... ... ... ... ... ... – 65, ... және орташа оңшылдар – 120,
октябристер – 98, прогрессистер – 48, ... – 59, ... – 10, ... топ – 21, ... – 14, партияда жоқтар – 7, барлығы 442
депутат болды [106]. Оның ішінде 6 ... ...... ... Г.Байтереков (Уфа губ.), Ж.М.Жапаров (Баку губ.), Еникеев Г. ... ... ... ... ... (Уфа губ.) мұсылман фракциясын
құрды. ІІІ Думада мұсылман фракциясына төрағалық еткен Қ.Тевкелев бұл ... ... ... сайланды.
1912 жылдың қарашасынан өз қызметіне кіріскен ІV Мемлекеттік Думаның
күн тәртібінде ІІІ Думада шешімін таппаған мәселелер ... ... ... ... 32 ... қол ... «Мемлекеттік думаға сайлау тәртібін
өзгерту туралы» заң жобасы сияқты өзге ... ... ... Бұл
жобаны кадеттер мен мұсылмандар фракциясы ұсынған болатын. Олар жалпыға
бірдей майлау құқын ... ... ... 1912ж. 7 ... ... ... мүшесі И.Ахтямов сөз алып, Ресей мұсылмандарының
сайлау құқығының ... ... айта ... ... реформасын жасау
мұсылмандар үшін, біріншіден, земстволық және қалалық басқаруға кеңінен
қатысу үшін, екіншіден, дін, оқу-ағарту ... ... ... қою ... қажетті екендігін баса көрсетті. И.Ахтямов ... ... ... әрі оның ... ой-өрісінің дамуына кедергі болып
отырғандығын мәлімдеді.
Бұл мәселе бойынша сөз алған ... ... ... ... ... мен ... өлкесінен бірде-бір өкілдің Думада болмауын
нағыз әділетсіздік ретінде ... 20 ... ... ... ... ғана ... Дума ... қатысып отырғандығын
ашына айтты.
Оңшылдар басымдылық танытқан ІV Дума ақыры «3 ... ... ... ... Мемлекеттік думадағы өзінің бірден-бір жан ... ... деп ... ... ... бар ... осы ... атына
жолдап жатты. Мәселен, Орал облысының қазақтары мұсылман фракциясы ... ... ... дейді: «1. Біздің дін ... ... ... халқын Орынбор муфтилігіне қосса екен;
2. Соңғы жылдары мұжықтарға ең жақсы жерлеріміз кесіліп беріліп, мал
бағуымыз ... ... ... үшін қазақ жеріне мұжықтар жіберуді
тоқтатса екен;
3. Орал облысының қазақтарынан кей болыстар қала ... ... ... еді. ... үкімет төрелері оларға «екі орыс, бір қазақ болсын» ... ... ... Бұл ... жоғалуын тілейміз;
4. Керектерімізді халық өкілдеріне, үкіметке жеткізіп, халқымызды
қорғарлық ешкіміміз жоқ. Соның үшін ... ... ... алса ... ... ... ... һәм ашылатын школдарда бастапқы 3 жыл ана
тілінде ... ... ... ... ... мен Орта Азияның жергілікті
халықтарынан солдат алу мәселесінің Мемлекеттік дума ... ... ... алдында жаңа міндеттер қойды. Ә.Бөкейханов
«Солдат алар ма?» ... ... ... ... ... барған
соң депутаттар арқылы іс анықталды, ашылды. Қазақтан солдат алу туралы
жасалған ... ... тар ... газеттердің сөздері бекер болып шықты.
Мұсылман ... ... ... бос ... ... ... деп ... солдат алу сөзін қуаттапты деген газеттердің сөздеі
мүлде бекерге шықты» [107], - деп ... жылы 25 ... ... ... ... майданның қара
жұмысына шақыру туралы жарлығын шығарды. Бұл жарлық ... ... ... ... пен ... Бас министрге бұратана халықтарды
майданның қара ... алу ісі ... ... ... ... тұрғанын айтып, мынадай ұсыныстар жасайды: «а) Жұмысшыларды алу туралы,
жұмысшылар һәм олардың үстінен қараушылардың қызметі һәм ... ... ... ... ... ә) қазір дәл егін-пішеннің кезі болғандықтан,
бұратаналардың жеткілікті шаруа басқаратын адамдары қалуға тиіс, ... ... ... алу ... ... еді; б) соғыс
майданындағы жұмысқа алынған бұратаналардың ... ... ... қатын балаларына ... ... ... жәрдем –сыбаға берілуі тиіс; в) жасын һәм денсаулығын куәландыру
ісі өте ескерілетін нәрсе; г) жұмысшылардың үстінен қарап тұратын ... ... ... ... ... сайлансын; ғ) бұл туралы һәр жердің
өз ... ерік ... ... бетімен қоя бермес үшін, істерін
сынап, тексеруге жоғарыдан жетік хакімдеп жіберілсін».
Осылайша мұсылман фракциясы ... қара ... ... ... тыс қалдырмады. Өз кезегінде тыл жұмысындағылар ... ... ... ... ... ... ... отырды.
Мәселен, мұсылман фракциясына тыл жұмысына алынған бір топ ... ... ... барактарының сызды екендігін, көпшілігінің ... ... ... тобына басшылық ету үшін тағайындалған
орыс прарорщиктерініңдөрекілік көрсетіп, ұрып-соғуға дейін ... хат ... ... бұл ... көп ... ... думаның мәжілісінде
фракциясының өкілі Жапаров тарапынан оқылып, көпшілікке жария етілді.
Осы кезеңде мұсылман фракциясының ... ... ... да ел
қамын жеген М.Шоқай, З.Валиди ... ... ... ... ... ... Мария Шоқай өз естелігінде М.Шоқай мұсылман фракциясының
бюросына Ә.Бөкейхановтың ... ... ... [109]. ... өзі
Ә.Бөкейхановтың мұсылман фракциясы жанындағы ... ... ... ... керек.
1916жылы, зерттеушілер А.Х.Қасымжанов [110] пен О.Құдышевтің [111]
мәліметіне қарағанда, М.Шоқай мен З.Валиди ... ... ... ... атты ... ... құрамына кірген. Ұйымға сонымен
бірге М.Тынышбаев, М.Сұлтанғалиевтер енген. Жоғарыдағы ғалымдардың айтуынша
бұл ... ... ... ... ... мен Орта Азиядағы 1916ж. ... ... ... фракциясы мен оның жанындағы бюро өкілдерін бейтарап
қалдырмады. 1916ж. қыркүйекте Дума ... ... мен ... ... ... ... тапсырмасымен көтеріліске
байланысты оқиғалармен болған жерінде танысу үшін Түркістанда болып қайтты
[112]. ... ... ... ... бұл делегацияның
құрамында мұсылман ... ... ... ... ... және ... ... фракциясы атынан сөз алған Жапаров 1916ж. оқиға патша
өкіметінің бұратаналарға қарсы ... бойы ... ... ... деп ... Ол өз баяндамасында дала облыстарындағы әкімшілік
патша ... ... ... ... жол берді, мысалы, Орал
облысының бірінші участогындағы крестьяндар начальнигі 3 күнге ... ... ... ... ал ... губерниясындағы қазақтардан 500-ден 1000
сомға дейін пара ... бұл ... ... күрескен қазақ
интеллигенциясының алдыңғы қатарлы ... ... ... деп
мәлімдеді [113].
Осылайша алғашқы екі Думаға қарағанда ұлыдержавалық, консервативтік
көзқарастағы депутаттары басым ІІІ және ІV ... ... ... ... ... ... әдістерін ұтымды қолдана отырып, патша
өкіметінің озбыр отаршылдық саясатын батыл сынға алды, қазақ даласы ... ... ... ... көтере білді. Қазақ зиялылары
да осы фракция жанынан құрылған бюроға еніп, ұмсылман фракциясы қызметінің
сапалы атқарылуына жәрдемдесті, ... ... ... ... ... ... ... жария етуге бар күштерін жұмылдырды. Сөйтіп
мұсылман ... ... ... ... ... ... ... да
қоғамдық-саяси өмірінде өзіндік із қалдырды. Ол азаттық аңсаған елдердің
мұратына жету жолында күресті.
2.3. «Бүкілресейлік мұсылмандар кеңесі» ... ... ... ... ... ... даласынан барған дін иелерінің
ішінде Атбасардан Ә.Дауылбаев, Сырдария облысынан Ғ.Төлебаев, Гурьев
уезінен Х.Нұрмұхамедов, Ішкі ... ... ... ... ... және т.б. ... ... күні құрамында ... ... ... ... ... бар ... сайланды. Съезге
жиналған делегаттар маңызды мәселелердің ... ... ... ... ... құрылысы: жер, дін, әйел, жұмысшы және әскери
мәселелер; соғысқа көзқарас, оқу-ағарту, ... ... ... ... туралы, мұсылмандарға үндеу, Құрылтай сайлауы ... ... ... ... ... ... ... бойынша жұмыс істеген съезде барлық дискуссиялы мәселелер
қарастырылды. ... ... ... ... ... талқылап,
Ресейдің 30 миллион мұсылмандары федеративтік негіздегі демократиялық
республиканы жақтайтындықтарын білдірді. ... ... ... ... ... ... орталық бюросының төрағасы
А.Салиховтың пікірін бөлісті. А.Салихов съез ашылғанға дейінгі мемлекеттік
құрылыс туралы ... алға ... Ол өз ... ортаға сала отырып,
Ресей федеративтік негіздегі мемлекеттік ... ... онда жер ... ... ... жер ... жалпымемлекеттік деңгейде ғана шешіле
алады, ұлттық аймақтардағы жерлер тек орыс ... ғана ... ... ... деп ... ... жұмысшылары федерациялық
мемлекеттік құрылым жағдайында жалпыресейлік игіліктерді пайдалана ... ... ... ... ... ... соғады,
сондай-ақ саяси күштерінің әлсіреуіне, ... ... ... Ұлттық мәселеде шешілмейді. Өйткені бір мемлекетте бірнеше
автономия ... ... ... ... жүз мыңдаған мұсылмандардың ... ... ... ... кетуіне соқтырды. Территориялық федерализм
еркіндікті ... ... әзір емес ... бұқараны қанайтын үстем тап
өкілдеріне ғана қажет ... ... ... ... ... автономиясы конституция арқылы құқылы институт танылуы
керек», - ... ... ... ... ... ... ... республика болуын
жақтап М.Расул-Заде, Ж.Досмұхамедов, Ғ.Ходжаев сөз алды. Ақыры, мемлекеттік
құрылыс мәселесін дауысқа салғанда А.Салиховтың ұсынысы ... ... ... ... ... 490 адам қарсы дауыс берді). Сөйтіп съезд тек ... ... ... автономияберілсін, ал негізінен барлық
мұсылмандарда ұлттық-территориялқ автономия болсын деген шешім қабылданды.
«Соғысқа көзқарас» мәселесі ... ... ... ... қарарды
қабылдады. Онда соғыс империялистік, ... ... деп ... ... ... ... болып отырғандығы
мәлімделді.
Жер мәселесін түпкілікті ... ... ... жиналысына қалдырды.
Эсерлер партиясының мүшесі Ш.Мұхамедияровтың жобас бойынша съез делегаттары
жерге жеке меншік жойылуын жақтады. Бұл ... ... ... ... Олар ... ... ... қабылдаған жергілікті
халықтың өз жеріне өздері ие ... ... ... баса көрсетті. Жер мәселесі бойынша қабылдаған қарарда:
«Құрылтай ... жер ... ... ... ... ... деп ... алынған жерлері һәм игеруге жарамсыз
болу себепті қоныс аударушылар қалдырған жерлер, мал ... үшін ... ... ... ... кері ... қайтарылсын. Қазақ даласына
қоныс аударушылардың келуі тоқтатылсын. Қазақ даласы, Түркістанда жер кесу
жұмыстары жүргізілмесін. Қазақтарды отырған жерлерінен ... ... ... ... мал ... егін егуіне мүмкіндіктер
берілсін», - деп көрсетілді.
Түркістан делегаттары съездің 6 ... ... ... ... ... төніп тұрғанын мәлімдеді. Съезде бұл мәселе бойынша
орталық үкімет орындарынан Түркістанға тез арада ... ... ... ... ... ... ... Кеңесінің төрағасы атына жеделхат
жөнелтілді [114].
Съезге Уақытша үкімет ретінде шет діндер Департаментінің ... ... ... ... Ол өз ... ... ескі ... тарапынан жасалған түрлі қысымшылықтарға тоқталып,
ендігі жерде ... ... жол ... ... ... ... ... жобасын әзірлеп жатқандығын және оны ... ... ... ... ... айтты.
Діни істер мәселесін қарағанда секция Торғай, Орал, Ақмола және Семей
облыстарының делегаттарының ... ... бұл ... діни ... ... ... деген шешім қабылдады. Сонымен бірге Орынбор
діни басқармасының муфтиі мен ... ... ... Ғ.Баруди, ал
қазыналыққа құрамында Ғ.Қарашев бар 6 адам сайланды.
Съезде мұсылман әйелдері ... тең ... ... ... және ... 16 ... ... қыздарды күйеуге беру
тоқтатылсын, қазақ қыздарыжас кезінде атастырып, қалың малға беруге ... ... ... қабылданды.
Оқу-ағарту ісі бойынша съез 23 тармақтан тұратын қарар қабылдады. Онда
оқу-ағарту ісі әр ұлттың өз қолында болсын, бастауыш ... оқу ... ... ... ... мектептерінде «ортақ түркі тілі» оқытылсын,
жалпыға бірдей оқу міндетті және тегін болсын ... ... ... 8 ... ... күні белгіленсін, мұсылман жұмысшылары көп
өндіріс орындарында мұсылман ... ... ... өткізуне құқық берілсін деген қарар қабылданды.
Әскери ұйымдар туралы қаулыны әскери секция атынан полковник ... Онда ... ... ... ... ... қандай да бір миситаризммен
күрес жүргізу қажет болса, ұлттық негіздегі әскер құрылсын, егер ... ... бола ... жағдайда мұсылман әскери бөлімдері құрылып, оның
офицерлері мұсылмандардан болсын және жауынгерлер өздері шақырылған ... ... ... ... ... ... съезде қызу талқыланды. ... ... ... бір ... блок ... және
мұсылмандардың ұлттық ұйымдарына трудовиктерден оңшыл емес ... ... ... ... ... деп ... 12 маусымда Бүкілресейлік мұсылмандар кеңесі атқару комитеті
жалпыресейлік мұсылман съезінің соғыс туралы ... ... ... ... тапсырды. Бұл құжатқа А.Салихов бастаған 8 адам қол қойған
болатын. Оның құрамында Ж.Досмұхамедов, Ж.Ақбаев, У.Танашев та бар еді.
Бүкілресейлік ... ... ... ... ... ... ... өкілдері мемлекеттік мекемелердің де қызметіне қатысты.
Мәселен, Ж.Досмұхамедов Құрылтай жиналысын дайындайтын ... Бас ... және ... ... жоқ ... ... ... жөніндегі комиссия құрамында сарапшы болып қызмет етті
[115]. Ж.Ақбаев та Құрылтай жиналысына ... ... ... құрамында болды.
Бүкілресейлік мұсылмандар кеңесіне ... съез ... ... Бүкіл Русия мұсылмандарының Шуросында қазақ өкілдері болуы тиіс;
2. «Шуро-и-ислам» ағзалары түрлі мұсылмандардың һәр ... ... ... ... ... уақытша «Шуро-и-исламға» жіберетін өкілдерінің жалпы
саны мұсылман съезі лайықтанғанша болсын. Қазақ өкілдерінің санын көбейту
мәселесін «Шуро-и-ислам» тез арада ... ... ... съез ... ... 1) ... Тұрлыбаев, 2) Семейден Әбікей Сәтбаев, 3) Торғайдан ... 4) ... ... Досмұхамедов, 5) Бөкейліктен Уалиджан Танашев,
6) Жетісудан Базарбай ... 7) ... ... ... ... ... Оразаев;
5. Бұл аталғандардың Шуроға бара алмайтындар болса, олардың
орынбасарларын ... ... ... ... сайланған кісілердің расходын қазақ ұйымдары, комитеттері
көтереді;
7. Һәр облыстың ... ... ... баруы керек һәм «Шуро-и-
ислам» қызметіне кірісу керек;
8. Қазақ ... ... ... іс ... комитетіне қазақ
ағзаларын өздері сайлайды;
9. Уақытша басқа облыстардың өкілдері жиналғанша Шуроның басқаратын
комитетіне съез ... ... һәм ... ... лайықтады».
Съезд Бүкілресейлік мұсылмандар кеңесіне сайланған ... ... ... ... де ... ... ... осылайша қазақ қоғамының Бүкілресейлік мұсылман
кеңесімен байланысын нығайта беруге ынталы екендігін көрсетіп берді.
Бүкілресейлік ... ... ... ... шешіміне орай
1917ж. 21 шілдеде Қазан қаласында өз жұмысын бастаған екінші жалпыресейлік
мұсылман съезімен ... тура осы ... ... дәл осы ... дін ... мен мұсылман әскери съезі өтті. Бұл съездерге Түркістан
мен Қазақтаннан, сондай-ақ Кавказ өңірінен ... ... жоқ. ... ... ішкі ... мұсылмандары қатынасты.
Екінші жалпыресейлік мұсылман съезінде Құрылтай жиналысына сайлау
мәселесі арнайы қаралып, ... ... ... барған өкілдер
мұсылман фракциясын құрып, бірлесе әрекет ету қажеттігі ұсынылды. «Егер біз
мұсылмандардан ... ... - деп ... ... ... атқару комитеті төрағасы А.Салихов, - ... ... ... ... ... онда ... фракцияларға кіріп
істеген біздің даусымыз естілмес, қуатымыз да ... ... ... жеріне жетпес».
Жалпыресейлік екінші мұсылман сьезі ішкі Ресей және Сібір мұсылмандары
үшін мынандай мазмұндағы платформаны қабылдауға қаулы қылды:
«1. Ішкі ... және ... ... үшін ... ... ... ... Кавказ және Қырымдағы басқару формасы туралы
мәселені осы аймақтардағы халықтың өз еркіне берілсін. Бұл мәселені ... ішкі ... және ... ... ... ... ... ұсыныстарын қолдасын;
3. Удельдік, кабинеттік, шіркеулік және жеке меншіктегі жерлер еңбекші
халықтың қолына сатусыз ... ... ... ... ... ... ... жүзеге асырылсын;
5. Осы платформаны қуаттайтындар мұсылман фракциясы құрамына енсін».
Ал мұсылман әскери ... ... ... ... ... болып
табылатын әскери шуроны (кеңесті) құру қажет деп жариялады.
Қазан қаласында 22 шілдеде жоғарыда аталған үш ... ... ... ... ... ... ... қарамастан ішкі Ресей
және Сібір мұсылмандарының ұлттық-мәдени автономиясын жүзеге асыруға кірісу
қажет деп шешті.
Мұндай шешім қабылдауға елдің орталық аудандарында ... ... ... күрт ... ... себепкер болды. 1917ж. 3 ... ... мен ... ... ... ... саясатына
қарсы бағытталған демонстрация күшпен басылды. Шілде оқиғаларынан ... ... ... ... ... диктатурасын орнату үшін
жұмысшылар мен шаруаларды қарулы көтеріліске әзірленуге ... ... ... ... ... осы бір тұста
большевиктердің күші әлсіреп, ... ... бел ала ... Міне ... яғни ... ... ... өткен Мемлекеттік мәжіліс өкімет
билігін әскери диктатураға беру керек деп шешті. Диктатор ретінде генерал
Корнилов ұсынылды. 1917 жылы ... ... ... ... Ақпан
революциясының жеңістерін жоюға арналған ... ... ... Корнилов бүлігін талқандауға Уақытша үкімет те, большевиктер де
атсалысуға мәжбүр болды.
Корнилов бүгінде ... ... ... ... ... ... комитеті Бүкіл Ресей мұсылмандарына «еркіндігімізге қауіп
төнді» деп ... ... елді ... жол бермей, революция жетістіктерін
қорғап қалуға шақырды. Осы кезеңде Түркістан өлкесі мұсылмандарының орталық
кеңесінің төрағасы М.Шоқай Уақытша ... ... ... ... ... ... ... Уақытша үкіметке қолынан келгенше жәрдем көрсетіп,
күш беруге ... - ... ... ... жөнелтті [116].
Жалпықазақ съезінде Бүкілресейлік мұсылмандар кеңесіне сайланған қазақ
өкілдерінің барлығы ... ... бара ... ... ... арыз хаты ... ... жарияланды. Онда
Ж.Досмұхамедов У.Танашев екеуі ғана ... ... ... ... ... істегендігін, кейіннен У.Танашевтың да белгілі
себептермен еліне қайтып кеткендігін хабарлайды. Сөйтіп Петроградта жалғыз
қалғандықтан ... ... ... ... ... ... ... Бүкілресейлік мұсылмандар кеңесі сайланғандардың Петроградқа
келулерін өтінді. Сонымен бірге жалғыз өзі қазақ ... ... ... ... алмай жатқандығын мәлімдеді [117]. Осы ... ... ... ... ... комитеті Ә.Сәтбаевты тезірек
Бүкілресейлік мұсылмандар кеңесіне жіберуге қаулы ... [118]. ... та ... ... үлгермеді. Мұндай жағдай тек ... ғана ... ... да ... халықтарының өкілдеріне тән ... ... ... ... ... ... А.Топчибашев ғана
Бүкілресейлік мұсылмандар кеңесінің жұмысына қатысты.
1917ж. қыркүйек айында Бүкілресейлік мұсылмандар кеңесінің атқару
комитеті Уақытша ... ... ... ... ... ішкі ... ... мұсылмандарының ұлттық-мәдени автономиясын Құрылтай жиналысын
күтпей-ақ жариялау жөнінде шешім қабылдағанын мәлімдеді.
Мұның өзі ... ... ... ... ... ... ... алу мәселесіне ерекше көңіл бөлгендігін ... Осы ... ... ... ... ... ... мәселе
қыркүйек айында Орынбор қаласында өткен ... ... ... ... Орынбор қаласында қазақ, ... және ... ... ... бұл ... Құрылтай жиналысында қазақ,
башқұрт және Түркістан ... ... ... ... ... автономиялардың қарым-қатынасы, шекаралары мәселесі, сондай-ақ осы
үшін жалпы бағдарламасы бар бір ... ... ... ... ... ... қыркүйектің 8-15-і аралығында 93
делегаттың қатысуымен киевте ... ... ... жан-жақты
талқыландһнып, профессор М.С.Грушевский төрағасы болып ... ... ... әкелген еді. Бұл ұйым үкімет ... ... ... ... болуы тиіс тұғын [118]. Осы съезге Бүкілресейлік
мұсылмандар кеңесінің атқару ... ... ... ... ... халықтарының ауыр ахуалы да Бүкілресейлік
мұсылдар кеңесінің ... тыс ... 1916 жылы ... ... оның ... ... 1917 жылы елге оралған босқын қазақ-
қырғыздың ... оққа ... ... ... ... ... басқан ауыр
оқиға болды. Жетісудағы босқындарға барлық мұсылмандар қол ұшын созды.
Мсыалы, ... ... ... қол ұшын ... Мысалы, Құлжадағы
жәрдем комитетіне «Вакыт» газеті алқасы, мұсылман комитеттері ақшалай қаржы
аударды. 1917ж. 18 тамызда Ташкентте өткен Жетісу ... ... ... ... демонтрация мұсылмандар қауымдастығы ұйымдастырған
шаралардың ең ... ... ... ... ... ... ... 8-11 аралығында М.Шоқай мен Ғ.Ходжаевтың басқаруымен Ташкент
қаласында өткен Түркістан мұсылмандарының ... ... ... ... да ... ... ... барлық облыстарынан және Бұқара
мен Хиуа хандықтарынан 200-ге жуық делегат қатысқан бұл ... ... ... ... әзірлік, Жетісу қырғыны, елдегі саяси ... т.б. ... ... 14-22 қыркүйекте Петроградта Демократиялық мәжіліс өтіп, Ресей
республикасының Уақытша кеңесі (предпарламент) ... Бұл ... ... кеңесінің өкілдері де енді. Олардың арасында
Ж.Досмұхамедов та бар еді. Осы ... сөз ... ... ... атқару комитеті төрағасы А.Салихов ұлт аймақтарындағы
жұмысшы және солдат депутаттарының кеңесі жергілікті ұлттың ... ... ... ... ... айта ... ... білдіріп, ендігі жерде жаңа құрылған ... ... ... ... зор үміт ... білдірді.
Кеңестердің жаппай большевиктендіріле бастаған осы бір тұста В.И.Ленин
Демократиялық мәжіліске және оның шешімімен құрылған Ресей республикасының
Уақытша ... ... ... ... бар билікті Кеңестерге
беру үшін қарулы көтеріліске әзірленуді ұсынды [119]. Міне ... үшін ... ... ... ... ... гөрі ... жасауға дайындық әлде қайда маңызды болып саналады.
Большевиктер партиясының тап күресі саясатын капиталистік ... ... ... ... мен даму жолы бар ... мұсылман
халықтары бірден қабылдай алмады. Бұл жайлы Г.Сафаров: «Қала жұмысшысы
социалистік төңкеріске әзір болғанымен, шет ... ... әлі ... ... жоқ еді, олар ... ... езгісі орыс
шаруаларына қарағанда анағұрлым көп көрді» [120], - ... ... ... ... Кеңес өкіметі ұлт аймақтарды өзіне
тарту үшін «Ресей халықтары праволарының ... ... ... ... ... еңбекшілеріне» деген үндеуін жариялады. Ресейдің
мұсылман жұртшылығына: «Бұдан ... ... ... бен ... ... ... және мәдени мекемелеріңіз ерікті және қол
сұғылмайтын болып жарияланады. Өздеріңіздің ұлттық ... ... ... құра беріңіздер. Сіздердің бұған құқықтарыңыз бар» [121], - деп
уәде берді. Ұлттық, әлеуметтік ... шет ... ... жұрты сияқты
халықтардың көңілінен шығар теңдік, ... ... ... ... ... уәде ... ... өкіметінің уақыт өте келе сөз
бен ісінде алшақтықтар байқала бастады. «Кеңес ... ... ... ... да, Түркістанда да билікті европалық нәсілден шыққандар өз
қолдарына алды. Бұл жергілікті ... ел ... ... азаматтар
жоқтығынан емес, оларға сенімсіздік көрсетуінен орын алған еді» [122]. Өз
естелігінде М.Шоқай: «Бізді «пантюркист» деп ... ... ... бірге еді. Солшылдарға біз ... ... ... ... - деп жазған болатын.
Осылайша саясатында таптық негізді басшылыққа алған большевиктер
мұсылман ... ... ... ... ... ... кеңесі көп ұзамай өз қызметін доғарды. Оның ... ... ... ... ... ... ... өткен
екінші жалпықазақ съезіне қатынасып, Алашорда үкіметінің құрамына енді.
Бүкілресейлік мұсылмандар ... ... ... асыға күткен
Құрылтай жиналысын 1918ж. 5 ... ... ... ... таратты.
Ә.Бөкейханов көрсеткендей: «Большевик Николай аяғын құшты. ... ... ... ... закон шығарып, мемлекет көшін түзетіп, жұртқа
пайдалы бітім қылып, жақсы сапарға жұрт тілегін тартпақ еді. Бұл ... 5 ... ... ... ... соққан күлдей ұшты. Ақылды, ұлт
пайдасын демагогия, қараңғылық басты».
Кеңес ... өз ... ... ... ... жұртшылығының саяси
құрылымдарын жоюға кірісті. Түркістан автономиясын жойып, халқына ойран
салды. ... ... ... азаматтарын абақтыға жапты. Қырымды
қанға бояды.
Ресей империясындағы мұсылман ... ... ... ... түскен мұсылман зиялы қауым өкілдері кеңестік билікке де барынша
наразылық ... ... ... ... шетелдік түркі халықтарының
өкілдерімен байланыс ... ... ... ... осындай әрекеттер
нәтижесінде 1918ж. қыркүйекте ... ... ... және ... ... мәуелсіз Азербайжанға большевиктерге қарсы күреске
көмектесіп, Бакуға әскер кіргізді [123]. Осы ... ... ... ... ... белсенді қайраткері Ю.Акчурин де елге
оралды. Ол ... ... ... ... бірге Ресей
мұсылмандарының мүддесін Самарадағы Құрылтай ... ... ... ... үкіметіне, Уфа директориясына білдіріп, оны
қорғау жолында әрекеттер де жасады [124]. ... ... ... ... ... Ерік ... құру жолындағы әрекеттер
де кеңестік империяның шеткері аймақтардың мүддесін ескермеген саясатына
қарсы бағытталған-ды.
Кеңес ... ... ... ... ... Ресей
мұсылмандарының азаттық ... ... енді ... ... үшін ... шет елдерде жалғастыруға мәжбүр
болды. Бұл істі елде ... ... ... ... ... жалғастырды. Соның нәтижесінде мұндай есіл ... ... ... ... ... ... репрессия
құрбаны болды. Бірақ тарих тағылымы бүгіндері кімнің кім екенін ... ... ... ... ой мен сана ... қол ... ... ақтап алып отыр.
ҚОРЫТЫНДЫ
Ресей империясындағы мұсылмандық қозғалыс елде ХІХ ғасырдың соңы ... ... ... орын ... ... ... ... өзгерістердің нәтижесінде дүниеге келді. 1905-1907 жылдары
бірінші орыс революциясы ... ... ... соң, мұсылмандық
қозғалыс отаршылдық езгіге қарсы қоғамдық құбылыс ретінде бой көрсетті. Осы
жылдары жалпыресейлік үш ... ... ... жеке ... ... ... мұсылмандары одағы» құрылып, Мемлекеттік думада мұсылман фракциясы
ұйымдасты. Бүкіл Ресей мұсылмандарының азаматтық құқығын, ... ... ... ... ... ... ... шараларға қазақ зиялылары
да атсалысты. Бірінші және ... ... ... сайланған қазақ
өкілдері мұыслман фракциясы құрамында болып, орталық ұлттық езгідегі қазақ
халқының мүддесін қорғап, азаматтық құқын қамтамасыз ету ... ... орыс ... ... ала орын ... ... ... патша үкіметі мұсылман жұртының ... ... бір ... ... ... ... ... көрінісі ретінде
тұңшықтаруға күш ... ... ... ... ... ұлт ... ... әрекеттерін өңін айналдырып түсіндіріп,
оларды қуғын-сүргінге ұшыратты. Осы жылдары «Ресей мұсылмандары одағы»
реакцияның ... ... ... реакциялық қысымға қарамастан мұсылман
зиялылары азаттық жолындағы күресін онан әрі жалғастыра ... ... ... ... думаларда құрылған мұсылман фракциясы езілген
халықтардың ұлттық сана-сезімінің ... ... пен ... ... мұратына жету жолында күресті. Мұсылман фракуиясы жанында құрылған
бюроның құрамында Ә.Бөкейханов пен М.Шоқай секілдік қазақ ... ... ... ... ... ауыр ... ... назарын
аударуға күш салды. Қазақ халқы Мемлекеттік думадағы өзінің бірден-бір ... ... ... деп ... ... да өзінің бар талап-
тілектерін мұсылман ... ... ... ... ол ... ... үміт ... қозғалысқа атсалысушы азаматтар мұсылман жұртының саяси-
әлеуметті, щаруашылық, экономикалық мәселелерін көтер жүріп, олар ... ... де ... ... ... «Автономистер одағына»,
Милюков басшылық жасаған ... ... мүше ... ... ... де қызу араласты.
1917 жылы Ақпан революциясының жеңісі мұсылмандық қозғалысқа жаңа
серпіліс берді. Ұлт ... ... ... ... ... түрлі деңгейдегі съездердің өткізілуі, Ресей ... ... ... ... ... ... ... жұртшылығының
қоғамдық-саяси өмірінің жандануының көрінісі еді. Осы тұстағы мұсылмандық
қозғалыс отарлық езгінің түбірімен ... ... ... ... ... ... халықтарын жұмылдыру бағытында
жүрді. Соның нәтижесінде ... қол ... ... мамырда жалпыресейлік мұсылман съезі өткізіліп, жаңа саяси
жағдайда мұсылман халықтарының қоғамдық-саяси ... ... ... ... ... ... мұсылмандар кеңесі құрылды. ... ... ... ... ... секілді қазақ
зиялылары атсалысты. Олар бұл ұйымның жұмысына қатыса ... ... ... ... мүддесін қорғау жолында қызмет етті.
Ақпан революциясынан кейін Ресей мұсылман халықтары өзінің ұзақ уақыт
бойы шешілмей келе жатқан мемлкеттік, жер мәселелерін ... ... жола ... үміттенді. Сондықтан да Қазақ қаласында өткен ... ... ... ... мұсылман депутаттарының басын қосып,
біріктіру үшін Құрылтай жиналысында мұсылман фракциясын құру ... ... оның ... ... Бірақ мұсылман жұртшылығының
Құрылтайдан күткен үміті ақталмай қалды. ... ... ... ... ... ... ... еді.
Ғасыр басындағы Ресей империясын шарпыған мұсылмандық ... ... ... ... ... ... ... із
қалдырған. Бұл қозғалысқа атсалысқан қайраткерлер замана ағымына ... ... ... жету жолындағы күреске жұмыла кірісіп, шеткері
аймақтардың ... ... ... алатындықтарын ол аймақтардағы
халықтардың құқын қорғай білетіндіктерін көрсетіп берді.
Пайдаланылған әдебиеттер
1. Қозыбаев М.Қ. ... ХХ ... ... ... // Казахстан в начале ХХ века: ... ... ... 1993. С.5-6
2. Ресей мұсылмандары съезінің тарихы // ... 1906. №72. ... ... маңыздылығы мен мұсылмандардың әрекеті //
Үлфәт. 1905. №2. 22желтоқсан; ... ... ... // ... 1907. №29. 19 наурыз (Бұл жерде мақалалар
атауы қазақ тіліне ... ... ... ... ... ... не нәрсе // Азат халық. 1906. №1. 4
шілде; Мұсылмандар одағы // Урал. 1907. №3. 12 ... ... ... ... ... тіліне аударылып берілген.
4. Букейханов А. Киргизы // ... ... ... ... ... Под ред. ... СПб.,
1910. С. 577-600.
5. Валидов Дж. Очерк истории образованности и литературы татар (до
революции 1917г.) ... 1986. ... ... Г. Татары в революции 1905 года. Казань, 1926. ... ... ... ... мөселман фракциесин ташкил
ету хакинде. Қазан. 1917.
8. Залевский К. Национальные движения // Общественное ... ... в ... ХХ ... Под ред. ... ... ... Т.ІV.Ч.2.Спб., 1911.С.149-247.
9. Государственная дума. Третий созыв. Стенографические отчеты.
1908г. Сессия вторая. ... І-35. СПб., 1908. ... ... А.И. ... ... наука на переломе 20-30-х
годов // История и сталинизм. М.,1991. С.283.
11. Қоңыратбаев О. Тұрар Рысқұлов – саяси және ... ... ... ... 1994, ... ... М. ... ақиқаты. Алматы, 1992.
13. Климович Л. Ислам в царской России. М., 1936; ... Н. ... ... ... и ... // ... АН Каз
ССР. 1949. №5.
14. Сулейменов Б.С. Революционное движение в Казахстане в 1905-1907
годах. Алма-Ата, 1977. С.72.
15. Зиманов С.З. ... и ... ... ... ... 1970. С.68.
16. Кожахметов Г.З. Государственная дума и ... ... и ... ... Казахстана: Дис. ..канд.
юрид.наук.Алма-Ата, 1991. ... ... Д.С. ... ... в ... ХІХ-нач. ХХ
вв.: Автореф. дисс. ..д-ра ист. наук. Баку, 1993; Худайкулов
А.М. Просветительская ... ... ... (конец
ХІХ – начало ХХ вв): Автореф. дис. ..канд. ист. наук. ... ... М.Қ. ... ХХ ... // ... в начале ХХ
века...; Нұрпейісова К. Алаш һәм Алашорда. ... ... М.Қ. Алаш ... ... 1995; ... ... газеті. Алматы, 1993.
19. Қойгелдиев М.Қ. Тұтас Түркістан идеясы және ... ... 1997. ... ... З. ... Борьба народов Туркестана и других
восточных мусульман-тюрков за националтное ... и ... Кн. І. Уфа, 1994; ... Г. ... ... 1991;
Шоқай М. Түркістанның қилы тағдыры. Алматы, 1992; Авторханов А.
Империя Кремля. ... тип ... ... 1990; ... М.Э. ... // ... мир. 1991. №1.
21. Есмагамбетов К.Л. Что писали о нас на Западе. Алма-Ата, 1992.
22. Беннигсен А., Ламарсье-Келькежей Ш. ... и ... ... ... ... да 1920г. // ... «Әлем» Алма-
Ата, 1991.
23. Программное документы мусульманских политических партий. 1917-
1920гг. Оксфорд, 1985; Политическая жизнь русских ... ... ... ... ... ... Г.Р. Ислам в СССР: аналыз зарубежных концепций. Казань,
1991. С.96.
25. Тәтімов М. Қазақ ... ... саны ... ... ... қайдан
қуылған, қырылған және атылған?). Алматы, 1993. 49-б.
26. Қозыбаев М.Қазақ ... ... ... // Ақиқат.
1997.№2. 19-б.
27. Қазақ ССР тарихы. 3 т. Алматы, 1982. 265-б.
28. Галузо П.Г. ... ... на юге ... а 1867-1917гг.
Алма-Ата, 1950. С.58.
29. Турсунбаев А.Б. Из истории крестьянского ... ... ... 1950. ... ... Г.С. ... ... уйгуров Семиречья
на рубеже ХІХ-ХХ вв. Автореф. дис. ... ист. ... ... С.25.
31. Қозыбайтегі М.Қ. Ата тарихы туралы сыр // ... ... ... ... 1993. ... Абдиров М.Ж. История казачества Казахстана. Алматы, 1994, С.61,
87,113,128.
33. Асылбеков М. Миграциялық тасқын қыспақтағы қазақ (ХІХ-ХХғғ.) //
Қазақ тарихы. 1995. №6. ... ... Е.Б. ... ... в ... ... ... Алма-Ата, 1957. С.36.
35. Әбдіразақов Т. Қазақстанның Ресейге қосылуының ауыр ... ... ... 1995. №2. ... Масанов Н.Э. Кочевая цивилизация ... ... ... ... Алматы-Москва, 1995.
С.231.
37. Шонанұлы Т. Жер тағдыры – ел тағдыры. Алматы, 1995. 186-б.
38. ... М.Қ. Алаш ... ... ... Г. ... ... (опыт Туркестана). М.,
1921.С.49-50.
40. Материалы по истории политического строя Казахстана. Т.1.Алма-
Ата. ... ... ... М.С. ... ... церьков на службе
эксплуататорских классов. Х век – 1917 год. ... ... ... М. Орыс энциклопедиясындағы қазақ шежіресі. Алматы,
1994, 49-б.
43. Мырзахметов М. Қазақ қалай орыстандырылды. Алматы, 1993, ... ... Х. ... тарихынан. М., 1924. 25-26-б.
45. Қазақ. 1914. №46. 16 қаңтар.
46. Меңдекеев Ә. Түркістан ... ... // ... ... 24 ... Цаликов А. Кавказ и Повольже. Очерки инородческой политики и
культурно-хозяйственного быта. М., 1913. С.167.
48. Али М. История ... ... ... // ... мир. ... Вакыт. 1906. №15. 15 сәуір.
50. Букейханов А. Киргизы // Казахи о ... до 1917 ... ... ... ... 1914. №13. 215-б.
52. Қоңыратбаев Ә. Қазан төңкерісінен бұрыңғы мектептер хақында //
Қазақ тарихы. 1994. №4. ... ... Ш. ... ... 1985. ... ... А. Ақ жол. ... 1993. 268-б.
55. Үлфәт. 1906. №12. 23 ақпан.
56. Яковлев А.И., Панарин С.А. Противоречия реформ: опыт ... ... // ... ... ... ... ... 1991. №5.С.115.
57. Саидбаев Т.С. Ислам и общество. М., 1978. ... Абай және ... ... 1995. ... ... Н. Ресейдің көп ұлтты Түркістанда ... ... // ... ... 1994. №6. 40-б.
60. Тәржіман. 1907. №86. 28 желтоқсан.
61. Расул Заде М. О ... // ... мир. 1991. ... ... Н. ... и ... у казахов. Алма-Ата, 1950. С.28.
63. Табышалиева А. Вера в ... ... 1993. ... ... В. ... культурной жизны Туркестана. – соч. Т.11.
ч.1.М., 1963. С.340.
65. Государственная дума. ... ... 1913г. ... Часть ІІ. Заседания // 31-54. СПб., 1913. С.1598.
66. Қазақ. 1913. №118. 12 сәуір.
67. Қалментаев Н.М. Националтное движение в Приуралье в ... ХХ ... ... Урала и Поволжья накануне октябрской социалистической
революции и осуществоение ленинской национальной ... ... Уфа, 1989. ... ... 1905-1907 годов в Казахстане, Сб. документов ... ... 1949. ... ... 1906. №72. 12 ... ... 1905. №2. 22 ... Вакыт. 1906. №54. 29 шілде.
71. Устав мусульманского общества в г.Оренбург. Оренбург, ... ... М. ... ... ... ... 1993. ... Исхаки Г. Идель-Урал.. С.44.
74. Үлфәт. 1905. №3. 29 желтоқсан.
75. Айқап. ... ... ... ... ... М. Алаш ... ... Ленин В.И. 1905 жылғы ... ... ... ... толық жинағы. 30-т., 360-б.
78. Урал. 1907. №3, 12 қаңтар; Азат халық. 1906. №1. 4 шілде.
79. Вахабов М.Г. О ... ... ... ... ... ... в период Великой октябрской революции // История
СССР. 1963. №2. ... ... С.М. ... и ... ... ... М., 1962. С. 81-82.
81. Политическая жизнь русских мусульман до Февральской революции.
Оксфорд, 1987. С.59.
82. Бөкейханов Ә. Таңдамалы. Алматы, 1995, ... ... С., ... Д. І ... Дума және оған ... ... // Ана ... 1993. 4 ақпан.
84. Қойгелдиев М. Әлихан Бөкейханов // Бөкейханов Ә. Шығармалар...
16-б.
85. Государственная дума. Стенографические ... 1906г. ... Т.11. ... 19-38. СПб., 1906. ... Герье В. Первая русская Государтвенная ... ... и ... ее ... М., 19026. ... К. И.
Деятельность депутатов Государтсвенной думы от Степного края //
известия АН. РК. ... ... ... 1992. №3. ... ... 1907. №29. 19 наурыз.
88. Вакыт. 1907. №148. 20 ... ... ... Второй созыв. Стенографические отчеты
1907год. Сессия вторая. Т.1. Заседания 1-30. Спб., 1907. ... ... С.З. , ... Ш.Б. ... со ІІ ... // Известия АН КазССР. Серия общественных наук. 1974. ... ... ... 1907. №121. 3 ... ... Н. ... реакционной идеологии панисламизма ... // ... АН ... 1949. №5. С. ... ... П.Г. ... ... истории колонияльной
политики русского царихма в Средней Азии) Ташкент, 1935. С. 199.
94. Леонтьев А.А. Творческий путь и ... ... ... ... де ... // ... де Куртэнэ (к 30-
летию смерти) М., 1960. С.24.
95. Государственная ... ... к ... ... І-ІV). ... ... В мире мусульманства. 1911. №20. 2 сентября.
97. Варех А.Я. Столыпин и тертья Дума. М., 1968. С10.
98. Кенжебаев Б. ХХ ғасыр ... ... ... 1993. ... ... ... ... созыв. Степнографические отчеты
1908г.
100. Айқап. 1914. №14. 211-б.
101. Атишев А.А. Политическая мысль Казахстана второй половины ... ХХ ... ... 1979. С.135.
102. Қазақ. 1914. №57. 14 қараша
103. Дулатов М. Шығармалары . Алматы, 1991. 294-б.
104. ... 1912. №7. ... ... А.Я. ... и І V Дума ... М., 1981. ... Қазақ 1916. №171. 29 ақпан
107. Туркестанские ведомости. 1916. №233. 28 октября
108. Мұстафа Шоқай. Мария ... ... ... Қасымжанов А.Х. Портреты (Штрихи к истории степии) Алматы, 1995.
С.98.
110. Құдышев О. Панисламизм және пантюркизм немес тарих тағылымы ... // ... 1995. №3. ... Восстание 1916 года в Средней Азии и Казахстане. Сб. документы.
М.,1960. С. 696-697.
112. Восстание 1916 года в ... ... Сб. ... ... ... Новое время. 1917. №14771. 7 мая.
114. Қазақ. 1917. №224. 5 қазан; Жиренчин К.А. ... ... в ХІХ ... ХХ ... ... 1996. С. ... ... туы. 1917. №9. 13 қыркүйек.
116. Қазақ. 1917. №244. 5 ... ... 1917. №14. 24 ... ... Р.Г. Национально-культурная автономия на Украине в
1917-1918 годах // ... ... 1997. №1. ... Исторический опыт трех россиских революции. Кн. 3. М., 1987.
С.305.
120. Национальный ... на ... ... ... ... и
материалы. М., 1992. С.65.
121. Декреты Советской власти. Т.1.М., С.114.
122. ... Т. ... ... бе, әлде ... ... ма? //
Егемен Қазақстан. 1991. 26 қараша.
123. Омарбек Т. Ресейде түрік мемлекеттілігін құру ... неге ... // ... 1993. №7. 39-б.
124. Тәкенов Ә., Нұрғалымова Г. З.Валиди кім болған? // Қазақ ...

Пән: Дін
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 96 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Азаматтық қоғам дамуының алғышарттары9 бет
Банк имиджінің қалыптасуы47 бет
Банктік қызмет аясындағы банктік құқықтық қатынастардың кейбр теориялық мәселелері7 бет
Банктегі қоғаммен байланыс бөлімі77 бет
Микроэкономика пәнін зерделеу186 бет
Постиндустриялды қоғам концепциясы4 бет
Шаруашылық субъектінің экономикалық сипаттамасы62 бет
Қоғам және жеке адамның қалыптасуындағы конфликтінің мәні7 бет
Қоғам және жеке тұлға14 бет
Қоғамдық тамақтану кәсіпорындары37 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь