М.Х. Дулати – қазақ мемлекетінің алғашқы тарихшысы

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 3 . 5

1 ТАРАУ М.Х. ДУЛАТИ . ҚАЗАҚ МЕМЛЕКЕТІНІҢ АЛҒАШҚЫ ТАРИХШЫСЫ.

1.1 Мухаммед Хайдар Дулати . өмірі мен шығармашылығы ... ... ...6 . 15
1.2 Түркі халқының ірі тұлғасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...16 . 25

2 ТАРАУ ҚАЗАҚ МЕМЛЕКЕТТІЛІГІНІҢ ҚҰРЫЛУЫ.

2.1 Қазақ хандығының құрылуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..26 . 48
2.2 Қазақ хандығының негізін қалаған хандар ... ... ... ... ... ... ... ... ... .49 . 51
2.3 Қозыбасы . қазақ хандығының алғаш туы тігілген жер ... ... ... ...52 . 53
2.4 “Қазақ термині” туралы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 54 . 58

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .59

Пайдаланған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 60
Тәуелсіздік тізгінін қолға алғаннан кейін, өткенін еске түсіріп, ұлттық мемлекеттілігіміздің қалай, қашан құрылғаны туралы білу маңызды мәселе болып табылады.
ХV-ХVІІІ ғасырда Қазақстанның оңтүстік-шығыс бөлігінде құрылған Қазақ хандығы ірі тарихи оқиға болды. Қазақ хандығының ықпалы Ноғай Ордасы, Моғолстан, Мәуереннахрдағы Ақсақ Темір ұрпақтарының мемлекетіне, ХVІ ғасыр басындағы шайбанилық әулет мемлекеттерінің саясатына, тарихына, мәдениетіне әсер етті. Орта Азия және оған іргелес елдер арасында Бұрындық, Қасым, Хақназар хандар тұсында Қазақ хандығының орны ерекше болып, ел аралық қатынастарды реттеуде маңызды рөл атқарды.
ХІV-ХV ғасырларда Дешті Қышпақ пен Мәуереннахр, Моғолстанда болған этникалық процесстердің дамуы, Еуразиялық шығыс және Орта бөлігіндегі саяси даму Қазақ хандығының құрылуының басты факторы болды.
Моңғол шапқыншылығы кезінде қазіргі Қазақстан және Орта Азия аймағында саяси құрылымдар өзгеріп, этникалық процестің дамуы тежелді. ХІV ғасырда жаулап алушылар саяси құрылымдарын жергілікті ру-тайпалардың талабына сай өзгертіп, олармен терең сіңіп, этникалық процесс қайта қарқындап, жанданды.
Сондықтан ХІV ғасырда пайда болған Ақ Орда, Ноғай Ордасы, Сібір хандығы, Моғолстан секілді мемлекеттер жергілікті халықтардың мемлекеті деп есептеледі.
ХV ғасырдың орта шеңінде Қазақ хандығының құрылуына әсер еткен саяси оқиғалар: Мауреннахрдағы Ақсақ Темір ұрпақтарының мемлекеті Дешті Қыпшақтағы Әбілхайыр хандығы, Жетісу мен шығыс Түркістандағы Моғолстан мемлекеті, Оңтүстік Сібірдегі қалмақ тайпалары, Иран мен Әзірбайжандағы Қара Қоюнлы Әулет арасындағы күрделі саяси шиеленістер.
1. Ә.Дербісалиев. "Қазақ даласының жұлдыздары" А.,1995.
2. Ә.Дербісәлиев. "М.Х.Дулати - Өмірбаяндық-библиографиялық анықтамалық" А.,1999.
3. Захир ад-дин Мұхаммед Бабыр. "Бабырнама" А.,1993.
4. М.Х.Дулати. "Тарихи Рашиди" А., 2003.
5. К.Пищулина, Н.Ағытай. "Тарихи Рашидидің" тәржімесі туралы. //Қазақ тарихы, 2004.
6. Б.Кәрібаев. Қазақ хандығының құрылуы.//Қазақ тарихы, 1995. №4,5,6.
7. Т.И.Сұлтанов. Қазақ хандығының тарихы. А, 2003.
8. Ч.Мусин. Ұлы дала тарихы. А., 1993.
9. М.Қани. Қазақтың көне тарихы. А, 1993.
10. Қазақстан тарихы. ІІ том.
11. Т.И.Сұлтанов. Кочевые племена Приаралье в XV-XVIIв.в. М.,1982.
12. Кляшторный С.Г., Т.И.Сұлтанов. Казахстан. Летопись трехтысячилетии. А,1992.
13. Сыздықова Р. Қойгелдиев М. Қадірғали би Қосымұлы және оның жылнамалар жинағы А, 1991.
14. Әбілғазы. Түрік шежіресі. А, 1992.
15. Қазақстан тарихының очерктері. А, 1995.
16. С.Кенжеахметұлы. Жеті қазына. Жиған-терген ІІ кітап. А, 2002.
17. А.Асқаров. Ұлы Тұранның ұлдары. А, 1998.
18. Б.Кәрібаев. Түркістан және Қазақ хандығы. А, 1999.
19. Қ.Р.Аманжолов. Түркі халықтарының тарихы.
20. С.Жолдасбайұлы. М.Х.Дулати және XV-XVIғ.ғ. Қазақ хандығы. А: Қазақ университеті 2000.
21. Материалы по истории казахских ханов в XV-XVIIв. А, 1969.
22. Гафуров Б.Г. Таджики. Древняя и средневиковая история. Душанбе, 1989.
23. Бартольд В.В. Улугбек и его время. Соч., 2Т. М., 1964.
24. Масанов Э.А. Очерк истории этнографического изучения казахского народа в СССР. А, 1966.
25. Махмұт Ибн Уәли. Бахр ал-асрар фи Маникаб ал-ахиар.
26. О.Кухистани. Тарихи Абулхайыр хани.
27. Гумилев Л.Н. От Руси к России. М., 1992.
28. Сулейменов Р.Б. В.А.Моисеев. Из истории Казахстана XVIIIв. А.,1988.
29. Петров К.И. Киргизско-Кипчакские отнешение. Известия А.Н.Кир ССР. 1961.
30. Ахмедов Б.А. Государство кочевых узбеков. М., 1965.
        
        Ф.7.15-07
Қазақстан Республикасының білім ЖӘНЕ ғылым министрЛІГІ
М.Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университеті
Педагогикалық мәдениет институты
«Жалпы тарих және археология» ... ... ... ... ... « ... Хайдар Дулатидің өмірі мен қызметі ».
Шымкент – 2009 ж.
Жоспар
Кіріспе ………………………………………………………………………. 3 – 5
1 ... М.Х. ...... ... ... ... Мухаммед Хайдар Дулати - өмірі мен шығармашылығы...........6 – 15
1.2 Түркі халқының ірі
тұлғасы...............................................................16 ... ... ... ... ... Қазақ хандығының
құрылуы..............................................................26 –
48
2.2 Қазақ хандығының негізін қалаған
хандар.....................................49 – 51
2.3 Қозыбасы – қазақ ... ... туы ... ... ... ... термині”
туралы......................................................................
..54 – 58
Қорытынды...................................................................
..................................59
Пайдаланған әдебиеттер
тізімі....................................................................60
Кіріспе
Мәселенің өзектілігі: Тәуелсіздік тізгінін қолға алғаннан кейін,
өткенін еске түсіріп, ұлттық ... ... ... ... білу ... ... болып табылады.
ХV-ХVІІІ ғасырда Қазақстанның оңтүстік-шығыс бөлігінде құрылған Қазақ
хандығы ірі тарихи оқиға болды. Қазақ хандығының ... ... ... Мәуереннахрдағы Ақсақ Темір ұрпақтарының мемлекетіне, ХVІ ғасыр
басындағы шайбанилық әулет мемлекеттерінің саясатына, тарихына, мәдениетіне
әсер етті. Орта Азия және оған ... ... ... ... ... ... тұсында Қазақ хандығының орны ерекше болып, ел аралық
қатынастарды ... ... рөл ... ... Дешті Қышпақ пен Мәуереннахр, Моғолстанда ... ... ... ... ... және Орта бөлігіндегі саяси
даму Қазақ хандығының құрылуының басты факторы болды.
Моңғол шапқыншылығы кезінде қазіргі Қазақстан және Орта ... ... ... ... ... ... ... тежелді. ХІV
ғасырда жаулап алушылар саяси ... ... ... сай ... ... терең сіңіп, этникалық процесс ... ... ХІV ... ... болған Ақ Орда, Ноғай Ордасы, Сібір
хандығы, Моғолстан секілді мемлекеттер жергілікті халықтардың ... ... ... орта ... ... ... ... әсер еткен саяси
оқиғалар: Мауреннахрдағы Ақсақ Темір ... ... ... ... хандығы, Жетісу мен шығыс Түркістандағы Моғолстан
мемлекеті, Оңтүстік Сібірдегі қалмақ ... Иран мен ... ... ... ... күрделі саяси шиеленістер.
Мырза Хайдар Дулати XVI ғасыр перзенті. Ол осы күнгі қазақ ,қырғыз,
өзбек секілді түркі ... ұлт боп ... ... ... ... кезеңде өмір сүрді. Бұл Жошы ханның Батыс Сібірді мекендеген ... ... ... Орта Азия мен ... һәм ... да уысында
ұстаған Әмір Темір ұрпақтарынан Мауараннаһрді тартып алмақ боп белін бекем
буған, феодалдық ... өрті ... ... шақ ... тұс еді.
Сондықтан да болашақ ғалым қмірінің көпшілік бөлігі әуелі Орта Азия, сонан
соң ... ... мен ... ... пен ... ... ... Ол көбінесе ат үстінде, жорықтарда жүрсе де сол кездегі ғылым, білім
тілі – парсы тілінде ... ... атты ... Азия ... ... ... ... этнографиясы мен геграфиясы, әдебиеті мен
мәдениеті жайында классикалық тамаша шығарма қалдырды. Онда ... ... ... ... XIV ғасыр ортасына таман ыдырап, екіге
бөлінуі, Моғолстан ... ... ... дулат тайпасының күшімен дербес
мемлекет негізі қаланғаны және басқа ... ... ... ... ... диплом жұмысының бірінші тарауы Мырза ... ... ... ... ... хандығының тарихын Дулати еңбектерінсіз білу мүмкін
емес, яғни оның "Тарих –и Рашиди" ... ... ... ... табылады.
Бұл тарауда көрнекті мемлекет қайраткері, қолбасшы, ақын, ғұлама ғалым
Мұхаммед Хайдар Дулатидің «Тарих-и Рашиди» атты ... ... ... кеңінен пайдаланылды (Дулати М.Х. Тарих-и Рашиди. – Алматы:
М.Х.Дулати қоғамдық қоры, 2003). ... ... ... бас ... ... ... «М.Х. Дулати – Өмірбаяндық – библиографиялық
анықтамалық» деп аталатын еңбегі мен « ... ... ... ... мәліметтері де зерттеу жұмысында өзіндік орнын алды. ... ... ... ... туралы құнды мағлұматтарға
сілтеме жасалынды.
Екінші тарау Қазақ хандығының құрылуы туралы, негізін қалаған хандар
туралы және ... ... ... ... тарауда Қазақ хандығының құрылуы туралы құнды мәліметтер, ... ... ойлы ... ... ... ... ... көріп жүрген жас
тарихшы Берекет Кәрібаевтің еңбектеріне көбірек тоқталдық. ... және ... ... атты монографиясы, 1995 жылдардағы жарық
көрген «Қазақ тарихы» журналының №4,5,6 сандарындағы ... ... атты ... және т.б. ... қатар Қазақ хандығының тарихы
жөнінде құнды еңбектер ... ... ... ... тарихы жөнінде бірнеше еңбек ... ... ... Және де ... ... үлес ... ... ғалым
ағаларымыз Чапай Мусин, Мұратхан Қани еңбектерінің маңызы зор.
Қорытынды бөлімде ... ... ... бір жылда болған іс ... ... ... ... мен ... бар процесс екеніне
тоқталады.
Зерттеудің мақсаты мен ... Осы ... ... жазу ... алдыма
мынадай мақсаттарды қойдым.
- Алғашқы қазақ мемлекетінің алғашқы тарихшысы туралы ой қозғап, оның
шығармасы қазіргі біздің қоғамда ... орын ... ... ... ... ... ... жерінде ХІV-ХVғ. Орын алған
әлеуметтік экономикалық саяси процестерден туған заңды ... ... ... ... ... ... ... хандық құрудағы рөлін анықтау
және олардың тегі туралы айту.
Бітіру жұмысының теориялық негізі:
Тарих ғылымының даму ... ... ... ... ірі ... орталықтары қызметінің нәтижесінде және қазіргі
замандағы Отандық ... ... ... басты еңбектері негізінде
қалыптасқан тұжырымдар жиынтығы болып табылады.
Зерттеу методикасы:
Зерттеу объективтік, тарихилық, жүйелік, ... және ... ... даму ... ... ... ... негізделеді.
Диплом жұмысының құрылымы: зерттеу жұмысы кіріспеден, екі тараудан,
алты тармақшадан, қорытындыдан және ... ... ... ... ... - ҚАЗАҚ МЕМЛЕКЕТІНІҢ АЛҒАШҚЫ ... ... ... ... - ... мен ... ғылымы мен мәдениетінің қалыптасуына өлшеусіз үлес қосқан
майталман ... ... ... ... - ... ... Дулати,
Енді ғана есін жиып, тәуелсіздігін жариялағаннан ... ... ... елдің тарихының өшкенін тауып, қайнар бастауын зерттеп-білу Хайдар
Дулатисыз мүмкін ... Күні ... ... Қазақстан мен Орта Азия елдерін
зерттеушілердің, тіптен ... ... ... мәдениетін зерделеген
европалық ғалымдардың қай-қайсысын алсақ та, оған жүгінбей, еңбегіне соқпай
кете алмайды.
Мұхаммед Хайдар 1499 жылдың қиын-қыстау ... ... ... Мұхаммед Хұсайын Дулатидің отбасында дүниеге келді. Мұхаммед
Хұсайын ұлына ... ... өз ... ... ... ... ... мырзаның әкесі Мұхаммед Хұсайын да ... ... Оның ... ... оңы мен ... таныған кезде Моғолстанның
билеушісі Шағатай ханның ұрпағы Жүніс ханның 1415—1487) кіші қызы ... ... ... ... ... ... Исан Даулат бикеден екі ұл (Сұлтан Махмұт
хан (1443—1508); Сұлтан Ахмет хан (1465—1503), үш қызы (Миһр ... ... ... ... Хуб ... ... бар еді. Миһр ... ханым Әмір
Темірдің Жалал ад-Дин Миран шаһ атты үшінші ... ... ... ... ... еді. Ал Құтлық Нигар ханымға оның ... Омар ... одан ... ойшыл, ақын, қолбасшы Мұхаммед Захир ад-Дин Бабыр
(1483—1530) туған, яғни ол Мұхаммед ... ... бөле ... ... да ... Әмір ... ұрпақтарының бірі еді. Хайдар мырза шыр етіп
дүниеге келгеннен-ақ ... ... көп ... 1501 жылы ол екі ... ... ... болады. Ол жайлы Бабыр өзінің атақты
«Бабырнамасында»: ... ... ... Хуб ... ханым жарық дүниемен
коштасыпты, оны анамыз екеумізге Ұратөбеде естіртті»— дейді [3,104].
Бабырдың әкесі Омар Шейх ... ... ... ... ... ... ... Ахсикентте (Ферғананың ежелгі
қаласы, әрі оның Х ... ... 39 ... ... ұшып жан ... соң», оның иелігіндегі жерлерді Шайбани хан басып ала бастайды. «Бұл
— «байтал түгілі, бас ... ... ... еді. Жас ... ... ... шегіне ұрысып, жанталасқа түскен шақ болатын. Оның ... ... ... ... ... естідім» деуі де сондықтан.
Ташкентті 1482—1485 жылдары Жүніс хан басып алғанымен, ... ... ... әкесі Мұхаммед Хұсайын Дулати қайнағасы Махмұт ... ... ... ... Омар ... ... ... достар екен. Сондықтан
да ол Ахсикентте баз бір кездері онымен екі жыл ... ... ... елі ... ... да, ол өз ... мығым ұстаған. Айтқаны
орындалып, дегені жүрген, халқының қадірлі адамы болған. Сөйткен ... ... ... ... атты ... де ... ... тәрбиеші етеді.
Ол бала Хайдарға Құрани Кәрім сүрелерін жаттатып қана ... ... ... ... ... ... сызуға үйреткен. Хайдар мырза бірақ Мұхаммед
Шайбани зобалаңына байланысты оқуын жалғастыра алмаған. ... ... ... ... ... ... ... Орта Азияның
қалалары мен қоныстарын, елді мекендерін басып алып, Әмір ... ... ... ... тұс ... ... да Мұхаммед Шайбани аз ғана уақыт
ішінде, яғни 1500 жылы Бұхара, 1501 жылы ... 1503 жылы ... 1504 жылы ... 1505 жылы ... 1507 жылы Герат, Астрабад,
Гурганға да ту ... ... ... тегеурініне шыдай алмаған Бабыр
соғыса-соғыса Кабулға кетуге мәжбүр ... 1508 жылы ... ... ... мырзаның әкесі Мұхаммед Шайбани кісілерінің ... ... ... ... ... мен ... туыстары әуелде Бұхараға
паналатқызады. Соңынан тәрбиешісі екеуін Бадахшанға аттанды.
Шайбандардың ... жете ... ... бірі ... ... ... астанасы Қала-и зафар болатын. Әмір Темір ұрпақтарының асуы ... ... ... ... осы ... — «Қала-и зафар», яғни «Жеңіс
каласы» деп ... ... еді. ... ... ол ... Махмұт
мырзаның. Хан мырза, кейде бірак Мырза хан деп те аталып ... ... ... ... жасар Хайдар мырза Қала-и зафар ... 1508 ... ... ... ... мұнда ол 1509 ... ... ... ... ... Бабырға кетеді.
Арып, ашып жол азабын көріп барған Хайдар мырзаны Бабыр жақсы қарсы
алған. ... ... жас ... ... ... ... өзі де үлкен
адамгершілік, үлкен кісілік еді. ... ... өзі де қиын ... ... жатқан еді. Кабулға ... ... ... ... мен ... ... ... оны жан-жақтан анталап түрған кезі
болатын. ... ... ... жас ... ... ... ... Кейінірек Бабыр ол жайлы: «Жүніс ханның үшінші қызы — Хуб ... Оны ... ... ... атастырған. Одан ол бір қыз, бір ұл
көтерді. Қызын Убайдаллаһ хан, Мұхаммед Шайбанидың немере ... (1539 ... б.) ... Мен ... мен ... ... ... ол орнын ауыстырмай
сонда калды. Оның немере ... ... ... ... маған Саид ханнан елші
болып, Самарқанға келгенде, ол соған еріп кетті. Кейін оған сұлтан Саид хан
үйленді.
Хуб Нигар ... ... ... мырза еді: Әкесін (көшпелі) өзбектер
өлтіргеннен кейін, ол үш-төрт жыл менің қасымда болды. Содан ... ... ... ... ... Енді ол орнықты, байсалды азамат болып, жақсы
жолға түсіпті деп естідім. ... ... ... ... жебе жасауға,
зергерлікке, садақ шыбығын июге қолының ебі бар. Он ... өнер ... ... ... да бар еді. Ол ... ... ... хат жазыпты, сөз
саптауы тәп-тәуір» - деп еске алады. [3,180].
Балалық шағының өзінде-ақ өліспей беріспес айқас, тақ үшін ... ... ... ... да соғыс, ешқандай да майдан шошыта
алмаған еді. Кабулға келген соң да ол ... ... ... ... күндер өткізді. Сөйтіп жүргенде ол сарай адамдарының бірінен әкесі
Мұхаммед Хұсайын Дулати мен ... ... тап осы ... ... ... ... жайсыз оқиға туралы естіген сияқты. Оқиға былай болып еді.
Ташкентті Шайбани басып алған соң Мұхаммед ... ... ... ... Одан әрі ол ... жылдар шамасында Кабулға келеді. Бірақ
шайтан түртті ме, кім ... ... ... ... кеткенде,
біреулердің азғыруына еріп, Мұхаммед Хұсайын сарай төңкерісіне ... ол ... ... қолға түскен бүлікшілерді Бабыр қатты жазалаған.
Ол жайлы Бабырдың өзі: «Мұхаммед Хұсайын мырза қорыққанынан ханымның төсек-
орны жиналған қоймасына ... ... ... ... тағы ... ... жан шығармай, (ханымның) бөлмесін тінтіп, жерге кіріп кетсе де
Мұхаммед ... алып ... деп ... ... Олар ... ... барып, онымен дөрекі, әдепсіз ... ... ... ... ... ... алып, шаһ сарайына жеткізді. Онымен
орнымнан тұрып сәлемдестім. Істі насырға ... ... ... ... ... ... Хұсайын мырза опасыздық, сорақы іс
жасап, сойқанды бүлік шығармақ болды, Әттең, мұны ... ... ... ... қыл ... ... ... өлтіріп, кескілеп тастаса
болар еді. Бірақ қол жіпсіз байланды, мұнымен ... ... ... еді. Менің туған нағашы апам Хуб Нигар ханым мырзаның жары еді, ... ұл ... ... соң, сол жекжаттық жағдайды ескеріп, Мұхаммед Хұсайын
мырзаны жазадан құтқарып, Хорасанға аттануға рұхсат ... ол ... ... ... ... мені Шайбани
ханға жамандап, арызданыпты, біраз уақыт өткеннен соң, ... хан ... ... ... ... [3,222]. Осы ретте ескерте кететін жайт —
Бабыр Мұхаммед Хұсайын Дулатиге жекжаттыққа байланысты ғана ... ... ... жоқ. ... оған аман-есен Хорасанға аттануға
рұхсат беруіне тағы бір жағдай. себеп болып еді. Мысалы, ... ... ... ... басына қара бұлт үйрілген алғашқы қысылтаяң
жылдардың бірінде Мұхаммед Хұсайыннан жақсылық та ... ... Ол ... «Біз Самарқан мен Әндіжанға бірнеше рет аттандық, бірақ ештеңе
тындыра ... та, ... ... ... Мұхаммед Хұсайын Гурган
Дулат Ұратөбеде болатын. Самарқанға жорыққа аттанамын ба ... ... ... ... ... ... Біз одан бір қыстап шығуға Пешағырды беруді
өтіндік. Бұл Жаржайлақ ауданына қарайтын қыстақ ... ... ... ... ... Дулаттың қолына көшкен. Біз сол жерге
орналасып, шамамыз келгенше Самарқан аймағына ... ... ойда ... ... ... оған келісті»,— деп жазған. [3,78]
Тарихшылардың көпшілігі Хайдар мырзаның Кабулде тұрғанда ... ... ... ... ... ... мұндай аса қауіпті
де қатерлі шайқастарға қатысуы оның болашақта әскери ... ... ... ... жоқ. Бірақ Бабыр Хайдардың жастығы, әрі бір ... ... тұяқ ... ... ме, әлде ... қасында болсын деді
ме, 1512 жылы оны өз өтініші бойынша Әндіжандағы Саид ханға жібереді. Саид
хан, жоғарыда ... ... ... ... ... ... Саид хан
Сүйініш Қожа ханнан жеңіліп, Әндіжанға қайтып оралған 1512 жылдың қыркүйек
— қазан айларында Хайдар мырза да ... ... еді. ... ... да ... бола қойған жоқ. 1514 жылы Сайд хан өзіне ерген ... ... ... ... ... бет ... Онда ... соң жаңа мемлекет –
Моғолстанның (Қашғар хандығы) ірге тасын қалаған. ... ... ... жыл ... ... Саид хан оны ... ... қөріп, кайда барса да
қасынан тастамаған. Қашғар мен хан ... ... ... ... ... ... көп еді. ... мырза Жаркентке келген ... хан оны ... ... ... ... берді. Хайдар онда
беделді де белгілі кісілердін. балаларымен бірге Құран мен ... ... ... ... мен ... ... ... алды. Аптаның әр күні
болатын соғыс өнері сабақтары да қызықты өтетін. Хайдар мырза әсіресе ... ... ... оқыды. Ол өзінің Атбасы мен Жетісуда күн кешкен моғол
бектері, хандары мен ... ... ... ... ... ... қарақты үлкендердің әңгімелерін ұйып тыңдайтын. Медреседе дәріс
беретін ... ... ... ... ... мен ... салуға деген
талабын да байқады. Ол жайлы олар реті ... Саид ... да ... қағыс
етіп отырған. Десе де Саид ханның Хайдар мырзаны ерекше жақсы көретіндігіне
оның інілері мен балалары өте қызғанышпен ... ... ... ... ... ... ... Саид хан оны есейіп, оңы мен ... ... ... ... ... ... той жасады.
Шаңырақ көтеріп, өз ... үй етіп ... ... ... ... бірте-
бірте Саид хан мемлекетіндегі үлкен лауазымдарға ие бола бастады. Ханның
жорықтарына катысып, ер ... ... ... Риза ... хан оны
әскерінің қолбасшысы етті, соңыра кеңесші ... де ... ... кете ... Моғол мемлекетін қалпына келтіріп, шекарасын
кеңейтіп, тарай бастаған халқын ... ... ... ... ... ... ол ... отырған. Мысалы, 1524—1525 жылдары Хайдар
мырза Саид ханның ... ... ... ... қырғыздарға
жасаған жорығына қатысқан. Ол кезде қазіргі өзбек, қазақ, қырғыз ... ... ... ... халык боп қалыптасу үрдісін бастан өткізіп
жатқан тұсы еді. Бірде Саид хан Хайдар ... ... ... жол ... ... өзі ... ... кетеді. Ол жайлы
Хайдар мырза: «Халықтың тәртіп сақтауын бақылауды тапсырып, (Саид хан) мені
Моғолстанға калдырды да, ханның өзі ... ... ... ... ... ... ... қоймады, қайтадан Моғолстанның қарсы жағындағы Таһир
ханға барып қосылды. Әйтсе де олардың біразы орнында қалды»,— деп ... ... ... ... тұрғанда Саид ханның тек Моғолстанға ғана
емес, сонымен ... ... ... оның ... (Ауғанстанның
солтүстігіндегі Ислам дінін қабылдап үлгермеген ... жер), ... ... 1532 жылы Кіші Тибетке жасаған жорығына да ... ... оның ... ... ... тағы бір ... бірге Үндістанның солтүстігіндегі Кашмир өлкесіне де жіберіп
алады – деп жазды [1,187].
Бірақ 1533 жылдың ... Саид хан бар ... 46 ... ... ... Хан тағы ... Әбд ... (1509—1570) тиеді. Әбд ар-
Рашид жас кезінде Хайдар мырзаның тәрбиесінде ... ... ... оған
соғыс өнерінен дәріс берген. Бірақ үкімет билігі қолына тие ... ... ... екі ... ... «мемлекет тізгінін дулаттар
тартып алғалы жүр» деген өсегінен қауіптеніп, «билікке таласса осы таласар»
деген пиғылмен әуелі ... ... ... ағасы Сейіт Мұхаммед мырза
Дулатиді өлтірткізеді. Кашмирден қайтып келе жатып осындай ... ... ... ... ... де ... ... сезіп, Жаркентке оралмай, Тибет
пен Бадахшан өлкесіне тартып кетеді. Хайдар мырзаның Тибет пен Бадахшанда
өткізгел үш жылы ... ... ... аз. Ол жайлы зерттеушілер де сөз ете
бермейді. Десек те барар жер, басар тауы ... ... ... ... өзі алдында ғана жорықта болған Тибетте өткізген. Ол кезде Тибет
халық аз ... ... ... тау ... мен ... өлке еді. XIII ғасырдан бері моңғолдардың билігіне көшкен ел
болатын. Бірақ Тибеттен де сая ... ... ... енді ... Бадахшанға
бет алды. Мұнда ол 1536 жылға дейін ... ... ... ... ... 1533—1536 жылдары Жәркенттен қашықта жүрсе де үй іші ... хат, ... алып ... ... ... ол Тибетті де, Бадахшанды ... ... Ұлы ... ... ірге ... ... ... Бабырдың
балалары Нәсір ад-Дин Мухаммед һумаюн (1508—1556) мен Камран мырзаны іздеп
Үндістандағы ... ... ... ... ... ... жубаныш бола
алмаған Тибет пен Бадахшаннан 1536 жылы ... ... ... Бабырдың қайтыс болғанына 6 жыл толған еді. Әкесінің жылы өтпей-ақ
балалары тақ үшін ... ... ... Сол ... де ... әкесінің
киян-кескі соғыспен жеңіп алған иеліктерінен айырылу ... ... ... ... ... ... ... басып алған жоқ. Ол мұндағы
саяси бытыраңқылық, шонжарлык алауыздықты ... ... ... ... жылы ... ... Үндістанның басы бірікпеген сұлтандары мен
әкімдерін қирата жеңіп, Дели сұлтандығын жойған еді. Үндістанда ол ... ... ... 1530 жылы ... ... соң әке тағы ... ұлы ... Һұмаюнге тиді. Ол Бабырдан қалған иелікті кеңейтуге тырысып, өзге
жерлерді ... ... ... ... ... ... астанасы Лахорға
Хайдар мырза осындай жағдайда келді. Оны ... ... ... да Һұмаюн
мен Камран мырза жақсы қарсы алды. Бабырдың бұлардан ... ... ... Хиндал атты тағы да екі ұлы болған. Олар да тақ үшін таласта ... ... ... ... Мысалы, Һұмаюн Бихар мен ... ... ... Шерханмен күресіп жатқанда Камран қалайда ағасының
көзін жойып, әке тағына ие болу ... ... ... ... ... ... арасындағы осындай таластардың әрине талайын көрді.
Бабыр балаларының ішіндегі үлкені де, таланттысы да Һұмаюн ... да оның ... ... ... Ол әке ... Лахор мен Дели
маңында айшықты ғимараттар салып, Үндістанды тарихи, ... ... ... ... ... ... етуді ойластырды.
Хайдар мырза әуелі біраз уақыт Лахорда Камран мырзаның қасында болды.
Камран Иран ... ... беру үшін ... аттанғанда, Лахордағы
орнына Хайдар мырзаны қойып кеткен. Қайтып оралған соң да ол Үндістандағы
кейбір жорықтарына ... ... ала ... ... де ол сыртқы жаулардан
гөрі Һұмаюнның көзін жою пиғылымен түрлі айла-шарғыларды ... ... бұл ... ... Асқар мырза да көмектеседі. Камранның осындай
тірліктерін көрген ... ... ... Лахордан баз кешіп, ... ... ... ... ... ... ... те Һұмаюн
Аграның оңтүстік шығысындағы Қанаудж ... ... ... ... соғыста
ойсырай жеңіледі. Соңынан ол (1541 жылдар ... аз ғана ... ал ... ... де опа ... Ауғаныстаннан әрі Иранға
кетуге мәжбүр ... ... ... ... Бабыр әулеті өзара қырқысып,
ақыры кұрдымға кетті. Енді ол бір кездері Сайд хан өзіне сый ... ... ... ... ... ... ... Үндістанның тізгіні Шерханға
тигенімен, оның билігі бұл жерге әлі жете қойған жоқ еді. Оның ... яғни 1533 ... ... Саид ... ... ... хан екеуі
10 мың қосынмен Кашмирді алып, ... сол ... ... ... болғаны
барды. Қашмирдің табиғаты мен адамдары да оған ұнаған.
Қашмир ... ... ... атты тау жоталары
аралығындағы көкорай шалғынды, жанға да, малға да жайлы ... ... ... ... жатқан түрлі жанжалдар мен соғыс һәм ... ... ... ... ... ... кештеу жететін. Халқы егін ... ... ... Бұл ... да өл Орта Азия халқының
тіршілік тынысына ұқсап кететін.
Һұмаюн мемлекет тізгінінен ... ... ... ... келгелі
Кашмир уалайаты басшысыз қалып, жергілікті әкімдер ... ... ... еді. Елде ... ... Сол ... де Кашмир халқы
өздері.бұрыннан білетін Хайдар мырзаға қарсылық көрсетпеді. Тарихшылардың
көпшілігі ... ... ... өзінің туа бітті мәмлегерлік қасиеті,
парасаттылығы мен ... ... бір оқ та ... ... айтады. Әрине, Хайдар мырзаның Кашмирді алуына Һұмаюн берген
әскер қосындарының да ... ... ... жок. ... ... 1540 ... ... Сринагар каласына келіп туын тікті. Соңыра ол ... ... ... алу үшін ... ... Қажы шаһ ... талқандап,
жағдайын одан әрі нығайтып, жақсарта түсті.
Хайдар ... ... 10—11 жыл ... Ол ... қараған қалалар мен
қоныстардың әл-ауқатын көтеріп, жолдарын жақсартты. Әдебиет пен ... ... ... ... ... ... абат ... айналдыру
ойымен талай жерлерге өкілдерін аттандырып, қолынан іс келетіндерді ... ... ол ... де өз ... қосып алды.
Хайдар мырза Дулати кейбір деректерге қарағанда ... ... ... ... ... 1551 жылы қайтыс болды. [20,112]
Мырза Хайдар Дулати Кашмирде билік құрған жылдары сол кездегі ғылым,
білім тілі – ... ... сол ... ... ... тілі – ... ... Рашиди» атты Орталық Азия халықтарының XIII-XVI ... ... мен ... ... мен мәдениеті жайлы өзі
көрген, куәсі ... һәм ... да ... ... классикалық тарихи
шығарма жазған. Қазақстан мен Орта Азия елдерін зерттеулердің, тіпті түркі
тектес халықтардың мәдениетін зерделеген ... ... да ... ... күні ... ... ... Рашидиге» жүгінбей, оған соқпай кете
алмайды. Сөйтіп осы күнгі қазақ, өзбек, ұйғыр, ... ... ... ... зерттеушілер «Тарихи Рашидиді» аттай алмайды. Еңбек
осысымен де құнды, ... де ... Бұл ... ... ХІХ ... ... ... шығыстанушы Дэнисон Росстың тәржімасымен 1985, 1898
жылдары бірнеше рет Лондонда жариялады. ... де ол күні ... ... ... ... келеді. 1996 жылы ғана ... ... ... орыс ... ... рет ... тәржімалап Әмір Темірдің 660
жылдығына орай Ташкентте басып шығарды. [2,10].
«Тарихи Рашидиді» Мырза ... ... ... ... Кашмирде
жазған. Ол «екі дәптерден», яғни екі үлкен бөлімнен тұрады. ... ... ... ... мемлекеттің XIV ғасыр ортасына таман
біржола ыдырап, екіге бөлінуі Моғолстан деген атпен белгілі ... ... ... де ... ...... ... дербес мемлекеттің
негізі қалағаны жайлы баяндалады. 1348 жылы осы мемлекетке ... ... ... ... хан ... ... бірінші дәптерінде сөйтіп сол Тоғылық Темір ханнан
өзін Жаркенттен ... ... ... ... ... ханға дейінгі
Моғолстанда екі ғасырға жуық уақыт ... ... ... ... оқиғалар
әңгімеленеді. Мысалы: Шағатай текті Шермұхаммед хан (1415қ.б.) мен ... (?-1429) ... тағы үшін ... ... айқастары, Уәйіс ханның
тілегіне жеткені, оның қалмақтармен болған сансыз соғыстары да баян етілді.
Мырза ... ... ... ең ... - әрине, халқымыздың
тарихына қатысты мағлұматтары. Ғалым ... ... ... хан мен Уәйіс
ханның кенже ұлы ... ... ... ... ... ... Дешті Қыпшақ әміршісі Әбілхайырдан көп қысым көрген Жәнібек хан ... ... одан ... ... Шу мен Қозыбасыға келуі,
Есенбұғаның оларды жылы қарсы алуы, соңыра Әбілхайыр қайтыс болған соң ... ... ... ... ... хан мен ... ханға келіп қосылуы жайлы
айтуды да автор ұмытпаған. «Олардың ұзын саны жүз мыңға ... және ... деп атай ... ... оны) Алла ... ... біледі» - деп
жазады Хайдар мырза.
Сөйтіп, қазақ халқының тарих ... ... кезі 1465 ... ... ... шегелей көрсеткен. Одан әрі ол: «содан ... ... ... ... ... ... бөлігін тұтастай биледі. Керей
ханнан кейін Мұрындық хан болды. Сонан соң ... ... ... ... Ол өз ... Дешті Қыпшаққа да жүргізді. Оның әскері миллионнан да
көп еді. Жошы ... ... бұл ... одан ... хан ... емес. Қасымнан
соң оның баласы Мамаш хан болды. Одан кейін... Таһир хан болды. Осы ... ... ... көп қиыншылықтарға ұшырады. Одан кейін оның ... хан ... ... ... ... ... ... Рашид ханға
дейінгі аралықта моғолдар мен қазақтар тату-тәтті, ... өмір ... оны ... ... деп ... ол. Ол рас та еді. ... Әбдірашид
сұлтан қазақтардан гөрі шайбандарға көп мойын бұрған, солардан ... ... ... ... мен ... өмір ... һәм көршілерімен болған қарым-қатынасы жайлы Мырза Хайдар секілді
осылай жүйелі де нақтылы жазған қаламгерлер кемде-кем-ақ. Ұлы ... ... өз ... көп ... ... ... – шегініс жасауды да шебер
пайдалана білген. ... ол ... ... тақ үшін таласта жеңіліске
ұшырағаннан кейін Иран ... ... ... ... ... соң Мір Қажы
көншінің қызы Исан Дәулат бегімге үйленуі, Сыр бойында Әбілхайырдың ... ... ... кейін Ташкентке келуі, шейх Жамалдың тұтқынына
түсіп қалуы, бірақ арада бір жыл ... соң ... шейх ... ... ханды құтқаруы, оның Моғолстанға қайтып ... ... ... көз ... өте ... Оның ара-арасында Мырза
Хайдар Жүніс ханның үш қызының тұрмысқа ... Әмір ... ... қақтығыстары жайлы да айтып өтеді. Одан ... ... ... ұлы ... ... ... қалмақтардың шабуы, өзбек-қазақ мәселесі,
Мырза Әбу ... ... ... ... ... да шеберлік таныта
алған. Ол не айтса да, ... ... сөз етсе де ... ... оқиғаға
өз көзқарасын білдіре кетеді.
Сөйтіп, ол ... ... ... ... ... мен
бектері, онда өмір сүрген түркі тайпаларының тыныс-тіршілігі, Әбілхайыр хан
негізін салған Дешті Қыпшақ ... ... өзі және ... ... қазақ хандары һәм сұлтандарымен жүргізген соғыстары
жайлы тәптіштей баяндаған. Мырза ... бір ... ол ... ... ... ... да оның осы бір ... ерекше мән
береді.
«Тарихи Рашидиді» жазу үстінде Мырза Хайдар өзіне ... өмір ... ... ... текті Мир Гийас ад-Дин Мансур, Жамал ад-Дин Қарши, ... ... ... ... ... Мұхаммед Қази, Мұхаммед
Захир ад ... Ата ... ... ... ... Әли Йазди, Мирхонд,
Хондемир секілді белгілі тарихшы, жылнамашылар ... ... ... иек ... ... өзі оның ... ... әдеби тілі – шағатай
тілінен басқа араб, парсы ... де ... ... ... ... туындыларын ол Орталық Азия елдері мен оны мекен еткен түрлі
тайып, ру, ұлыстардың тарихын баяндағанда жазба дерек-бұлақ ... ... ... ... ол ... ... ... дәлдігі мен құжаттылығын арттыра түскен.
«Тарихи Рашидиде» тек тарих ғана ... ... ... пен ... пен өнер, әдет пен ғұрып, география мен ... ... ұмыт ... Онда ... сөз болған ру, тайпалардың тіршілік-тынысы
мен салт-санасы, ауыз әдебиетінің ... ... да ... ... «Тарихи Рашидиді» XIII-XVI ғасырдағы Орталық Азия елдерінің белгілі
бір дәрежедегі энциклопедиясы деуге де болатын сияқты.
Ал «екінші дәптердің» ... ... ... ... ол өз
өмірбаянын тілге тиек еткен, әрі оны «бірінші дәптерден» ... ... ... өзі көріп куәсі болған, басынан өткен, ... ... ... ... оқиғаларды оны әдеби-мемуарлық көркем прозаның туған ... ... ... ... ... Онда сан ... ... мен
эпитет, теңеулер, айшықты образдар мен сол заманда өмір сүрген ақындар мен
ойшылдар, көрнекті сөз ... ... ғана ... ... ойға толы өз жыр ... да ... «Тарихи Рашидиді» ұзақ жылдар бойы қолжазба күйінде қалып
келгендігіне ... ... ... ... ... ... айқындылығы мен шынайылығына орай Үнді, Пәкстан, Ауғаныстан,
Иран һәм Орта ... ғана ... ... ... Европа елдері
ғалымдарының да назарын аударумен келеді.
Шоқан Уәлиханов Мырза Хайдар еңбегін зерделей оқып, құрметпен қараса,
В.В.Вельяминов-Зернов ... оның ... ... ... ... бере ... «Мұхаммед Хайдардың жазғандығының барлығы дерлік жаңалық
және мейлінше қызғылықты. Әңгімелері қай жағынан қарағанда да ... ... ... - дейді. Әрі ол ғалым жазбаларын өз
зерттеулеріне молынан пайдаланған. Орта Азия мен Қазақстан ... ... ... те ... ... ... зор мән берген. Мырза
Хайдардың еңбегіне зор мән берген. Кеңес дәуірінде ... ... ... ғалымдарынан әр жылдары Ә.Х.Марғұлан, Т.И.Сұлтанов, ... ... ... С.Ә.Әзімжанова, Х.Хасанова және тағы
басқалардың үлкенді-кішілі зерттеулері жарияланды. Әлкей ... ... ... ... ... ... ... жазушы Шерхан Мұртаза
оны "Қазақ Геродоты", "Қазақ тарихының атасы" деп орынды атаған [2,15].
Зерттеушілердің есебінше, бүгінгі күні ... ... ... ... белгілі. Әрине, олардың әрқайсысында да өзгешіліктері бар.
Мысалы, шығыстанушы ғалымдарының пікірінше, Тәжікстан астанасы ... ... ... шығарманың ең толық нұсқасы болып саналады.
Мұхаммед ... ... ... ... ... тағы күрт ... ... оның ағылшын, қытай, орыс тіліндегі аудармалары бар.
"Тарих-и Рашиди" XIV-XVI ... ... ... ... ... ... көзі болып табылады. Сонымен қатар бұл еңбекте
қазақ хандығының, оның ортағасырлық мемлекетінің ... ... ... ... деректер сақталған. Оны 1999ж. Алматы басылымының алғы
қазақстандық тарихшы ғалымдар (М.Қ.Қозыбаев, К.А.Пищулина) атап ... ... ... ... Хайдарды Қазақ хандығының тұңғыш тарихшысы
деп бекер айтпаған.
Бұл шығарманың қазақ тіліне аударылуы ... ... төл ... бір ... да ... ... өз ана ... тыныса алады. Сондықтан,
жаңа аудармаға сәт сапар тілегінен өзге ... жоқ ... ... ... ірі ... жылдың күзінде әлемдік ғылым, білім мен мәдениет тарихында өзіндік
үлкен орны бар, қазақ тарихының атасы ... ұлы ... ... мемлекет
қайраткері, ақын, қолбасшы Мырза Мұхаммед Хайдар Дулатидің ... ... ... ... тойы ... ... ... күнпарағына енгізілген
кемеңгер ойшылды әтсе де әдебиетші, тарихшы ғалымдар болмаса күні бүгінгі
дейін жалпы жұртшылық біле ... Тек 1996 жылы Әмір ... ... орай ... ... ... ... институтының ғалымдары
ерен тұлғаның «Тарих-и Рашиди» атты классикалық шығармасын орыс ... ... ... ... мұрасына деген қызығушылық арта
түсті. Республикалық баспасөзде ол жайлы мақалалар жариялана бастады. Тараз
университеті ғалымның ... мен ... ... бірнеше
халықаралық ғылыми-теориялық конференциялар өткізді. Осы оқу орнына Мырза
Мұхаммед Хайдар Дулати аты ... ... ... ... ... ... 100 ... бұрын-ақ
танысқан. Оның парсы тіліндегі аталмыш ... ... ... ... аударып 1895 және 1898 жылдары ... екі ... Осы ... ... ... ... әлемге таралуына кең жол
ашты.
Ғалым мұрасын зерделеуге деген талпыныс ... ... ... ... біздің елімізде де болмай қалған жоқ. Ғұлама ғалым
Әлкей ... 1941 жылы ... және ... ... «Жұлдыз»)
журналында даңқты тарланбоз жайлы «Қазақтың тұңғыш ... атты ... ... ... тарихының тым тереңде екеніне көңіл аударған.
Мырза Хайдар Дулати XVI ... ... Ол осы ... ... ... ... түркі халықтары ұлт боп ұйып, тарих сахнасына ... ... өмір ... Бұл Жошы ... ... Сібірді мекендеген кіші ұлы
Шайбан әулетінің Орта Азия мен ... һәм ... да ... ұстаған
Әмір Темір ұрпақтарынан Мауараннаһрді тартып алмақ боп белін бекем буған,
феодалдық соғыс өрті тұтанып, ... шақ ... тұс еді. ... да
болашақ ғалым қмірінің көпшілік бөлігі әуелі Орта Азия, сонан соң ... мен ... ... пен бадахшан, үндістан жағында өтті. ... ат ... ... ... де сол кездегі ғылым, білім тілі –
парсы тілінде «Тарих-и Рашиди» атты ... Азия ... ... тарихы, этнографиясы мен геграфиясы, әдебиеті мен мәдениеті
жайында классикалық тамаша шығарма қалдырды. Онда ... ... ... мемелекеттің XIV ғасыр ортасына таман ыдырап, екіге бөлінуі,
Моғолстан ... ... ... ... ... ... ... мемлекет
негізі қаланғаны және басқа көптеген тарихи оқиғалар туралы әңгімеленеді.
Моғолстан – Шығыс және Оңтүстік Қазақстан мен қазіргі Қырғызтан ... ... ... ... ... ... еді. Олар Моғолстан тағына
бірнеше хан отырғызып, сол ... ... ... ... ... ие болған. Еңбегіне риза болған әміршілер әулеті XIII ғасырда
Шағатай тұсында-ақ ғалым ... ... Сүбе деп ... ... ... ... де XV ғасырдың екінші жартысында болашақ ғалымның аттас бабасын
билікке таласқан немере інісі Әбу Бәкір ... ... ... ... ... ... ... Мұнда ғалымның әкесі Мұхаммед Хусейін 1492-1493
жылдар шамасында Моғолстан Жүніс ханның (1415-1487) үшінші қызы Хуб ... ... Одан 1499 жылы ... Хайдар туылған.
Хуб Нигар ханымның әпкесі Құтлық Нигар ханым Әмір Темір шөберелерінің
бірі Омар ... ... ... Одан ... ойшыл, ақын,
қолбасшы Мұхаммед Захир ад-дин Бабыр (1483-1530) туылған, ол ... ... боп ... дарабоз шыр етіп дүниеге келгеннен-ақ тағдыр тауқыметін көп
тартқан. Бір жарым, екіге ... ... ... ... Дәл осы ... ... Орта Азияға баса көктеп кіріп 1500 жылы Бұхара мен
Самарқанды, 1503 жылы ... пен ... 1504 жылы ... ... ... 1507 жылы ... пен ... Гурганды басып алады.
Шайбандықтарға тақ үшін таласып өзара қырықпышақ болған Әмір Темір әулеті
табанды қарсылық көрсете алмаған. ... ... ... ... ... әкесі Мұхаммед Хұсейін де бас сауғалауға мәжбүр
болады. Ақыры құрығы ұзын Мұхаммед Шайбани ... ол ... ... 1508 жылы Геретта қазаға ұшырайды.
Жетім қалған Мырза Хайдар бірнеше жыл бөлесі ... ... ... ... ... біз екі ... деп ... «Тарих-и Рашидиді»
оқи келе оның Абдолла мен Мұхаммед шаһ атты ... және ... ... жылы ... ... шайбандықтардан тағы да жеңіліп Кабулге қайтып
келе жатқан ... ... ... ... ханның немересі Әбу Саид хан ... ... ... ... ... сұрап алып қалады. Саид хан бұрынғы
ата-баба ... ... ... ... ... ... ханишке үйленіп,
ал оған қарындасын беріп хан тұқымына оны ... ... ... ... ... ... енді ... Мұхаммед Хайдар гурган деп аталатын болады.
1514 жылы Саид хан Қашқарды Әбу Бәкір Дулатиден тартып алып жаңа мемлекет
– Қашқар хандығының ірге ... ... ... ... ... ... Осы
жерде Мырза Хайдар 18 жылдай тұрған. ... ... ... ... ... ... ие ... ханның өзі ара-кідік
балалары Әбдірашит және Ескендірмен бірге қол бастап 1524-1525 ж. осы ... ... ... ж. ... ... ж. ... ж. ... мен балур және Кашмирге жорық жасайды.
1533 жылдың шілдесінде Тибет жорығынан қайтар жолда Саид хан ... Хан тағы ... ... ... «мемлекет тізгінін тартып
алады» деген жалған қауіппен ... ... ... ол ... ... ... осындай қайғылы хабар алған Мырза Хайдар өз ... де ... ... Жаркентке оралмайды. «Тарихи-и Рашидиде» осыған байланысты
оның ... ... ... ... ... Онда ол ... ... жазықсыз
жапа шектірген Әбдірашидке:
Берілгендігің мен сый-құрметің жайлы уәдені,
Ғажап, бәрін ... тез ... ... ... ... екен ... ... Таңқаларлық қамқорлық жасадың маған, - дейді
.
Мырза Хайдар біраз уақыт Тибет пен Балтистан, Ладакта, сонан соң ... ... ... ... 1536 жылы ... ... ... Камран
мен Хұмаюнды іздеп жолға шығады.
Бізде жарияланып жүрген мақалаларда көп ретте ғалымның негізінен осы ... ... ... ғана сөз ... Ал одан арғы ... қалай өтті? Ол қай
жерде, қай жылы қалай қаза тапты, зираты қайда деген сұрақтарға көпке ... ... ... ... ... ... үшін біз 1994 жылы Қашқарияда болып,
Қашқар, Жаңа Хисар, Жаркент секілді шаһарларды да ... ... ... ... ... ... оның атымен Жаркент қаласының бір
махалласы мен қаладағы бақты да атап отырғанының ... ... ... ... ғалымдар мен зиялылардың кейбірі тіпті дана қайраткер
Үндістанда қаза тапқан соң Әбдірашид ... ... ... ... ... деп те ... ... Аталмыш аймақтың бірақ
дулатидің зираты табылмады.
Арада бір жыл ... соң ... ... да сәті ... Ол ... де
Мырза Хайдар бірнеше жыл күн кешкен ... ... ... ... ... ... ... Мұның бәрі сөз жоқ ұлы ғалым зиратын іздестіре
беру ойымызға қанат бітіріп, мақсатқа жақындай түскенімізді байқатты.
Мәселенің бәрі енді ... ... ... бармай мақстаының
орындалмайтынына көз жеткен соң, 1998 ... ... ... ... ... аттандық.
Кашмир дегеннен шығады, бұл өлкеде Мырза Хайдар алғаш рет 1532 жылдың
желтоқсан айының соңғы күндерінен 1533 ... ... ... ... ... ... Саид хан осы күнгі Пәкістан мен Үндістанның солтүстік
шығысындағы Балтистан мен ... ... ... ... өйткені
қашқарлықтар Әбу Бәкір Дулати тұсында-ақ Тибетті исламдандырамыз деп бұл
жерлерге оқтын-оқтын жорыққа шығып қайтатын.
1532 ... ... ... ... де ... ... ... ұлы
Ескендірмен сол жаққа аттандырып өзі таңдаулы қосындарымен ... ... ... ... бет ... ... тамыздың басында таулы Нубраға жетіп, сол жердегі бас
қамалға ту тіккен соң, ... ... ... ... ... ... ат басын тірейді. Бұл кезде қар жауып, күн суыта ... азық һәм ... де ... ... ... жер іздегенімен таулы
өлкеден ол табыла қоймайды. Сондықтан да Мырза Хайдар қысы жұмсақ Кашмирге
бару ойын ұсынады. Оны Сайд хан да жөн ... ... ... мен ... ... ... ... аттануына рұқсат етеді.
Жолай Балтистан жамағатын да тізе бүктірген олар таулықтардан да жасақ
құрастырады. ... әрі жол ... етіп сол ... соңғы күндері
Кашмирдің солтүстік шығысындағы Зуджи ... ... ... ... ... ... ... көрсете алмай бей-берекет
қашады. Тәжірбиелі қолбасшы сөйтіп Кашмир жеріне аяқ басады. Келесі 1533
жылдың ... тізе қоса ... ... ... ... Мырза Хайдар тағы
да талқандайды. Енді олар сол ... ... ... осы ... ... ... шығысына бет алып, біраз ... ... ... ... ... бірі Мырза Әлі Тағайдың жас қолбасшының жеңістерін қызғанып
бүлік шығаруына байланысты Мырза ... ... ... ... ... ... ... Кашмирдің сұлтаны Мұхаммед шаһ (1529-1534 ж. патшалық құрған)
еді, - деп жазады ... ... ... ... ... ... ... (Кашмир патшасы) Әли Мырзадан соң бұл елге Абд әл-Макри, Қажы
Чак, Лаухар Макри және ... ... чак ... ... ... бейбіт бітім
ұсынылған кезде өте риза болысты. Тіпті мұндай тамаша өлкені ... ... беру ... ... деп ... ... Саид ханның атынан құтпа оқылып, теңге ... ... ... ... Ескендір сұлтанға Мұхаммед шаһ
қыздарының бірі әперілгеннен кейін 1533 ... ... ... олар кері
қайтып кетеді.
Әйтсе де Кашмир Дулатиға қатты ұнаған. «Тарих-и ... ол оның ... мен ... ... мен ... дін ... «Кітап
авторының Кашмирге келуі және осған байланысты ... ... ... ... ... «Кашмирдің ғажайыптары жайында әңгіме»,
«Кашмирдегі ислам дінінің жайы және ... ... ... еткен мұсылман
сұлтандары туралы қысқаша әңгіме», «Кітап авторының Кашмирден кетуі және
сол күндері болған оқиғалар жайында ... ... 7-8 ... арнаған.
Кашмир – оңтүстік шығысы мен солтүстігін Гималай, оңтүстігі мен батысын
Пир Панджал таулары қоршап жатқан шағын аңғар. Мырза ... ... ... ... ұзындығы шамамен 140-қа, ал көлденеңінің кей жерлерде 20-
ға дейін жететінін ... ... оны ... ... бау-бақшалы,
өзендері мен көлдерінің бойына шегіргүл мен басқа да гүлдер ... ... ... ... ... деп ... ... «Жердің тым
ылғалдығына байланысты мұнда егін шаруашылығымен айналысу ... ... ... ол ... ... ... Бірақ солардың өзі де Кашмирдің
көркем көрінісінің бірі» - ... ол. Ұлы ... ... ел ... ... да, ... да ... ауа райы суық та, ыстық та емес
жұмсақ екенін, дайымы самал ... ... ... қар көп ... да ... қажеті болмайтынын, ал жазда Кашмир көкорай шалғынға оранатынын өз
шығармасында сүйсініспен суреттеген.
Кашмир астанасы ... ... ... ... - Ә.Д) ... мен ... ... мен кипаристен салынған тамаша ғимараттар көп. Олардың
көпшілігі ең аз дегеде 5 қабаттан тұрады. Әр қабаттың сәулетті ... ... мен ... ... мен мұнаралары һәм керемет
әшекейленген таңқаларлық кіре берістері бар. ... ... оны ... ... ... ... өткелдері мен көшелеріне түгелдей
тегістелген тас төселген. Базарлары өзге қалалардағыдай емес. Кездеме ... ... ... дүкендер қатарында өзге дүкендер жоқ. Әрбір
қолөнерші мен кез келген адам өз ... өз ... ... ... ... ... бөлігі боп саналатын нан, иіссулар мен ... ... да ... азық-түлік дүкендері мұнда әдеттегіден тым ерекшк...
Алмұрт, ірі қара тұт, қызыл шие, шие секілді жемістерден ... ... өзге де ... ... бар. ... алмалары жақсы... Жеміс піскен
кезде оны сатып, яки алып жатқандар да аз ... ... жоқ кісі ... ... пайдаланады. Кашмирде адамдарға жемісті үзуге тиым ... ... - деп ... ... ... ... сондай-ақ бұл жаққа ислам дінінің таралу
тарихы жайлы да біршама мағлұмат бере кеткен: «Ислам діні, - деп ... ... ... ғана ... ... ... бәрі ... еді және
олар Брахма дінін ұстайтын. Бірде бұл өлкеге Сұлтан Шамсаддин ... ... ... ... Ол ... ... ... Әйел екен... Сұлтан
Шамсаддин сол әйелге қызмет етуді жөн көреді. Уақыт өте ханым оған тұрмысқа
шығып, ... ... ... ... аталмыш дәруішке тиеді. Кашмирді
Шамсаддинннен кейін оның ұлы Алааддин (1342-1354), одан соң ... ... ... ... ... тұсында Кашмирге Саид ... ... ... мәлім Әмір Кабир ас-Сани (1314-1348) келеді... Әке
тағына отырған Құтбаддиннің ұлы ... ... ... ... пұт
храмдарының бәрін қиратып, ислам дінін таратқан.
Әке тағы Зейін әл-Абидинге тиген соң ол Кашмирде 50 жыл ... ... ... ... ... абаттандыруға тырысты және...
мейлі дінсіз, мейлі мұсылман болсын жаһанның барлық тайпаларына кеңшілікпен
қарады. Оның ... ... ... заманымызға жеткен қалпындай қалаға
айналды.
Кашмирде өзге қалаларда сирек ... ... ... ... ... базарларында сұраныс жоқ металл, ағаш, сүйек сияқты нәрселерге өрнек
салушылар мен тас қашаудың білгірлері, алтын ... мен ... ... көп. ... Бұхара мен Самақханнан басқа барлық
аймақтарында да мұндай қолөнершілер кездеспейді. Ал ... ... ... ... бар, тіпті олар көп. Осының бәріне Зейн әл-
Абиддиннің арқасында қол ... ... ... ... береке бірлік кетіп, бас-басына би
болған заман басталады. Патшаның үрім-бұтағын мойындамаған ... өз ... ... ... ... 1533 жылы ... ... осындай аламантасыр жылдарды бастан кешіп жатқан-ды. Олардың ... ... ... ... ... ... ... қайтарып беру қандай
бассыздық» деуінің астары да ... ... ... 1533 жылы бұл ... «Қайран Кашмир» деп қимай кеткенімен,
арада 7 жыл өткен соң мұнда ... ... оны ... ... ... ... ... міне ұлы ғалымды іздеп жолға шықтық.
Индира Ганди атындағы Дели әуежайында бізді Қазақстанның Үндістандағы
елшілігінің 2-хатшысы Мұрсалнәби ... ... ... ... ... ... мақсаты жайлы хабардар болғанымен
олардың көзінен «Біздің де жолымыз түсе ... ... ... ... ... мен ... ... Жамму және Кашмир штатына
қатысты даудың ... ... ... ... Екі ел ... шиеленісіп,
әрекет етуші топтардың дүмпуі қатты сезілуде. Сондықтан да Үндістан онда
бір миллиондай әскерін ... тұр. ... ... бола ... ... ойды ... қиын емес еді.
Ия, Кашмир Үндістаннан бөлінуге әркет жасауда. Ал Үндістан бұл ... ... да ... ... онда ... ... ұстап отыр. Күнара
кісі өлімі болып жатқаны да құпия емес.
Бірақ ... ... ... табу ... ... проблемалардың бізге
бөгет бола алмайтынын байқаған әріптестеріміз елшілік ... ... ... ... хат ... ... жағына кірісті.
Мырза Хайдардың Кашмирде өткізген жылдары туралы деректерді шынында да
негізінен Үнді ... ... ... ... бірі ... ... атпен көбірек мәлім Мұхаммед Қасым Һиндушаһ Астрабади (1552-
1624). Оның Үндістан тарихына ... ... ... - ... ... әдетте «Тарих-и Фиришта» - «Фиришта тарих» деп аталатын
шығармасының ... ... атты ... ... ... Хайдардың
өмірі мен қызметінің соңғы кезеңі жалы да мағлұматтар берілген.
Ол да бірақ Мырза Хайдарды Ұлы Моғолдар ... ... ... ... ... мен ауған текті Шершаһ (1472-1545) патшаның 1540
жылдың мамыр айында – Үндістанның билігі үшін ... ... ... Мырза Хайдардың Хмаюнның жанында болғандығына тоқталған.
Шайқаста бірақ ... ... ... ... олар ... келіп,
әрі қарай не істеу керектігін ақылдасады. Мырза Хайдар Кашмирді ... ... ... Зейн әл-Абеддин патшаның ұрпақтарын биліктен айырған
жергіліеті Чак пен Макр әулеті 1533 жылдан кейін де тақ үшін ... ... еді. ... ... ... қолына тиісімен олар сүнналық Абд әл-
Макри мен Занги Чакты елден қуады. Сол себепті олар ... ... 1537 ... ... ... хат, ... жаушы жіберіп Кашмирге
шақырумен болады. Ұлы ... онда ... ... ... ие ... ... бірақ аталмыш аймаққа әлі әзір өзі ... ... ... ... аз-кем жасақ беріп Кашмирге аттануына рұқсат етеді.
Сонымен Мырза Хайдар 400 кісімен Кашмир әкімі шиашыл Қажы Чак күтпеген –
Пир Панджал ... Панч ... тар ... ... ... 1540
жылдың 22 қарашасы күні Кашмирге аяқ басады да оны бір оқ та шығармай ... ... ол Абд ... мен ... ... ... одақтас етеді.
Қажы Чак Кашмир тізгіні тағы да ... ... ... ... қарсы
еді. Сол себепті ол Шершаһтан көмек сұрайды. әтсе де ол ... 2 ... мың жаяу және 5 мың атты ... Мырза Хайдардың 300 сарбазы 1541
жылдың 1 тамызы күні тас-талқан етіп қирата жеңеді. Ұлы ғалым ... ... ... ... ... таққа отырғызып, Кашмирді соның ... ... ... ... ... ... көбірек жазған. Ол
Мырза Хайдардың 1541 жылғы шайқастан кейін 1544 жылы да тағы бір ... тура ... еске ... ішіндегі тынышсыздық яки өзге де себептер болды ма, ... ... ... Сринагардан 30-35 шақырым жердегі Индакорт қамалына барып ... жылы ... Чак ... ... ... ... байқап Панчтегі
Қажы Чакқа қашып ... Бара сала ... ... ... үлкен қолмен
Сринагарға аттандырады. Дегенмен Мырза Хайдардың екі ... ... ... оп-оңай қуып таратады.Сөйтіп жүргенде 1545 жылы Қажы Чак
пен оның ұлы ... Чак ... ... ... ... Сол жылы ... та көз жұмады. 1547 жылы Мырза Хайдар әскерлерімен кезекті шайқаста
Занги Чак пен оның ұлы Гази хан да қаза ... ... ... ... ... ... ... түскен..
Фиришта сондай-ақ 1547 жылы Қашқариядағы Әбірашид ханның ... ... ... қолын ұсынғанын да айтуды ұмытпаған. Кашмир ... жаны ... ... ... ... күшшілік жерден күтіп алып,
сый-құрмет көрсетеді.
1547 жылы ол енді ... ... ... һәм ... мақсатымен
бір кездері Саид ханмен өзі жорықта болған Үлкен және кіші ... ... ... ... айналған Кашмирдің қиыр ... мен ... ... ... ... ... өз ... қосады.
Бұл аймақтың әкімдері етіп ең сенімді серіктерін тағайындайды.
Фиришта сонымен қатар тағы бір маңызды оқиғаны да әңгімелеген. 1545 жылы
Шершаһ ... ... соң ... ... ... Ислам шаһқа тиеді. Бірақ оған
Пенжабтық Ниязи тайпасы қарсы шығады. Олардың арасы ушығып, ақыры ол ... ... ... ... ... ... ... хайбат хан
Панчтағы чактарды келіп паналайды. Оларды ... ... ... ... ... ... келген чактар Хайбат ханды құшақ жая қарсы алады.
Әйтсе де ниязилықтарды бір жола талқандауға бел ... ... шаһ ... Пир ... ... де жетеді. Ал ... ... ... ... Кашмирге шегінбесін
деп олардың тыл жолын кесіп ... ... ... екі оттың ортасында
қалады. Хайбат хан ... ... ... ұлын ... ... бітім
жасасады. Сондай-ақ Мырза Хайдармен де бейбіт келісімге келеді. ... ... ... іске аспай қалады.
Фиришта сөйтіп өз еңбегінде Мырза Хайдардың ... ... ... ... ... Фзл ибн ... Әллами (1551-1602) ныспылы тағы бір
тарихшысы «Тарих-и Акбар шаһи » – ... шаһ ... ... «Акбар
наме»–«Әкбар (патша ) жайлы әңгіммелер» атты ... ... ... ... ... ... 31 тарауында талантты қолбасшының соғыс,
шайқастарынан басқа, Кашмир өлкесінің ... мен ... ... еткеніне, мемлекетке он саусағынан өнертамған тарландарды ... ... ... ... ... - ... әсіресе музыка
өнеріне ерекше мән берілді, түрлі музыкалық аспаптар жасалынды.».
Шынында да ... алып ... ... ... ... ... ... жүрген «Тарих-и Рашиди» атты еңбегін жазуға кіріседі. ... ... 1544 ... дейін ел ішінде алабөтен ... бола ... ... ол ... ... ... әуелі екінші бөлімін
(өмірбаянын) жазудан бастайды. өйткені бұрын-соңды тарихи шығарма ... ... өзі ... ... ... ... немесе жадында
сақталған оқиғаларды баяндаудан бастайды. Аталмыш дүниесінде ... ... ... ... намесін» тағы да оқып, сан рет ой елегінен өткізеді.
өзінің ... һәм ... ... ... ... мән ... ғалым «екінші дәптерді» 1541 жылы бастап 1543 жылдың ... ... ... бөлімнің нүктесі қойылған соң – оның ұмыт
қалған тұстарын толықтырып, өңдейді де араға ... ай ... ... оның «бірінші дәптерін» де бітіреді.
«Екінші дәптердегі» маңызды тарихи оқиғаларды ... ... ... үшін Ата ... Ала ... ... Джувайнидің «1225-
1283». «Тарих-и джаһангушай және Әмір Темірдің жылнамашысболған ... ... ... Әли Йаздидің «1454» «Зафар намесіне» сүйенеді. Мырза
Хайдар Орталық Азияның өз шығармаларын түркі тілінде де ... ... ... ... ... ... ... Жаһангир жайлы баяндайтын «Тузуки
жаһангири» атты еңбекте де Мырза Хайдарға байланысты ... ... ... ... ... ... ... саласында қол жеткізген
жетістіктері ... ... ... ол ... тұста,- деп
жазылған.онда,– бұл өлкеде көптеген өнер шеберлерді күн кешті. Олар ... ... ... ... ... (ішекті аспап), цимбалдары,
арфалары (ұзынша үшкілденіп жасалған саусақпен тартатын ... ... ... сол тұста көпке танымал еді. Бұрын ... ... түрі ... әдетте олар әнді үнді музыкасының үлгілеріне
ұқсатып, Кашмир тілінде хормен айтатын. ... қол ... үшін сөз жоқ ... ... көп ... орта ... ... Ағзам мен маулауи Хасен атты тарихшылар
да Мырза ... ... ... ... оның аталмыш өлкегк ыстық монша мен
көзді терезелерді, кашмирліктер ... ... ... ... ... үлкен қазан) деп атаған күріш кептіретін аппаратты да ... ... де Үнді ... ұлы қайраткерге соқпай, ол туралы сөз
етпей кеткендер аз. Солардың бірі– Р.К.Парму. ол өзінің ... ... ... ... ... ... ... көрнекті мемлекет қайраткері:
Кашмирді билеген ... ... ... ... ... басқару жүйесіне
реформа жасады, жаңа қалалар салдырып, моғол мәдениетінің элементтерін
енгізді. ... шар ... ... мен ... ... өз өнері мен кәсібін кашмирліктердің арасына ендіруге ... өзі де ... ... ... нығайту үшін көп еңбектенді.
«Кашмир жұрты түгелдей ислам дінінің ханафи мазһабын ұстанған еді»- ... ... ... өзі «Тарих-и Рашидиде». Ал Нәдір ... ... ... ... Фат шаһ ... ... Ирақтың талыш
(өлкесінен Шамс деген біреу келіп өзін Нұрбахши деп ... ... ... дін ... секта таратады. Адамдардың қарғысы атып, ... ол ... ашық ... пен түрлі күпірлікті уағыздап,
қаратобыр ... ... ... ... да ... ... сай ... "Фикһ-и ахват" атты кітап таратады".
Нұрбахшийа — ислам дінінің шийа ағымына жататын сопылық қауымдастық.
Оның ... ... ... бахрейндік Саййд Мұхаммед бин Мұхаммед Нұрбахыш
(1392-1464) деген қалаған. Шийашылдықты насихаттай отырып ол шейх Әли ... ... ... орнату үшін келген имам-маһди және ... ... Оның Әмір ... ... уағызы мен шиашылдықты марапаттайтын
үгіт-насихаты әуелде Әзірбайжан мен ... кең етек ... ... ... ұлы ... ... нұрбахшыларды қатты қуғындаған. Содан 1496
жылы нұрбахшылардың бірі Мир Шамс аддин Кашмирге қашып келеді. Ислам дінін
қабылдағанына көп ... бұл ... ... біле бермейтін
жергілікті әкім оны жақсы қарсы алып, жер де бөліп береді. Әуелде Мир Шамс
аддиннің ... ... ұйып ... ... ... қойып,
нұрбахшылар қауымдастығына кіре бастайды. Олар тым терендеп бара жатқан соң
Мырза Хайдар ... ... ... ... ... ... ресми пікір
сұрайды. Олар оны: "оқып, көтерілген мәселелерді ой елегінен өткізген соң
кітап авторының жалған ... ... ... мен ... ... ... һәм
жамағаттың ортақ пікіріне қарсы шыққанын, бұл ілімнің хақ жолындағы ... ... ... ... ... оның күпірлік пен
адасушылыққа ұрынғанын, /сол себепті/ ... ... бар ... ... жою және ... тара-луына тиым салу міндетті уәжіп болмақ.
Ондай ілімді түп-тамырымен отау және оған жол бермеу — діни ... ... ... ... мен бұл ілімді ұстанушыларға тосқауыл қою, қарсы
шығу — дін ... ... ... екенін", шегелеп айтады. Ал егер
"олар табан тіреп, райларынан ... ... онда дін ... ... ... ... алып ... ондай (қаскөйлердің) мұсылмандарға
деген ыза кегіне тойтарыс беру кажет", деген тұжырым жасайды. Тіпті "дін
тазалығы мен хақ ... ... үшін ... ... ... ... ... де
керек. Ал олар тәубеге келіп, ол ілімнен бас тартса, Әбу Ханифа мазһабының жолын ... ... ... тиіс "21 ... ... дін ... осындай ресми діни ұйғарым алған Мырза Хайдардың
оны орындауды талап ... де ... ... ... ол жайлы ауыз ашпайды.
Мырза Хайдар "Тарих-и Рашидиде" кашмирліктердің дін ... ... ... ... ... - деп жазады ол, — ... ... ... бет ... ... олар ... мен ... да ажырата алмайды.
Тақуалық пен әулиелікті олар түнімен ұйықтамау және ... ... ... ... ... нәрселердің бәрін олар талғамай жей береді. Қайсы харам,
қайсы ... ... ... ... бірдей қабылдай береді. Және олардың ... пен ... ... қана ... ... кереғар келіп, уақыф
мүліктеріне қол сұғуға тырысады. Олар ұдайы пайғамбарлық туралы армандайды,
"анандай болады, мынандай болады" ... ... ... ... және ... болған деп тылсымнан тыс көріністер жайлы мәлімдейді...
Білім мен білімділерді жамандап, оларға жеккөрінішпен қарайды... Мұндай
құдайдан ... ... ... ... ... ... Ұлы
өзінің таза дәргейінде мұндай бақытсыздық пен пәледен ... ... ... пен оның ... ұрпақтарын шариғаттың ақ ... ... ... ... де ашықтан ашық ондай бос сөзді ... ... Ол ... ... ... ... әрі өздерін суниттер меи
мұсылман жамағаты қауымы санатына ... ... құлы ... ... ... ... еді. Ал егер ... айтылғандай) бірдеңе
байқала қалса, онда оларға өлімнен басқа шара қолданылмайды. Алла ... һәм ... ... ... бұл пәле — (нұрбахшийа) бірақ
жойылады деп сенемін...
"Шамасин" атты күнге табынатын да бір топ ... ... ... ... ... ... ... біздің иманымыздың тазалығына, ал біздін
тіршілігіміз күн нұрының шапағатына байланысты деп түсінді.
2 ТАРАУ ҚАЗАҚ МЕМЛЕКЕТТІЛІГІНІҢ ҚҰРЫЛУЫ.
2.1 ... ... ... енді ... ... бағзы заманның ұзын ырғасына көз жібере отырып, XV
ғасырдың ІІ-жартысында ... ... жаңа бір ... ...... ... ... мемлекетін алып келген маңызды оқиғалар ... ... ... ... ... ... деп ... Хандығы (1428-1470ж.ж.) XV ғасырдың 30-40-шы жылдары өз дамуының
жоғары шегіне жетеді. 16-17 ... ... ... ... ... ... Қыпшақтың ру – тайпа көсемдері мен билердің қолдауына ... XV ... 30-шы ... ... ... мен ... ... Сөйтіп Дешті Қыпшақта көшпелі тайпалар негіз болған
біртұтас мемлекет құруға ұмытылады. 1446 жылы ол ... ... ... ... ... ... өзіне қаратып, «көшпелі өзбектер»
мемлекетінің астанасын Батыс Сібірден Түркістан аймағына Сығанақ ... [21,158] ... ... хан ... ... ... саяси дағдарысты өз пайдасына шешпек болып, таққа ... ... ... бірі Әбу Сайд мырзаны қолдайды да, тікелей әскери
көмектің жәрдемімен оны ... ... ... ... XV ... 40-50 жылдарында хандықтың батысында
жүргізген сыртқы саясаты да нәтижелі болады. Оған себепші ... ... еді. ... ... Кіші Мұхаммед хан тұсында Қазан, Қырым және
Астрахан хандықтарына бөлініп, ... ... ... ... Ордасындағы
Мансұр би өлгеннен кейін, едіге ұрпақтары арасында болған тақ ... мен ... ... ... ... елде болған жағдайды
Әбілхайыр хан тиімді пайдалана біліп, онда да өзіне қолайлы адамды ... Ол ... ... көп ... бірі Қазы би еді. ... ... Жалаиыри «Ол ұлыста, яғни Ноғай Ордасында Мансұр бидің орнына Қазы
би болды» – десе, Әбілғазы Ноғай ... ... ... ... қалай
келгендігін Дешті Қыпшақ тайпалары арасында кең тараған мынадай сөзбен
түсіндіреді: «Әбілқайыр хан болды. Қазы би ... ... хан, Масы ... ... Әбілхайыр хан өз хандығының оңтүстігі мен батысындағы
мемлекеттердің басына өзіне қолайлы ... қоя ... өз ... қауіпсіздігін қамтамасыз етеді және өзі отырғызған билеушілермен
тиімді қатынас орнатады. ... ... XV ... 40-50 ... ... мемлекетінің сыртқы саясаты оңтүстікте және батыста ... ... ... ... ... ішкі ... ... XV ғасыр ортасында
сырттай тұрақты болып көрінгенімен, ол тұрақтылық объективті заңдылықтар
нәтижесінде емес, керісінше, күшпен ... ... ... болатын.
Ондағы ұлыстарда бір-бірімен тығыз экономикалық байланыстардың болмауы және
ортақ ... ... ... жоқтығы саяси өмірде бөлінушілік
ағымдарды туғызады. Оған Махмуд, Ахмед және ... ... ... етіп ... ... Қухистани былай деп жазады: «Жошы ұрпағынан
тараған Махмуд хан мен ... хан ... ... ... және ... оған ... бүлік жасады», 1457 жылы Сығанақ қаласы түбегінде
Әбіхайыр ханның қалмақтардың көсемі Үз-Темір ... ... және ... ... ... мен Жәнібек Сұлтандардың Әбілхайыр хандығынан бөлініп,
Моғолстанға кетуі, сондай-ақ 1468-69 жылдары Әбілхайыр хан өлгеннен кейін
оның ұрпақтары арасында тақ үшін ... ... ... ішкі ... ... ... Әбілхайыр ханға әрі туыс, әрі бағынышты
болып, әскер басы қызметін атқарған ... ... ... Әбілхайырдың
орнына келген Шайх Хайдар ханның Ордасын ойрандаушылардың ... ... ... Әбілғазы: «Ол уақытта «Атаң жұртын жау шапса, ... ... ... көне сөз бар еді. Бұл ... ... ... ... бір
жақтан қол созды», - деп баяндайды. [14,126]
Жалпы алғанда, Әбілхайыр хандығының ішкі саяси ... ... жылы ... ... оның ... ... ... тездетеді.
Ал ол өз кезегінде Керей мен Жәнібек сұлтандардың Әбілхайырдан бөлініп,
Моғалстанда жеке хандық құруына қолайлы ... ... ... ... тарихында Моғолстан мемлекеті және оның XV
ғасырдың 40-50 жылдардағы ... ... ... ... ... осы
мезгілде Мауреннахрмен, Әбілхайыр Хандығымен, сонымен ... ... ... рөл ... ... 40-50 ... ... ішкі саяси жағдайы дәл осы
мезгілдегі Әбілхайыр Хандығымен салыстырғанда анағұрлым нашар еді. Егер де
Әбілхайыр хандығында тайпа көсемдері мен ұлыс ... ... ... ... әрбір тайпа көсемдері өздерін әмір деп
жариялап, ханға бағынбаған. Хан ... ... ... өзіне бағынышты
тайпа мен оның ... ғана ... XVІ ... Моғолстан
мемлекетінің тарихын жазған Мұхаммед Хайдар ... ... ... XV
ғасырдың 30-50 жылдарындағы ішкі саяси өмірі туралы былай дейді. "Жүніс хан
Мауреннаһрға кеткен кезде ... ... ... ... ... бағынды.
Бірнеше жыл осылай ... Хан ... мен ... ... себепті
әмірлерге әдепсіздік көрсетті. Тұрфаннан ұйғыр тайпасынан шыққан Темір атты
біреуді өзінің орынбасары етіп ... оған ... ... ... ... ... өзге әмірлер оның мәртебесінің өсуін, әрі ... ... ... ... ... ашып жұмғанша жан-жаққа бытырап
кетті. Хан қатты үрейленіп, өзі де қашып ... ... ... әмір ... Әлінің құлағына да жетті. Әмір Саййид
Әлі Моғолстанға барып, Ақ-Құйашта ханның мүшкіл ... ... ... оны
бірнеше адамымен алып келіп, Ақсуды ханға тапсырды. Қалайда ... ... бір ... ие болды. Әмір Мұхаммед шаһ Атбасыға
қоныстанды. Сол уақытта хат жазыса ... әмір ... Әлі өз ... араға
дәнекер етіп, Ақсудағы хан жанына барды. Содан өмірінің ақырғы күніне ... өмір ... ... тағы бір әмір ... – ол да ... руынан еді,
Моғолстан шекарасында Әндіжан мен Ферғана бағытында Алабұға деген жердегі
бір төбенің үстіне қорған салды. Күні ... ... оның орны ... Әмір ... Әндіжанға және мұсылмандарға шабуыл жасап тұрған.
Әмір Хақберді бекжак Ыстық көлдің Қой су деген жерінде қорған салған.
Ыстық көлдің аралына бала-шағасы мен ... ... ... сақтау
үшін орналастырып, өзі Түркістан және Сайрамды ойрандауға кірісті.
Шорас (Чурас) пен барин тайпаларының әмірлері Исан ... ... ... ... кетті. Тағы басқа топ калучи (қалушы), бұлғашы
(булгачи) және басқа да ... ... ... ... ... кеткен еді.
Құнжы әмірлері, тағы басқалары Моғолстан даласын сергелдеңге түсіріп,
берекетсіздікке ұшыратты". [4,109]
Моғолстанның сол кездегі ханы ... ... ... мұндай іс-
әрекетіне қарсы шебер тоқтау салмайды, тоқтау салатындай онда күш те ... XV ... 50 ... ... таман, Керей мен Жәнібек
сұлтандар бастаған адамдардың Моғолстанға келу қарсаңында Моғолстанның ішкі
жағдайы ... ... ... ... 40-50 жылдары Моғолстанның сыртқы саяси жағдайы да, көрші
елдермен ... да мәз емес еді. XV ... ... бергі оның
шығыстағы көршісі қалмақ тайпаларымен қарым-қатынасы көп жағдайда соғыстар,
өзара жорықтарымен ... ... ... қалмақтар
жетекшілік орынға ие болады. Олар үнемі Моғолстанға тонаушылық сипатта
жорықтар жасап, елді ... ... ал ... ... ... ... қарсылықтар жасалмайды. Қалмақ тайпаларының Моғолстанға
жасаған жорықтары ... ... ... де, оның ... ... кезінде де
жалғаса береді. Мұхаммед Хайдар мырза Дулати Есенбұға ханның әкесі Уәйіс
ханның (1425-1428ж.ж. Моғол ... ... ... ... 61 ... оның ішінде 2 рет оларға қолға түскендігін, 60 рет ... ... [4,99] ... ... ... жорықтардың
санына қарап, әскери қарым-қатынастың қандай дәрежеде, сипатта ... қиын ... ... хан бар болғаны 3-4 жылдай ғана хан болады. Сонда
Уәйіс ханның тұсында Моғолдар шығыстағы көршілермен жыл сайын 15-20 рет, ... ... ... ... ... ... отырғандығын байқаймыз. Мұндай
жағдай XV ғасырдың 40-50 жылдары Есенбұға хан тұсында да жиі ... ... 1457 жылы Үз ... тайшы бастаған қалмақтардың Әбілхайыр хан
әскерімен ұрысы кезінде қалмақ көсемі өз тылын Моғолстан территориясындағы
Шу ... ... ... ... ... XV ... 40-50 ... қалмақтармен саяси қарым-
қатынасы моғолдар үшін өте ауыр ... ... ... ... ... ... ... келуіне Есен-Бұға хан ешқандай қарсылық
білдірмейді, қайта олардың келгеніне қатты қуанады.
1451-1457 жылдардағы Моғолстан мен Мауреннахр арасындағы ... ... ... мен Жәнібек сұлтандардың Моғолстанға ... ... ... Қазақ хандығының Моғолстанның батыс бөлігінде пайда
болуымен, 1451 жылы ... ... ... ... Әбу Сайд ... жүргізген саясаты тікелей себепші болды.
Ақсақ Темір ұрпақтары билеген Орта Азияда ... ... Әмір ... ... ... ... Шахрухтың Ибрахим деген ұлының баласы
Абдаллах мырза мен Ақсақ Темірдің Мираншах деген ұлының немересі Әбу ... ... үшін ... ... [22,225] ... ... Әбу ... қашып, Түркістан жаққа, сонан соң «көшпелі ... ... ... 1451 жылы ... ... ... ... Әбу Сайд Абдаллахты жеңіп, Самарқан тағына отырады. Көрсеткені
жәрдемі үшін Ұлықбек мырзаның ... бірі ... ... ... ... ... саяси дағдарысты пайдаланып,
Моғолстан ханы Есен-Бұға ... ... ... ... аймақтарына тонаушылық сипаттағы жорықтар жасайды. 1451 жылы Әбу
Сайд мырза билікке келгеннен кейін де мұндай жорықтар қайталанады.
XV ғасыр ... ... ... Есен-Бұға хан қауіп
төндірсе, оңтүстік – батыстан одан да зор жау пайда болады. Ол XV ... мен ... ... мен ... ... ... ... Жахан шах еді. [22,226] Жахан шах та Есен-Бұға хан секілді
Мауреннахрда ... ... ... ... ... ұрпақтарынан Хорасан
аймағын қайтарып алуды ойластырады. 1458 жылы Жахан шах үлкен ұлы Пір Бұтақ
сұлтанмен бірге Хорасанға еніп, ... ... ... ... үшін бұл өте ... - таяң шақ еді. ... ... хан,
солтүстік батыстан Жахан шах қатер төндіргенде Әбу Сайд мырзаға ... ... ... туады. Бірақ Әбу Сайд мырза бұл ... ... ... қиын ... ... ... ... Есен-Бұға ханның туған ағасы Жүніс ... ... болу ... ... ... батысында пайда болуына тікелей себептер
болған Жүніс ханның тұлғасына қысқаша тоқталып өтелік.
Жүніс ... ... ... ... орта ... ... ... ішінде көбі Захир Ад-дин Мұхаммед Бабырдың «Бабырнама»
шығармасында кездеседі.Оның себебі Жүніс хан ... ... ... ... ... хан ... былай деп жазады «Жүніс хан,Есен-Бұға Уәйіс ханның
ұлдары, Жүніс ... ... ... ... ... ... қыпшақ бегі
Шейх Нұр ад-диннің иә қызы, иә немересі. Уәйісхан өлгеннен ... ... ... жарылды: бір бөлігі – Жүніс ханға, екінші бөлігі Есен-Бұға
ханға ... ... ... ... ... ... ... әпкесін Әбді ал-Азиз
мырзаға айттырған. Осындай туыстың, жекжаттыққа байланысты ... ... бірі ... ... ... бегі Мирек Түркмен екеуі қасында 3-
4 мың түтін моғолмен қоса Жүніс ханды Ұлықбек мырзаға алып келді. ... ... ... ... ... ... алу еді. ... бұлардың бұл қылығына өң қарамады: келген ... ... ... ... әр ... ... ... Иразанның салған
бұл лаңы моғол ұлысында естен кетпейтін оқиға болды.
Ханды Иран жаққа жөнелтті. Тебрезде жылдан ... ... ... ... ... ... шах Барани Қарақойлық билейтін Хан сол жақтан Ширазға
келеді, Ширазда Шахрух мырзаның екінші ұлы Ибраһим сұлтан ... ... ... кейін Ибраһим Сұлтан мырза дүние салып, оның хан ... ... ... ... ... ... хан ... мырзаның нөкері
болды. Ширазы бар, басқасы бар, әйтеуір, сол аймақта хан 17-18 жыл ... ... ... осы ... ... Әбу Сайд ... Есен-Бұға ханға
қарсы қолданады.
Әбу Сайд Мырза Мәуреннахрға төнген екі қауіптің орнымен күресуді
таңдайды. ... ... зор ... ... Харасанға еніп,
Гератты алуы еді. Хорасан Мауренахрдың аса бай әрі ірі ... ... ... көп, ... дамыған аймағы болатын. Есен-Бұғаның
тонаушылық сипаттағы жорықтарымен салыстырғанда Хорасаннан ... ... ... үшін аса зор шығын еді.
Жағдайды тез түсінген Әбу сайд мырзаға бар күшін Гератты ... ... ... ... ... ... ол Гератты алып, Хорасаннан
Жахан шахты кетіруге мәжбүр етеді. Өкінішке орай, Қазақ хандығының қай ... ... ... ... осы жыл, яғни Әбу Сайд ... ... жылы ... еңбектерінде анық емес. В.В.Бартольд,
[23,170] ... [11,113] 1459 жыл деп ... ... «1457 ... деп ... ... 1458 жылы ... шах Хорасанды алуға
ұмтылды. Гератты басып алды, бірақ толығымен жеңіске жете ... ... ... 1459 жылы оны мен Әбу Сайд ... ... келісім жасалып,
Хорасани Әбу Сайд мырзаға ... - ... [6,№4] Әбу Сайд ... ... ... Рашиди» авторы былай деп баяндайды: Мырза
Сұлтан Әбу Сайд ... ... ... енді ... да ... ... Бірақ Есенбұға ханның Ферғана, Шаш және Түркістанға қауіп ... ... ... ... ... ... ... Мырза Сұлтан Әбу Сайд
адам жіберіп, ханды Шираздан алдырды да ... ... ... оны ... ... [21,196] Ханның жасы ол кезде 41-ге
келген-ді, ол 860 ... жыл ... ... ханның Мауреннахрға келуін
Бабыр былайша баяндайды: «Сұлтан Әбу сайд мырза». Есен-Бұғаның Ферғанаға
жасаған тоқтату үшін Әбді ... ... ... ханның әпкесі Ханымға
үйленуіне байланысты жезделігін бетке ұстап, Ирак пен Хорасан жақта жүрген
Жүніс ханды ... Оның келу ... ... той ... ... дос болды [3,30]. Әбу Сайд мырза Жүніс ханға «қолдау көрсетіп және
көмек беріп, ... ... ... Осы себепті Есен-Бұға ханның билігінде
жарықшақ пайда ... - деп ... ... ибн Уәли ... Сайд ... Жүніс ханға сыйға берген жері – ... ... ... ... Бұл өңір ... ... Жүніс ханға ыңғайлы келіп, орайы туғанда ... ... ... алуға мүмкіндік мол еді. Әбу Сайд ... ... ... тосқауыл ретінде пайдаланса, Жүніс хан оны орындай отырып,
Моғолстанға енуге дайындық ... ... ... қарсы әмірлер енді
Жүніс хан төңірегіне жиналады.
Кезінде Мауреннахрға төнген қиынтаяң шақ, ... ... ... ... ... енді ... ... Оқиғалардың ұла
дамуын күтпеген Есен-Бұға хан әбден сасады. Ол үшін ең ... ... ... әміршілердің бағынбаушылығынан емес, туған ағасы Жүніс
ханнан төнеді. Дәл мұндай жағдай Керей мен ... ... ... өте ... болады. Біз бұл арада екі сұлтанның Есен-Бұға ханға
келуі алдын ала ойластырылған шара ма, әлде ... ... іс пе, ... ... Ол жөнінде ешбір деректі мәлімет жоқ.
Керей мен Жәнібек сұлтандардың Моғолстанға келуінен Есен-Бұға хан да,
екі сұлтан да ұтылмайды. ... хан ... ... ... 1462 жылға
дейін, яғни қайтыс болғанша дейін созады, ал екі ... ... ...... ... ... қалайды.
Жоғарыда айтылған ойды түйіндей келе, Моғолстан мемлекеті мен Әбу Сайд
мырза мемлекеттері арасындағы қарым-қатынастар Әбілхайыр ... ... ... ... ... даму барысы, бәрі XV ғасырдың 50-жылдарының
аяғында Қазақ ... ... ... алғы ... әзірлейді. Сондықтан
да біз, Қазақ хандығының құрылуы ... ... ... ... заңды
қорытындысы деп батыл айтуға болады.
Біз бұған дейін Қазақ хандығының құрылу қарсаңындағы Әбілхайыр хандығы
Моғолстан және ... ... оған ... ... ... мен ... ... қарастырдық, жаңа хандықтың
құрылуының саяси аяғы шарттарын ... ... жылы ... ... шығыстанушы ғалым В.В.Вельяминов –
Зерновтың «Қасымов патшалары мен ханзадалары туралы ... ... ... ... Ол ... ... Орынбор қаласында қызметте
болып, басшыларының тапсыруымен және философиялық, этнографиялық зерттеулер
мақсатымен қазақ ауылдарын жиі ... 1856 жылы ... ... Қасымов хандығының тарихын зерттеумен айналыса бастайды. 1861
жылы ол өзінің әрі ... әрі ... ... ... ... деп хат ... «Осы уақытқа дейін қолым бос ... ... ... Бұл да ... ... ... ... ханы,
әрі қырғыз сұлтаны Ораз – Мұхаммедтің арқасында, қырғыздардың тарихына да
кірісіп ... Оны ... ... ....100 парақ жаздым, әлі де
аяқтамадым. Бірақ іс ... ... Ең ... ... ... ... ... аштым. [24,142-143] В.В.Вельяминов – Зерновтың
қазақ тарихындағы бұл ... - ... ... ... мен оның XV –
XVІ ғасырлардағы тарихы еді.
Осылайша, В.В.Вельяминов – Зерновтың аталған ... ... ... ... мен оның одан ... ... ХІХ ғасырдығ ІІ
жартысындағы орыс тарихнамаларының күн тәртібіне ілініп, ... ... ... ... ... ...... ұсынған тұжырым
күні бүгінге дейін қызмет етуде. Зерттеуші Хандықтың құрылуын Керей мен
Жәнібек сұлтандардың ... ... ... ... ... Хандықтың құрылған жылын «Тарихи Рашиди» мәліметі бойынша
1465-1466 ... деп ... ...... өмір ... бері ... ғылымы оның ішінде деректану ғылымы қаншама есе алға
өсіп кетті.
Соғысқа дейінгі, соғыстан кейінгі және қазіргі ... ... ... құрылу процесіне тікелей және жанама түрде қатысы бар
көптеген ортағасырлық ... мен ... ... ... ... ... нәтижесінде Қазақ Хандығының құрылуына негізделген
тұжырым дамытылды, кеңейтілді. Бұл тұжырымның кейбір мәселесіне ... ... ... ... ... мен ... ... көшіп келген уақыты В.В.Вельяменов – Зернов бойынша, бірден-бір
дұрыс уақыт деп есептелмей ... ... әр ... ... айтуда.
Бірақ тұжырымның схемасы зерттеуші өзгерте қойған жоқ, олай болса бәрі оны
мақұлдауда деп түсінеміз.
Жоғарыда айтылған тұжырымды ... ... оған ... ... ... ... құрылу процесін ашып көрсетуге тырыстық.
Керей мен Жәнібек хандығының ... ... ... ... ортағасырлық екі шығармада ғана бар. Біріншісі – Мұхаммед Хайдар
мырза Дулатидың «Тарихи ... ... ... ... жылдары Кашмирде
жазылған [4,110]. бұл кезде Қазақ Хандығының құрылғанына бір ғасырдай уақыт
өткен болатын.
Мұхаммед Хайдардың ... ... ... Хандығының құрылуы жөніндегі
мәліметтер ешбір жазба ... ... ... ... жазу ... ... арасында кең тараған тарихи әңгімелерді, аңыздарды, ауыз
әдебиеттің басқа да түрлерін кеңірек қолданған. Керей мен Жәнібек ... ... ... ... ... Хайдар шежірені жақсы білетін
адамдардан алса керек. «Тарихи Рашидидің» бір бөлігін орыс ... ... ... сөз жазған К.А.Пищулина «Тарихи Рашидидің жазылуына ... ... ... арасында айтылып жүрген тарихи аңыз әңгімелер
негіз болды» – деп ... ... ... XIV-XVI ... ... оңтүстік
шығысында, Шығыс Түркістанда және Қырғызстан территориясында болған
Моғолстан мемлекетінің тарихын баяндау үшін ... ... екі ... ... 1542 жылы ... ... ал 1546 жылы ... ... ... ... құрылуы туралы мәліметтер еңбектің ішінде екі
жерде айтылып өтеді. Бірінші мәлімет екінші ... ... ... ... ... бұл ... ... аталу және
құлдырау себептері туралы баяндау» деген тарауында кездеседі. Бұл тараудың
«Тарихи Рашиди» ... ену ... ... ... ... ... XVI ... басындағы саяси тарихын баяндай келе, ... ханы ... Сайд ... ... ... ... жеңіліп, Қасым ханнан
көмек сұрағанын, Қасым хан ... ... Сайд ... ... ... әрі ... Хайдар: «Әңгіме Қасым хан туралы болғандықтан, ол туралы
қысқаша түсініктеме бермесек, онда ... ... ... болады» –
деп онда жоғарыда атаған тараудың («Сұлтан Сайд ханның Сүйіншік ... ... ... ... туралы баяндау», «Сүйіншік ханмен
болған соғыстан кейінгі оқиғалар тарихи және Сұлтан Сайд ... ... ... ... ... ... ортасына енгізеді.
Автордың бұл тараудағы негізгі ойы – ... хан және оның ... ... ... айту болатын. Бұған дейін ел жерде Қазақ
Хандығының пайда болуы айтылмағандықтан, ... ... ол ... ... ... одан әрі ... хандардан бастап ХVІ ... ... ... ... қысқаша түрде баяндап өтеді.
«Тарихи Рашидидегі» Қазақ Хандығының ... ... ... ... мәлімет
1546 жылы жазылған бірінші дәптерде де бар. ... мен ... ... ... хан ... болғандықтан «Есен-Бұға ханға
әмірлердің қарсылығы және сол кезде болған ... ... ... ... ... тарауында бұған арнайы тоқталып өтеді. «Тарихи Рашидидегі»
екінші мәліметте Қазақ Хандығының Шу мен Қазыбасы аймағында ... ... саны 200 ... ... жеткендігі және қазақ хандығының
билік құра бастаған жылы туралы бірінші мәліметте кездеспейтін ... ... ... және ... Хандығы туралы мәліметтер 1537-1538
жылға дейін, яғни ... ... ... ... ал ... ... 1513 жылға дейін, яғни Сұлтан Сайд ханның Қасым хан ордасына
баруымен ... ... ... біз бір шығармадағы бір мәселе туралы айтылған екі ... ... ... ... мәліметті автор арнайы жазған дейміз
және Қазақ Хандығының құрылуы туралы ең құнды, ең ... ... деп ... ... құрылуы туралы келесі мәлімет Махмуд ибн ... ... фи ... ... ... бар. Еңбек ХVІІ ғасыр
ортасында 1641 жылы жазылған. «Бахр ... - ... ибн ... ... негізгі еңбегі. Автор туындысын жазу үшін, зерттеушілердің
пікірі бойынша, бізге дейін жеткен және ... ... ... ... ортағасырлық деректердің мәліметтерін қолданған. Оның ішінде «Тарихи
Рашиди» мәліметі де бар.
Махмуд ибн Уәли ортағасырлық деректермен мейлінше кең ... ... ... құрылу жағдайын Мұхаммед Хайдар мырза Дулатиға қарағанда,
салыстырмалы түрде, толық жазған. Махмуд ибн Уәлидің мәліметінде Әбу ... ... ... ... ... ... қолдануы, не себепті Қазақ
Хандығының Моғолстанның батыс бөлігінде пайда ... ... ... кім ... және ... ... не үшін ... мен Жәнібектің соңынан
ерген адамдарға қолданғандығы туралы фактілер көп кездеседі [25,352].
Керей мен Жәнібектің «көшпелі ... ... ... білу ... ... сол ... қай ... тұрғандығының анықтаудың
маңызы зор. Біз сол арқылы көшіп кетудің ... ... ... ... ... ... ... «қысымшылығының» астарында не жатқанын
байқаймыз.
Керей мен Жәнібектің атақты Орыс ханның ... ... ... ... ... ... ... бойынша «Орыс ханда 7 ұл және 5 қыз
болған. Ұлдардың есімдері – ... ...... ......... Сайид – Ахмет, Сайид - Әлі».
... Тоқтақияда 3 ұл, 3 қыз ... ... ... ...... ... ... Боллаттың ұлы Керей хан. Оның үш ұлы ... ... хан, Қожа – ... Сұлтан - Әлі.
Құйыршықтың ұлы – Барақ хан. Барақ ханның үш ұлы ... ... – Мир – ... Мир – ... Әбу – Саид ... хан деп ... ... ханның ұлдары, «Иренджі, Махмұд, Қасым, Әдік, Жаныш,
Қашбар, Тыныш, Ұснақ, Жадық» - деп келтіреді ... ... да ... ... Орыс ... тарағандығын осылайша көрсетіп, «... Әбусагит –
лақабы Жәнібек хан...» [14,119] деп ... ... ... ... айта келе, Барақ ханның ұлын «Кіші Жәнібек хан деп ... - деп ... хан ... ... болғанна кейін хан тағына отырады. 9 жыл хандық
құрғаннан кейін ауырып қайтыс ... - ... Муин ад – дин ... Муид
ад – дин Натанзи, Орыс ханның әкесі Сасы – Бұқа екендігін, олар Ақ – ... ... ... жазады. Ақ Орданының хандары Жошы ханның
үлкен ұлы Орда ... ... ... Орда ... ... ... болған. Оны XIII ғасырдың 40 – шы жылдары осы жердін Қарақорымға
қарай ... ... сөзі ... Ол: «Бұл өңірде Батудың үлкен ағасы
Орда тұрады: ол татар ... ... ең ... деп жазады.
Ақ Орданың орталығы XIII ғасырдың II-жартысында Сырдарияның орта ағысы
бойына ауысады. Себебі осы ... ... ... ... ... рөлі ... ... қалалары арқылы Ұлы Жібек жолының тармақтары
өтеді. Елдің төменгі бойындағы Алтын Орда астаналары: Бату ... ... ... ірі саяси орталыққа айналады да, Батыс Еуропа, ... тағы ... ... ... Алтын орда территориясы арқылы
Қытайға ... ең ... ең тура және ең ... жол – Еділ бойы – ... – Сырдария бойымен жүреді. Сөйтіп, бұл жол Алтынорда ыдырағанға дейін
халықаралық сауда жолында күре тамырдың бірі ретінде қызмет ... орта ... ... ... ... және ... ... маңызы және осы аймақтары ретіндегі маңызы және ... ... ... көшпелі тайпалары үшін қыстау және қысқы жайылым
ретіндегі маңызы, біздіңше, Ақ орда билеушілерін осы аймаққа қоныс ... ... ... ... ... ... ... XIII ғасырдың II –жартысында саяси орталыққа айналуы, ... ... ... ... атағын арттырды. Отыз жыл Ақ ... Сасы – бұқа 1320 ж – 21 ... ... ... және ... ... Ерзен хан (Сасы Бұқаның ұлы) «Отырар, Сауран, жент
және Баршынкенттегі медреселердің ... ... ... мен ... ... ол ... ... аймағын ұжмаққа
айналдырады», - деп жазады Муин ад – дин Натанзи.
Орыс хан да ... ... ... ... ... Сығанақ қаласында
ғимараттар салдырады. Ақсақ Темір тұсында Ақ орданың орталығы – ... ... ... ... XV ғасырдың I – жартысында Орыс ханның
немересі Барақ хан Сырдарияның орта ағысы бойын ... ... ... үшін күрес жүргізеді. XV ғасырдағың 20 – шы жылдарының ... хан ... ... ... Ұлықбекке елші жібереді: «сіздің
көмегіңізбен мен өз ұлысымды қалпына келтірдім, сізбенен көрші бола ... ... ... - деп, хатқа жазады [6,№5]. Хаттың мәнін
басқаша айтсақ: мен ... ... ... ... ... яғни ... ХІІІ-XIV ғасырлардағы жері өзіме тиді. Енді Мәуреннахрмен көршімін,
соны есте ұстағайсың дегенді түсінеміз. Барақ пен Ұлықбектің қандай ... ... ... Ұлықбектің Түркістан аймағындағы әкімі Әмір
Арслан – қожа ... ... жері заң ... және әдет – ... ... ... ... менің атам Орыс хан Сығанақта ғимараттар салдырған»
- деп атады. Сөйтіп ол Түркістан аймағына жеке ... ... ... ... әкімімен Мәуреннахрға Барақ ханның әрекеті туралы:
«Барақ ханның нөкерлері бұл ... ... ... ... билікке қатты қол
сұғуда деген хабарлар жіберіледі. Түркістан үшін екі жақты ... ... ... – жаз ... ... ханның пайдасына шешіледі. Сөйтіп, 50-
жылдай Мәуреннахрдың құрамында болған ақ орданың орталығы қайтадан Ақ Орда
хандарының мұрагерлеріне тиеді. ... 1428 жылы ... хан қаза ... ... ұлы ... ... ... Фазлаллах ибн Рузбекхан Исфахани мұрагерлік
жолымен сұлтандардың жер иеленуі жөнінде «Әрбір белгілі ұлыста Шыңғыс ... ... ... ... ... отырады, ол өз жұртымен белгілі бір
жерде мекен етеді. Сұлтандар ол жерлерде Жошы мен ... хан ... ... ... пайдаланады. Дәл осылайша, олар Шыңғыс ханның
Ясасы бойынша ... ие ... - деп ... ... ... ... ... Түркістан аймағы Ақ
Орда билеушілерінің заңды жері ... көз ... ... Олай ... Орда ... ... ұрпағы Жәнібек ханның иелігі Түркістан аймағында
және оған іргелес жерлерде ... деп ... ... Және ол ... ... ... осы аймақтан Моғолстанға көшкен.
Осы арада мынадай заңды сұрақ туады: не себепті Барақ хан ... ... оның ... Жәнібек хан болып сайланбаған? Бұған жауапты
Жошы ... мен Ақ ... ХV ... ... әлеуметтік-
экономикалық, саяси-этникалық жағдайынан табуға болады. ХІІІ-ХІV ғасырларда
Жошы ұлысындағы біртұтас саяси-экономикалық ... ... ... жол ... ... ... негізделген хандық билік біртіндеп
Шыңғыс хан ұрпақтарының қолымен Мұқала бастайды. Саяси өмірде бірте-бірте
жергілікті этнос өкілдері, оған ... ... ... монғол тайпаларының
өкілдері, өз іс-әрекетімен көріне ... ... ... ... ... ... күшіне сүйене
отырып, ішкі және сыртқы саясаттағы маңызды істерді жеке өзі ... ... ... І ... ... ... көсемдерінің, билердің, әмірлердің
қатынасуынсыз, солардың қолдауына сүйенбей шешімдерге бармайды. Тіпті
көптеген ... жаңа ... ... ... ... ... отырады. Тек
кейбір жағдайда ғана Шыңғыс хан ұрпақтарының кейбір өкілдері өздерінің ... ... ... ерік пен жігерінің ... мен ... және т.б. ... ... ... күрес
арқылы хандық билікке жетіп отырады. Бірақ та олардың билігінің ... ... ... көсемдермен қарым-қатынастың орнатылғандығына
тікелей тәуелді ... Егер де ... ... ... ... сай ... оған ... күшті әлеуметтік тірек табылғанда, ал
керісінше болған жағдайда хандар жиі-жиі ауысып отырған. ... ... ... ... ғасырларда шыңғыстың емес жергілікті этнос өкілдері
келеді. Ақсақ Темір, қият мамай, Едіге ... ... ... болған. Кейбір жерлерде ру-тайпа көсемдері, билері, ... ... ... жеке өздері билік жүргізеді бастайды. Оған ... І ... ... ... та жеткілікті. Ал ... ... ... ... ... ... ... өздерінің
мүдделеріне сай келетін, негізінен, айтқандарын жүргізіп отыратын адамдарды
хандық билікке әкеле бастайды. Сөз дәлелді болуы үшін ... ... ... ХV ... ... ... ордасындағы билер хандыққа
Әбілхайыр ханның немересі, 20-ға әлі ... ... ... ... ... ... ... талабы мынадай болады: «Ежелден қазіргі
күнге дейін маңғыт әмірлері сайлаған әрбір хан, мемлекетке әрбір ерік беріп
отырған. Егер Мұхаммед ... хан ... көне ... ... ... оны
хан көтереміз, ал егер көнбесе онда, жақсы, онсыз да күн көреміз» [6,№5].
Жеке ... ... ... ... Шайбани хан мұндай талапқа ... Ірі ... 14-16 ... хан ... да ... сол ... талаптарын орындатып отырған.
ХV ғасырдың бірінші ширегінен кейін Алтын Орда тағынан Мансұр би ... жас ... Кіші ... ... Біршама уақыт өткеннен кейін
ол биге ұнамай, хандыққа Барақ ханды отырғызуды ... ... ... ... ... ... хан жас, әлі де өз бетінше ... ... жүре ... ... сенің өмірің тыныштықта болды, ал Барақ-күшті
бура, ол арбаңды ... ... ... сені ... таптап тастайды», -
деп кеңес береді. Ақырында ... ... ... ... ... ... Қажы Керейді жергілікті ірі феодалдар тобы хан етіп ... ... ... өте ... ... ... ... жеңіп, Ақ Орданы қалпына келтірген атақты
Барақ хан жергілікті ірі феодалдар мүддесін тежеп, жеке ... ... жылы ол қаза ... ... ... тайпаларының көсемдері Барақ ханның
баласы Жәнібекті хан сайламай, жас Шыңғыс ұрпағын іздестіреді. Ондай ... 16-17 ... ... ... еді. Оған ... ... ... дурман, табгут, қосшы, отаршы, найман, ... ... ... ұйғыр, қарлық, кенегес, үйсін, қоңырат, құрлауыт, мың ру
тайпаларының көсемдері мен ірі дін ... 1428 жылы хан етіп ... Бұл ... ... мен ... хандар 10 жасқа толмаған немесе 30-дарға
келіп қалған болуы керек. Барақ ... ... ... Қыпшақтың ірі феодалдық
топтары өз мүдделері тежелмейтіндей жас адамды іздеп тауып, Барақ ... ... ... ... ... 40 жыл ... құрған
Әбілқайыр хан өлгеннен кейін ғана Барақ ханның ... ... ... ... мен ... ... «көшпелі өзбектер» мемлекетінен көшуінің
себептері 1446 жылдан кейін басталады. Осы жылы ... хан ... ... ... ... ... ... етеді. Сөйтіп, мемлекеттің
саяси орталығы Керей мен Жәнібек хандардың ұлысы ... ... ... ... орта ... бойын иелену арқылы Дешті Қыпшақтың Орта ... ... өз ... ... Сол ... Сыр ... ... шайбанилық сұлтандар иелігіне көшеді. Әбілхайыр ханның мұндай іс-
әрекеті осы аймақты иеленіп келе жатқан Орыс хан ұрпақтарының мүдделеріне
қайшылық ... ... ... себептері осында жатыр. Ортағасырлық
деректе Әбілхайырдың бұл іс-әрекеттері: «Әбілқайыр хан Жошыдан ... көп ... ... - деп жазылады [4,110], яғни Керей мен
Жәнібек бұрынғыдай аймаққа толық ... ... ... ... ... тек
өз ұлыстарымен ғана шектеледі.
Әбілхайыр ханның Түркістан аймағын иеленуі ... мен ... ... ... болса, ал қозғау салған нәрсе - Әбілхайыр ханның
қалмақтармен соғыста жеңілуі және одан туындайтын жағдайлар еді.
Қалмақтар- ХV ... ... ... ... ... ... Олар ... дейін тонаушылық жорықтарымен талай рет келген еді. ХV
ғасырдың ортасында қалмақ тайпалараның ... ... ... ... ... ... байлығын естігенде «кеудесінде қызғаныш оты жанады»
[26,21,168]. Ол өзінің әмірлерін, батырлары мен ... ... ... хан көп ... иемденіп отыр... қазір өзінің жайлауында екен.
Тез арада әскер жинастырып, жорық жасау керек» – деп ұсыныс ... Үз ... ... бұл ... жиынға қатысушылардың бәрі мақұлдайды.
Қалмақтардың осы әдеттегідей тонаушылық сипаттағы жорығы ... ... ... ... ... ... болады.
Әбілқайыр хан жаз айларында өзінің әкімшілік орталығын даруғаларына
қалдырып, ... ... ... бері ... келе ... ... ... жоғары және орта ағысы бойындағы жайлауында жатады.
Түркістан аймағында ханның жоқтығын пайдаланып қалмақтар көп олжа түсіруді
ойластырады.
Жиын ... соң көп ... ... ... ... сайлап,
жарлық бойынша әйелдері мен қызметшілерін ертіп жорыққа ... Олар ... ... ... тылын, әйелдері мен қызметшілерін сол маңда
қалдырып, өздері Сығанаққа қарай бет алады.
«Көшпелі ... ... ... және ... ... ... ... Үз-Темір тайшының бұл жорығы 1457 ... ... ... Мұны ... ... жоққа шығарған жоқ. Жарықтың осы
жылы болғандығын дәлелдейтін мынадай жанама мәлімет бар. ... ... ... «Бұл Махмұд баһадұр сұлтан (Мұхаммед Шайбани ханның туған
інісі, Әбілқайыр ханның немересі) үш ... ... ... ... ... Ол ... жеті жыл болды..., - деп жазылған. ... 1454 жылы ... ... ... 1457 жылы ол үш ... болады.
Үз-Темір тайшының 1457 жылғы жорығына байланысты ... ... ... ... ... «көшпелі өзбектер» мемлекетіне жасаған
жорығы және олардың Әбілқайыр хан әскерлерімен ұрысы «Тарихи ... жеке ... ... ... баяндалады. Жорыққа байланысты көптеген
жағдайлар Кухистанидың назарынан тыс қалмайды. Ол: «Олар, яғни қалмақтар Шу
өзеннің бойына жеткенде әйелдері мен ... ... ... ... одан әрі кетті», - дейді.
Жорықтан кейін еліне қайтқан қалмақтар «Сайрам ... Шу ... ... бет ... Онда ... әйелдері, қызметшілері және тылы бар еді. Сол
жерден алар Қалмақ жеріне кетеді» - деп жазады Масуд ибн Осман Кухистани.
Егер де ... ... ... ... Шу ... ... 1457
жылға дейін құрылса, қалмақтар әйелдері мен қызметшілерін, тылын бұл жерде
қалдырмаған болар еді, олай ... ... ... 1457 жылдан кейін
құрылған. Сондай-ақ осы жылғы оқиғаның Қазақ Хандығының ... ... де ... ... ... қайта оралайық. Әбілқайыр хан «көшпелі өзбектер»
еліне Үз-Темір тайшының келе жатқанына көзін анық жеткізіп, Бахтияр сұлтан,
Ахмед Сұлтан және ... да ... ... ... ... аттандырады.
Түркістан аймағындағы Көк Кесене түбіне жеткенде жау ... ... жақ ... ... Ұрыс басталар алдында әскерінің көптігіне сенген
Үз-Темір тайшы Әбілхайыр ханға шарт қояды. ... ... ... ... ... ... ... тонау, пайда табу,
олжаға иелену мақсатымен келгенін ескеріп, олардың не талап еткенін ... ... ... ... мен ... сұлтан шартқа көнуді намыс санап, Үз-
Темір тайшының ... ... ... ұрысты бастап кетеді.
Екі сұлтан қаншама жанқиярлықпен ... ... ... жау
қоршауына түседі және қаза табады. Қолбасшы екі сұлтанның қаза ... ... хан, ... бас тартып, Сығанақ қаласына қарай шегініп
кетеді. ... ... ... көрген қалмақ әскерлері сол аймақтағы
елді мекендерді ... ... ... ... Хан ... оның ... ... жатқанда қалмақтардан тағы да елшілік
келеді. ... ... ... екі жақ ... ... ... ... та бейбітшілік орнап, келісімдер жасалғанға дейін қалмақ
әскерлері Түркістан, Шахрухйа төңіректерін ... ... ... ... талан-таражға ұшыратты» - деп жазады ... ... мен ... ... ... ... ... Әбіқайыр хан мен Үз-Темір тайшының арасындағы ... ... ... ... та, басқа деректердің мәліметтеріне қарағанда
ол шайбанилықтар үшін масқара болды» [12,223].
Әбілқайыр ... ... ... ... ... Махмұд
сұлтанның жау қолында кетуі, сондай-ақ қарамағындағы ... ... ... және сол жаумен келісімге ... оның ... ... ... беделінің түсе бастағанын көрсетеді. «Көшпелі өзбектер»
мемлекетінің ХV ғасырдың ... яғни 1457 ... ... ... ... ... мынадай мәліметтен көруге болады. Егер де 1428
жылы Әбілхайырды хан ... ... ... ... ... мен ... жалпы саны 71 болса, 1457 жылы қалмақтарға қарсы аттанған оның
әскерінің құрамында Дешті Қыпшақ тайпаларының 17 ғана ... ... ... ... елде ірі ... ... 75-80% Әбілхайырды
қолдамауы, «Көшпелі өзбектер» мемлекетінің санаулы ғана ... ... ... сезе ... ... ... оған қарсы бас көтере бастайды.
Бірақ та жекелеген сұлтандардың қарсылығын басуға ... ... ... еді. Сондықтан да Орыс ханның ұрпақтары Керей мен Жәнібек хандар
Әбілқайыр ханға қарсы күрестің басқаша ... одан ... ... ... екі ... ... көшу себептері мен көшуге түрткі болған
жағдайды қарастыралық. Біз мұның алдында Керей мен ... ... ... хан ... ... ұлысы Сырдарияның орта ағысы бойында,
Түркістанда және оған іргелес өңірде болғандығын дәлелдеп көрсеттік. ... ... және ... ... ... Орыс хан ... бөлініп кетуінің басты себептерінің бірі болған. Ал ... ... ... ... ... ... ... қарсы жасаған іс-
әрекеті жатты деп білеміз. Өйткені кез-келген мемлекет ... өз ... ... ... ... жеңбей, талқандамай тыныш отырмайды. Әбілқайыр хан
қалмақтардан жеңілудің себебін өзін ... ... ... ... ... негіз салған болуы керек. Қалмақтарға ... ... ... мен ... ... да ... жазалаудың боларын алдын-
ала сезіп, көшіп кетуге мәжбүр болады. Мұхаммед Хайдар мырза Дулати 1542
жылы жазылған ... ... ... ... ... ... ... төніп келе жатқан қатерді алдын-ала сезіп, оны ... Сол ... олар ... хан, ... сұлтан және сол сияқтылар
азғантай адамдары мен Әбілхайыр ханнан ... ... ... - деп
жазады[4,305]. Ал, 1546 жылы жазылған ... ... ... ... ... көп ... жасады. Жәнібек хан Керей хан одан
Моғолстанға ... - ... [4,110]. ... ибн Уәли: «...Тұқай Темірден
тарайтын кейбір сұлтандар, Керей хан мен Жәнібек хан ... ... ... ... ... тастап кетуді жөн көрді. ... ... елді ... бөгде жерге, Моғолстанға кетуді қалады», - деп ... Бұл ... ... ... 40 жыл ел билеген дәуірінің
алғашқы кезеңі жөнінде ... ... ... ... келе ... қатерді
алдын-ала сезу», «Әбілхайыр ханға қағынбау» және «Моғолстанға көшіп кету»
тек қана 1457 ... ... ... Бұл ... ... ... бағынбау»
дегенге, оның әскерінің құрамына қосылмау деп, «төніп келе жатқан ... ... ... ... ... кейін Әбілқайырдың
жазалайтынын көре білген деп түсіну ... ... ... біз, ... мен
Жәнібек хандардың көшіп кетуіне түрткі болған жағдайларды білеміз.
Сондай-ақ көшіп кетуге түрткі ... ... ... ... тайпалары
арасында жиі кездесетін талас тартыс, дау-дамайдың бірінің әсері болуы да
әбден мүмкін. Бұл жерде аңыз ... ... ... Қобыланды арғын Ақжол
би араларындағы жанжалдың өсе ... ... ... Керей, Жәнібек хандар
арасындағы қатынасқа әсерін тигізген.
Ойды түйіндей келе, Керей мен ... ... ... ... ... ... ішкі ... дамудың шеңберінде жүзеге асқан,
өзінің алғы шарттары мен себептері және түрткі болған жағдайлары бар тарихи
дамудың заңды ... деп ... ... ... мен Жәнібек хандардың Әбілқайыр ханнан
көшіп, бөлініп кетуі, сырттай қарағанда, одан қашу ... ... әсте қашу ... ... оның ... ... ... қарсылық көрсету болған. Ортағасырларда ... ... ... іс-әрекеттер жасаудың әртүрлі әдістері болған. Негізінен
алғанда, мұндай әрекеттердің кең тараған екі түрі белгілі. Біріншісі, ... ... ... ... билікке қайтып оралуға қор мүмкіндігінен
айырылған ру-тайпа немесе ұлыс, ел билеушісі көрші елге ... ... ... ... ... ... не ... билікке келеді де, жергілдікті
халықпен ... ... ... мысал ретінде, Захир ад-дин Мұхаммед
Бабырдың Мәуреннахрдағы билік үшін, ... ... ... Шайбани
ханнан жеңіліп, Үнді жеріне кетуін [3,100] Алтын Ордада Ұлығ Мұхаммед
ханның ұлы ... ... ... үшін ... ... ... Мәскеу
княздығына баруы, сонда Мәскеуге тәуелді Қасым хандығын ... ... ... енді ... ... түріне - өз еліндегі билікке ... ... ... көрші мемлекеттен көмек сұрап беру, сол мемлекетте уақытша
тұра тұрып, өз еліндегі қарсыласының жағдайын ... ... ... ... ... ... түрінде, көшкендердің түпкі мақсаты өз ... ... ... үшін ... ... жолында қайта күресу үшін болады.
Мәселен, Орыс ханнан қашқан ... ... ... паналайды [27,175]
немесе Алтын Ордадағы билігін қайта қалпына келтіру үшін Тоқтамыс қан Литва
княздығын паналайды, тіпті ХVІІІ ... ... ... үшін ... ... билікке қайта келуі үшін уақытша Абылай ханды пана
тұтады. [28,40-50] ... мен ... ... ... ... ... ... мұра боп келе жатқан елге» билік ету үшін, ... ... ... ... ... ... ... біз жоғарыда айтып өттік.
Моғолстанның іргесіне орын тепкен Жүніс ханға Есен-Бұға ханның қарсы ... күші жоқ еді. ... да хан екі ... ... ... пен
қайырымдылықтың қайнар көзі» деп біледі. «Екі ханзаданы аса ... ... ол екі ... ... ... ... ... Ол жер – Есен-
Бұға ханның иелігімен Жүніс хан иелігінің ортасы болатын. Ол жердің аты ... және Қозы басы деп ... - деп ... ... ибн Уәли. Осылайша
Есен-Бұға хан иелігін өзінің ... ... ... мен ... ... ... ... Махмұд ибн Уәли жаңадан пайда болған иелікте «хан
болып Керей ханның сайланғанын» айтады. «Ал ... ... ... атау ... [4,306], - деп ... ... ... Дулати. Міне,
осындай күрделі саяси дамудың нәтижесінде Моғолстанның батысында ... ... жаңа ... – Қазақ хандығы дүниеге келді.
Дерек мәліметінде «екі ханның көрсеткен көмегі мен жәрдемі арқасында
Есен-Бұға хан тірі ... және ... хан оның ... ... да ... - ... Мұхаммед Хайдар Дулати «Қазақ сұлтандарының билігі
870 жылдан (хижра бойынша) басталады. Аллаға бәрі ... [4,110], - ... 870 жылы – ... жыл ... бойынша 1465-66 жыл. Мұнымен
келіспейтін жеріміз бар. Егер ... мен ... ... ... ... ... ... хандығының құрылуы деп санасақ және ... хан ... ... онда көшіп келу 1462 ... ... ... ... ... осы жылы қайтыс болғандығы баршаға мәлім жағдай.
Олай ... 1465-66 жыл ... ... ... жіберген қатесі, не түп
нұсқаны көшіруде ... ... ... ... пікірімізше, Қазақ
Хандығының құрылған жылы 1462 ... ... яғни ... ... тірі
кезінде болған оқиға [6,№5], - деп ... ... ... ... ... құрылуы мәселесіне қалам тартқан
зерттеушілер арасында әлі күнге дейін нақты бір пікір жоқ. Олар ... ... ... бірнеше мерзімде көрсетеді. К.И. Петров 1450,
[29,103] У.Г. Ховорст 1451, [11,113] Б.А. ... [30,12] пен ...... ... 1465-66, М. Қани 1465 ... 2002 жылы ... ... хандығының тарихы" деген еңбегінде
1470-71 жылдар деп көрсетеді. [7,46]
Қазақ хандығының құрылған жылын анықтауға ... бар XV ... ... 1457 жылы ... ... жеңілісі, 1450
жылдың ІІ жартысында Әбу Сайд ... ... ... Жүніс ханды
Шираздан алдырып, Мәуреннахрдың шығысында жер беруі жатады. Бірақ соңғы ... қай жылы ... анық ... факт жоқ. Тек қана ... ... аралығында болған деген болжамдар анықтауға тигізер жәрдемі
бар және ... ... ... жөн ... ... Ол - Әбілғазының
Мәуреннахрдағы Әбу Сайд мырзамен, оның туысы, Ұлықбектің немересі, Әбд ... ұлы ... ... ... үшін ... ... ... Бұл
күрес Масуд ибн – Осман Кухистани еңбегінде де ... ... бір ... – онда ... ... ... үшін Әбу Сайд
мырза Харасандағы соғыстарын тоқтата тұрып кейін оралатынын, ең бастасы Әбу
– Сайд мырзаның Мәуренахрға харосанан ... ... ... Түсінікті болу
үшін Мұхаммед Жөкіге байланысты дерек мәлеметтерін бере кетейік.
1449 – 1450 жылы ... ... Әбд - әл – ... мырзаның
Мұхаммед Жөкі деген ұлы Әбу Сайд ... ... ХV ... ... ... Әбілхайыр ханды келіп паналайды. Әбілхайырдың
әйелдерінің бірі Рабиға – сұлтан бегім мен ... ... ... ... ... мырзаның балалары болатын. Туыстығын арқа ... ... ... хан Ордасында біраз уақыт тұрады. Бір күні Мәуреннахрдан бір
кісі келіп: «Сұлтан Әбу Сайд мырза Самарқандтан аттанып, ... ... әрі ... ... деп ... айтады. Бұл сөзді есіткен
Мұхаммед Жөкі мырза ханнан көмек ... ... хан ... ... ... ... ... сұлтанды бас қылып Мәуреннахрға 30 мыңдық әскер
жібереді. Әбілхайыр ханның мұндай ... ... 1457 ... ... ... соғысқа дейін болған еді. 30 мыңдық әскермен Мұхаммед Жөкі
Ташкент пен Шахрухияны басып ... ... ... Қала әкімі Мазид
арғын олармен ... ... ... де, ... ... тығылады және
Хорасандағы Әбу Сайд мырзаға хабар жібереді. ... ... Әбу ... ... мол әскер жиып Мәуреннахрға беттейді. Мұхаммед Жөкі,
Бүреке ... және ... ... келе Әбу Сайд мырзамен Ташкент
түбінде соғысуға бел буады. Әбу Сайд ... ... бері ... ... келе ... ... ірі феодалдар тобы Мұхаммед Жөкіні
тастап, Әбу Сайд мырза жағына шыға ... ... ... ... елді ... деп ... өзі Дешті Қыпшаққа қайтып кетеді. Ал
Мұхаммед Жөкі қолға түсіп, Хорасанның Ыхтияралдин ... ... ... жіберіледі. Бұл оқиға хижраның сегіз жүз алпысыншы жылы болып еді
[14,123]. Біздің жыл ... бұл 1456 жыл. Олай ... Әбу ... Харасанды Жахан шахтан алуы және Шираздан жүніс ханды алдыртуы
1456 жыл деп ... ... ... ... да ... – Бұға ханның Ферғанаға, ташкентке жорығы
Әбу сайд мырзаның Харасандағы істерін кейін қалдыртуға Шираздан Жүніс ханды
алдыртуға ... ... бұл ... 860 жылы ... ... – деп, ... Жүніс ханның келуі, оның Әбу Сайд ... ... ... достасып, Әбу Сайдтың той жасауы, сондай-ақ оны Исан ... ... ... ... Жүністі моғол әдеті бойынша барлық
дәстүрді сақтай отырып, Хан көтеруі – 2 – 3 – айда ... ... ... ... ескере келе Жүніс ханның, Есен – Бұға ханның иелігімен
ергелес ... ... 1457 жылы ... ... осы жылы жаз және күз айларында Әбілқайыр ханның қалмақтармен
ұрысы болады. ... ... ... ... Керей мен Жәнібек хандардың
жанында 10 – 20 адам болса, онда олар жылдың кез ... ... ... жүре ... еді. Екеуінің жанында біршама халық болуы себепті,
олар шаруа күйін есептей келе, көктемде не күзде ... ... ... мен ... Моғолстанға көшіп келген Жүніс ханның иелігі бар
болатын, ендеше олар ... ... ... көп ... келген. Сондықтан да біз
Керей мен Жәнібектің моғолстанға келуі ... ... ... құрылуы 1458
жылы, шамамен ерте көктемде болған дейміз. Жаңадан пайда болған хандық іс –
жүзінде ... ... ... ... ... қыпшақ тайпаларының
мемлекеті емес еді. Оның мәртебесі “мемлекет ... ... ... ... болды. Нағыз мемлекет – сол ... ... ... ... ... жерінде болып, сондағы
қоғамдық қатынастарды реттеуші рөлді толық өз ... ... ғана ... ... ... ... санамызға сіңген Қазақ хандығы деген ұғым –
Дешті Қыпшақтағы ру – тайпалардың ... ... біз, ... ... ... ... ... құрған хандығын Қазақ Хандығының
құрылуының басы, бастамасы деп түсінеміз. Ал ... ... ... ... кезін 1469/1470 жылмен көрсетеміз. өйткені осы ... хан ... ... “көшпелі өзбектер” мемлекетінің ыдырауына
байланысты аталарынан мұра болып қалған елге қайтып оралады. Ал жергілікті
ру – ... ... оның ... ... ... ... ... иелікте пайда болған мемлекет, енді бүкіл Дешті
Қыпшақтағы ... ... ... ... нағыз мемлекетке –
Қазақ Хандығына айналады. Біз бұны Қазақ Хандығының ... ... деп ... Одан әрі енді сол хандықтың күшеюі, өрлеу дәуірлері
басталады. Қазақ Хандығының құрылу процесіне, ... ... ... арнап жазылған тарихнамада ешбір еңбек жоқ. Сондықтан да, алғаш
рет осы ... ... ... ... болған оқиғаларды баяндап,
оның хандыққа ... ... ашып ... ... ... алғашқы құрылған кезінен бастап өзінің өміршеңдігін
көрсетеді және алғашқы тарих сындарына төтеп бере ... ... ... Әбу Сайд ... қолдауына сүйене қимылдағанымен Есен-Бұға ханды
алмауы дәлел болады. Есен-Бұға ханды жеңе алмауы ... ... ... өмірінің соңына, яғни 1462 жылға дейін тыныш өмір сүреді. «Екі ханның
көмегіне сүйеніп, қолдауын көргенімен Есен-Бұға хан тірі ... ... ... істей алмады» - деп жазды Махмұд ибн Уәли.
Сондай-ақ Есен-Бұға ханның шығыстағы қарсыласы ... да ... ... ... Моғолдардың тұрақты қарсыласы қырғыз тайпаларына
да қазақтар тарапынан тосқауыл қойылады. Сөйтіп, Моғолстан территориясында
Қазақ Хандығының құрылуы ... ... ... ... ... ... жауларын тынышсыздандырып, шекара қауіпсіздігін қамтамасыз етеді.
Алғашқы құрылған күннен бастап Қазақ Хандығы біртіндеп күш ... Ал ... мен ... ... ... ... «көшпелі өзбектер»
мемлекетіндегі ыдырау процесі олардан кейін тереңдей түседі. ... жай ... ... ұлыс билеушілеріне дейінгі ... ... ... шыға ... ... ибн ... ... ханнан
қашқандардың бәрі олардан, яғни Керей мен Жәнібек хандардан пана тапты», -
дейді. Осы ... ... ... Керей менЖәнібектен кейін Дешті
Қыпшақта Әбілхайыр ханға ... ... ... ... Ол
туралы Кухистани: «Үз-Темір тайшы кеткеннен соң ... хан ... ... мен өзіне бағыныштылардың ісімен айланысты», - деп жазады.
Әбілхайыр ханға қарсы әрекет жасаушылар есебінен күннен ... ... ... ... Хандығы оған ең басты қарсыласқа айналады. ... ... ... ... хан ... ... ... толық
бағындырудың мүмкін еместігін, өз билігінің өте ... ... ... Сол ... де ол 1469 ... ... ... Хандығына қарсы жорық
жасауға шешім қабылдап, әскер жинауға жарлық береді.
Әбілхайыр ханның осы соңғы жорығының бағыты ... ... ... ... ... де қате түсіндіріліп жүр. Дерек мәліметіне
жүгінсек, Әбілхайыр хан Еділ бойынан ... ... ... ... ... де, Қызыл Нәдір жайлауының жолымен жүре отырып, Жетіқұдық
деген жерге келіп тоқтайды. Қызыл ... ... ... ... ... ... ... қазіргі әкімшілік жүйе бойынша, Оңтүстік Қазақстан
және Жамбыл ... ... ... ... ... ... бойынша Әбілхайыр ханның жорық бағыты: Еділ бойы, Алатау маңы,
Қызыл ... ... ... ... Сонда Әбілхайыр хан мол ... ... ... ... ... одан Қызыл Нәдірге қарай оралады. Содан
соң қайтадан Жетісуға қарай жүріп, ... ... ... ... ... ... бастан өткеріп, Дешті-Қыпшақты жақсы білетін Әбілқайыр хан
соншама қалың қолмен бұлай жүрмеген. Осы ... ... ... атаулар қате жазылуы мүмкін. Берекет ... ... ... анықтағанда, онда Әбілхайыр ханның соңғы жорығы кімге қарсы
бағытталғандығын көреді.
Жорық бағыты іс ... ... ... соны ... ... ... талай рет бір-бірінен көшіріліп отырған. Кейде түпнұсқадан
көшірілген дерек, келесі бір дерекке негіз болады. Осындай ... ... ... қате жазылуы әбден мүмкін. ... ... ... ... мойындайды. Және де араб әліппесімен жазылғанда
«б», «т», «и» және тағы ... ... ... не астындағы нүктелердің
біреуінің кем не артық болуы, ... ... ... ... ... ... біз сүйеніп отырған Махмұд ибн Уәлидің «Бахр әл-
асырап фи манакиб әл-ахлар» атты ... ... ... ... ... қателер кеткен болуы керек. Сондықтан Әбілқайыр
ханның Моғолстан жаққа жасаған жорығы басқаша бағытта жүрген деп ... ... ... ... ... жетік меңгерген
зерттеуші К.А.Пищулина Әбілқайыр ханның әскер жиған жері Еділ бойы ... бір өзен ... ... деп ... Ал деректегі Еділ өзені деген
сөздің кездесуін көшірмесінің ... деп ... ... Еділ бойында әскер жиюына Ноғай Ордасының билері
рұқсат бермеген болар еді, ... осы ... ... жайық алқаптары
солардың иелігі болатын.
Сонда Әбілқайыр хан қай өзен бойында әскер жиған. Бізше ол өзен ... ... ... сондай-ақ айтылуында не болмаса жазылуында Еділ
сөзіне ұқсастығы болған. Сонымен қатар ол өзен ... ... ... емес, Дешті Қыпшақ пен Мәуреннахрға танымал Сырдария, Ертіс, Сарысу,
Еділ, Жайық секілді өзендердің бірі болған.
Біздің пікірімізше, ... хан ... бас ... ...... өзенінің жоғары және орта ағысы бойы болған. Бұған бірнеше
дәлел бар. Біріншіден, Тобыл өңірі ... ... ... ... ... осы ... Әбілқайыр хан 1428 жылы хан болып сайланады.
Екіншіден, ... ... жаз ... болған, олай болса хан Дешті
Қыпшақтың ... ... ... тұрып жарлық берген
Жайлаулар ... өзен ... ... ... онда ... бірі – ... ... бойынан Моғолстанға қарай барар жолдағы екінші географиялық атау
– Ала –Таг – Алатау емес, Орталық Қазақстандағы Ұлытау. Араб ... а, ә, ұ, ү, ... бір ғана ... ... берілгендіктен «ала»
сөзі «ұлы» деп оқимыз. Сондай-ақ «таг» сөзі ... ... ... ... ... ... Сонда дерек мәліметіндегі: «Ала-Таг» сөзі ... ... ... да ... бойынан Моғолстан жаққа апарар ең қысқа ... жол ... ... өтеді. Қызыл Нәдір жайлауының қайда екенін айттық.
Белгілі үш географиялық нүкте ... ... ... түзу ... жүргізсек, Әбілқайырдың жорығы Моғолстанға емес, оның
батысындағы Қазақ ... ... ... ... - ... ... әскер жию туралы жарлығынан кейін, әскердің жиылуы
олар ды тексеру және ... мол ... ... ... ... ... уақытқа созылады. Хан әскері Қызыл ... ... ... асу жер ... ... деген жерге жеткенде күн ... ... ... ибн ... ... ... ... қар түсіп, құйындата жаңбыр
жауды және күшті жел ... суық ең ... ... ... Одан әрі, ... ... ... жылдармен салыстырғанда өте суық және қар ... ... ... ... ... хан ... ... береді. Ақ Қышлақ
деген жерге жеткенде, суықтың күшейгені соншалық ... хан ... ... ... Онда әрі өзі кенеттен ауыра ... көп ... ... Хан ... ... ... жорық тоқтатылады.
Тағдырдың өзі 1469 жылы Қазақ хандығына төнген қатерді өз ... ... ... ... өлер ... ... қалдырған
«достық пен ынтымақта болыңдар» деген өсиетіне қарамастан «көшпелі
өзбектер» ... ... хан ... ... ... ... кетеді.
Әбілқайыр ханның өлімі және одан кейінгі «көшпелі өзбектер» ... ... ... ... Дешті Қыпшаққа оралуына қолайлы
жағдайлар туғызады. Ондағы бүліншілікке ... ... ... ... ... ... Дешті Қыпшақтың ішінде оған деген ... саны ... ... келіп қосылушылар мен Қазақ хандығында 1470
жылдың өзінде «200 мың адам болады». [4,110]
Әбілқайырдан кейін «көшпелі өзбектер» елінде таққа оның ... ... ... хан ... ... ... жүргізген басты шарасы-ыдырап
бара жатқан ұлыстардың басын ... ... еді. ... ол ... ... ... ... қарсылығына тап болады.
«Адамдар бұрынғыдай болғысы келмеді» сол себепті де мемлекетті басқару
ісінде қиындықтар көбейеді. Шайх-Хайдар ... жеке ... ... ... ... ... ... Әбілқайыр ханның қарсыластары енді ашық түрде ... ... ... ... ... да ... Шайбанилық дерек
мәліметтері «Шайх-Хайдар ... ... ... ... рет ... ... ... олар жеңіліс тауып, кейін қайтып ... - ... Осы ... сай ... ... ... ... «көшпелі өзбектер» мемлекетін
талқандауға Жәнібек Ханмен бірге Бұрындық та қатынасады. ... ... ... біліп: «Жәнібектің ұрпақтарының бірі Бұрындық хан
елін жиып ... ... ... ... ... ... қарсыласуға
күштері жетпей, жан-жаққа тарап кетті. Олар кетісімен Әбілқайыр хан ұлдары
қайта бас қосты», - деп ... ... бек ... Бұл ... ... мұнда тұңғыш рет Бұрындық хан көзге түседі. Бірақ та ... ... ұлы деп ... Бұл ... ... біз ... ... Дешті Қыпшақтағы саяси билікті ... үшін ... ... ... ... ... ... Қыпшақтағы билікті иелену жолындағы күресте
тек қана Жәнібек ханның ... ... ... ... ... хан ... ... кейін бірнеше жылдан соң ... ... ... мен ... фи манакиб-әл-ахиар» деректерінде жалғыз
Жәнібек хан ... ... ... айтылады. «Шайбанинамада»: «Шайх-
Хайдар ханның ұлысын иеленуге келгендер: Хожа-мұхаммед ... ұлы ... хан, ... ... ұлы Жәнібек хан, Керей-Араб ұлы Береке сұлтан және
маңғыт әмірлері Айбас бек, Мұса мен ... ... - ... ... ... «...Хожа – Мұхаммедтің ұлы Сейтек сұлтан, Сейіт Махмұдектің ұлы Абақ
хан – бұлар шайбанилар, Барақ сұлтанның ұлы ... хан ... ... және ... ... ... ... [6,№6]
Билік үшін күрестің бірінде Алтын Орда ханы Ахметтің әскери көмегімен
Айбақ хан тұтқиылдан жорық жасап, қаннен-қаперсіз ... ... ... Әбілқайыр ханның басқа ұлдары жан-жаққа тарыдай шашырап кетеді.
Шайх-Хайдар ... ... соң ... Қыпшақта 40 жылдан астам өмір сүрген
«көшпелі өзбектер» мемлекеті өмір сүруін ... Бұл ... 1470 не ... ... еді.
Осы жылдардан бастап Моғолстанда құрылған Қазақ Хандығы өз есімін және
өз ... ... ... ... ... ... бастайды. Бұл кез Қазақ
хандығының құрылуының аяқталған тұсы. Осы мезгілден бастап ... ... ... ... ... ең негізгі күшке айнала бастайды. ... ... ... айтсақ, Қазақ Хандығы «Өзбекстанның (көшпелі өзбектер
елінде) басым ... ... 940 жылы ... ... жүргізе
бастайды». [4,110] Дешті Қыпшақтың ... ... ... Хандығының
билігін еріктерімен қабылдағанға ұқсайды. Өйткені Қазақ Хандығының ханы –
Жәнібек хан ... ... ... 1428 жылы қайтыс болған Барақ ханның ұлы
екендігі белгілі. Жәнібек хан бұрынғы Ақ Орда ... ... ... ... ... ... Бір өзгешелігі Жәнібек хан Дешті Қыпшақ
тайпаларының «көшпелі өзбектер» деген атауына әкеледі.
Жоғарыда айтылған барлық ой-тұжырымдарымызды ... ... ... ХІІІ-XVғасырлардағы Дешті Қыпшақ пен Орта Азиядағы әлеуметтік-
экономикалық, саяси-этникалық дамудың заңды ... ... ... деп санаймыз және Қазақ Хандығының құрылуы бір сәтте болған іс емес,
басталуы және аяқталуы бар тарихи ... 1458 жылы ... мен ... Моғолстанға көшіп келуімен Қазақ Хандығының құрылу процесі
басталса, 1470-1471 жылы Жәнібек хан ... ... ... ... өз
қолына алуымен Қазақ Хандығының құрылу процесі аяқталады. Қазақ хандығының
құрылуының Түркістан ... зор ... ... [18,18] Одан әрі Қазақ
Хандығының күшею дәуірі басталады.
2.2 ... ... ... ... ... хан (XIVғ. ... – қазақтың алғашқы ханы. ХV ғасырдың Алтын
Орда мен Ақ Орда ... Орыс ... ... Керей мен Жәнібек сұлтан
екеуі Дешті ... ханы ... ... ... ... жылы негізгі қарсыласы Әбілхайыр хан өлген соң Керей мен Жәнібек
өз ұлыстарымен атамекені Сыр бойына ... ... ... ханның
басшылығымен алғашқы Қазақ ... ... ... оның ... ру,
тайпаларға бөлінген халықтар осында өз жанында дала данышпаны Асан Қайғы
отырды. Керей хан 10 ... ... ... ... жерленген дейді тарихшы
М.Елеуов.
Керейдің ата-тегі: Орыс хан, Тоқтақия Әнеке-Болат, Керей.
Керей ханның ұлдары көп болған деп ... ... ... ... ... атын ... Жошы ... шежіресі бойынша Керейдің
Бұрындық, Қожа Мұхаммед, Сұлтан Әли аталған үш ұлы, ... қызы ... ... мен ... қазақ ұлттық мемлекетінің қалыптасып, оның алғашқы
керегесін керіп, ... ... ... хан ... ... ... халқымыз
ешқашан ұмытпайды. [16,112]
Жәнібек хан Барақұлы – қазақ ордасының ... ... ... ... ... сіңірген еңбегі мен кемеңгерлік істерін жоғары бағалап, оны әз
Жәнібек деп құрметтеп атаған. Ол ... ... ... ханы Кереймен
бірлесіп Қазақ мемлекетінің іргесін қалаушылардың бірі.
Әкесі Барақ ХV ғасыр басында Ақ Орда мен ... ... ... ... ал ... ... билеушісі, хандық құрған ханы
болды. Ал оның ұрпақтары Қасым, Ақназар, Тәуекел, Жәңгір, т.б. ХІХ ... ... ... ... ... ... отырып, өздерінің қайраткерлік,
ерлік істерімен айрықша көзге түскен адамдар болды. ... хан ... ... ... ... ... өсе ... Сөйтіп, бұл кезде дербес
Қазақ хандығының күшеюіне тұтас келді. ... ... ... атқарған тарихи
рөлі өте зор. Жәнібек хан Сарайшық қаласын мемлекет астанасы етті және
сонда ... ... ... Орыс хан, ... ... ... ... аз. Барлық жазба деректерде ол Керей ханмен бірге есімі
аталады. Оның шын аты Әбу Сайд, ... ұлы, ... қызы ... ... хан мен ... ... нақ ... өлгені де жерленген жері ... ... ... ... ... ... Олар ... ұзақ ғұмыр
бұйырған хандық қалды. [17,113]
Қазақ ... ... ... бірлестіктерге бытырап, саяси
бөлшектелуін ... ... ... Жошы ... ... пен Керейдің үлесіне
тиді. Олардың басқа Шыңғыс ұрпақтарымен (негізінен ... ... ... Жошы ... ... қалған жерлерінде билік жүргізу
құқығы жолындағы тайталыстағы әулеттік мүдделері топтасқан ... ... ... ... ... ... ... еді. Қазақ хандары
жалпы мемлекеттікке және ұзақ уақытқа созылған өзара байланысты Шығыс ... ... және ... аумағын мекендеген этникалық топтардың
этникалық-саяси, ... ... ... ... дайындалып та
қойған жерлерді топтастырғанын атап өткен жөн.
Әбілхайыр хандығы мен ... ... және ... ... ... ... рулары мен тайпаларының ең ықпалды көсемдері
саяси тәуелсіздікке ұмтылды немесе әлдебір ... ... ... ... Олардың көбісі алғашқы қазақ хандарының біртұтас мемлекет құру
мен оны нығайтуға бағытталған іс-әрекеттерін қолдады.
Қазақ рулары мен тайпаларының едәуір ... ... 40-50 ... ... ... ... – Қаратау баурайларында,
Сырдарияның төменгі ағысында, Түркістанның солтүстік бөлігінде Керей ... ... ... еді. ... хан ... өз ... ... күреспен, көптеген Жошы ұрпақтарының және рулар мен ... ... ... басумен әлек болып жүргенде, Ақ Орда
хандарының мұрагерлері бұл аймақта тұрақты билігін ... етіп ... ... ... ... мен ... ... мен
тайпалардың едәуір бөлігі бағынды, олардың ... ... ... шонжарлардың айтарлықтай топтары, әсіресе үстем таптың Барақ ханды
қолдаған және ... ... ... ... таптасты.
Шонжарлардың бұл топтары өздерінің Сыр өңіріннің ... ... ... қалалардың саудасы мен қолөнер ... ... ... қамтамасыз ететін берік хан билігіне мүдделі болатын
Әбілхайыр хан ... өз ... ... жолындағы жиырма жылға жуық
күреспен, көптеген Жошы ... және ... мен ... ... ... ... айналысып жүргенде, Қазақстанның
оңтүстігінде мұндай күшті билікті Ақ Орда хандарының ... ... ... еді. ... ... мен ... ... парызы көптеген
көсемдері өз бодандарымен бірге ағылып келіп жатты. Қаратау баурайлары мен
Сырдариядағы қала ... мен ... ... ... бәлкім Сауран
мен басқа да онша ірі емес бекіністер, сірә ... пен ... ... ... ... ... орынды, өйткені деректерде 1446 жылы бұл қалалары
Әбілхайырдың кімнен тартып алғаны айтылмайды. Б.А.Ахметов ... ... ... ... бойында болмаған, әйтпесе олар Ақ Ордаға қарайтын осы
қалалардың бірінде болса, олар ... ... ... күші ... ... көрсетер еді деп санайды. [10,326-337]
50-жылдардың аяғында Әбілхайыр қалмақтардан (ойраттардан) жеңілгеннен
кейін, ол ойрандалған ұлыстарда ... ... ... ... ... ... ... Керей мен Жәнібекке бағынған көшпелі рулар мен
тайпалардың жағдайы бұрынғыдан да ... ... ... ... арасында "ханның қысына ұшырамаған не оның садағының ... ... адам ... деп ... аяғында көшіп кетуді Жәнібек пен Керей басқарды. Шығыс
Дешті Қыпшақ, Түркістан мен ... ... ... ... әлсін-әлсін қол үздіріп отырған толассыз тонаушы соғыстар мен
өзара алауыздық қақтығыстар жағдайында ... ... ... ... Ортағасырлық далалық еркіндік жағдайында олардың
қолдарынан ... бар ... ... бағынатын билеушілердің қол
астынан көшіп кету ғана болды. XV ғасырдың ... ... ... ... басына дейін Әбілхайыр хан билігінің соңғы кезеңінде ерекше
жиілеп кеткен Жошы әулетінің, ... ... мен ... ... ... бұрқ етіп ... ... жағдайларында, бұл ханның қалмақтардан
жеңіліске ұшыраған сәтінде Шығыс Дешті ... ... ... мен Қаратау бөктерлерінің Батыс Жетісуға екі жүз мыңға дейін ... ... ... мен тайпалары көшіп кеткен. [15,152-154]
Тұрғын халықтың жаппай көшуін ... пен ... ... Олар ... ... да Жошы әулеті мен соларға ... ... ... ... ... ... тұрғындарының рулық-тайпалық топтарын
жинастырып алды да, ... ... ... ... ... Батыс Жетісу жерлеріне ертіп кетті. Орта ғасыр авторларының
ішінде бұл оқиғаны тіркеген – Мырза Мұхаммед ... ... Ол ... ... ... ... орналасқан аумағын да атайды: "Бұл уақытта ... ... хан ... Ол Жошы ... ... сұлтандарға көп
зардап шектірді. Жәнібек хан мен ... хан одан ... ... барды.
Есен-Бұға хан оларды жылы шыраймен ... ... ... ... Шу және ... ... ... [19,144]
Жәнібек және Керей хандар бастаған қазақтардың қалың бұқарасының
Оңтүстік және Орталық Қазақстаннан Жетісуға, Шу, Талас ... ... ... ... ... Ақ ... Моғолстанмен, ең бастысы оның Жетісудың
солтүстік бөлігінің иелерімен ертеден бергі достық қатынастары; Жәнібек пен
Керейге қарасты өлкенің ... ... ... ... ең ... ... ... әлсіздігі; оның
билеушісінің Жетісудағы өкімет билігін өз қолында ұстап тұра ... ... ... ...... ... ... туы тігілген жер.
Елімізде тарихи мәніне байланысты киелі танылған жерлер ... бірі ... ... ... дүниеге келіп, кесілген жер – Қозыбасы
жайлауы. Бұл туралы ... ... ... Мұхаммед Хайдар Дулати (1499-
1551) ... ... ... атты ... шығармасында былайша
әңгімелейді. «...Сол күндері Әбілхайыр хан Дешті-Қыпшақты түгел иеленді. Ол
Жошы ... ... ... ...... пен ... хан ... Моғолстанға келді. Есен-Бұға оларды жақсы қарсалып, Моғолстанның
батыс жағынан Шу өзенінің Қозыбасы деген ... ... ... туы ... ... ... ... қай жерде
орналасқанын анықтау өте маңызды ... Бұл ... ... ... ... ... тарихшылар мен зерттеулерді талайдан толғандырып келеді. Осы
туралы әр түрлі ойлар мен ... де ... ... ... 1935 жылы ...... Тарғапқа қарсы тұсындағы
жайлау» деген. Кейінгі жылдары бұл сұраққа жауап ретінде ... ... ... ... ... ... болса да, Шудың Мойынқұм өңірін,
Бетбақдала жағын, Жамбылтау мен ... да ... ... ... ... ... Ақатай мен Жағда Бабалық «Қозыбасы төбесі Алматы
облысының Жамбыл ауданындағы Суықтөбе ... ... ... деп, дәл ... ... да, ... оны Шу ... жатқызуға болмайды ғой» деген
күдікті де келтірген.
Қозыбасының қай жерде екендігін анықтағанда қазақ ... ... ... ... саяси-әлеуметтік, тарихи жағдайын да ескеру
керек. Қазақ хандығының дүниеге ... ... ... деп Моғолстан,
Мауереннахр және ... ... ... ... қарым-
қатынастардың шиеленісуін айту керек. Осыған ... ... ... ... қысымы арта түсті. Жәнібек пен ... ... ... ... ханнан арасын аша бастады. Қазақ сұлтандары
Моғолстанға келіп ... ... ... ... ... ... осы жерлерді қауіпсіз аймаққа айналдыруды көздегені де ... ... ... ... пен ... Сұлтандарға тиімді еді.
Бұл Әбілқайыр ханның қолы жетпейтін жер Шу ... ... ... ... екі арадағы биік тау жоталары қалқан ... ... ... қазіргі Қордай жоталары ... ... ... ... пен ... бұл ... мекендеуге таңдай қоймасы
түсінікті.
«Тарих-и Рашиди» аудармасындағы: «...Шу өзенінің Қозыбасы ... ... ... ... ... ... ... дегендей жансақ
ой туады. Қолжазбаның дәлірек аудармасы «Шу атырабындағы Қозыбасы» болып
шығады. Егер, Қоршағанда немесе ... ... ... ... ... ... ... белгілі нысандарға байланысты айтқанда Қозыбасы
жайлауының Шу жақта екендігі көрініп тұр.
Қозыбасы Алматы облысының ... ... ... ... ... бағыты бойынша 8 шақырым жердегі Текшетау, Алматы қаласынан басқа
қарай 95 ... ... ... ... ... жарқабаты,
турасынан өлшегенде 5 шақырым қашықтықта Ұлы Жібек жолының сүрлеуі, қазіргі
халықаралық автокөлік жолы өтеді. ... ... ... ... тұр. Хан кеңесін өткізуге төбе өте қолайлы, ал оның ... ... хан ... ... орда кеңесіне қатысуға әдейі жаратылғандай.
Төңірегіндегі жазықпен сайлар мал жайылымына да қолайлы Оңтүстігінде қалқан
болып тұрған таулардың оң биік ... ... ... ... ... ... аралықта малға да, жанға да жайлы кең шатқал да бар. ... ... ... Көкқайнар, Шиен, Бесмойнақ, Қастек, т.б. ауылдар
орналасқан. Жеті жол (дұрысы Жотажол болар) тауын басып өткенде Шу ... мен ... көл ... ... Қордай жотасында, Шу өзенінң бойында: Бетбақдала
мен Хантау өңірінде деген болжамдар негізсіз. Себебі ол кезде батыста – ... ... ... ... Әмір Темірдің ұрпақтары өз қолдарынан
шығарған емес, ал Солтүстікте – ... ... ... ... ... Аталған жағдайларды ескерсек, біз айтып отырған Қозыбасы Қазақ
хандығының мәйегн шайқауға жайлы да тиімді жер ... ... ... ... ... ... ... Қазақ хандығының буыны қатайып, құлашын
еркін сермей ... ... ... ғана мемлекеттің құрамына кірген.
Қозыбасыда Қазақ хандығының көк ... қай күні ... ... ... әзірше бей мәлім. Дегенмен, оның 1465 ... ... ... Оның ... ... Қозыбасыны қазақтарға берген Моғолстан
ханы Есен-Бұға 1462 жылы дүниеден қайтқан.
Берекет Кәрібаев ... ... ... 1458 ... күзінде
құрылған» деген тұжырым жасайды.
Қозыбасы Қазақ хандығы дүниеге келген жер ... ... ... ... ... Ол үшін киелі жерде мемориалдық ... ... ... ... керек.
Қозыбасының әсем табиғаты, оның халықаралық автокөлік жолында жақын
тұрғандығы және жобадағы ... ... төте ... ... болуы
ескерткіш кешендерін көрнектеген соң халқымызға, болашақ ... ... ... ... ... тарихын паш ететін көріністердің
біріне айналуы сөзсіз.
2.4 "Қазақ" термині туралы.
Бір ұлттың ... ... шығу ... мән-мағынасы мен сөз төркіні
мәселе, қай қашанда тарихнамада талай пікір ... ... ... ... ... келе қою қиын ... ... "Қазақ" атауының шығуы
, оның мән – мағынасы туралы мәселеде талай заманнан бері ... ... ... мен ... ... ... айтылып келе
жатқан кәделі мәселе. Бірақ бірақ әлі ... ... бұл ... ... дәл,
тоқ етер жауап жоқ ... бар ... ... келе "қазақ" атауы
туралы басты-басты ... ... ... ... ... "қазақ" сөзінің сан түрлі түсіндірмесі бар.
Біріншілері: Қазақ халқының ... ... ... ... ... ... ... төркіні кәдімгі жыл құсы қаз-аққудың "қаз" деген
ұғымнан шыққан, яки осыдан өзгерген ... ... ... арқылы пайда болған
деп есептейді. Мысалы: жазушы Р.Тоқтаров: қазақ атауы қаз (құс) және ... ... ... ... ... яғни "ақ қаз" ... ... айтады.
А.Абдрахманновтың пікірі бойынша: "Қазақ сөзінің төркіні қаз және ... екі ... ... "Оғ" көне ... ... "ру, ... шығу тегі жағынан қазақ этнонимі "қаз-оғ(оқ) яғни "қаз тайпалары"
деген сөздермен ... ... деп, ... ... оны түрік тіліндегі қаз, қазу (рыть) сөзіне немесе кез, ... қаш, қашу ... ... ... ... телиді; екіншілері
қаз (гусь), оқ (белый) сөздерінен шыққан деп бұл ... адам ... ... ... ... ... қасақ-тэргэн (арбаның бір
түрі) сөзінен шығаруға болатын дейтін ... бар. Тағы ... ... сөзін көне Кавказ тайпасының немесе тайпалар ... ... ... алайда бұл сияқты жорамал-болжамның бәрі,
В. В. Бартольдтың пікірінше, «тарихшы үшін ... ... ... ... сөздің көне түркі тіліндегі мағынасы яки қолданылу дағдысы "өз елінен
бөлініп шығып, еркін жүрушілер", "еркін адамдар", ... ... ... білдіреді. Демек "қазақ" атауының арғы тегі "еріктілер" дегеннен
шықты дейді. Мысалы: ... ... сөзі ... ... ... ... батыл" деген мәнді білдіргенін баяндайды. Атақты ғалым
В.В.Радлов "қазақ" ... ... ... ... ... адам" деп
мағыналаған, ал А.Н.Самойлович: қазақ сөзі ... ... ... ... ... ... ... адам" деген мағынаға ие деп ... ... ... ... ... да осы ... ... "Қазақ" дегеннің мағынасы "өз алдына ел болып, еркін жүрген халық
деген сөз деп түсіндіреді. [9,29]
Қысқасы, ... ... ... ... түсінігі әзірге жоқ.
Бірақ «қазақ» сөзінің шығу тегі қандай екендігіне қарамастан, оның ... ... ... ... ... сонымен қатар ержүрек, ер
адам деген мәндегі атау мағынасы болғаны дау тудырмасы анық.
Сөйтіп, ешқандай саяси болмаса ... ... жоқ ... ... өз жүртынан, өзінің заңды билеушісінің қол астынан ... ... ... өмір ... ... болған өз еркі өзіндегі адам дегенді
білдіреді. Айта ... ... ... осы сөзі орыс тілінде де сол
мағынада ... ... ... деп ... бір ... адамдарды, жалдамалы батырақтарды, қысқасы өз еркінше жүрген
адамдарды айтқан. «Қазақ» сөзі XIV ғасырдың ... ... ... ... ... орыс казачествосының отаны ... ... ... Русь жері ... ... ... ... ыңғайы олардың әскери қауымдастық ретінде қалыптасуына
ықпал ... ... ... ... сөзінің түпкі мәні — әлеуметтік мән. Ол
— дәл осы сәттегі жеке адамның, ... өз ... ... ... жағдайы, күйі, мәртебесі. Мәселен, айналасына сыймай ел кезіп, өзін-
өзі қылыштың жүзімен асырап жүрген адам — қазақ, жора-жолдассыз ... ... де ... ... ... адам — қазақ, Бабырдың сөзімен айтсақ,
«көзсіз ерлікпен жауының жылқысын айдап әкетпей тынбайтын» жаужүрек ... ... да ... өз ... не әлде бір ... байланысты еріскіз қазақы өмір
сүретін адам қашанда аз ... Оған ол ... ... ... ... еді, оның ... сол ... түсінігі бойынша, «Тарихи Рашиди»
авторы айтқандай, ... жас ... ... ... ... ... ... орман ішінде, ауылынан шалғайда өмір сүріп, жүгірген аң, ... ... ... бас ... ... бара ... ұстаған аң терісін үстіне
іліп ... өзі ... ... ... ... ... ол ... пе, парсы ма, көшпелі малшы немесе жеті
атасынан үзілмей келе ... ... төре ме, ... ... кете алатын
еді. Біраз уақыт Тоқтамыс ханның түңғыш ұлы Жалад-Дин де, Шибан әулеті
мемлекетін ... ... да, оның ... ... Шибан да, Шағатай
ұрпағы Уәйіс сұлтан мен Саид ... да ... ... ... ... жан ... Әмір ... ұрпағы Сұлтан Хусейн де көп айлар «қазақ»
болып жүрген. Өзінің әйгілі «Жазбаларында» Бабыр да «қазақ ... ... ... ... ... ... бармақ болғанын есіне алады.
Бұл жерде қазақ болған адамның өз ... ... ... ... ... ... өз ауылына қайта оралуына болатынын баса айту керек.
Жоғарыда біз атап өткен ақсүйек ... бәрі де ... ... Хусейн мен Сұлтан Саид кейін ... өз ... ... болды.
Мұхаммед Шейбани мен Захир ад-Дин Бабырлар өз алдына дербес мемлекеттерін
құрды.
Сөйтіп, сонау бір ескі заманда қазақ болу ... өз ... ... Иран және түркі тілдес деректер түпнұсқаларында ... ... үшін ... ... ... ел ... ... дегенді білдіретін
қазақлық зат есімі, сондай-ақ ... ... ... ... ... ... ... Содан барып «қазақына»,
яғни «қазақша», «қарапайым» ұғымдарын білдіретін сөз, түріктің ... ... ... "ына" қосымшасы жалғануынан барып ... ... ... ... ... ... ... жалғыз-жарым
өткізе бермеген. Еркін қазақпен бірге оның ... ... ... бөліскісі келетін адам, оған қазақтас болған. Қазақтас сөзін (оның
негізінде ... ... ...... аркадаш — жолдас, ауылдас —
жерлес, ватандаш — отандас жатыр) мен екі-ақ ...... Абд ... «Умдат ат-тауарих» («Тарихтар негізі») шығармасында және XVII
ғасырдағы осман авторы Эвли Челебидің Қырым ... ... ... ғана ... – деп ... сөз етіп ... ... «қазақ» сөзі жекелеген этностық, саяси
және басқа топтарға, кейде тіпті жеке ... ... ... ... моғол қазақтары, ноғай қазақтары, Дешті қазақтары, ... ... ... әмір ... ... қазақтар» (Бабыр),
«шибан қазақтары» болған.
«Қазақ» сөзі сондай-ақ белгілі бір топтың, әр түрлі себептермен ... ... ... қазір онымен соғысуға мәжбүр болып жүрген
көшпенділердің бір ... де ... ... ... ... ... біріне Әбілхайыр хан мемлекетінің оған қарсы шығып, оның
билігінен бөлініп кеткен Орыс хан ... ... мен ... ... жерден бақыт іздеген көшпенділері де жатады.
Керей мен Жәнібектің ауа ... ... ... ... рөлі қандай? Керей мен ... ... ... ... және ... турғыдан қандай бірлестік еді? деген
сұрақтар туады.
Керей мен Жәнібектің Жетісу ... ... ... сөз жоқ ... ... шешуші рөл атқарды. Бірақ халықтың ... ... оның ... ... ... бекіп қалуындағы рөлін
айтамыз. 1459—1460 жылдардағы ауа көшуден қазақ халқы ... ... жоқ, ... ... дейін де жүріп жатқан қалыптасу үрдісін одан әрі жеделдетті.
[7,49-56]
Қысқасы, ол көш ... ... ұлт ... ... бастауы да,
жетер межесі де болған жоқ. Бірақ ол сол әрқилы аспектіден тұратын үрдістің
ең басты қозғау күшінің бірі ... ... ... ... ... ... ... тоғысуы осылайша Жетісу ... ... ... ... Орыс хан ... жақтаған адамдардың тарихы мен «қазақ»
сөзінің тарихы тұтасып біте қайнасып ... ... ... мен ... ... сөзінің де тарихи тағдырын біржола шешіп берді.
Шибан ұрпағы Әбілхайыр өлгеннен кейін ... ... және ... ... үшін ... елге ... жол ... қайтып оралған соң көп ұзамай
олар жоғарғы билікті өз қолдарына ... Сол ... төл ... бастау негізі болды.
Әбілхайыр мемлекетіндегі билік ұстаған әулетті Жошы ... ... ... ... ... экономикалық һөм әлеуметтік
құрылымында елеулі өзгеріс бола қойған жоқ. ... осы ... ... ... ... ... мен «қазақ» сөзінің этностық мазмұн ... ... өз қол ... ... ... ... бәсеке
күресте қазақтарды, одан соң мемлекетті де ... Орыс хан ... ... Шыңғыс ханның баласы Жошының Шибанынан тараған ұрпақ бұдан әрі
жан-жаққа бытырап, біріктіруші болуға жарамсыз болып шықты.
Шығыс Дешті Қыпшақтағы «өзбек» ... ... ... ... ... өңірді мекендеген тайпалар енді ... өз ... ... ... және ... ... деп атала бастады.
Шығыс Дешті Қыпшақ аумағындағы сол кезгі этностық-саяси дайды ... ... ... ... хан ... ең хабардар бір тарихшысы ... ... ... хан ... елдің сүт қаймағы саналған үш тайпаны
өзбектер деп біледі. Бұл ... ... бірі — ... ұлы ... хан ... ... ... оларды билеп отыр. Екінші тайпа —
қазақтар, бүкіл әлемге күшімен, жаужүректілігімен аты шыққан, үшінші ... ... Бұл үш ... ... ... ... ... біріне-
бірі көз алартумен келеді», деп жазды Т.И.Сұлтанов. [7,49-56]
Дешті Қыпшақ ... ... ... ... ... ... ... екі дербес өзбек хандығының — бас қаласы Самарқан, одан
кейін Бұхара болған Бұхара хандығының және ... ... ... ал
кейін Хиуада болған Хиуа хандығының қүрылуы ... ... және ... этностық-саяси тарихындағы аса маңызды оқиға болады.
Осы арада екі жағдайды баса айтқым келеді. ... ... ... екі ... ... ... кетуінің нәтижесінде
Дешті Қыпшақ көшпелі тайпаларының біразы Мәуереннахр мен ... ... ... жаппай жылжып, сол маңнан екінші отан тапты.
Бұл мәселе бойынша ... ... ... ... ... ... ауған Дешті Қыпшақ көшпенділерінің саны үш жүз алпыс — төрт ... ... ... ... ... ... ... көптеген
адамдарды ертіп, қазіргі Қазақ даласы аумағынан біржола кетуі Мәуереннахр
өзбектері мен ... ... ... қазақтары арасындағы тұрмыс, салт-сана,
дәстүр мәдениет түрғысында өзгешеліктер болуына әкеліп соқты.
Шибан ұрпағына ерген көшпелі тайпалардың ... ... ... ... ... ... ... Дешті Қыпшақ түрғындарының
аумақтық-этностық, ... және ... ... ... жаңа ...... ... біржола
қалыптасуында шешуші рөл атқарды. Шығыс Дешті Қыпшақ «өзбек» және ... ... ... тоғысқан орны болудан арылды. «Өзбек» сөзі Шибан
ұрпағымен бірге Мәуереннахр мен Хорезм ... ... ... атына
айналды. Шығыс Дешті Қыпшақ пен Жетісу жерінде көшіп жүрген қалпында қалған
Жошы әулеті Орыс хан ... қол ... ... түркі тілдес тайпалар
мен рулар «қазақ» атын түпкілікті иемденіп, олардың елі ... ... ... ... ... ... осы бір еуразиялық ұлан-байтақ елдің
түпкілікті тұрғындары өздерін тек қазақ деп қана атап келеді.
Сөйте тұра орыс тіліндегі әдебиет пен ... XVIII ... ... ... ... көптеген жылдар бойына Қазақстанның байырғы
халқын атау үшін «қырғыз» ... ... ... халықтың атауы, олар орыс
күжаттарында қарақ қырғыз, ... ... тау ... деп ... ... ... ... бірде қырғыз-қайсақ (бұл жерде «қайсақ»
сөзі түріктің ... ... ... бұрмалануы ғана) деген сөздер
қолданылды. Қате атаудың қазақтарға ... ... ... өз
түсіндірмесі бар, сондықтан арнайы қарастыруды талап етеді.
«Казах» сөзі — осы күнгі жер аумағы ... ... ... ... түрған көп миллион халқы бар ұлттың қазіргі ресми орысша аты ... ... ... орысша нүсқасы болып табылады. Г. Ф. Благованың
анықтауынша, «казах» сөзінің орыс деректерінде алғаш ... ... ... екен де, ... бүл сөз 1865 жылы ... ... ... түркі
сөзінің орысша казах нұсқасының ресми орнығуы 1936 жылы ... ... ... ... ... ... келе алға қойған мақсаттарды ашып, зерттедім.
Қазақ мемлекетінің алғашқы тарихшысы Мұхаммед Хайдар Дулатидің өміріне және
шығармашылығына ... Ол ... ... ... ... үшін аса ... ... Қазақ тілінде "Тарихи Рашидидің" жарық көруі қазақ тіліндегі
оқырман үшін қажетті дерек көзі ... ... Бұл ... ... ... жайындағы ең алғашқы түпкі деректер ішінде ұлағатты орын
алады. "Тарихи Рашиди" беттерінде сөз ... ... ... жайлы
мәлімдемелер, айналып келгенде, құрылуы алдындағы, құрылып жатқан кездегі
Қазақ ... ... ... ... ... ... ... басы бүтін шығарма болып табылады. [20,112]
Сөйтіп, сайып келгенде, Мұхаммед Хайдар Дулатиды Алғашқы ... ... ... ... тарихшысы деп айтуға біздің де хақымыз бар.
Жоспар бойынша барлық алға ... ... ... қарастырып,
кішігірім зерттеу жүргіздім. Жоғарыда айтылған ойды қорытындылай келе,
Қазақ ... XIII-XV ... ... Қыпшақ пен Орта Азиядағы
әлеуметтік-экономикалық дамудың, ... ... ... нәтижесінде пайда болды. Қазақ хандығының құрылуы бір сәтте
болған іс емес, басталуы мен аяқталуы бар тарихи ... 1458 жылы ... ... хандардың Моғолстанға көшіп келуімен Қазақ ... ... ... 1470-71 жылы ... хан ... ... билікті толық
өз қолына алуымен Қазақ Хандығының құрылу процесі аяқталады. Яғни хандықтың
құрылуы бір ... ғана ... ... ... ... болады.
XV-XVII ғасырда Қазақстанның оңтүстік-шығыс бөлігінде құрылған Қазақ
хандығы тарихи оқиға болды. Құрылғаннан кейін Қазақ ... ... ... ... ... ... айналды. 1470-71 жылдардан
бастап ХІХ ғасырда патша үкімет кең байтақ қазақ ... хан ... ... Орыс хан ұрпақтары үнемі бірін-бірі алмастырып келді, ... ... енді ... ... әулетінің басқа тармағының өкілдеріне
көшкен емес.
Пайдаланылған ... ... ... ... ... ... А.,1995.
2. Ә.Дербісәлиев. "М.Х.Дулати - Өмірбаяндық-библиографиялық анықтамалық"
А.,1999.
3. Захир ад-дин Мұхаммед Бабыр. "Бабырнама" А.,1993.
4. М.Х.Дулати. "Тарихи Рашиди" А., 2003.
5. ... ... ... Рашидидің" тәржімесі туралы. //Қазақ
тарихы, 2004.
6. Б.Кәрібаев. Қазақ хандығының құрылуы.//Қазақ тарихы, 1995. ... ... ... хандығының тарихы. А, 2003.
8. Ч.Мусин. Ұлы дала тарихы. А., 1993.
9. М.Қани. Қазақтың көне ... А, ... ... ... ІІ ... ... Кочевые племена Приаралье в XV-XVIIв.в. М.,1982.
12. Кляшторный С.Г., Т.И.Сұлтанов. Казахстан. ... ... ... Р. ... М. Қадірғали би Қосымұлы және оның жылнамалар
жинағы А, 1991.
14. Әбілғазы. Түрік шежіресі. А, 1992.
15. Қазақстан тарихының очерктері. А, ... ... Жеті ... Жиған-терген ІІ кітап. А, 2002.
17. А.Асқаров. Ұлы Тұранның ұлдары. А, 1998.
18. ... ... және ... ... А, ... ... ... халықтарының тарихы.
20. С.Жолдасбайұлы. М.Х.Дулати және XV-XVIғ.ғ. Қазақ хандығы. А: ... ... ... по истории казахских ханов в XV-XVIIв. А, 1969.
22. Гафуров Б.Г. Таджики. Древняя и ... ... ... ... ... В.В. Улугбек и его время. Соч., 2Т. М., 1964.
24. Масанов Э.А. Очерк истории ... ... ... в ... А, ... ... Ибн Уәли. Бахр ал-асрар фи Маникаб ал-ахиар.
26. О.Кухистани. Тарихи Абулхайыр хани.
27. Гумилев Л.Н. От Руси к ... М., ... ... Р.Б. ... Из истории Казахстана XVIIIв. А.,1988.
29. Петров К.И. Киргизско-Кипчакские отнешение. Известия А.Н.Кир ССР.
1961.
30. ... Б.А. ... ... ... М., ... ... ... Бекманова Д.
(ғылыми дәрежесі, атағы, Т.А.Ә)
«____»___________2009ж.
Жұмыстың ғылыми жетекшісі
т.ғ.к. Нартбаев Ш. ... ... ... ... ... ... ... дәрежесі, атағы, Т.А.Ә)
«____»___________2009ж.
Тапсырманы орындауға алған
ПИК-05-8 к2 тобының ... Б.А. ... ... ... ... Жанысбекова Г. А.
(ғылыми дәрежесі, атағы, Т.А.Ә)

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 77 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қ.Жалаири, М.Х.Дулати, Өтеміш қажы – алғашқы қазақ тарихшылары10 бет
«Қазақ» газетіндегі көтерілген оқу –тәрбие мәселелері8 бет
«Қарғын» романы туралы3 бет
Абай (Ибраһим) Құнанбаев8 бет
Абайдың әдеби ортасы және ақындық мектебі34 бет
Азаттық жырының ақтаңгері5 бет
Алашорда және қазақ әдебиеті8 бет
Міржақып Дулатовтың өмірі13 бет
Қазақ хандығын зерттеудегі деректік негіздер66 бет
М. Х. Дулатидың өмірбаянына шолу6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь