Жастардың некеге және отбасылық өмірге дайындығының психологиялық факторларын теоретикалық зерттеу

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3

1. ЖАСТАРДЫҢ НЕКЕГЕ ЖӘНЕ ОТБАСЫЛЫҚ ӨМІРГЕ
ДАЙЫНДЫҒЫНЫҢ ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ ФАКТОРЛАРЫН
ТЕОРЕТИКАЛЫҚ ЗЕРТТЕУ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...7
1.1 Неке және отбасы түсініктері мен теориялары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...7
1.2 Неке алдындағы күтіну кезеңінің психологиясы ... ... ... ... ... ... ... ... ..16
1.3 Жастардың некеге және отбасылық өмірге дайындығының
психологиялық факторлары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...37

2. ЖАСТАРДЫҢ НЕКЕГЕ ЖӘНЕ ОТБАСЫЛЫҚ ӨМІРГЕ
ДАЙЫНДЫҒЫНЫҢ ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ ФАКТОРЛАРЫН
ЭКСПЕРИМЕНТТІК ЗЕРТТЕУ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .48
2.1 Сыналушылар сипаттамасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 48
2.2 Зерттеу әдістемелерін сипаттау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...50
2.3 Эксперименттік зерттеу нәтижелерін түсіндіру және талдау ... ... ... ...52
2.4 ТҮЙІН ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .75

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..77

ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 80

ҚОСЫМШАЛАР
Қандай қоғамдық құрылыста болса да отбасы мен неке адам баласының дүниеге келуі мен оның өсіп, қалыптасуын қамтамасыз етіп отыратындықтан, ол адамзат тарихының даму кезеңдеріндегі шешуші факторлардың бірі болып табылады.
Отбасы мен неке қоғамдық құрылыспен, ондағы өндірістік қатынастармен тығыз байланысты, және әр қоғамдағы әлеуметтік өзгерістер отбасы мен неке сипатына әсер етеді, ал олар осының әсерінен өзгеріп, жаңарып отырады. Мұның өзі отбасы мен некенің қоғамдық мәселе екендігін айқындай түседі.
Қазіргі таңда некеге дайындықтың психологиялық факторларын зерттеу өзекті проблемалардың бірі болып табылады. Әлемде болып жатқан өзгерістер (технократизация, индивидуализация және т.б.) жастардың отбасы мен некеге деген қатынасын өзгертуге әсер етеді. Жастар отбасылық өмірді кейінге қалдырып, ең алдымен өздерінің кәсіби проблемаларын шешуге ұмтылады. Сонымен бірге дәстүрлі некенің альтернативасы ретінде жаңа қатынас жасау формалары мен неке түрлері («азаматтық неке» және т.б.) пайда болды.
Отбасы және оның мүшелері атқаратын функциялар иерархиясы өзгерді. Қазіргі зерттеулер бойынша (В.Н. Дружинин, Л.Б. Шнейдер, Э.Г. Эйдемиллер,
В.В. Юстицкис және т.б.) отбасының шаруашылық-тұрмыстық, экономикалық, репродуктивті функциялары негізгі болып табылмайды. Ал қазіргі таңда отбасының негізгі функциялары ретінде психологиялық және тәрбиелеушілік функциялар шықты. Осы функциялар үйлесімді отбаслық өзара қатынас жасаудың негізі болып табылады.
Бүгінгі күнге дейін жастар белгілі бір жасқа жеткенде автоматты түрде отбасын құруға дайын болады деп есептелді. Бірақ көптеген зерттеулер бойынша жастар отбасын құру барысында психологиялық дайындауды қажет етеді. Ал жастардың некеге және отбасылық өмірге психологиялық дайындығы отбасын тұрақтылығын қамтамасыз ететін факторлардың бірі болып табылады.
Жастардың ғашықтық кезеңінде ерекше мінез-құлық типі пайда болады. Оны қүтіну деп атаймыз. Осы еркеше мінез-құлықтың мақсаты құштар болған объектіге қол жеткізу болып табылады. Күтіну кезеңінде сезім мен бірге мәдени дәстүрлер көрінеді. Қоғамдағы өзгерістерге байланысты күтіну ритуалы өзгеріп отырады.
1. Аксакалова Ж.К. Психологический тренинг как фактор развития ценности семьи у подростков: Автореф. дис. канд. психол. наук. - Ташкент, 2008. - 20с.
2. Абалакина М.А Межличностное восприятие и динамика предбрачных отношений: диссертация. кандидата психологических наук – М., 1987.-170с.
3. Несына С. В. Романтическая любовь в ранней юности как психологическое явление: диссертация... кандидата психологических наук - Тамбов, 2004.-155с.
4. Розенова М.И. Отношения любви в контексте образования и развития личности: диссертация ... доктора психологических наук – М., 2006.- 145с.
5. Рыжова Н.Ю. Отношение к любви и браку у представителей различных психологических типов личности: диссертация ... кандидата психологических наук – М.:, 2006.- 190с.
6. Вараксина Е.В. Трансформация представлений о смысле любви в процессе жизнеосуществления человека: диссертация ... кандидата психологических наук - Барнаул, 2008.- 169с.
7. Чукмарова Л.Ф. Полоролевые экспектации супругов и стабильность брачно-семейного союза в молодом городе: диссертация ... кандидата психологических наук - Ярославль, 2008.- 175с.
8. Айгунов В.Р. Мотивация выбора брачного партнера у молодежи: сравнительный анализ в контексте русской и дагестанской культур: диссертация кандидата психологических наук – М., 2009.- 170с.
9. Иванова Е. Н. Социально-психологические факторы семейного самоопределения военнослужащих: диссертация ... кандидата психологических наук – М., 2009.- 145с.
10. Харчев А.Г. Брак и семья в СССР.- М.: Мысль, 1979. - 367с.
11. Шнейдер Д.Б. Психология семейных отношений. изд-во ЭКСМО-Пресс, 2000. – 512с.
12. Эйдемиллер Э.Г., Юстицкис В.В. Психология и психотерапия семьй. – ЛГУ, 1999.-625с.
13. Гребенников И.В. Основы семейной жизни.- М.: Просвещение, 1991.-158с..
14. Мацковский М.С. Социология семьй. Проблемы теорий, методологии и методики. М., «Наука» 1989.-111с.
15. Социология семьй. Под ред. Антонов А.И. М., 2005.- 450с.
16. Трапезникова Т.М. Этика и псхология семейных отношений.-Л.: ЛГУ, 1988.-80б.
17. Карабанова О.А. Психология семейных отношений и основы консультирование. М.: Гардарики 2006.-320б.
18. Жаназарова З.Ж. Социология семьи: Учебное пособие, Алматы Қазақ университеті 2006.-192б.
19. Социальная психология. Под ред. А.Н. Сухова, А.А. Деркача. М., 2005.
20. Баймұқанова М.Т. Отбасымен әлеуметтік-педагогикалық жұмыс. Астана 2005.- 145б.
21. Витек К. Проблемы супружеского благополучия. М., прогресс 1988.-134б.
22. Энгельс Ф. Происхождение семьи, частной собственности и государства. М., из-во политической литературы 1982.-245с.
23. Черников А.В. Введение в семейную психотерапию. – М.: 1998.- 307с.
24. Шнейдер Л.Б. Семейная психология: Учеб. посб. для вузов.-М., 2006.-768б.
25. Лидерс А.Г. Семья как психологичкская система. Очерки психологии семьй.-Москва-Обнинск: «ИГ-СОЦИН»,2004.-296б.
26. Хабаршы Вестник. Алматы №3 (22) 2004.
27. Черников А.В. Системная семейная терапия: интегративная модель диагностики.-М., 2001.- 205с.
28. Баласағұн Ж. Құтты білік. Алматы «Жазушы» 1986.- 450б.
29. Тілеуқабылұлы Ө. Шипагерлік баян. Алматы «Жалын» 1996.- 407б.
30. Жарықбаев Қ., Қалиев С. Қазақ тәлім-тәрбиесі. Алматы «Санат» 1995.- 203б.
31. Абай «Өлеңдер, поэмалар, аудармалар мен қара сөздер» Алматы Жібек жолы 2005.
32. Вестник №1-2 2006.
33. Кабакова М.П. Психологические факторы стабилизации супружеских отношений в процессе совместной жизнедеятельности: Канд. дис. психол. наук. - Алматы 2004.
34. Балгимбаева З.М. Роль семьи в возникновении половых этнических предубеждений у детей: Афтореф. дис. канд. психол. наук. – Алматы, 2001.-27б.
35. Айдарбеков К.А. Развитие диалогической структуры самосознания у подростков в системе внутрисемейных взаймодействий: Автореф. дис. канд. психол. наук. Алматы, 2004-27б.
36. Каракулова З.Ш. Исследование завсимости суицидального поведения личности от системы семейного воспитания. Автореф. дис. канд. психол. наук. Алматы. 1999.-30б.
37. Кудайбергенова С.К. Исследование типов родительского отношения в семьях, имеющих детей с психической патологией // Молодые поколение 21 века: актуальные проблемы социально-психологического здоровья: Тезисы ІІ Международного Конгресса.- Минск, 2003.-20-22б.
38. Давлетова А.Д. Ориентировка личности в психологическом пространстве родительской семьи (на материале исследования казахской семьи): Автореф. дис. канд. психол. наук.- М., 2003.-24б.
39. Валиева А.Б. Психологическая адаптация разведенных женщин в постразводный период: Автореф. дис. канд. психол. наук.-Алматы, 2005.-24б.
40. Ковалев С.В. Психология современной семьи: Москва: «ПРОСВЕЩЕНИЕ»1988.-208с.
41. Фромм Э. Искусство любить: Исследование природы любви. М., 1990.-196с.
42. Психологический журнал. Март-Апрель. 2009 № 2
43. Арғынбаев Х. Қазақ отбасы. Алматы «Қайнар» 1996.- 204б.
44. Основы психологии семьи и семейного консультирования: Учеб. посб. для студ. высш. учеб. заведений, /под ред. Н.Н.Посысоева.-М.: Изд-во Владос-Пресс, 2004.-328с./
45. Murstein B.A. theory of marital choice and its applicability to marriage adjustment.// Theories of attraction and love.- N.Y., 1971.
46. Зидер Р. Социальная история семьи в западной и центральной Европе (конец 18-20 вв.)/ [Пер.с нем. Л.А.Овчинцевой; Науч.ред. М.Ю.Бранд]/ Р.Зидер.-М.: Владос, 1997.-302.
47. Чистякова Т.С. Информационный ресурс в стратегиях добрачных практик современной молодежи: Автореф. дис. канд. психол. наук.-Нижний Новгород, 2008.-20с.
48. Панкова Л.М. У порога семейной жизни. Москва: «Просвещение» 1991.-144с.
49. Гозман Л.Я. Психология эмоциональных отношений. М., 1987. – 305с.
50. Энциклопедия молодой семьи: ред.колл. Г.И.Гераммович, М.И. Делец, и др. 5-е изд. Изд-во Минск, 1991.-703с.
51. Вопросы психологий. Март-Апрель. 2006. №2
52. Юнг К.Г. Брак как психологичесое отношение/ Конфликты детской души. С. 185-209.
53. Сатир В. Как строить себя и своего семью. М.: «Педагогика-Пресс» 1992.- 192с.
54. Жолудева С.В. Психологическая готовность к браку на разных этапах периода взрослости: Автореф. дис. канд. психол. наук.- Ростов-на-Дону, 2009.-20с.
55. Жолудева С.В. Брачный возраст и психологическая готовность к вступлению в брак. //Известия Российского государственного педагогического университета им. А.И. Герцена №20 (49): Аспирантские тетради: научный журнал – СПб; 2007, С.276 .
56. Жолудева С.В. Представления студентов о профессиональных и семейных ценностях. //Профессиональные представления: теория и реальность /Под ред. Рогова Е.И.. – Ростов н/Д: ИПО ПИ ЮФУ, 2008. – 160 с.
57. Жолудева С.В. Психологическая готовность к браку как условие ролевой адаптации супругов. //Материалы третьей Международной научной конференции «Психологические проблемы современной семьи» В 2-х частях. Часть 1(2) Под общей редакцией канд. псих. наук Лидерса А.Г. М., 2007. – 535с.
58. Жолудева С.В. Проблема готовности и подготовки к браку и семейной жизни. //Материалы IV Всероссийского съезда Российского психологического общества. Материалы конференции 18-21 сентября 2007г. – Ростов н/Д, 2007, Том 1, 373 с.
59. Жолудева С.В. Гендерные особенности когнитивного компонента психологической готовности к браку. //Когнитивная психология образования: проблемы и перспективы /Под ред. Чумичевой Р.М., Белоусовой А.К. Материалы конференции 16-17 ноября 2006г. Ростов-на-Дону, 2006. – 174 с.
60. Жолудева С.В. Проблемы понимания психологической готовности к браку. //Человек: проблемы становления. Сборник научных статей /Под ред. Чумичевой Р.М., Белоусовой А.К – Ростов-на-Дону, 2005. – 300с.
61. Жолудева С.В. Необходимость изучения психологической готовности к браку. / Развитие личности в образовательных системах Южно-Российского региона: Тезисы докладов 12 годичного собрания ЮО РАО. 24 психолого-педагогических чтений Юга России. – Ростов н/Д: Изд-во РГПУ, 2005. Часть 1. – 260 с.
62. Жолудева С.В. Психологическая готовность к браку. //Тезисы докладов студенческой научной конференции. Часть 2: Апрель 2005 год. – Ростов-на-Дону: Изд-во РГПУ, 2005. – 240с.
63. Малярова Н.В., Мухортова Е.А., и др. Чей я – мамин или папин? М., 1995.
64. Калымова Е.С. Психологические проблемы первых лет супружеской жизни.// Вопросы психологий. 1983. №3. С. 83-89.
65. Торохтий В.С. Психология социальной работы с семьей. М., 1996.
66. Круглов Б.С. Правовые сознание как элемент психологической подготовки молодежи к семейной жизни.// Вопросы психологии.№4. 1986. С.63-68.
67. Псавко Б.Р., Старожицкий П.Я., Воспитывать семьянина. – М.: Знание, 1984.-80с.
68. Райгородский Д.Я. Подросток и семья. Учеб.пособ. по детской и возрастной психологий для факультетов психологий, педагогики и социальной работы.-Самара. Изд. Дом БАХРАХ-М. 2002.-656с.
69. Кон И.С. Дружба: Этико-психологический очерк.- 3-е изд. – М, 1989.-350с.
70. От Я до Мы: Азбука семейной жизни\ сост. С.В. Ковалев. 2-е изд., доп.- М.: Педагогика, 1990.- 336с.
71. Қарағанды Университетінің хабаршысы. Педагогика сериясы. 2004. №2 (34)
72. Культура семейных отношений.-М.: Знание, 1980.-112с.
73. Кабакова М.П. Психологические методы исследования семьи. Учеб. пос.,Алматы: «Қазақ университеті» 2007.-114с.
74. Сидоренко Е.В. Методы математической обработки в психологии. Соц.- психол. центр. Санкт-Петербург 1996.- 330с.
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ................................................................
............................................3
1. Жастардың некеге және отбасылық өмірге
дайындығының психологиялық факторларын
теоретикалық зерттеу…………………….......................................7
1. Неке және ... ... ... Неке ... ... ... ... ... және отбасылық өмірге дайындығының
психологиялық
факторлары.............................................................
..............37
2. Жастардың некеге және отбасылық өмірге
дайындығының психологиялық факторларын
эксперименттік
зерттеу................................................................
.48
2.1 ... ... ... Эксперименттік зерттеу нәтижелерін ... ... ... өзектілігі. Қандай қоғамдық құрылыста болса да отбасы мен
неке адам баласының дүниеге келуі мен оның ... ... ... ... ол ... ... даму ... шешуші
факторлардың бірі болып табылады.
Отбасы мен неке қоғамдық құрылыспен, ондағы өндірістік қатынастармен
тығыз байланысты, және әр қоғамдағы әлеуметтік ... ... мен ... әсер ... ал олар ... ... өзгеріп, жаңарып отырады.
Мұның өзі отбасы мен некенің қоғамдық мәселе екендігін ... ... ... ... ... психологиялық факторларын зерттеу
өзекті проблемалардың бірі болып табылады. Әлемде болып жатқан өзгерістер
(технократизация, индивидуализация және т.б.) ... ... мен ... қатынасын өзгертуге әсер етеді. Жастар отбасылық өмірді ... ең ... ... ... ... ... ... бірге дәстүрлі некенің альтернативасы ретінде жаңа қатынас жасау
формалары мен неке ... ... ... және т.б.) ... болды.
Отбасы және оның мүшелері атқаратын функциялар иерархиясы өзгерді.
Қазіргі зерттеулер бойынша (В.Н. ... Л.Б. ... Э.Г. ... Юстицкис және т.б.) отбасының ... ... ... ... ... ... Ал қазіргі таңда
отбасының негізгі функциялары ретінде психологиялық және тәрбиелеушілік
функциялар шықты. Осы ... ... ... ... ... жасаудың
негізі болып табылады.
Бүгінгі күнге дейін жастар белгілі бір жасқа жеткенде автоматты ... ... ... ... деп есептелді. Бірақ көптеген зерттеулер
бойынша жастар отбасын құру барысында психологиялық дайындауды ... ... ... ... және ... ... психологиялық дайындығы отбасын
тұрақтылығын қамтамасыз ететін факторлардың бірі болып табылады.
Жастардың ғашықтық кезеңінде ерекше ... типі ... ... ... деп атаймыз. Осы еркеше мінез-құлықтың ... ... ... қол ... ... табылады. Күтіну кезеңінде сезім мен ... ... ... ... ... байланысты күтіну ритуалы
өзгеріп отырады.
Қазақстанда отбасы мен ... ... ... бір қатар зерттеу ... бар. ... осы ... ... ... ... ... әр түрлі аспектілерін зерттеп жүрген
психологтар: М.П. Кабакова, К.А. ... З.Ш. ... А.Ж. ... А.Б. ... С.К. ... ... әлі күнге дейін отбасы және неке ... және ... ... және ... ... дайындығының
психологиялық факторлары толық зерттелмеген, тіпті осы ... ... ... жоқ деп ... ... ... осы кезеңнің ерекшіліктерін зерттеп жүрген
ғалымдар: М.А. ... [1], С.В. ... [2], М.И. ... ... ... [4], Е.В. Варажина [5], Л.Ф. Чукмарова [6], В.Р. Айгунова [7],
Е.Н. ... ... ... ... психологиялық дайындық жалпы дайындық
(физиологиялық, педагогикалық, әлеуметтік және т.б.) ... ... ... ... И.В. ... және т.б.). ... проблеманың өзектілігіне байланысты бір қатар психологиялық зерттеу
жұмыстары пайда ... ... ... ... (Н.П. ... ... О.П. Аккузина), ата-ана болуға дайындық (Р.В. ... ... ... (Р.В. ... Г.Г. ... және т.б.), әке ... (Р.В. Овчарова, Н.А. Демчук және т.б.).
Жастарды некеге және отбасылық өмірге дайындау ең басты міндеттердің
бірі болып табылады.
Көптеген ... ... (Н. ... М.Ю. ... С.И. ... А.А. ... И.А. ... А.Н. Елизарова,
Е.Е. Леванов, О.С. Сермягина, М.П. Кабакова ) бойынша неке ... ... ... ... ... білмейді және
ұғынбайды. Ерлі-зайыптылар қатынасының тұрақтылығы мен ... бұл ... неке ... ... ... ... табылады. Әлеуметтік-психологиялық дайындық ... ... ... ... әлеуметтік-
экономикалық, мәдени және т.б. [9, 3б.]. ... ... ...
бұл субъектінің сәтті некеге түсуін қамтамасыз ... ... ... ... ... Қазіргі таңда кеш және қайтадан неке
құру ... ... және жаңа ... ... мен неке ... пайда
болуына байланысты осы мәселені зерттеу өзекті болып табылады.
Жұмыстың мақсаты: Неке ... ... ... мен ... және ... өмірге дайындығының психологиялық факторларын
зерттеу.
Зерттеу объектісі: Неке ... ... ... ... ... ... және отбасылық өмірге дайындығының
психологиялық факторлары.
Жұмыстың міндеттері:
1) Отбасы мен некені зерттеуге бағытталған ғылыми жұмыстарды талдау;
2) Күтіну кезеңінің ... ... ... ... ... және отбасылық өмірге дайындығының психологиялық
факторлар жүйесін анықтау;
4) Жастардың некеге ... ... ... анықтау;
5) Ұлдар мен қыздардың некеге дайындығының этникалық ерекшеліктерін
анықтау.
Жалпы гипотеза: ... ... және ... ... дайындығы
психологиялық факторлар жүйесімен анықталады.
Жеке гипотезалар:
1) Психологиялық факторлар жүйесі мынандай ... ... ... неке ... ерлі – ... иерархиясы,
ерлі – зайыптылардың бағдары мен күтімдері.
2) Жастардың некеге дайындығының гендірлік айырмашылықтары бар;
3) Ұлдар мен ... ... ... этникалық ерекшеліктері бар.
Зерттеудің әдіснамалық негізі. Тұлғаны зерттеудегі жүйелік принціпі
(Ананьев Б.Г., Мясищев ... ... ... отбасының негізгі психологиялық
концепциялары [А.И Антонов, С.И ... С.В ... В. ... ... И.В ... және т.б.]; Л.Я. ... ... қатынастың даму концепциясы.
Зерттеу әдістері.
Зерттеу міндеттерін шешу үшін және ... ... үшін ... ... ... бір неше ... ... қолданылды:
зерттеліп жатқан проблема бойынша педагогикалық, психологиялық әдебиеттерді
талдау ... ... ... ... ... ... үшін ... «Некедегі ролдік күтім және талаптану» әдістемесі, ... ... ... эссе «Менің болашақта құрғым келетін
отбасым», жастардың некеге дайындығының психологиялық ... ...... ... ... ... ... некеге және отбасылық өмірге
дайындығының ... ... ... - ... неке
мотивациясы, ерлі – зайыптылар иерархиясы, ерлі – зайыптылардың бағдары мен
күтімдері сияқты ... ... ... практикалық маңыздылығы: ... ... ... ... беру ... қолдануға болады. Алынған
нәтижелерді жастарды ... ... ... бағытталған тренинг
бағдарламасын жасауға және профилактикалық, коррекциялық ... ... ... зерттеу материалдары орта және жоғары
білім беру жүйесінде ағартушылық жұмысты ... және ... ... отбасылық өмірге дайындау курстарына негіз болады.
Нәтижелердің сенімділігі. Эмпирикалық ... ... ... ... ... қолданылды.
Диссертацияның құрылымы. Диссертация кіріспеден, екі бөлімнен,
қорытындыдан, қолданылған әдебиеттер тізімінен және ... ... ... ... ... ... міндеттері, болжамдары,
зерттеудің әдіснамасы, әдістері, ғылыми жаңалығы, зерттеудің теоретикалық
және практикалық мәнділігі ... ... ... некеге және отбасылық өмірге дайындығының
психологиялық факторларын ... ... ... мен ... неке ... ... психологиялық ерекшеліктері, жастардың
некеге және отбасылық өмірге дайындығының психологиялық ... ... ... ... және отбасылық өмірге дайындығының
психологиялық факторларын эксперименттік зерттеу» сыналушылар, әдістемелер
мен ... ... ... ... ... ... мен ұсыныстар көрсетілген
Қосымшада әдістеме нәтижелері, сауалнама көрсетілген
1. Жастарды некеге және отбасылық өмірге дайындаудың психологиялық
факторларын теоретикалық зерттеу
1.1 Неке және ... ... мен ... - бұл ... қауымының ежелгі формаларының бірі; ол таптан,
ұлтан және мемлекеттен ... ... ... ... бір ... және ... ... басты институты
болып табылады. Неке және отбасы түсініктері бір-бірімен тығыз байланысты,
бірақ ұғымдардың ерекшеліктері де бар. Неке және ... әр ... ... ... ... А.Г. ... ... неке бұл - әйел мен ер ... ... ... ... ... қатынастар нысаны, және қоғам
олардың жыныстық ... ... және ... ... ... ... ... отырады, ал отбасы бұл – неке және ... ... ... ... ... тәрбиелеуге
деген моральдық жауапкершілікті алу мен ... ... ... ... ... Харчевтің ойынша отбасы бұл некеге қарағанда күрделірек
қатынастар ... ол тек ... ғана ... ... қатар
балаларды, туыстарды, оларға жақын адамдарды да ... ... ... ... - бұл ... көпаспектілі түсінік, оны анықтайтын мынандай
төрт сипаттаманы атап кетуге болады:
1) Отбасы – бұл ... ... ... ... ... Отбасы – бұл жеке тұрмысты ұйымдастырудың негізгі формасы;
3) Отбасы – бұл ... ... ... – бұл көп ... қатынас [11, 20б.].
Отбасының негізгі сипаттамасы бұл оның ... және ... ... ... ... ... өмірлік іс-әрекеті оның мүшелерінің
белгілі бір қажеттіліктерін қанағаттандыру мен тікелей байланысы отбасының
функциясы деп ... ... Э.Г., ... В.В., ... әртүрлі отбасының функцияларын бөліп көрсетеді.
И.В. Гребенниковтың ойынша отбасының негізгі функциялары мыналар:
1) репродуктивті (баланың туылуы, ... ... ... ... (кәмелетке толмаған және еңбекке жарамсыз мүшелеріне қолдау
жасау және өз қорының болуы);
3) тәрбиелік (бала тұлғасын ... оның ... ... ... ... әлеуметтік тәжірибелерді отбасындағы ересек
адамдар арқылы балаларға беруі, отбасы ұжымы өзінің әр ... өмір ... ... ... әсер етуі);
4) коммуникативті (отбасы өз мүшелерінің ... ... ... радио, баспасөз), әдебиетпен, өнермен байланыс ... ... ... өз ... ... ... ... түрлі
байланыстарына және оны қабылдау сипатына әсер етуі, отбасы ішінде ... ... және бос ... ... [13, ... ... бойынша отбасының негізгі функциялары;
1) шаруашылық – тұрмыстық (отбасының бір мүшелерінің басқа ... ... ... ... ... ... ... сферасы (отбасы мүшелерінің әр түрлі өмірлік
іс-әрекет сфераларында ... ... ... ... және ... мен ... ... жауапкершіліктер мен міндеттер);
3) әлеуметтік-статустық (қоғамның әлеуметтік құрылымын қайта жаңғыртумен
байланысты, себебі отбасы мүшелеріне ... бір ... ... ... ... ... ... қорғаныс пен эмоционалдық
қолдау алады);
5) сексуалдық (сексуалды қажеттіліктерді қанағаттандыру);
6) рухани ... ... ... ... ... ... ... байыту) [14, 42б.].
Сонымен қатар кейбір авторлар ... және ... ... ... ... ... ... – туу (репродуктивті функция), балаларды асырау
(экзистенциалды функция) және оларды тәрбиелеу (әлеуметтендіру ... емес ... ... ... және ... ... мүшелерінің денсаулығын сақтау және т.б. ... ... Янов ... ... ... ... отырып, келесі отбасының
функцияларын бөліп көрсетті;
Бос уақытты ұйымдастыру функциясы (рекреативті функция). Бос уақытты
ұйымдастырудың келесі жалпы қызметтерін бөліп ... ... ... ... ... физикалық және психикалық ... ... ... деңгейінде бос уақытты ұйымдастыру қызметі спецификалық
сипатқа ие болады және отбасын тұтас құрылым ретінде ... ... ... ... бос ... ... функциясына мыналар
жатады
- ерлі-зайыптылар қатынасын дамыту және қалыптастыру қызметі.
- адамгершіліктік және мәдени құндылықтарды, нормаларды, отбасының ... ... ... және дамыту. Бұл функция отбасылық микромәдениетті
қалыптастыруға бағытталған.
Т.М. Трапезникованың пікірінше қазіргі кезде ... ... ... ... ... бұл ... немесе психологиялық
"баспана" функциясы болып табылады, олардың ... асуы ... ... ... ... Отбасының терапевтикалық функциясының
негізінде екі психологиялық механизмдер жатыр:
- ... ... ... механизімі (қысымды түсіру), ерлі-
зайыптыларға отбасынан тыс іс-әрекетте және басқа отбасылық ... ... ... (шаруашылық-тұрмыстық іс-әрекетіндегі объективті
қиындықтар,баланы тәрбиелеу және т.б.) жинақталған ... ... ... ... ... ... "психологиялық демалысты
" қамтамасыз етеді.
- жағымды эмоционалды зарядты қалыптастыру механизімі [16, 13б.].
Отбасы туралы айтқан кезде ең ... оның ... ... қажет.
Отбасы типологиясының критерилері ретінде оның құрамы; жұбайлық
өмірдің стажы; балалар саны ... өмір сүру орны және ... ... ... және өзараәрекеттесу сипаттамасы; ерлі-зайыптылардың
кәсібі; отбасының ... ... ... ... ... ... ... сипаттамасы алынады.
Отбасының құрамы бойынша нуклеарлы, кеңейтілген, толық емес және
функционалды толық емес отбасы болып бөлінеді.
Нуклеарлы ... – бұл ... және ... ... ... "нукулес" грек тілінен аударғанда «ядро» деген мағынаны
білдіреді (балалары бар ерлі-зайыптылар). ... ... 20 ғ. ... ... ... нуклеарлы отбасы- бұл ерлі-зайыптылар мен ... ... ... ... ... емес отбасында ажырасудың немесе өлімнің әсерінен ... ... ... Толық емес отбасының бір түрі бұл «аналық
отбасы» , оның құрамына ана мен бала ... ... емес ... (құрамы бойынша толық), ерлі-
зайыптылардың бірі өз ... ... ... ... ... әр ... ... Олар: ауру адам, кәсіби іс-әрекетінің ерекшелігі және т.б.
Кейбір адамдар мамандығына байланысты ұзақ уақыт ... бола ... ... ... ... өміріндегі қызметтерін жүзеге асыра
алмайды.
Аралас отбасында ерлі-зайыптылардың бірінің орнын отбасының ... ... [17, ... ... ... стажына байланысты мынандай
отбасы түрлері бар: жас отбасы (1-1,5 жыл); бала ... ... ... орта
жастағы ерлі-зайыптылар отбасы (3-тен-10 жыл бірге өмір сүрген); ересек
(старший) ... ... ... ... ... өмір ... ... отбасы (балалары есейіп кеткен, әже және ата ... саны ... көп ... ... саны орташа, аз балалы,
баласы жоқ отбасы болып ... ... жоқ ... бұл- некеге тұрғаннан
кейін яғни 8-10 жыл ... ... ... ... ... ... ... байланысты болуы мүмкін. Олар: медико-
биологиялық факторлар және ерлі-зайыптылардың ниетінің ... ... ... ... және ... ... ... өздерінің өмір сүру стилімен, ролдік құрлымымен ерекшеленеді.
Өмір сүру типі бойынша патрилокалды, ... және ... ... ... ... отбасында әйел күйеуінің үйінде тұрады,
ал матрилокалды отбасында ... ... ... үйінде тұрады. Ал
қазіргі кезде неолокалды өмір сүру типі кең тараған. Нуклеарлы ... ... және ... бөлек тұруға ұмтылады [17, 35б.].
Ролдерді бөлу ... және ... ... ... ... ... және ... отбасы болып
бөлінеді. Авторитарлы отбасында басты шешімді күйеуі не әйелі ... ... (тең ... ... – бұл ... жоқ жас ... ... Бұл отбасында нақты ролдер мен ... ... ... келуі ерлі-зайыптылардан ролдерді бөлуін, сонымен ... ... ... ... ... типке өтуін талап етеді.
Демократикалық (серіктестік) отбасы бұл- тең құқылы отбасы болып
табылады.
Әлеуметтік біртектілікке ... ... ... ... ... ... ... жатуы, білімінің, мәдниетінің тең болуы)
гомогенді (біркелкі) және гетерогенді отбасы ... ... ... ... ... ... келеді, ерлі-зайыптылар бір-бірімен
басымдық-бағыну принципі бойынша қарым- қатынас жасайды.
Құндылықтар бағыттылығына байланысты отбасы: детоцентристикалық және
центристикалық, «атаққұмар» ... ... өмір ... ... ... психотерапевтикалық, интеллектуалды және спорттық-
серуендік (походная) ... ... ... отбасының басты құндылығы - бала ... ... ... ... ... ... ... құндылығы - дамуға, өз-өзін жетілдіруге бағытталған; бұл ... ... ең ... автономды тұлғалардың еркін рухани одағы ретінде
қарастырылады. Пайдаланушы ... ... және ... ... ... Бұл ... ерлі-зайыптылық –
бұл өзара пайданы алуға негізделген серіктестік ретінде қарастырылады.
Психотерапевтикалық отбасының басты ... ... ... қолдауға, махаббатқа қажеттіліктерін ... ... ... өмір ... ... ... тазалыққа, дұрыс тамақтануға және т.б. көп көңіл бөледі.
Атаққұмар отбасы ... ... ... ... Бұл ... ... - атақты және ең жақсы болу [7, ... ... ... демалысты өткізуге, саяхатқа
бағытталған. Ал интеллектуалды отбасының басты құндылығы – бұл тану, ... ... оқу, ... ақпараттармен алмасу және т.б.
Жыныстық қатынастың сипаттамасына байланысты ашық және гомосексуалды
отбасы ... ... [7, ... ... ... ... жыныстық қатынасты орнату
ашықтық пен сипатталады. Осындай отбасы полигамды некенің қазіргі кездегі
нұсқасы ... ... осы ... ... бір ғана ... ... ... жыныстық қатынас, бірақ оның полигамды некеден ерекшелігі - ... ... ... ... ... ... - бұл бір ... ұзақ уақыт бірге тұруы.
Осы отбасының басты ... бірі ол ... ... ... және ... неке құру формаларына жалғыздық, бірге тұру, азаматтық
неке жатады [7, 55б.].
Неке жұптарының саны ... ... (бір ... және бір ... ... ... болып бөлінеді. Полигамды отбасының екі варианты бар:
1. полиандрия (көп күйеудің болуы);
2. полигиния (көп әйелдің болуы) [9, ... ... ... ... ... ашық отбасы (мәдениет индустриясына
бағытталған) және жабық отбасы (бос уақытты үй ішінде өткізуге баытталған)
[10, 115б.].
Отбасы ғылымының пайда болу ... ... ... рет ... ... ... ... Платон еді. Ол патриархалды отбасын өзгермейді және ол ... ... ... ... ,ал ... бірігуінің нәтижесінде мемлект
пайда болады ,-деген [3, 5б.]. Платонның еңбектерінде ұрпақтың денсаулығын
қалай қамтамасыз ету ... ... ... ... ... ... дені сау балаларды 20 жас пен 40 жас аралығындағы әйелдер өмірге
әкеледі. Платон ер ... 35 ... ... ... ... ... етті,
сонымен қатар ерлі-зайыптылар темпераменті бойынша әртүрлі болу керек, ал
ол ұрпақтың денсаулығын қамтамасыз етеді [3, ... ... ... ... сынай отырып, Платонның
патриархальды отбасы қоғамның негізгі ұяшығы деген идеясын ... ... ... ... ойынша:“Қоғамның ең көнесі және
табиғисы - бұл отбасы... Сонымен, отбасы- бұл ... ... ... ... әке, ал ... ... [11, ... ғасырдың ортасына дейін отбасы қоғамның негізгі микромоделі ретінде
қарастырылды [8, ... ... ... ... ... швейцар тарихшысының И.Я.
Бахофеннің "Ана құқығы" атты ... ... ... ... осы
еңбегінде келесі пікірді шығарды:
1)Алғашында адамдар шексіз жыныстық қатынаста болған, оны "гетеризм" деп
атады;
2) осындай қатынастар баланың ... ... кім ... ... ... ... да ... тегі ана бағыты бойынша анықталды.
3) сол себептен әйел ана ретінде ... ... ие ... ... ... ... үстемдік етті (гинекократия);
4)бір рет неке құруға өту яғни әйел бір ер кісіге ... ... ... ... осы әйелге деген құқығын шектеді) [12, 14б.].
Матриархат идеясы және отбасының тарихи ... Дж. ... ... ... Л. ... Л.Г. ... Ф.Энгельстің
еңбектерінде көрінді. Ф. Энгельстің ойынша неке және ... ... ... ... ... дамып, өзгеріп отырады.
Ежелгі кездегі гинекократияны және оның діни, құқықтық кезеңдерін
зерттеген шотландық ... Дж. ... ... Оның 1865 ... брак" деген еңбегі шықты. Мак-Леннан ежелгі гректердің,
кельтердің, германдықтардың ... ... ... ... ... зерттеді. Мак-Леннанның зерттеулері Бахофеннің алғашқы аналық
құқығын дәлелдеді. Мак-Леннан "экзогамия ... ... ... және гамия-
неке дегенді білдіреді) деп аталатын феноменді ашты. Мак-Леннан бойынша
некенің үш ... бар: көп ... көп ... ... және бір ... [18, ... этнографы Л. Морганның отбасы тарихы туралы жазған ... " атты аса ... ... ... 19 ғасырдың екінші жартысында алғашқы
қауымдық құрылыстағы отбасы түрлерінің даму жолдарын түсіндірді.
Алғашқы қауымдық құрылыстағы ең көне отбасы түрі ... ... ... ... тобы ... ... ... тұтас ұрпақтар жігімен
бөлінетін. Айталық, аталар мен әжелер, әкелер мен ... ... ... ... ... және ... туыстар біріне-бірі ерлі-
зайыпты, яғни әр ұрпақ ... ... бола тұра ... ... ... ... кейінгі даму сатысы топтық некенің ішінде жұп
отбасының қалыптаса бастауымен яғни ... ... ... некелесу
ғұрпына тиым салуына байланысты болған. Осының нәтижесінде алғашқы қауым
ішінде бірімен-бірі ... ... ... ... ... неке біртіндеп ығысып, оның орнына жұп отбасы ... ... ... тағылық дәуірдің соңында қалыптасып, варварлық дәуірде ... ... ... басты отбасы формасына айналады.
Алғашқы қауымдық қоғамның өндіруші күштердің дамып, еңбек ... ... ... ... меншіктің орнына жеке меншіктің пайда
болуы моногамиялық отбасының шығуына әкеледі.
Моногамиялық отбасы варварлық дәуірдің соңғы кезеңінде ... да, ... ... ... ... ... ... басында ер кісінің
үстемдігінің орнауымен байланысты болды.
Сөйтіп, топтық неке – жабайылық ... тән ... ... ... ал моногамиялық отбасы цивилизация дәуіріне тән болған.
Ресейде неке мен отбасын ... ... ... В.Г. ... ... Н.Г. ... А.В. Чуйко, А.И. Антонов және т.б.[21, 15б.].
Отбасын зерттеген негізгі теоретикалық бағыттар
А.В. Черникованың ... ... ... ... ... екі
теоретикалық бағытты бөліп көрсетуге болады.
Бірінші бағыт отбасын жалпы және әр ... ... ... тобы ... ал ... ... ... дамуы мен
әлеуметтену ортасы ретінде қарастырады. Бұл позиция отбасын ... ... ... ... ... ... әлеуметтік топ ретінде
қарастырады [23, 10б.].
Отбасы шағын әлеуметтік топ ретінде бір қатар ... ... ... даму ... ... түсетін біреу емес, бір ... ... ... ... ... ... мен ... және олардың өзара
байланысы;
- ерлі-зайыптылардың өзарақатынасы ... ... ... ... әр түрлі ұрпақтың және басқа ... ... ... ... ұзақ ... ... таныстықтың болуы;
- отбасы мүшелерінің қызығушылықтары мен бағдардың ерекшелігі; ... ... ... ... бір әлеуметтік-
психологиялық прцесстер тән. Осындай ... бірі ... ... ... және тұлғааралық қатынас жүзеге асады. Қарым-қатынас
адамның отбасыаралық қатынастар жүйесінің жүзеге асуына жауап ... тән ... ... тағы бір ... ... ... ... конформизм, топтық бірлестік, психологиялық сәйкестілік
болып табылады.
Екініші бағыт ... ... жүйе ... ... ... көзқарас 20ғ.
60ж. екінші жартысында отбасылық психотерапия ... ... ... ... ... ... жүйе ... жатыр, яғни әлемге деген
«организмикалық» көзқарас тән: әсер ету ... жеке адам ғана ... ... ... ... ... Осы ... келесідей ерекшеліктері
бар:
- жүйе оның бөліктерінің қосындысына қарағанда, тұтас үлкен;
- кез-келген зат жүйеге және жүйе ... ... әр ... әсер ... жүйенің бір бөлігінде өзгерістің болуы, жүйенің басқа бөліктеріндеде
өзгеріс ... әсер ... ... жүйе ... ... ең ... мүшелерінің арасындағы өзарақатынастар ... ... ... бір ... түсіну үшін бүкіл отбасылық жүйені
тұтас талдау қажет» (Леви Д.А., 1993).
Отбасылық жүйенің қызметі ... екі ... ... Олар: гомеостаз заңы және даму заңы (Лидерс А.Г., 2004).
Даму заңы бойынша, әр ... ... ... ... ... ... ... өтеді (пайда болғанынан бастап өмірлік іс-
әрекеті ... ... заңы әр ... ... ... ... және ... тұрақтылығына ұмтылатынын көрсетеді [17, 19б.].
Жүйелік бағыттың көзқарасы бойынша ... ... жүйе ... Ол жүйе үш ... ... тұрады, олар: «ерлі-зайыпты»,
«ата-ана-бала», «балалар (сиблинги)» (Черников А.В., 2001).
Қазақстанда ақын-жазушылардың отбасы және неке туралы көзқарастары
Қазақстанда ерте кездегі ... ... ... ... ... ... ... кездестіруге болады.Олар Ж. Баласағұн,
Ө. Тілеуқабылұлы, А. Құнанбаев және т.б.
Жүсіп Баласағұн отбасы туралы арнайы ... ... ... ол
өзінің әйгілі еңбегінде "Құтты білікте "үйлену, жар таңдау мәселелерін
көтерген.
Ол ... ... ... оның ақылына, әдептілігіне, еңбекқорлығына және
жұмсақ мінезіне қарау керектігін айтады. Жігіттердің бірі ... ал бірі даңқ пен ... ... жар ...... қарарсың,
Әдептісін, ісмерін қаларсың?!
Ер жігітті адастырар көп себеп:
Бірі күндей сұлулықты көксемек...
Енді бірі даңқтысын қалайды,
Үшіншісі байлықты жар санайды.
Төртіншісі бірін де ойға алмайды,
Ақ ... ... ... [28, ... Тілеуқабыұлы (1397-1492) өзінің «Шипагерлік баян» атты
еңбегінде отбасы туралы мәліметтерді кездестіруге болады.
Ұрпақтың ... жұп. Ер мен әйел неке ... ... артынан ұрпақ қалдыру
керек. Ер кісінің қайын жұрты, әйелдің төркін жұрты және екеуінің де нағашы
жұрты бар яғни ... ... және топ ... ... Топ ... ... ал ... ру бірігіп тайпаға, тайпа одаққа, бірқанша одақ бір ұлысқа
айналады, осының нәтижесінде бір ел пайда ... ... ... ... ... ... ... жалғастыру
(репродуктивті), ол ұрпақты тәрбиелеп және асырау керектігін айтады [29,
79б.].
Абай Құнанбаев (1845-1904) ... ойын ... ... қымбыт»
(1892) деген өлеңінде:
Жасаулы деп, малды деп байдан алма,
Кедей қызы арзан деп құмарланба,
Ары бар, ақылы бар,ұяты ... ... ... қалма,-деп жігіттердің жар таңдау ... ... ... ... асын іш, ... ... ... ал»деген
мақалына орай жақсы ананың қызын малды болмаса да бағала, өмірлік жолдасты
дұрыс таңдай біл дегенді айтады.
Отбасындағы ... ... ер ... ... ... болу, туған-туысқандарын құрметтеу қалыңдықтың міндеті екенін
айтады [30,188б.].
Үйіңе тату құрбың ... ... ... имендіріп
Ері сүйген кісіні о да сүйіп,
Құрмет қылсын, көңілі таза жүріп.
Оның ойынша ... ... ... ... туған-туыстарымен
сыпайы қарым-қатынаста және елге қадірлі болуы олардың мінез-құлқына, ... ... ... келеді.
Сонымен Абай өлеңдерінде отбасындағы қарым-қатынас және жар ... ... ... ... [31, ... ... екінші жартысында көптеген орыс ғалымдары соның ішінде П.С.
Паллас, И.Г. Георги, И.П. ... Н.П. ... И.Г. ... ... ... отбасын сипаттаған.
Қазақ отбасы-бұл ежелден келе жатқан,осы күнге дейін мән-мағынасын
жоғалтпаған әлеуметтік институт.
Қазақ отбасының даму ... бар. ... ... қазақ өлкесінде
үлкен патриархалды отбасы үстем болды.
Қазақ елінде ежелден ... ... ... бір ... қыз ... ... ... отырып неке құру және қазақ
байларының көп әйел алу әдеті ... ... ... ... ... ғасырдың аяғы мен 20-шы ғасырдың басында қазақ арасында шағын
дара отбасы үстем болды. Бұл ... дара ... ... ерлі-
зайыптылар, олардың отбасын құрмаған балалары және үлкен ата-анасы, сонымен
қатар кейбір жадайда олардың ... ... ... кіші ... ... осы шағын түрі қазақтарда үлкен патриархалды отбасының ыдырауынан
шыққан. Жеке меншіктің маңызы біртіндеп арта түсіп, экономикалық ... ... ... ... ... сыр-сипатына өзгерістер
еніп, орнына дара шағын отбасы келіп шықты. Оның қалдығы 19-шы ... мен 20-шы ... ... дейін жетті. Қазақ халқында шағын дара
отбасының 15-17ғғ болғандығына ежелден бері қалыптасқан отауға енші ... ... ... ... даму тарихында негізі жатқан ... ... ... ... қарау. Әкеге бағыну ,әкені ... ... ... ... сақталып отыр [32, 20б.].
Қазіргі таңда Қазақстанда отбасы мәселесін зерттеген психологтар:
М.П.Кабакова, К.А. Айдарбеков, З.Ш. ... З.М. ... ... ... ... ... тұрақтандыру мәселесі зерттелген. Зерттеу бірігіп өмір сүру
процессінде ажырасудың ... ... ... ... ... мен ... анықтауға бағытталған. Ерлі-
зайыптылық қатынасты тұрақтандыру, ерлі-зайыптылардың бірлескен өмірлік іс-
әрекетінің нәтижесі болып табылатындығы анықталды. ... ... ... ... ... ... қордың қалыптасу процессі жатыр және
оны отбасы мүшелерінің игеруі. Жалпы мағыналық ... ... бұл ... ... ... ... ... күтімінің сәйкес келу деңгейімен сипатталады. Бірлескен өмірлік
іс-әрекет отбасы жүйесінің негізгі жүйені ... ... ... ... 7б.].
З.М. Балгимбаеваның диссертациясы «ата-ана-бала» мәселесін зерттеуге
бағытталған. Отбасының мәдени-тұрмыстық және ... ... ... ... гендірлік әлеуметтенуінің негізгі механизмдері
этносқа ... және үш ... ... ... яғни ... ... жыныстық қате түсінудің мазмұнында этникалық ерекшеліктердің бар
екені анықталды [34, 8б.].
К.К. ... ... ... ... зерттеуге
бағытталған. Жұмыс жасөспірімдердің өзіндіксанасының диалогиялық құрлымының
дамуы ... ... ... ... ... ... ... Сонымен жасөспірімдердің өзіндіксанасының диалогялық
құрлымының дамуының негізгі көзі бұл ... ... ... ... ... [35, ... Каракулованың жұмысы да бала-ата-ана қатынасын ... ... ... ... суицидтік мінез-құлқы отбасындағы
тәрбие жүйесіне байланысты екендігі анықталды [36, 10б.].
С.К. Кудайбергенованың зерттеу жұмысы психикалық ауытқуы бар ... ... ... типін анықтауға бағытталған. Осы жерде
көбінесе психикалық ауытқуы бар балалардың ата-анасымен жұмыс ... ... ... ... ... ... отбасындағы бала
тұлғасының психологиялық ерекшеліктері оның аға және ... ... ... ... ... ... ... екені анықталды [38,
14б.].
А.Б. Валиеваның жұмысында ажырасқан әйелдердің ... ... ... ... ... құндылықты бағдары және
эмоционалдық, ерекшеліктері анықталды. Зерттеу барысында ... ... ... ... жасына және ажырасудан кейінгі
кезеңнің ұзақтығына байланысты екендігі көрсетілді [39, 14б.].
Қазіргі ... ... ... ... З.Ж. ... ... ... айналысады. Оның жұмыстарында отбасы әлеуметтік институт ретінде
көрсетіліп, қоғамның дамуы тікелей отбасына тәуелді ... ... ... ... және неке күрделі мәселелердің бірі болып ... әр ... ... ... береді. Отбасы таптан, ұлттан және
мемлекеттен бұрын пайда болған. Отбасы тұлға ... ... көзі ... ... бір ... ... ... Ол адамзаттың ұрпағын
жалғастыруды, бала тұлғасын қалыптастыруды және т.б. қамтамасыз ... Неке ... ... ... ... ... кездесетін қиындықтардың негізі ретінде неке серігін
таңдау ... ... ... ... ... сипатын, неке құру
туралы шешім қабылдауды атауға болады.
Некеге дейінгі күтіну кезеңі – ... ... ... ... ... Бірақ осы кезеңнің сәтті өтуі болашақ отбасында
кездесетін қиындықтардың ... ... ... ... ... екі ... анықталады:
Біріншіден, отбасы психологиясында некеге дейінгі күтіну кезеңі толық
зерттелмеген.
Екіншіден, жастар некеге дейінгі ... ... ... мән ... ... отбасы тұрақтылығына әсер ететін ең маңызды факторлардың ... ... ... ... ... кезеңінің үш негізгі функциясы бар.
Бірінші, бірлескен әсерлердің жинақталуы.
Екінші, бір-бірін тану және ... ... ... ... неке алдындағы таныстықтың соңғы сатысы – бұл отбасылық
өмірді жобалау.
Бірлескен әсерлердің жинақталу ... ... ... ... ... эмоционалдық потенциал және сезімдер қоры қалыптасады.
Бір-бірін тану және қабылданған шешімдерін анықтау және ... ... ... ... тани ... Адамды әр түрлі
жағдайда көру, оны жақсы тануға ... ... ... тану үшін ... ... ... зор. ... жағдайда некелік серіктің
қиындықтарды жеңудегі қасиеттерін анықтауға болады [40, 170б.].
Осы сатыда ең маңызды – бұл ... және ... ... ... ... ... тексеру - өте нәзік ... бұл ... ... беру ... ... махаббат әрқашан да пайданы ойламау қабілетінен
көрінеді.
Сонымен ... ... ... ... сәйкестігі тексеріледі.
Сәйкестікті анықтау үшін функционалды – ролдік сәйкестілікті тексеру ... неке ... ... ... осы ... анықтау мүмкін
емес, сондықтан да, жастар ... ... ... ... ... ... жасау стилі, өзара конфликтіні шешу
қабілеті, туысқандарына деген ... ... ... ... ... мүмкіндік береді.
Ғашықтар арасындағы қатынас әйелі мен күйеуінің ... ... ... ... ... ... ... уақытта неке
алдындағы экспериментке назар аудара бастады. Неке алдындағы эксперимент –
отбасылық қатынас жасауын модельдеуге мүмкіндік ... ... ... ... ұзаққ созылса, соғұрлым оысның
ішіне сексуалдық контакт кіре бастаған. Неке ... ... ... ... ... сәйкестілікті емес, функционалдық –
ролдік сәйкестілікті анықтауға мүмкіндік ... ... ... ... үшін неке ... ... ұзаққа созылады.
Көптеген жағдайларда ерлі-зайыптылардың интимді сәйкестілігі ұзақ уақыттан
кейін анықталады. Психофизиологиялық ... ... ... ... қабілеті ерлерге қарағанда әйелдерде ... ... ... ... ... ... акт ... толмаушылыққа әкелуі
мүмкін.
Осы жерде неке алдындағы ажырасу пайда болады. Неке ... ... бұл ... ... ... ... ... би немесе
бірлескен спорттық ойындар арқылы анықтауға болады. Осындай жағдайдағы
психофизиологиялық ... ... ... сәйкестілікті
анықтауға негіз болады.
Үшінші функция және осыған сәйкес келетін неке алдындағы күтінудің
үшінші сатысы – бұл отбасылық ... ... ... ... ... ... құбылыс. Осыған материалдық-тұрмыстық жағдайды және болашақ отбасының
салтын анықтау жатады.
Қазіргі ... ... өмір сүру ... әр ... ... ... ... эгалитарлы, ерлі-зайыптылар отбасы (яғни баласы жоқ
отбасы) және аналық отбасы.
Неке ... ... ... ... ... ... ... 177б.].
Адам ғаламшардағы уникалды емес тіршілік иесі. Жануарларда да,
адамдар сияқты күтіну кезеңі, отбасын құру, ... ... алып келу ... ... ... ... ... және неке алдындағы кезең деп
екіге бөледі.
Некеге дейінгі кезеңнің ерекшелігіне адамның туылғанан некеге дейінгі
барлық ... ... ... Осы ... ... ... және материалдық тәуелсіз болу, қарсы жынысты адаммен ... ... ... ... ... серікті таңдау, таңдалған адаммен
эмоционалдық және іскерлік ... ... ... ие ... ... кезеңге некелік серіктердің некеге ... ... ... ... ... ... танысу ... ... ... ... ... ... бойынша 36,7% адам демалыс орындарында танысады. 31%
жастар оқу немесе жұмыс орнында танысады. 9% жастар бала ... ... ... ... бір көшеде тұрады. 8% транспортта немесе көшеде танысқан.
Сонымен жастар әр жерде өзінің болашақ жарымен ... ... ... ... тек ... бойынша ғана емес, және сонымен бірге
ұзақтығы ... ... ... ... ... ... М. ... және т.б.) неке алдындағы таныстық уақыты неке
қатынастарын сақтауға әсер етеді.
Кесте 1- Неке ... ... ... неке ... ... ... ... ұзақтығы |Некедегі қатынас тұрақтылығының |
| ... ... |
|1 айға ... |4 % |
|1 ... – 6 айға ... |14 % |
|1 ... ... |22 % |
|1 ... – 3 жылға дейін |42 % |
|3 ... ... |18 % ... ... ... таныстық уақыты неке қатынасын ... ... ... ... және өте ұзақ ... ... дейінгі таныстық
неке қатынасының тұрақтылығына әсер ететін тәуекел фактор болып ... ... ... ... ... ... неке серіктері бір-бірін
жақсы тани алмайды. Ал ұзақ ... ... ... төменделуіне
алып келеді.
Некелік серікті таңдау барысында адамдар белгілі бір критерилерге
сүйенеді. Некелік серікті ... ...... ... ... ... бірі. Әр түрлі ғалымдар әр түрлі критериді көрсетеді.
Психолог Дэвид Басс 37 мемлекеттің 10 мың ер кісі мен ... ... ... бойында қандай қасиеттерді бағалауға
байланысты сұрақнама жүргізді. Бірінші орында өзара ... ... ... ... ... ... тұрақтылық, жағымды мінез.
Н.Н.Нарищин бойынша неке серігін анықтайтын ішкі критерилер.
1. Ата-аналық сценарий. ... ... ... ата-анасына немесе
ата-анасы қалыптастырған идеалды бейнеге ұқсас болып келеді.
Сценарий таңдау критерисін, неке ... неке құру ... ... және ... ... ... ... қатынасты, некенің
ұзақтығын, неке санын және т.б. анықтайды.
2. Бала-бақшадағы, ... және т.б. ... ... ... достарына ұқсас адамды таңдайды.
3. Алғашқы эротикалық әсер, яғни ... ... ... ... ... ... ... Адам табиғатынан өз ұрпағын
жақсартуға ұмтылады. Белгілі бір дене ... ... ... ... болашақта өз балалары осындай болмауы үшін бейсаналы түрде
өзінде жоқ қасиеті бар адамды таңдайды.
Сонымен ... ... ... ... ... ғана емес, сонымен
бірге қоғамдағы кең тараған стереотиптер әсер ... ... ... жеке өмір ... ... Өзіңе сәйкес
келетін некелік серігін таңдау – бұл кездейсоқтық.
Екінші қателік: жалғыз иделады серіктің бар екеніне сену.
Үшінші ... ... ... ең ... - ... ... психологиялық (астрология демонология және т.б.)
білімдерді қолдану және білу некелік ... ... ... ... ... әйел ... қадам жасау керек емес.
Сонымен неке құру үшін идеалды немесе ... ... ... неке ... ... ерекшелігі тектілікпен байланысты,
Неке бұл тек қана екі адамның бірігуі ғана емес, сонымен екі отбасының
бірігуі. Адамдар некелік серігін ... ... ... ... отырып
таңдайды. Ал жануарларда жұптың қалыптасуы екі факторға байланысты:
- уақыт;
- территория;
Жануар өз ... ... ... Егер ол ... ... жануар болады.
Адамның күтіну кезеңі екі факторға байланысты: 1) уақыт; 2) ... ... бір ... аралығында күтінуге үйренеді және осы процесс
қаншалықты ұзақ болса, соншалықты индивид периферияға жақындайды.
Тәуекел факторы таңдау және ... неке ... ... байланысты[11, 197б.].
Эрик Фром бойынша ер кісі мен әйелдің неке мінез-құлығының мақсаты
сүйікті болу, өзіне деген ... ... ... Ер мен әйел осы мақсатқа
әр түрлі жолмен ... ... Э., ... кісі ... және бай ... ұмтылады, ал әйел өзінің сыртқы түріне
көп назар аударады.
Адамдар әр ... ... ... отбасын құрады: үйден кету үшін,
махаббат бойынша және т.б.
Некелік таңдау жағдайы екі ... ... бір ... өз ... бала болып қалады, ал екінші жағынан ерлі-зайыптылар
ролін атқарады.
Неке алдындағы кезеңнің психологиялық ... әр адам өзін ... ... ... және ... ... әрі ... жалғастырады.
Кеңес психологтарының зерттеулері бойынша неке құру үшін жағымды
қасиеттер (әйел, ер кісі ... ... және ... ... ... ... ... отырып, бағыну ролін орындау қабілеті;
• қайырымдылық;
• ақшаны қолдана білу;
Ер кісі үшін жағымды қасиеттер:
• өз мойнына ... ала ... ... ... өз ... ... ... жүргені үшін қанағаттана білу
қабілеті;
• қарым-қатынаста тепе-теңдікті ұстану;
Әйелдер үшін жағымды қасиеттер:
• эмоционалдық ... ... ... басқаға көмектесе білу;
• берілген ақыл-кеңестерге қалыпты қатынас жасау;
• бәсекелестік ... ... ... тыс ... ... ... ... оптимизациялаудың психологиялық шарттары:
• өзінің және серігінің мотивін, ... жә не ... ... неке ... ... бейнесін реалдыққа ауытыру;
• неке алдындағы ақпараттық ауысуды жүзеге асыру, яғни неке ... ... ... ... ... ... анықтау. Неке алдындағы ақпараттық ... ... ... ... және ... ... ... ақпарат алады. (отбасының құрамы,
құрылымы, ата-анасының ... ... ... ... ... әрекеттесу жә не қарым-қатынас стилін бағалау,
• талпыну деңгейін сәйкестендіру;
• неке серігін реалды түрде қабылдау;
• ойша және ... ... ... ... ... ... алдындағы қатынастарды зерттеу барысында некеге дейінгі ... ... ... ерте ... неке ... кеш неке ... әйел ... күйеуінен үлкен болуы;
• әйелінің білімінің жоғары болуы;
• қаладан шығуы;
• статустың гетерогендігі;
• әлеуметтік – демографиялық айырмашылықтың болуы;
• әйелінің аға-әпкесінің ... ... ... ... ... ... қатынастың тұрақсыздығы;
• ата-анасының некеге деген жағымсыз қатынасы;
• қысқа немесе ұзақ ... ... ... неке құру ... ... ... некеге дейін екі қабат болуы;
• болашақ ерлі-зайыптылардың бірінде қарсы жынысты достарының ... ... неке ... әсер ететін жағымды факторлар тобын
көрсетуге болады:
1. Ер кісінің жоғары білімді болуы;
2. ... ... неке ... Неке ... ... ... (1 ... 3 жылға дейін);
4. Некеге дейін жылы қатынастың болуы;
5. Мінез-қырларының ұқсастығы (басымдық пен бәсекелестіктен басқа);
6. ... ... ... ... Болашақ ерлі-зайыптылардың ортақ достарының болуы;
8. Ата-ананың келісімі және некеге жағымды қатынасы [11, 203б.].
Американ психологтары П. Ферстенберг, Б. Торнд және Д. ... ... ... ... ... ... ... әсер етеді. Осы
факторлар отбасын нығайтуы мүмкін немесе оны ... ... ... ... ... ... атқа ... психологтары бойынша отбасының құрауына әсер ететін некеге
дейінгі факторлар:
- жастардың ерте жаста неке құруы;
- неке ... ... неке ... ... мерзімді таныстық;
- жастардың неке құрмай жиі дау-жанжалға түсуі.
Б.Торнд және Д.Коллард зерттеулері бойынша жастардың неке ... ... ... ... ... байланысты. Олардың
эмпирикалық мәліметтері бойынша некеге дейінгі қатынастың тиімді ... бір ... үш ... ... созылады. Некеге дейін қатынастың ұзақ
мерзімі болуы яғни үш жылдан ... ... ... ... ... өзара эмоционалдық және сексуалдық ... ... ... Ал осы фактор отбасының тұрақтылығына кері
әсерін тигізеді. ... ... ... ... ... ... ... (6 айға дейін) тәуекел факторына жатады, ... ... ... ... ақпарат аламайды.
Батыс психологтарының зерттеулері бойынша ерлі-зайыптылардың некеге
дейінгі қатынастың ...... ... ... ... ... бірі болып табылады [42, 87б].
Некелік серікті таңдау.
Некелік серікті таңдау ... ... ... ... ... ... ... ажырата білу қажет.
Мотивировка – бұл адам өз ... ... ... ... – құлық бұл некелік серікті таңдауға байланысты (яғни
некелік серікті таңдап алу) мінез-құлығы болып табылады. Ал ... ... – бұл ... бір ... ... ... ... таңдалу
процессі.
Некелік таңдау процессі қоғамдағы экономикалық, әлеуметтік мәдени және
т.б. факторларға байланысты. Некелік таңдау процессі әр ... ... ... болады.
Некеге дейінгі кезеңнің мәдени ерекшеліктері бұл некелік таңдау
процессі, некелік ... ... ... әр ... ... индивидуалды
таңдау жасау бостандығының деңгейі болып табылады.
Бірінші кезекте, некелік серікті таңдау ... ... ... ... әр ... ... әр түрлі жүзеге асады. Кейбір
мәдениетте екінші рет неке құруға яғни сериялы моногамияға рұқсат берілген,
ал ... ... ... ... ... ... ... таңдау жасау еркіндігінің деңгейі әр
түрлі болады. Кейбір мәдениетте неке ... ... ... басқа
туысқандары ұйымдастырады. Ал кейбір мәдениетте некелік серікті еркін түрде
таңдауға мүмкіндік береді.
Некелік серікті ... ... ... таңдау белгілі бір мәдени, әлеуметтік, психологиялық
факторларға ... ...... ... ... бір тайпадағы рулар
арасындағы некелік серікті таңдаудың қалай ... ... ... ережесі бойынша неке серігі өзінің этникалық тобынан, бірақ
әр түрлі рулық қауымнан таңдалады. Экзогамия ережесі бойынша өзінің ... неке ... ... тыйым салынады.
Эндогамия ережесін кейде эндогамды қысым деп атайды[19, 293б.].
Қазақ елінің некелік серікті ... ... ... ... ... жоқ кең ... ... қазақ халқының неке
құру түрлері әртүрлі болды. Төңкеріске дейінгі ... ... ... ... мал ... қыз ... ... үйленсе, екіншіден, көне
жаман қалдығы ретінде сақталып келген әмеңгерлік әдет бойынша ... ... алып қашу ... ... бұл ... ... қалыңмал мәселесімен
байланысты болғандықтан, оны ... өз ... бір түрі ... ... тұру ... ... ... таптық, ұлттық,
кейбір жағдайда рулық ерекшеліктерге және дінге сенушілікке ... ... ... ... ... тәртіп бойынша қазақ халқында жеті атаға дейін қыз алыспаған
Құда түсіп қыз алысудағы бүкіл қазақ қауымына ортақ ... ... ... жеті ... толмай қыз алыспау. 19 ғасыр ... ... ... экзогамия рулық дәрежеде де болған. Ал бір рудың өкілі
басқа рудан қыз алып ... ... яғни ... ... ... түрі болған.
Қазақ ғұрпында шеше тарапынан болған туыстық қатынас экзогамиялық
тәртіпті бұзғандық ... ... Қыз бала ... ... ... ... тұрмысқа шықпайды, бірақ олардың балаларына ... ... ... жиен балалар нағашы апаларын алуға қақы жоқ, ... ... ... ... ... үйленуге болады. Мұны қазақ халқы бөлелер
арасындағы және ... мен ... жұрт ... неке ... ... ... неке ... екі жағынан да қайырымдылық мол болғандықтан, бөлелер некесі
қазақ ұғымында өте берік болады. "Төрт аяқтыда бота, екі аяқтыда бөле тату"
деген ... ... ... ... ... ұл мен қыздың балалары, яғни
нағашы мен жиендер ... қыз ... Екі елге ... ... ... ... ... беретін.
19 ғасырдың басында бүкіл қазақ халқына тән болған некелесудің ең
негізгі түрі- қалыңдықты қалың мал ... ... ... негізделген құдалық
арқылы некелесу болды. Қалың мал ... ... ... ... ... ... ағаш атқа ... жандайшаптар арқылы ескіліктің
қалдығы ретінде бағаланған қазақ дәстүрлерінің бірі. Ол 1920 жылы ... ... ... мал ... ... ... тағы басқа да кәделі алыс-берістеріне ... ... сай ... ... ... құда ... бірнеше жорлы бар. Достасқан екі ... ... ... олар әйелдері босанбай тұрып-ақ кімде ұл, ... ... ... тұрып ниет қосып «бел құда» болатын. Егер бірі ... ... ... ... ... ... ... бел құдалар қалың алыспайды.
Егер балалары бір жынысты болса, онда ... ... әрі ... арасында ежелден келе жатқан құдалық түрінің бірі- ... екі ... ... қою. ... ... «бесік құда»дейді. Қазақ
халқында «бел құда» болудан гөрі ... ... болу жиі ... ... ... ... ... жанашыр туыстары
көмектескен. Қыз таңдау ісі ... соң ... жағы қыз ... ... қалың мал төлеп, әдет-ғұрып бойынша толып жатқан алыс-берістер, жол-
жобалар, орын-орнымен екі хағынан бірдей ... соң қыз ... ... ... ... ... тойы ... құдалық арқылы неке құру ... Құда түсу ... ... ... ... түрі – ... құда ... Қарсы құда үш құданың арасында болады.
Төңкеріске дейін ... ... тән ... ... дара ... өз
бойындағы патриархалды-феодалдық қатынастың сарқыншақтарынан біртіндеп
арылып, одан әрі нығайып дами ... ... ... ... Ұлы ... төңкерісі әсер етті. Көп әйел алушылыққа тиым салынып,
әйел мен еркек тең еріктілігі, тең ... ... ... ... [43, 102б.].
Әлеуметтік факторлар.
Әлеуметтік факторлар
гомогамия
жақындық
«Гомогамия» термині бір-біріне ... ... ... және т.б.) ... неке құру ... анықтау үшін
қолданылады. Оған қарыма-қарсы термин «гетерогамия».
Некелік гомогамияны ... ... бар. ... демографиясында
осынедай өлшеу тәсілі М.В. Птухидің индекстері болып табылады. Ол ... ... ... еңбегінде тартылу (гомогамия индекстері) және
тебілу (гетерогамия индекстері) индекстерінің жүйесін ... ... ер адам мен әйел үшін жеке ... – CL
Sʹ = ;
L (T – C)
AT – CL
Sʺ = ;
L (T – ... және Sʺ – ер кісі мен ... ... ... ... және C – ... бір ... ие болған және неке құрған ер
мен әйел саны;
A – олардың арасындағы неке ...... ... ... индексі екі жыныс ішінде (S), Sʹ және Sʺ индекстерінің орта
геометрикалығы есептеледі.
AT – CL
S =√Sʹ * ... CL (T – C)(T – ... ... 0-ден +1-ге ... ... Гетерогамия индексі келесі
формула бойынша есептеледі.
AT – CL AT
α = = – 1
CL ... ... ... 0-ге ... өзгереді.гомогамия-гетерогамия
деңгейін өлшеудің тағы бір тәсілі неке ассоциясының коэффициенті ... неке ... ... ... ... ... әлеуметтік теориялар бойынша, оның ең басты сипаттамалары:
жас, этникалық ... ... ... ... ... ... ... болып табылады.
Некелік серікті таңдаудағы негізгі ... ... ... ... ... – бұл кеңістіктік, территориялық жақындық, көрші болып тұру,
бір мекемеде жұмыс істеу немесе бір оқу ... оқу. ...... ... жоғарлатады.
Сонымен неке серігін таңдауға мәдени, әлеуметтік факторлар әсер етеді
[19, 303б.].
Психилогтар қалай адам ... ... ... деген сұраққа жауап
іздеген және оны ... ... ... ... және ... факторлар некелік серікті
таңдау барысында басым болған гомогамия тенденциясын түсіндіреді. Бірақ бұл
факторлар ... ... ... ... оның ... қандай екенін, неліктен кейбір неке гомогамды ... ... ... ... түсіндірмейді.
Осы сұрақтардың барлығына әлеуметтік-психологиялық және психологиялық
теориялар жауап береді.
Некелік серікті таңдау мотивін ... ... ең ... ... ... теорияның негізін салушы З.Фрейд болып
табылады. Оның психоаналитикалық теориясы ... ... ... ... ... жыныстағы ата-анасына құштар болуы. Бейсаналы процеске
байланысты олар махаббатты басқа объектіге тасымалдайды. ... ... ... ... ал ... ... ұқсайтын адамды таңдайды.
Психодинамикалық бағыттағы ғалымдар некелік серікті таңдау мотивін әрі
қарай зерттей отырып, оны былай ... ... ... ... ... ... неке ... таңдайды. В.Томан бойынша
индивид ата-анасының ... ... ... ... ... отбасындағы орнын
яғни аға-әпкесінің арасындағы алатын орнын қайта қалыптастыруға ұмтылады.
Мысалы, әпкесі бар ер ... ... ... ретінде қамқорлық жасайтын қызды
таңдайды яғни оның қасында өзін кіші інісі ретінде сезінеді.
Г. Дикс және Дж. ... ... ... ... ... ... қанағаттандырылмаған қажеттіліктерді проекциялау арқылы түсіндіреді.
Олардың ойынша ер адам ... ... ... ... қағанат
тандырылмаған жасырын қажеттіліктерге ие болады. Ал некелік серік ретінде
осы қажеттіліктерді қанағаттандыруға көмектесетін ... ... ... ... ... өздерінің невротикалық мәселелерін шешеді.
Класикалық психоаналитикалық бағытта некеліе серікті таңдау ... ... ... ... таңдау индивидтің бұрынғы
тәжірибесімен байланысты.
Некелік серікті ... ... ... ... бір ... ... ... елдік әлеуметтік психологияда әйгілі және кең тараған теориялар:
Р.Уинчтің комплементарлық қажеттіліктер теориясы, Б. ... ... ...... ... ... ... теориясы,
А.Керкгофф пен К. Дэвистің ... ... А. ... ... ... ... Р. ... комплементарлық қажеттіліктер теориясының
негізі мына принциптен көрінеді: «Қарама-қайшылықтар бір-біріне тартылады».
Осы теориның негізгі ... ... адам ... жары ... ... ерекшеліктеріне қарсы ерекшелікті және ... ... ... ... ... өз ... ... ұмтылады, ал барынша қанағаттану деңгейі ер кісі мен әйел
қажеттіліктері бір-біріне комплементарлы болған кезде ғана жүзеге ... ... ... ... ... ... өзара толықтыру негізінде
жүзеге асады. Р. Уинч теориясында ... ... және ... ... ... ... күш ... қарастырылады.
Көптеген зерттеушілер осы теорияға сыни көзбен қарады. Бірақ ... Р. ... ... ... ... ... бірі Р. ... табылады. Оның теориясы махаббат және құштарлықтың инструменталдық
теориясы деп аталады. Осы теория бойынша адам некелік серік ретінде, өзі ... күш ... ... барынша өзінің қажеттіліктерін қанағаттандыру
қамтамасыз ететін адамды таңдайды. ... ... бұл ... ... экономикалық мінез-құлықтың бір түрі ретінде ... – бұл ... ... ... ... ... ... теориясынан айырмашылығы мынада: адамдар
үшін қажеттіліктердің ішінде ... ... Ал ... ... ер
мен әйел үшін бірдей маңызды болады. Мысалы, Сентер ... ер ... ... - әйел үшін ... ... ал ер кісі үшін ... ... оншалықты маңызды емес. Гендерлік конгруэнттік принципі бойынша ер
кісіге тән ... ... ... ... ... ... [44, ... Мурстейннің «стимул – құндылық – роль» ... ... ... ... ... ... ... кең таралады. Ол ... ... ... Бірінші, жұптар қатынасының тұрақтылығы алмасу
теңдігіне байланысты. Екінші, неке ... ... ... ... өтеді. Әр
сатының шартына сәйкес келмеген адам шығады. Осы теория Р. Уинчтің идеясын
және «фильтр» концепциясын біріктіреді.
Бірінші сатыны Б. ... ... деп ... ... ... ... мен әйел бір-бірінің сыртқы сипатын бағалайды және бір-бірі туралы
алғашқы көзқарасты қалыптастырады. Осы ... ... ... ... өзін ... білу және т.б. ... болуы мүмкін. Осы сатыда ер мен
әйел бір-бірінің параметрлеріне сәйкес келсе ғана қатынас әрі ... ... ... ... сатысына өтеді. Некелік серіктер өмірге,
некеге, отбасындағы әйел мен ер ... ролі ... және т.б. ... Егер осы сатыда құндылықтар сәйкес келмесе, некелік ... ... ... ... деп ... ... ... пайда
болған симпатия ер мен әйелдің құндылықтары ұқсас ... ... ... Осы ... ... ... ... тексеру сатысына өтеді.
Үшінші сатыда серіктер родік ... ... ... ... өз ... қаншалықты сәйкес келетінін анықтайды.
XX ғасырдың 70 жылдары А.Кергофф пен К. ... ... ... ... Осы концепция бойынша кез келген қатынас (достық, ерлі-
зайыптылар ... өз ... бір ... ... ... Фильтрден
өтпеген қатынас әрі қарай дамымайды.
Сонымен неке жұбын таңдау әр түрлі қажеттіліктерге байланысты. Ол
қажеттілктер ... және ... ... ... Қатынастың әрі қарай
сәтті дамуы қажетіліктерге байланысты. ... ... ... ... ... қалыптасуына және ... ... ... кері әсер өтеді [45, 126б.].
Некелік серікті таңдау механизмін түсіндіретін теория бұл айырбастау
(алмасу) ... ... ... Ол Дж. ... ... өзара
әрекеттесу моделіне сүйенеді. Осы ... ... ... ... ... ... ... өзара пайда табу нәтижесі болып табылады.
Дж. Хоманс бойынша әр қоғамға ... бір ... ... ... ... ... ... қалыптасады. Осы құндылықтар
«алмасуы» мүмкін. Адам өз ... ... ... қасиеттерімен
алмасады.: физикалық тартымдылықты байлыққа және т.б. алмасуы мүмкін.
Хоманс ... ... ... ... Эквиваленттермен алмасу
принципіне бағынады. Сонымен ... адам ... ... ... ... немесе әлеуметтік сипаттамаларын бағалауға үйренеді.
Осы теория бойынша некелік серікті ... ... ... ... ... қасиеттерін (тұлғалық және әлеуметтік) бағалау процесі
жатыр. Индивидтің қасиеттері «сатылымға ... ... ... ... ... ... кез келген зат болуы мүмкін.
Игілктердің келесідегі негізгі ... ... ... нарығында» бір-біріне сәйкес келетін ер кісі әйел ... ... ... ... ... күйеу жігіт пен қалыңдық санының ара
қатынасы түрліше өлшенуі мүмкін.
• Жас
• Сыртқы ажар, оған тек ... емес ... ... мінез-құлық монері
және т.б. жатады.
• әлеуметтік сататус әр түрлі әлеуметтік-экологиялық сипаттамалар (білім,
тегі, байлық және т.б.) ... ... ... ... ... ... эмоционалдық,
экспрессивтік түсінуге қабілетті және т.б.);
• құндылықтар, сенім және т.б. Сәйкес келетін құндылықтар ... ... ... ... ... және некелік талдауға
шешім қабылдаудың факторы болуы мүмкін.
Бір-бірімен ерекшелінетін құндылықтар некелік талдауға кедергі болуы
мүмкін. ... Ф.Д. ... А.В. ... ... ... неке ... бас тартады.
Тұлғаның қасиеттері немесе тұлғаның ... ... ... ... [19, ... Рейстің «Махаббатың айналамалы теориясы» некелік ... ... ... ... төрт ... ... ... арқылы
түсіндіріледі:
1. Өзара байланысты орнату. Екі адамның қарым-қатынас ... ... ... ... (дін, ... тәрбие стилі) және
индивидуалды ... ... ... ашу. Адам ... түсе ... ... ... өзін
ашу. Бұл жерде әлеуметтік-мәдени факторлар әсер етеді.
3. Өзара тәелділіктің қалыптасуы. Ер кісі пен ... ... ... жүйесі бір-бірін қажетсіну сезімі пайда болады.
4. Тұлғаның негізгі қажеттіліктерін жүзеге асыру, яғни махаббатқа,
сену ... және т.б. ... ... ... ... ... процеске қарай жүреді. Жоғарыда көрсетілген процестердің бірі
жүзеге аспаған жағдай қатынастың тұрақтылығына кері әсерін ... ... ... ... ... ... талдауды фильтрация
процесі ретінде көрсетуге болады. Алғашында әлеуметтік сәйкес келетін
серіктер категориясы ... Одан ... ... ... ... ... жасалады (Зидер Р., 1997.-302с.).
Кесте 2 - Некелік серікті таңдаудағы мәдени, әлеуметтік және психологиялық
фильтрлер
(Knox D., Schacht C. Choices in Relationships. An ... to ... the family. Ed.Saind Paul, et al., 1991, ... ... ... ... ... шешім қабылдаған жұптар үшін |
| ... ... және ... факторы |
| ... ... |
| ... ... ... ... кейін әлеуметтік және психологиялық|
|фильтрлер жүзеге асады |
| ... ... ...... ... оқу ... ... адамдардың арасынан неке |
|серігін ... ... ...... неке серігін таңдау тенденциясы |
| ... ... ... ішкі ... сәйкестілігі ... ... Дін ... ... деңгейі Неке статусы (жағдайы) ... ... ... |
| ... ... ... ... ... ... ... ... болуы ... ... ... 3 - Некелік серікті таңдау процессі
(Keri khoff A.C., Davis K.E. Value Consensus Need Complementarity ... ... American ... Review. Vol 27. June 1962. P. ... in Brinkerhoff D.B., White L.K. Sociology 3. Ed,St Paul, N.Y., et al,
1991 P. 349 ... ... ... Д.Адаме алты ай бойы студенттер жұбын
зерттей отырып, некелік серікті таңдау сатыларын көрсетті. ... ... ... ... ерекшеліктерге яғни, физикалық тартымдылыққ,
байсалдылыққа және жалпы қызығушылықтарға негізделген. Қатынас қоршаған
ортаның ... ... ... ... ... ... ... факторларға байланысты бекітіледі. Одан кейін жұптар өзара жақындық
міндеттеу сатысына өтеді. Өздерін өзара міндетпен ... ... ... көзқарастары мен құндылықтарын зерттейді. Осы сатыда жұптар неке
құруға ... ... ... ... ... ... некелік серікті таңдау
отбасын құру мотиві, некеге дайындықты зерттегендер: М.А. Абалакина,
Л.С. Алексеев, Н.Г. ... ... Л.Я. ... И.В. ... Каган, Н.В. Маляров, И.Ф. Юнда, Г.А. Навайтис, ... А.Н. ... В.И. ... Л.П. ... ... некеге дейінгі қатынас динамикасын және тұлғааралық
қабылдау процесінің арақатынасының теоретикалық моделін негіздеді. ... ... ... ... ... үш ... бөлді:
Бірінші сатыда серіктердің кездесуі және ... ... ... ... ... асады.
Екінші сатыда қатынас тұрақты фазаға өтеді және некелік ... және ... орта осы ... ... жұп ... қабылдайды.
Қатынас жоғары эмоционалдықпен сипатталады.
Үшінші сатыда неке ... ... ... ел және ... ... некелік серікті таңдау теориялары
екі негізгі идеал бойынша бірігеді.
Біріншіден, барлық теория әлеуметтік-мәдени ... ... неке ... таңдау механизмдері сатылар жүйесі ... [1, ... ... ... ... стартегиясының типалогиясын
құрастырды.
Некелік серікті таңдау стратегиясы – бұл ... ... ... ... ... серік туралы ақпарат жинау
отбасы құруды мақсат еткен ... ... ... ... некелік серікті таңдау типологиясы
мәжбүрлеу
мәжбүр емес
некелік ... ... ... адам ... норма серікті таңдау
бойынша таңдау
Некелік серікті еркін түрде таңдау стратегиясы екі типке бөлінеді:
1) Эмоционалдық стратегия. ... ... ... басым.
Осы стратегияның мақсаты – бұл некелік серікке ... ... ... ... сезімнің
шынайылығы.
2) Рационалды стратегия ... ... ... ... тәсіл
ретінде» және «неке мақсат ретінде» деп екіге бөлінеді.
«Неке тәсіл ретінде» стратегиясында адам неке құру арқылы өзінің ... ... ... ... ... ... неке құруды өзіндік мақсат ретінде
көреді.
Чистякова бойынша неке институтының тұрақтылығын қамтамасыз ететін
некеге дейінгі фактролар:
1. ... ... ... ... ... ... түрде некелік серікті таңдау;
3. Күтіну кезеңінің ұзақтығы;
4. Еркін түрде некелік серікті таңдау;
5. Болашақ некелік серігінің ерекшеліктері туралы әр ... ... ... ... ... ... ... шешім қабылдау.
Неке алдындағы кезең үшін неке құру мотивациясы ... ... ... ... ... кетейік.
Мотивация – бұл тұрақты және жеке дара ... ... ... ... ... ... ғалымдар: К.Левин,
Х.Хекхаузен, А.Маслоу және т.б. Мотив – бұл белгілі бір ... ... ... ... ... ... сұраққа жауап
береді. «Не үшін жүзеге асады?».
Неке мотивациясының негізгі бес типін ... ... ... ... есеп, психологиялық сәйкестілік және моралдық байып.
Жоғарыда айтылғаннның кез ... ... ... ... бірақ жастар неке
құру барысында бірінщі ... ... ... ... проблемасын жүйелік талдау XXж 40ж басталды.
Философиялық ... ... ... ... ... – бұл ... өз объектісіне ұмтылудан көрінетін өнегелі-
эстетикалық сезім. Философтардың көзқарасы бойынша махаббаттың ... жан ... және ... ... ... ... пайда болады.
Психологтардың ойынша махаббат объектісіне бағыттылық бір жақтылы және
эгоистік түрде болмауы ... Адам ... ... ... ... ... моделі бар, ол екіге бөлінеді:
- «пессимистикалық»;
- «оптимистикалық»
Пессимистикалық бағыт бойынша махаббат адамды тәуелді етеді ... ... ... ... Бір ... ... ... өзінің жеке
даралығын жоғалтады. Осындай жұпта «Мен» «бізге» ауыспайды. Кейде махаббат
тұлғалық патологияның ... ... ... ... ... А.Маслоудың концепциясымен және
тағы басқа гуманистік психологияның өкілдерімен ... Осы ... ... комфортпен сипатталады.
Махаббат қалай пайда болады? Л.М. ... ... үш ... қызығушылық, симпатия, құштарлық.
Біз айтамыз: «Ол маған ұнайды». Осы бозбала мен бойжеткеннің арасында
достықтың пайда болуына әсер етеді.
Екінші, таңдану, ғашықтық, құштарлық. Осы ... ... ... ... ... Құштар болып өмір сүру өте қиын. Құштарлық өшуі ... ... ... ... табыну. Махаббаттың осы сатысында ер ... әйел неке ... ... ... [48, 56б.].
Л.Я. Гозман бойынша эмоционалдық ... ... ... ... ... және ... байланысты. Осы жерде объектінің
мынандай қасиеттері ... ... ... ... ... ... ... паттеріндері. Сыртқы көріністің
бағалануы белгілі бір стандартпен сәйкес келумен анықталады. ... ... ... ... адамдарға жақсы қасиеттер, ал әдемі емес
адамдараға жаман ... ... ... көбінесе әдемі ер кісілерге
қарағанда ... ... ... ... қасиеттер береді. Бірақ танысу
барысында сыртқы түрді бағалауға өзіндік бағалау әсер етеді: өзіне сенімді,
адекватты немесе ... ... адам ... ... таңдайды, ал керісінше
болған жағдайда ... ... орта ... ... ... қарай қарым-қатынастың даму процесінде ... ... ... ... ... ... болып адамның жетістігі
шығады. Гозман бойынша жағымды қасиеттердің өте ... ... ... ал осындай адам қол жетпейтіндей болып көрінеді.
Л.Я. Гозман бойынша симпатияның пайда болуынан кеңістік жақындығы,
контактінің жиілігі, ... ... ... әсер етеді. Симпатияны
бекітуге өзара сену, бағдардың ұқсастығы, өз-өзін ашу әсер етеді ... 1987) ... ... ... ... ... ... қарағанда
танысу қызметі арқылы құрылған отбасы тұрақты болады. Оның ойынша отбасында
махаббаттың болуы және махаббатты күту ... ... ... ... ... осыны былай деп түсіндіреді, біріншіден, адам есейе
келе балаға және ... тән ... ... ... ... ... ... некесіз махаббат және неке махаббатсыз
болуы мүмкін. Неке махаббаттың арасында ... ... және ... жоқ.
Ковалевтің пікірінше, махаббат отбасын сақтауға кедергі болуы мүмкін,
және мынандай ... ... біз ... ... ... іздейміз, отбасында бір
махаббатпен емес, ал біз уникалды ... ... бар ... өмір
сүреміз.
Махаббатта біз ерлі-зайыптылық функцияларымызды ұмытамыз. Бал айынан
кейін осыған байланысты сұрақтар пайда болады. Материалдық қамтамасыз ... ... және ... ... ... болу ... және ... көру осы
керемет сезімді іздеуге мәжбүрлейді[40, 57б.].
Кеңес психотерапевтері Э.Г. ... және В. ... ... неке құру ... ... Олар ... анықтады: ата-анадан қашу, міндеттілік бойынша, жалғыздық,
дәстүр бойынша (ата-анасының инициативасымен), ... ... ... іздеу.
Ата-анадан қашу мотиві ата-ананың билігіне поссивті түрде қарсылық
көрсетуді білдіреді.
«Міндет» бойынша неке құру ...... ... ... ... ... ... қатынаста кінәлі сезінуді біліреді.
«Жалғыздық» мотіві жаңа мекен жайға келген адамдарда ... ... ... ... ... ... ұсынымен («Сен жалғыз тұрасын, ал
сенің қожайыныңның қызы бар, ол өте жақсы қыз…») неке құрады.
«Кек» мотиві – ... ... бірі ... қарап кетеді, ал бірі содан
өш алу үшін басқа адаммен неке құрады.
«Махаббат» мотиві – дисфункционалық отбасының қалыптасуында ... ... ... неке ... ... ... қалыптастырады.
Сонымен бірге неке алдындағы ... ... әр ... ... ... ... ғашықтық, жартылай махаббат. Махаббат – бұл достық,
нәзіктік, ішкі ... ... ... ... жеке ... ... қабылдау, тұлғалық дамудың детерминанты (Эйдеммиллер Э.Г., ... ... ... ... сезім және еріктік акт ретінде қарастырды.
«Махаббатқа үйрену керек, және оның ... мен ... ... ... – бұл ... ... қамқорлық жасаумен, құрметтеумен,
түсінумен сипатталатын белсенді күш. Махаббат ең алдымен еріктік акт ... ... ... сыртқы көріністеріне ғана бағытталады.
Жартылай махаббатта жұптар қатынасы бір-біріне деген ... ... ... де ... ... ... – бұл ... қарау емес,
бірге бір бағытқа қарау.
Жастар отбасы құра отырып, олардың отбасының берік болуы, тек ... ... ... ... ... неке ... деген жастар, әрқайсысы мынадай
сұрақтарға жауап беру керек:
Мен:
- жақсы көрген ... ... ... ... ... Оның ... ... дамытуға және байытуға себеп бола аламын ба?
- Оның бақытты болуына барлығын беру? (бұл үшін ... ... ... білу ... Әр қашада оған көмек беру және қамқорлық жасай ... ... ... ... үшін және ... ... үшін не ... аламын?
- Қоғамдық әс-әрекеттерде бір-бірімізге көмектесе аламыз ба?
- Бір-бірімізбен өз ниеттеріміз, ойларымыз туралы бөлісе аламыз ба?
- Осы ... біз ... ... ... жете және өзіміздің
қоғамдық мүмкіндіктерімізді жүзеге асыра аламыз ба?
- Әр қайсысымыз некені сақтауға ұмтыламыз ба? [50, ... Швец Е.А. ... Е.Ю. ... 2000-2002 жылдары
зерттеулері бойынша неке құру мотивтері: махаббат, ... ... ... жалғыздық сезімі, ата-анадан қашу[51, 89б.].
Сонымен жастардың неке құру ... ...... ... ... ... бірі.
Қазіргі психолгияда неке мотивациясының үш түрі бар:
- некенің өзіне деген мотивация. Осы жердегі басты ... күш – неке ... ... ... ... жүзе асады. Сонымен ... ... ... неке құру ... ... асыру – тәсілі ретінде болады.
- некенің белгілі бір типіне деген мотивация. Осындай ... ... ... ... ... ... ... Бұрын әйелдер
үшін сәтті некенің көрінісі ретінде ... ... ... ... ... ... бір ... деген мотивация. Осындай жағдайда таңдалған адам нақты
реалды адам ретінде және оның барлық кемшіліктері қабылданады.
К.Г. Юнг ... ... ... қатынас ретінде» ... жас адам өзін және ... ... ... ... ... ол өзінің және басқа адамдардың мотиві ... ... ... ... ... адам бейсалалы мотивтің әсерімен әрекет жасайды.
Юнг бойынша бейсалалы мотивация тұлғаның табиғатында бар. Ең ... ... ... ... ... болады. Осы жерде ер адам анасына
деген қатынасын, ал қыздар әкесіне деген ... ... ... ... ... ... деген махаббат – ата-анасына ұқсас ... ... әсер ... ... бойынша көбінесе ұғыныла бермейтін неке құру мотивтері:
• жастардың екі жақтылы актерлық, романтикалық ролді ойнауы;
• қызығушылықтардың ортақтығы;
• пайданы көздеу;
• кек ... ... ... некені жақындарының пікірінше құру;
• аяушылық;
• интимді қатынастағы сәттілік яғни сексуалдық қатынас ... ... жолы ... толық жетілмеу араны;
• неке алдында екі жастың жеңіл түрде қатынас жасауы;
• намыс, яғни ардақты адамға кез келген жолмен жетуге ... ... ... неке мотивтердің үш тобын көрсетеді:
1) эмоционалыдқ этикалық мотив;
2) өз-өзін жетілдіру мотиві,
3) міндет және ... ... құру ... ... ... ... ал ... бірі жетекші мотив болады.
Неке алдындағы қатына мәдениеті:
Екі жастың қатынасы олардың ішкі мәдениетіне байланысты. Жастар бірте-
бірте бір-бірінің мінезіне, ... ... ... және ... ... және т.б. ... ... қаншалықты ұзақ болса, соншалықты некелік серіктің ішкі жан дүниесі
анығырақ болады.
«Жарды мерекеде емес, бақшада ... деп ... ... адам ... ... ... ... әр түрлі өмірлік жағдайларда көру
қажет. Ал осы оның кемшіліктері мен ... ... ... ... ... негізінде қорқақтық, дүниеқорлық жасырын болуы мүмкін,
ал ... ... ... ... ... мақсаттың ұқсастығы – махаббаттың
сенімді тірегі болып табылады. Адамды сүймей құрметтеуге болады, ал бірақ
сүйе отырып, құрметтемеу мүмкін емес.
Махаббаттың ... ең ... екі ... жеке ... ... ... болуы, өмірге деген ... ... және т.б. ... ... атақ құмарлық, жалқаулық, қырсықтық
– махаббатқа кері әсер етеді.
Неке алдындағы қарым-қатынас – бұл өзара таңдау кезеңі және ... ғана ... ... ... ... бірлескен өмірді жобалау кезеңі
[41, 14б.].
В.Сатир бойыеша әр жұптың үш жағы бар: сен, мен, біз. «Әр ... өмір ... әр ... ... үшін жағдай жасаймын, ал сен маған,
және біз бір-біріміз үшін ... ... ... ... әрі ... ... осы үш жақтың
функциясына байланысты.
В.Сатир бойынша күтіну мен некенің айырмашылығы:
Күтіну кезеңінде болашақ ерлі-зайыптылар екеуіне де қолайлы ... Әр ... ... үшін ... ... адам болып саналады. Неке
құрғаннан кейін бұл сезім сынақтарға түседі.
Күтіну – бұл ... ... ... ... ... некеде
жұптар бір-бірін жан-жақты таниды. Некеге дейін біз айсбергтің ... ... ... ... ... ерлі-зайыптылар тек махаббатты ғана емес,
сонымен бірге өздерінің қатынас жасауын ұғынуы қажет.
Сіз қаншалықты жайдарысыз, некеден не ... ... ... қатынасқа
түсесіздер – осы негізгі моменттер болашақ отбасының типін анықтайды[53,
76б.].
Сонымен некеге дейінгі ... ... ... ... ... ... өзара әрекеттесу стилі, отбасындағы
құндылықтар туралы көз қарастар қалыптасады.
1.3 Жастарды некеге және отбасылық ... ... ... неке ... дайындау - өсіп келе жатқан ұрпақты тәрбиелеу
жүйесінің ... ... ... ... ... дейін, жастар белгілі бір
жасқа жеткенде отбасы құруға толық ... деп ... ... ... және ... зерттеулер бойынша бозбалалар ... ... және ... ... ... психологиялық жұмыстың
мақсаты болуы тиіс[11, 460б.].
Психологиялық сөздерде психологиялық дайындыққа мынандай анықтама
береді. Некеге психологиялық ... – бұл ... ... ... түсуін
қамтамасыз ететін психологиялық сипаттамалар жүйесі. Енді ... ... ... әр түрлі ғылым салаларында қолданылады: биология,
физиология, психология және ... әр ... ... ... ... әр ... ... береді.
Қазіргі психология ғылымында «психологиялық ... ... екі ... бар: методологиялық және пәндік. Әдіснамалық
көзқарас бойынша ... ... - бұл ... ... жүйе ретінде түсіндіріледі. Бұл жерде дайындық өмір сүру
салтының өзгеруімен ... ... ... - әлем бейнесі
өзгереді, ал ... – бұл ... және оның өмір сүру ... жүйелі
түрде өзгеруге алып келетін күрделі ... ... ... В.Е.,
Краснорядцев О.М., Галажинский Э.В., Гилева И.О., Тепленов И.А., Шептенко
О.Б. және т.б.). Осы деңгейде дайындық – бұл ... ... ... ... деңгейде «психологиялық дайындық» іс-әрекетте қолданылады.
Зерттеушілер осы деңгейде нақты дайындық түрлерінің ... ... ... ... ерекшеліктерін зерттейді.
Кеңес психологиясында психологиялық дайындықты зерттеудіңекі дәстүрі
бар. Бұл іс-әрекет ... ... ... ... ... жас ... ... дайындық аспектілері.)
Бірінші бағыт – іс-әрекеттік. Бұл жерде ... – бұл ... ... ... ... дайындық (еңбек, спорттық, ғылыми, әскери,
педагогикалық және т.б.)
Іс-әрекеттік ... ... ... ... түсіндіруде
екі бағыт болды. Алғаш рет психологиялық дайындықты зерттеген ... А.Д. ... ... ... Ол оны ... ... ... бөлді. Функционалдық бағыттың өкілдері дайындықты іс-
әрекетті ... ... ... ететін, адамның барлық
психофизиологиялық жүйелерінің мобилизациалану жағдайы ретінде ... ... ... А.Ц. ... Н.Д. ... Е.Л. Ильин, М.Г. Гагаева,
Л.С. Нерсесян, В.Н. Пушкин, Ф. Генов есімдерімен байланысты.
Тұлғалық бағытта ... ... ... ... бөлінбес
компоненті ретінде қарастырылады. (Савченко Е.А, ... В.Т, ... ... ... ... ... ... дайындық - әр түрлі
компоненттерден ... ... ... ... ... ... ... құрылым ретінде түсіндіріледі.
Екніші бағытта психологиялық дайындық жас ерекшелік аспектілерінде
қарастырылады[54, 5б.].
Л.М. Панкова ... ... ... бөлді:
- некеге дайындық;
- неке құруға қабілеттілік;
Л.М. Панкова бойынша некеге дайындық – бұл ең ... ... ... ... некеге, таңдауға ойланып қарау, жаңа ұрпақты
тәрбиелеуге деген қабілеттілік және дайындық және т.б. ... ... ... ... – ең ... тұлғаның физиологиялық
жетілуімен анықталады. Адам биологиялық ... иесі ... ... физиологиялық түрде ол некелік серіктің ролін орындауға қабілетті
болады.
Л.М. Панков бойынша ... ... ... ... 18-20 ... ... 20-25 жаста болады.
Неке құруға дайындау – бұл өз ... және ... ... ... жасау.
22-23 жаста әйелдер әдемілігі дамудың шыңына жетеді. Осы ... ... ... және ... ... ... ... анықталады. Осы
жастағы әйел толығымен ұрпақ жалғастыруға және ... ... ... ... ... кісі 18 ... неке ... құқығы бар, бірақ ер кісінің ағзасы
әйелдерге қарағанда кешірек жетіледі. Бозбалада 25 жасқа ... ... ... ... ... ... [48, ... Маляров бойынша жас отбасының тұрақтылығын анықтайтын
фактролардың бірі ... ... және ... ... ... болып
табылады. Некеге дайындық - бұл аспектілерден ... ... ... бір ... комплексін қалыптастыру – тұлғаның некелік
серігіне, болашақ балаларына қатысты жаңа ... ... ... Осы аспектінің қалыптасуы ерлі-зайыптылар арасындағы рөлдерді
бөлуге әсер ... ... ... қарым-қатынасқа және қызметтестікке дайын болу.
Отбасы шағын топ болып ... оның ... ... ... ерлі-
зайыптылардың өмірлік ритмдерінің сәйкестілігі қажет.
3. Некелік серікке жан қиярлық қатынас жасау қабілеті.
4.Эмпатиялық ... ... Осы ... ... ... ... болады.
5. Тұлғаның мінез-құлығы және ... ... ... ... ... жолмен шешу және өзінің психикасы ... ... ... ... ... ... тұлғааралық конфликтіні конструктивті шешу икемі
жас ерлі-зайыптылардың өзара бейімделу процесінде шешуші роль ойнайды[64,
83б.]
Жастарды отбасылық өмірге ... ... ... ең ... – бұл ... отбасы мен неке ролін ... ал бұл ең ... ... неке құру ... ... байланысты.
Отбасы адамға не үшін қажет? Осы сұрақты жастар өзіне қояды. ... ... ... әр түрлі тұлға үшін өзінің ішкі мазмұны бар. Бала
үшін оны тәрбиелеуге қатысы бары ... ... және т.б. ... Ал
неке құрған тұлға үшін, отбасы – бұл ең алдымен ол және оның жас ... ... ... ... табылады.
Психологтардың пікірінше, тұлғаның неке құруға деген психологиялық
дайындығы – бұл отбасылық ... ... ... ... және талаптар мен міндеттер кешенін қабылдау.
Оған мыналар жатады:
- Өзінің некелік серігіне, ... ... ... жаңа ... ... дайындық;
- Отбасы мүшелерінің ерекшеліктері мен құқықтарын түсіну, адам
қатынасында теңдік принципін ... ... ... ... ... ... ... өзара
әрекеттесу, ал осы тұлға бойында жоғары әдептілік мәдениетін талап
етеді;
- Басқа адамның ... ... ... және ... күйін түсіну қабілеті;
В.С. Торохтий бойынша осы талаптар әр түрлі отбасында әр ... ... ... ... ... ол ... қабілеттілік» түсінігін
енгізді, ол мыналардан тұрады:
1. Басқа адамға қамқорлық жасау қабілеті, жан қиярлықтай оған ... ... ... ... ... түсіне білу қабілеті (эмпатия,
жан ашу және т.б.) басқа ... ... ... ... ... ... тұлғааралық қарым-қатынас жасауға
деген қабілеті, көптеген еңбек түрлерін жүзеге асыруға байланысты ... ... ... ... этикалық және психологиялық мәдениет, өзінің өзімшілдігін
басу, басқа адамның ... ... ... барлығы адамның өзгерген жағдайға сәйкес өз мінез-
құлығын өзгерту икемділігінің көршеткіші ... ... ... ... ... ... ... көптеген факторларға
байланысты. Өйткені отбасында күрделі психологиялық және ... бар екі ... ... Неке құрған адам әлеуметтік-
психологиялық қатынаста кемелденген болуы ... ... бір ... ... ... және ол көптеген
факторларға байланысты.
Бірінші фактор – бұл күйеу және әйел, ал одан кейін әке, ана ... ... және ... ... Әр бір ... роль
белгілі бір күтімдерден тұрады және оның орындалуын қажет етеді. Сондықтан
күйеу мен әйел ... ... ... дайындық – бұл ролдік күтімдерді білу
(яғни құқықтары мен міндеттері) және оларды орындау ниеті болып ... ... ... отбасының басты құрлымы ер кісі мен
әйел арасындағы ... ... ... ... Бұрын ер
кілілер ауыр физикалық жұмысты орындайтын және ... ... ... ... ... Ал ... кезде ер кісі мен әйелдің
отбасылық ... ... ... ... ... ұшырады.
Отбасының тұрақтылығының факторы – бұл отбасылық міндеттердің
рационалдық түрде бөлінуі болып табылады.
Ерлі-зайыптылардың ... ... ... ...... неке ... білімді-операционалдық дайындауды
қажет етеді. Жастар ... өмір үшін ... ... ... ... ... және дағдыларды білуі тиіс. Отбасына қажетті
білімдер жиынтығына құқықтық, экономикалық, медициналық және т.б. ... ... және ... ... ... ... ... етеді. Жастардың отбасындағы ... ... ... ... ... ... ... ерлі-зайыптылардың әлеуметтік функцияларын
орындауға психологиялық және технологиялық дайындықты қажет етеді.
В.С. ... ... ... ... ... өз ... ... қабілеті және ерлі-зайыптылар қатынасында
өзін-өзі ... ... және ... тыс ... болмауы.
Жастарды отбасылық өмірге дайындау элементтеріне мыналар кіреді:
коммуникатівті икемділік, өзін-өзі ... мен ... ... психологиялық қолдау көрсету, басқа ... ... ... ... ... шеше ... кешіре білу қабілеті
және т.б.
Жастарды ... ... ... ... элементі – жыныстық
қатынас мәдениетін дамыту, некедегі ерлі-зайыптылық адалдылықты сақтауға
деген бағыт-бағдарды қалыптастыру ... ... ... В.С., ... ... ... ... отбасылық өмірге дайындау барысында
оларды азаматтық-құқықтық санасын қалыптастыру қажет[66, 83б].
И.В. Гребенников жастарды неке ... үш ... ... ... ... Неке құру жасы бұл ... физикалық дамуының
аяқталуы болып табылады. Жасөспірімдік ... ... ... ... Физиологтардың ойынша, физикалық даму адам өміріндегі маңызды
дамудың бірі ... ... ... даму – бұл ... ... өмірге
алып келу қабілеті. Жыныстық жетілу – бұл ерлі-зайыптылардың негіздерінің
бірі болып есептеледі. Бірақ ... ... ... әлеуметтік және
психологиялық дайындықтың көрсеткіші емес. Жыныстық жетілу – ... ... ... ... ... ... Сонымен бірге некеге
этикалық, экономикалық ... және ... ... мен баланы
тәрбиелеу әліппесін игеру қажет.
2. Әлеуметтік кемелділік. ... ... ... ... ... білім алудың аяқталуы, кәсіпті игеру ... ... ... ... ... ... іс-әрекетінің басталуы. Осымен некеге
әлеуметтік-экономикалық дайындық қажет, яғни жастар өздерін және отбасын
материалдық қамтамасыз ету ... ... ... 18-19 ... ... экономикалық тәелді болады. Сонымен бірге әлеуметтік ... ... ... ... баласы үшін жауапкершілікті алуды
білдіреді.
3. ... ... ... ... және ... беріктігініңалғышарты – бұл жастардың некеге
деген этико-психологиялық дайындығы болып табылады. Ол ... ... ... ... қосады. Этико – психологиялық
дайындықтың ... неке құру ... ... ... не ... ... қандай отбасылық қатынаста болатынын білу;
- жастардың ерлі-зайыптыларға және ата-анаға ... ... ... ...... өмірі үшін саналы түрде бірлесіп
жағдай жасауға дайын болуы қажет.
Ерлі – зайыптылар арасындағы қатынасқа, отбасылық ... ... құру ... әсер ... Осы неке құру ... ...... дайындықтың негізгі көрсеткіштерінің бірі болып табылады.
И.В.Гребенников ерлі-зайыптылардың бойында мынадай қасиеттерді
қалыптастыруды айтады: ... ... ... қайырымдылық,
адамгершілік және т.б.
Ерлі - зайыптылар өміріне ... үш ... атап ... ... өздерінің болашақ отбасының тиімді және реалды моделін
жобалау икемділігі, яғни оның өмір сүру ... ... ... және экономикалық мүмкіндіктерді ескеруі қажет.
2. Отбасының климатының моралдық - психологиялық негізін ... ... және ... ... ... қажеттілігін ұғыну
[13, 123б.].
Жастарды отбасылық өмірге дайындау ерте жастан басталады. Д.Н. ... ... ... ... және ата-аналық әлеуметтену 2 ... Осы ... бала ... ... максулиндік және
феминдік үлгілерді қабылдайды. 2-3 жаста бала өз жынысын ... ... ... өз және ... ... ... ... бастайды. Ролдік ойындарда балалар максулиндік және
фемининдік ... ... - ... ... - ... және т.б.) жүзеге
асырады. Осы ойындарда отбасы бағдарының қарапайым деңгейі қалыптасады.
Осы ойындарда ер ... ... тыс ... (аң аулау, соғыс, жұмыс
және т.б.), ал ... ... ... ... ... 3-5 ... ... өз отбасын еліктеуін көруге болады. ... ... ... өз ... ... Осы ... ерлі-зайыптылық және
ата-аналық ролдерді қалыптастырудың бір жолы ... ... ... негізгі механизмі-идентификация және имитация. Бала ... ... өзін ... және ... ... ... ересектер өз отбасында ата-анасының отбасын қайталауы
мүмкін.
Кіші мектеп оқушылары отбасындағы жағдайды, ата-анасының позициясын
түсінуге және ... ... және ... өсіп келе ... ... қоғамдық іс-әрекетке,
отбасылық өмірге дайындайды. Жастарды отбасылық ... ... ... ... ... ... (тіпті үшінші) болып келді.
Жастарды отбасылық өмірге дайындау барысында мына ... ... ... әлеуметтік
2. Этикалық, ең алдымен жастардың бойында адамгершілік қасиеттерді
қалыптастыру; ... ... ... ... ... кішіпейілділік,
неке-отбасы қатынастарының моралдық негізін ұғыну және т.б.
3. Құқықтық: неке және ... ... ... ... ерлі-зайыптылардың
бір-біріне, балаға, қоғамға қатысты міндеттермен танысу.
4. Психологиялық: тұлға туралы түсінікті қалыптастыру: тұлғааралық
қатынас ерекшеліктерінің, ... ... ... ... ... ... және ... үшін қажетті
сезімдерді дамыту, қарым-қатынас дағдыларын және т.б. қалыптастыру.
5. Физиолого-гигиеналық, ер кісі мен әйел ... ... ... және тазалыққа қатысты сұрақтар және т.б.
6. Педагогикалық, баланы тәрбиелеуге қатысты ... ... ... ... әке мен ананың
тәрбиелік функцияларын және т.б. білу.
7. Эстетикалық отбасылық өмірге эстетикалық құндылық ... ... ... ... ... ... дайындау әр түрлі факторлардың әсер
етуімен жүзеге асады. ... ... ... ... кітаптар, бұқаралық
ақпараттар жастарды отбасылық өмірге ... көзі ... ... ... Посысаев бойынша жастар некеге дейін кезеңде мынадай міндеттерді
білуі ... ... ... ... ... ... мәдениетке тән күтіну кезеңнің ритуалын білу;
- өзінің сексуалдық импульстерін басқаруға үйрену;
- неке құру мотивін ... ... ... ... міндеті. Алғашында осы міндетті шешу
өз құрбы-құрдастарымен жақын қатынасты ... ... Осы ... ... ... ... Жасөспірім құрбы-құрдастарымен
қатынасқа түсе отырып, өз ... ... ... ... қатынасты психоанализ бағыты былай түсіндіреді: өз достарымен ... ... бұл ... тыс ... ... ... Осы ... тәсілі ретінде достық қарым-қатынас шығады.
Күтіну ритуалын үйрену міндеті. Қазіргі қоғамда ... үшін ... ... ... ... ... ... күтіну ритуалын үйрене
бастайды.
Осы міндет бір қатар функцияларды ... ... Ойын ... ... көңіл көтеруіне мүмкіндік береді.
2. Әлеуметтену – ер балалар мен қыздар бір-бірін тану, өзара әрекеттесу
тәсілін дамыту ... ие ... ... - өз ... ... ... ... мүмкіндігі.
4. Секс – сексуалдық тәжірибені жинау мүмкіндігі.
5. Достық қатынас – ер бала мен қыздың дос болу м.мкіндігі.
6. Некелік ... ... – неке құру ... ... орнату
мүмкіндігі.
7. Интимдік – ер балалар мен қыздардың жақын қатынас орнату мүмкіндігі.
Өзінің сексуалдығын игеру. Жастық ... ... ... сипатқа ие. Жастардың сексуалды мінез-құлығының қозғаушы
күші бұл эмоционалдық ... ... ... Секс ... емес
қажеттіліктерді қанағаттандыру немесе шығару тәсілі болып табылады.
Американ психологтары жастардың сексуалды ... ... ... ... ... Секс біреуді жазалау тәсілі. Секс өшпенділікті шығару тәсілі болуы
мүмкін.Жастар сексуалдық ... түсу ... ... өз ... ... күйзелісті тудырмақ. Жазаланушы ретінде үшінші адам
болуы мүмкін, мысалы ата-анасы және т.б.
2. Секс ризашылықты білдіру ... ... ... ... біреуге қарыз
болып қалмау үшін яғни риза ету үшін сексуалды қатынасқа ... ... ... ... ... ... болғаны үшін.
3. Секс серігінің мінез-құлығын басқару тәсілі. Осындай ... ... ... өз ... ... жүктейді.
4. Секс өзіндік бағалауды жоғарлату тәсілі. Осындай ... ... ... ... ... өз ... ... мінез – құлықтың тағы басқа ... ...... ... ... қашу және ... ... қатысты жастар арасында кең тараған мәселе бұл
секстің саналы түрде сезімнен алшақтануы. Жастар ... ... ... басуға ұмтылады яғни қысқа мерзімді қатынасқа ... басу ... ... ... және екі ... және дереализация) психикалық бұзылыстың пайда болуына
алып келеді.
Өзінің өмір сүру ... ... ... ... ... неке құру мен
аяқталмауы мүмкін, өйткені адам ... ... жоқ, ... ... ... ... болады, ол отбасын құруды емес, өмір
сүрудің басқа тәсілін таңдауы мүмкін. Белгілі бір уақытқа дейін осы ... ... және ... ... ... мысалы, жағымсыз сыртқы
жағдайлар, әлі жаспын деу және т.б. ... ерте ме кеш пе ... ... ... ... білікті еместігін және дәстүрлі өмір сүру салтын
жүргізе алмау (қыз немесе ... өз ... ... ... ... ... ... білмейді), өзінің альтернативті, дәстүрлі өмір сүру стилін
іздеуді қажет етеді [44, ... ... және П.Я. ... ... жастарды
- өзара қатынасқа түсуге дайындау;
- шаруашылық қиындықтарға дайындау;
- финансист болуға үйрету;
Өзара қатынасқа түсуге ... ... ... бастап жастар болашақ
отбасылық өмірге ... ... ... арасындағы қатынас жасау
стилін өзгерісіз өз отбасына тасмалдауы мүмкін. Осы кезде ... ... ... ... ... ... ... оны қалай ұзаққа созуға
болады, отбасылық бақытты қалай құруға ... ... ... ойлауға
түрткі жасау. Ал осы болашақ ерлі-зайыптылар үшін ... ... ... ... ... ... мейірімді қатынас жасауға, әр
адам жеке дара тұлға екенін түсіну, әр ... ... ... ... емес,
керісінше басқаға бейімделуге үйрену. Жастардың өзара қатынас жасауы – ... ... өмір ... ... дайындау. Жастарды үй шаруашылығына ... бала ... үй ... ... – бұл болашақ ерлі-
зайыптылар ретінде оларды қарусыздандыру. Отбасылық ... ... бірі бұл ... үй ... ... дайындығы болып
табылады.
Финансист болуға үйрету. Жастар ... ... ... ... ... қажет. Отбасылық қаржыны жоспарлауға және қадағалауға
үйрену отбасына байланысты. Жастарды бала ... ... ... ... ... және П.Я. ... бойынша баланы 4-5-ші сыныптан
бастап отбасылық қаржыны жоспарлауға қатыстыруға болады.
Баланы ... ... ... ... ... ... талабы жоғары «тұтынушыны» тәрбиелейміз; екіншіден, ... құру үшін ... ... ... ... алмаймыз.
Отбасылық қаржыны жоспарлауды түсіну үшін негізгі шығындарға
тоқталамыз:
Біріншіден, тамаққа және тағы ... ... ... арналған ақша;
Екіншіден, коммуналды қызметке арналған ақша.
Үшіншіден, отбасылық бюджетте театрға, концерттерге және т.б. байланысты
шығындар міндетті түрде ... ... ... ... ... саяхатқа арналған шығын [67, 36б.].
Сонымен Б.Р. Псавко және П.Я. ... ... ... ... ... өмірге дайындығының көрсеткіштері:
- өзара қатынасқа түсе білу;
- шаруашылық міндеттерді ұйымдастыра білу;
- қаржыны жоспарлай білу.
Л.М. Панков бойынша ... ... ... ... ... міндеттерін тереңдей ұғыну;
- некелік серік, мінез-құлық туралы идеалдың қалыптасуы;
- алғашқы жыныстық қатынастан хабардар болу;
- руһани ... ... ... С.В. ... ... ... ... көп деңгейлі жүйеден тұратын ерекше тұлғалық құрылым ... ... ... ... ... ерлі-зайыптылар
құндылықтары, неке мотивациясы, ерлі-зайыптылар ... және ... ... ... ... мен ... Психологиялық
дайындықтың негізгі факторы- бұл адамның жасы, жынысы, тұрақты некелік
серіктің ... және ... өмір ... ... ... 4 - ... дайындықтың психологиялық компонетттері
|Компоненттер |Параметрлер |
| ... |
| | |
| | ... ... | |
| ... |
| ... ... өмір |
| ... |
| ... |
| ... ... ... |
| ... ... |
| ... |
| ... ... ... ... ... ... |
| ... ... ... ... ... ... ... ... ... | |
| ... ... бөлу |
| ... ... мінез-құлық нормалары ... ... ... ... және ... |
| ... |
| ... ... және т.б. |
| ... ... ... | ... | |
| ... ... ... көрінуі |
| ... ... және ... |
| ... қатынасы және т.б. ... ... С.В. ... ... көрсетілген компоненттердің
барлығы некеге және отбасылық өмірге ... ... ... ... ... [62, ... некеге және отбасылық өмірге ... ... үш ... ... ... когнитивті - белгілі бір объектіге немесе субъектіге қатысты пікірлер,
көзқарастар, сенімдер мен түсініктер болып табылады;
- аффективті – өмірілік құндылықтарға, ... және оның ... ... ......... бір ... сүйене отырып әрекет жасауға
дайындық болып табылады [68, 253б.].
Когнитивті ... ... ... индивидуалды ерекшеліктерін,
өздерінің мүмкіндіктерін білу, неке және отбасы ... ... ... ... деңгейі, неке құру мотивін білу, адамдарың
уникалдылығын түсіну және т.б.
Аффективті ... неке және ... ... ... ... ... эмпатияның даму деңгейі және т.б.
Мінез-құлықтық компонент: таңдалатын некелік серіктер таңдалатын орта
және т.б.
Жоғарыда айтылған компоненттердің барлығы ... ... ... ... ... ... көрсеткіштері боып табылады.
М.Т. Баймұқанова жастарды некеге және отбасылық өмірге дайындығының келесі
негізгі компоненттерін бөлді:
 адамгершілік-психологиялық (отбасы психологиясы ... ... ... ... құра білу ... өзіне және отбасы мүшелеріне морольдық-
адамгершілік талаптар қою, басқа адамдармен достық қарым-қатынас құра білу
шеберлігі);
 әлеуметтік (отбасылық ... құру және ... ... туралы
білу, отбасының құндылықтарын әлеуметтік- мәдени институт деп ... ... ... ... ... салт – ... ... білу);
 тұрмыстық – шаруашылық (шаруашылықты жүргізе білу, ... ... ... мен ... әр адамға жайлы жағдай жасау үшін өзіне талаптар қоя
білу);
 физиологиялық (жұбайының сексуалды-эротикалық қажеттіліктерін білу, ... ... ... ... ... бала ... ... білу);
 педагогикалық (педагогикалық мәдениетті игеру, бала тәрбиелей білу және
т.б.);
 сауықтыру-мәдени бос уақытты ... (бос ... ... ... ... бос уақытын өткізуде әр адамның ... ... ... ... бос ... ... отбасындағы әр
адамның дамуына жұмсай білу);
 экономикалық (отбасының экономикалық жағдайын ... ... ... ... ... ... тұтынушылықты тәрбиелей білу)[ 71, 36б.].
М.П. Кабакова бойынша жастарды некеге және ... ... ... ... ... отбасы туралы моделдің немесе бейненің қалыптасуы;
- неке құру мотивін ұғыну;
- неке ... ... ішкі ... ... (жауапкершілік, ниет және т.б.);
- болашақ некелік серік туралы идеалдың ... ... ... және отбасылық өмірге дайындығының психологиялық
факторларын эксперименттік зерттеу
2.1 Эмпирикалық зерттеудің бағдарламасы
Жұмыстың мақсаты: Неке алдындағы кезеңнің ерекшеліктері мен ... және ... ... ... ... факторларын
зерттеу.
Зерттеу объектісі: Неке ... ... ... ... Жастардың некеге және отбасылық өмірге дайындығының
психологиялық факторлары
Жұмыстың міндеттері:
1) Әдістемелер арқылы жастарды некеге және ... ... ... ... зерттеу;
2) Жастарды негке және отбасылық өмірге жайындығының гендірлік ... ... ... ... ... және топтық көрсеткіштерді айқындау.
4) Зерттеу мәліметтерін сандық өңдеу.
Жалпы гипотеза: Жастардың некеге және ... ... ... факторлар жүйесімен анықталады.
Жеке гипотезалар:
1) Психологиялық факторлар жүйесі мынандай негізгі ... ... неке ... ерлі – ... ... – зайыптылардың бағдары мен күтімдері.
2) Жастардың некеге дайындығының гендірлік ... ... ... мен ... ... ... ... ерекшеліктері бар
айырмашылықтар бар.
Зерттеудің мақсат мен міндеттерінен шығатын болжамдарды тексеру ... екі ... ... зерттеудің бағдарламасын құрастырдық. Зерттеу 2008-
2010 жылдар аралығында Алматы қаласында Әл-Фараби атындағы ... ... ... ... ... жалпы көлемі 100 адам. Соның
ішінде 25 қазақ ... ал 25 ... ... 25 орыс жігіттері, 25 орыс
қыздар болып табылады.
Екі этапта жастарды некеге және отбасылық ... ... ... ... ... 1-ші этабы
1-ші этаптың мақсаты: қазақ жастарының отбасылық өмірге дайындығының
психологиялық ... ... ... ... ... ... үшін, 50 адамға психологиялық
тексеру жүргізілді. Олардың ішінде 25 қыз балалар, ал 25 ер ... орта жасы = 20, ал ер ... орта жасы = ... 5- қазақ жастарының білім деңгейі
|Білім ... ... ... емес ... |25 |25 ... ... жігіттердің 100 % толық емес жоғары білімді, ... 100% ... емес ... ... Ер ... 93,3% тін ... ал 6,7% анасы тәрбиелеген. Қыздардың 80% ... 6,4% ... өгей ... немесе анасы мен өгей әке, 6,7 % анасы тәрбиелеген.
Кесте 6 - таңдау тобындағы зерттенушілердің өз отбасында орналасу ... ... ... ... ... ... бала |20% |20% ... бала |40% |40% ... бала |26,7% |33,3% ... бала |13,3% |0% ... 2-ші ... ... ... орыс жастарының отбасылқ өмірге дайындығының
психологиялық факторларын зерттеу.
Жоғарыда қойылған ... ... ... ... 50 ... психологиялық
зерттеу жүргізілді. Олардың ішінде 25 қыз балалар, ал 25 ер бала.
Ер балалардың орта жасы = 22, ал ... орта жасы = 21 ... 7 - орыс ... ... ... ... ... ... емес ... |25 |25 ... 8 - зерттенушілердің өз отбасында орналасу реті проценттік түрде
көрсетілген
| |Ер ... ... ... бала |6,7% |20% ... бала |66,7% |33,3% ... бала |13,3% |40 % ... бала |13,3 |6,7% ... және орыс ... ... және отбасылық дайындығының
психологиялық факторларын зерттеу үшін М.П. Кабакованың ... және ... ... ... ... яғни (СПОПС-2
жастар үшін), А.Н. Волковтың «Некедегі ролдік күтім және талаптану» (РОП)
әдістемесі, ... ... мен эссе ... ... ... әдістемесі және интерьвю әдісі қолданылды.
2.2 Әдістемелердің сипаттамасы
1. «Неке және отбасы туралы көзқарастарының әлеуметтік-психологиялық
сұрақнамасы» (СПОПС-2) авторы М.П. ... ... 47 ... тұрады
және неке құрмаған жастардың (жоғары сынып оқушылары, студенттер) отбасылық
өмірге деген көзқарастарын, бағдарын зерттеуге бағытталған.
Инструкция: «Құрметті респондент!» Ұсынылып ... ... ... ... ... ... ... қазіргі жастардың
қызығушылықтарын, қажеттіліктерін ... ... ... ... біз үшін құнды. Аты-жөніңізді жазу міндетті емес. Сұрақтарға
жылдам және көп ... ... ... ... ... ... ... және талаптану» (РОП) әдістемесі.
Әдістеменің ... ... А.Н. ... табылады. Сұрақнама отбасы-неке
қатынастар аймағындағы нұсқауды, ерлі-зайыптылардың арасындағы ... ... ... ... көзқарастарын зерттеуге бағытталған.
Сұрақнама субъекті үшін әдістемеде көрсетілген ... ... ... ... ... ... құндылықтар шкаласын құрайтын
(ОҚШ), сонымен бірге ерлі-зайыптылар осы функцияларды ... ... ... күтім және рольдік талаптану шкаласы) ролдерді бөлу
ниетінін анықтауға бағытталған.
Әдістемені сипаттау
«Некедегі талаптану және рольдік күтім» ... 36 ... ... нұсқасы (әйел және ер адам) бар, 7 шкаладан тұрады. Ерлі-зайыптыларға
өздерінің жынысына ... ... жеке ... ... танысу және
келесі жауап нұсқаларын «толық келісемін», «келісемін», ... , ... «бұл олай ... «бұл ... ... қолдана отырып әр пікірге өз
қатынасын білдіреді.
Инструкция: «Сіздің алдыңызда некеге, отбасына, ер ... ... ... қатысты бір қатар утвер.берілген. Сұрақнаманы зейін
сала оқи ... ... ... ... және ... ... 4 ... нұсқасы «толық келісемін», «келісемін», «жалпы ,
бұл ... «бұл олай ... «бұл ... ... ұсынылып отыр. Осы
нұсқалардың ішінде сізге сәйкес келетін нұсқаны таңдаңыз. Өз ... ... ... нәтижелерді өңдеу
Ерлі-зайыптылардың жауаптары арнайы кестеге жазылады. Нәтижелер ... ... ... ... ... Әр отбасылық құндылықтар
шкаласының балдары жеке есептеледі. Алғашқы екі ... ... ... ... жолына жазылады (жалпы көрсеткіш). Ал басқа бес шкаланың
балдарының орта арифметикалық ... ... және ... ... есептеледі. Жауаптар келесіндей бағаланады: «толығымен келісемін» 3
балл; «жалпы, бұл дұрыс»-2 балл; «бұл олай ... ... ... ... бойынша минималды сумарлық балл 0-ге тең, ал максималды
балл 9 баллға тең.
Шкала бойынша төменгі ... – 0-3 ... орта ... – 4-6 ... бойынша жоғары көрсеткіш – 7-9 балл.
Отбасылық құндылықтар шкалаларын интерпретациялау
1. ... ... (1-3) – ... өмірдегі сексуалды
қатынастың ерлі-зайыптылар үшін қаншалықты ... ... ... ... Осы ... бойынша жоғары көрсеткіш, ерлі-
зайыптылардың ойынша сексуалды үйлесімділік бақыттың ... ... ... Ал осы ... ... ... ... некеде
сексуалды қатынастарыдың бағаланбайтынын білдіреді.
2. Зайыбымен тұлғалық сәйкестендіру шкаласы (4-6) күйеуінің (әйелінің) өз
жұбымен тұлғалық ... ... ... ... ... ... ... уақыт өткізу тәсілі.
Шкала бойынша төменгі көрсеткіш жеке автономиялық бағдардың бар екенін
білдіреді.
3. Тұрмыстық-шаруашылық шкала ... ... ... ... ... асыру бағдарын өлшейді. Бұл «Ролдік күтім»
және «Ролдік талаптану» ... ... ... ... ... жұбайынан тұрмыстық сұрақтарды шешуін күтеді. ... ... ... бойынша көрсеткіш жоғары болса, соншалықты күйеу
(әйел) өз ... ... ... ... ... етеді.
«Ролдік талаптану» (22-24) шкаласы үй шаруашылығына белсенді түрде
қатысуын көрсетеді.
4. Ата-ана-тәрбиелік шкала ... ... ... қызметін,
және оны жүзеге асыру үшін ролдердің бөліді анықтауға мүмкіндік береді.
5. ... ... ... неке-отбасы қатынастарының тұрақтылығы
үшін сыртқы әлеуметтік белсенділіктің (кәсіби, ... ... ... ... некеде эмоционалды-
психотерапевтикалық функцияның маңыздылығын, ... ... ... ... ... ... және ... эмоционалды разрядка, релаксация және т.б. көрсетеді.
7. Сыртықы сүйкімділік шкаласы күйеуінің (әйелінің) сыртқы кел ... және оның ... сән ... мен ... эталонына
сәйкестігін көрсетеді.
Нәтижелерді талдау және өңдеу 3 этаптан тұрады:
1. Күйеуінің (әйелінің) ... ... және ... отбаслық
құндылықтар шкалалары бойынша индивидуалды көрсеткіштер талданады.
2. Күйеуімен әйелінің ролдік бағдарын және отбасылық құндылықтар туралы
көзқарастарын ... ... ... ... бес ... бойынша ролдік сәйкестілігін анықтау.
3. Автордың сұрақнамасы ... ... ... ... факторларын зерттеуге бағытталған. Сұрақнама интервью әдісіне
сүйене отырып жасалды. Отбасы құрмақ болған 3 ... ... ... ... ... ... құрудағы мотивіңіз?
Күтіну кезеңі неше уақытқа созылды?
Кім отбасын құруға ынта білдірді?
Болашақ отбасыңыздың моделі бар ма?
Отбасы құруға ... ... ма? және ... он ... ... ... ... берілген.
4. Эссе «Менің болашақтағы отбасымның моделі».
Кілттік сұрақтар:
А) Болашақ отбасыңызбен қай ... ... ... ... ... немесе бөлек)?
Б) Неке құру жасы? және т.б.
2.3 Эксперименттік зерттеу нәтижелерін түсіндіру және талдау
Нәтижелерді ... үш ... ... ... ... мәліметтерін талдау және өңдеу;
2. Орыс жастарының мәліметтерін ... ... ... мәліметтерді талдау.
Нәтижелерді өңдеу барысында Манна–Уитни және φ*- Фишердің бұрыштық қайта
қалыптасу критерилері қолданылды.
U-Манна-Уитни ... екі ... ... ... ... ... = (n1∙n2) + nx ∙ (nх + 1)/2 – Тх.
n1-бірінші топтағы ... ... ... ... саны;
Тх-жоғары ранг суммасы;
nх-ранг суммасы жоғары болған топтың сыналушылары.
Егерде U эмп. > U кр 0,05, Нo ... ал U ... U кр 0,05, ... ... U мәні аз ... ... айырмашылық жоғары болады.
φ*-Фишер критерисі
Фишер критерисі екі топтың проценттік ... ... ... ... = (φ1-φ2) ∙ √n1∙n2 ∕ n1+n2
φ1 – үлкен үлеске сәйкес ... ... – аз ... ... ... ...... топтың саны;
n2 – екінші топтың саны.
Егер де φэмп < φ кр Нo ... ... ... ... және ... ... көзқарастарының әлеуметтік-
психологиялық сұрақнамасы» (СПОПС-2) нәтижелері.
Жүргізілген сұрақнаманың нәтижесі бойынша ер ... мен ... ... ... достық, отбасы, жұмыс, денсаулық, ... ... және ... ... ... оқу, ... ... 1 - қазақ қыздарының өмірлік құндылықтары.
Қазақ ер балаларының ... ... ... ... байлық,
туысқандары, махаббат, отбасы, байлық, өз өмірі, білім.
Сурет 2 - ер балалардың өмірлік құндылықтары
Сонымен қыздардың ер ... ... ... ... бірі ... ... ал ер ... негізгі
құндылықтары отбасылық құнылықтардан тыс құндылықтар ... ... ... біз ... ... неке құру мотивін зерттедік.
Зерттеу нәтижесі бойынаша қыздар мен ер балалардың да неке құруының негізгі
мотиві ... ... ... мен ... ... ... кім болу керек деген сұраққа
берген жауаптарының ... ... Ер ... ... қарағанда отбасының басшысы ер кісі, ал қыздар ер кісі мен ... болу ... ... 3 - ... мен ... ... ... деген қатынасы
Сұрақнаманың нәтижелерін өңдеу барысында φ*- Фишердің бұрыштық ... ... ... қалыптастырамыз.
Нo: Бірінші топтың жауаптарының үлесі екінші топ жауаптарының үлесінен көп
емес.
Н1: Бірінші топтың ... ... ... топ ... үлесінен
ерекшелінеді.
Кесте 9 – Сыналушылардың рангтік суммасы
|Топ ... бар ... ... |
| ... |% | |Сын. саны |% | | |
|1 топ |14 |(93%) |А |1 |(7%) |Б |15 |
|2 топ |9 |(60%) |В |6 |(40%) |Г |15 ... |23 | | |7 | | |30 ... = (2,618 – 1,772) ∙ ... ∕ 15+15 = ... = ... = 1,64 (р ≤ 0,05), 2,31 (р ≤ 0,01)
φэмп >φкр
Алынған эппирикалық мән мәнділік зонасында ... Нo ... Н1 ... Ер ... мен ... ... ... көзқарастарында айырмашылықтар бар.
Сонымен ер балалар қыздарға қарағанда дәстүрлі көзқарасты ұстанады.
Келесі блокта біз ер балалар мен ... ... ... ... ... зерттедік. Ер балалардың басым бөлігі
дәстүрлі көзқарасты ұстанады, ал қыздар көбісі үй ... ... ... ... 4 - ... мен ... отбасындағы үй міндеттерін бөлу
87% - ер балалардың пікірінше үй жұмыстарын әйел кісі жүзеге асыруы ... 13% ер ... ... бойынша әйел әйелге тән ... ... үй ... және т.б.), ал ер кісілер (тұрмыстық приборларды жөндеу
және т.б.) айналысуы қажет.
Қыздардың 60%, егер ерлі-зайыптылардың ... ... ... болған
жағдайда, үй міндеттері теңдей бөлінуі қажет, ал 40 % - ті еш ... ... оқу) үй ... ... ... теңдей
бөлінуі тиіс.
Ер балалар мен қыздардың отбасындағы үй ... ... ... ... үшін ... ... қолданылды.
Гипотезалар:
Нo: Бірінші топтың жауаптарының үлесі екінші топ жауаптарының үлесінен көп
емес.
Н1: Бірінші ... ... ... ... топ ... ... 10 - ... рангтік суммасы
|Топ ... бар ... ... |
| ... |% | |Сын. саны |% | | ... |9 |(60%) |А |6 |(40%) |Б |15 ... |2 |(13%) |В |13 |(87%) |Г |15 ... |11 | | |19 | | |30 ... = ... ... ∕ 15+15 = ... = 2,80
φ*кр = 1,64 (р ≤ 0,05), 2,31 (р ≤ 0,01)
φэмп >φкр
Жауап: Нo ... Н1 ... Ер ... ... үй
міндеттері дәстүрлі түрде болу керек.
Сонымен ер балалардың басым бөлігі үй міндеттерін әйел ... ... ал ... ... ... арасында үй міндеттері теңдей
бөлінуі тиіс.
Келесі сұрақта жастардың болашақ некелік серігінің идеалды ... ... ... ... алынды. Ер балалардың болашақ
жарының бойында көргісі келетін қасиеттер: ақылдылық, әдемілік, адалдық,
қамқорлық, ақ ... ... ... ... ... ... тәрбиелі.
Сурет 5 - ер балалардың болашақ жарында ... ... ... ... ... ... ... көргісі келетін қасиеттер:
әдемілік, ер мінезді, қайырымдылық, білімді, жауапкершілікті, табандылық,
қамқорлық, ... ... ... ... әке, ... мол, ... сесуалды белсенді, қаталдық, денісау.
Сурет 6 - қыздардың болашақ жарында көргісі келетін қасиеттер
Келесі сұрақ отбасындағы ... ... ... ... көзқарасы бойынша отбасындағы негізгі факторлар: өзаратүсіністік,
бала, ... ... 7- ... ... ... ... ... бойынша отбасындағы негізгі факторлар: бала, сыйластық және
өзаратүсіністік.
Сурет 8 - ер ... ... ... ... мәліметтер келесідей тұжырымдарды алуға мүмкіндік берді:
- қыздардың ер балаларға қарағанда ... ... ... ... ... ... табылады;
- ер балалардың негізгі құндылықтары ... ... ... сферасы болып табылады;
- ер балалар мен қыздардың маңызды өмірлік құндылықтары: достық, отбасы,
жұмыс, денсаулық, ақша, ... ... ... ... оқу, ... ... ... білім, өзаратүсіністік, адамдармен
жағымды қатынас жасау, суйіктісі, ... ... ... ... ... бөлу сферасындағы ер балалардың
ролдік күтімдері дәстүрлі болып ... ... ... бөлу ... қыздардың басым
бөлігі теңдік принципіне сүйенеді.
Сонымен ер балалар мен қыздардың некеге және отбасылық ... ... ... ... айырмашылықтар бар.
Жастардың отбасылқ функцияларды орындауға, отбасылық құндылықтарға
қатысты пікірлерін анықтау үшін біз «Некедегі ролдік ... және ... ... ... ... ... ... Манна-Уитни
критерисі арқылы есептелді.
Болжам қалыптастырамыз:
Н0: Ұл балалар мен қыздардың ... ... ... айырмашылықтар
жоқ;
Н1: Ұл балалар мен қыздардың отбасы ... ... ... 11 – ... ... |ЗТС |ТШ |АТ |ӘБ |ЭП |СС ... 56 ... |Uэпм= 67 |Uэпм= 46 |Uэпм=91 |Uэпм= 96 ... з8 ...

Пән: Психология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 80 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ғылыми білім және ғылыми революциялар8 бет
19-20 басындағы қарақалпақтардың отбасылық некелік қарым-қатынастарына байланысты әдет-ғұрыптары мен салт дәстүрлері жүйесі44 бет
«Отбасылық қарым-қатынас типтері»4 бет
Бала дамуындағы ата-ананың рөлі. Отбасылық тәрбиенің қателіктері68 бет
Балуанның техникалық дайындығының міндеті, әдісі, тәсілдері29 бет
Биология сабағында салауаттылық өмірге тәрбиелеу38 бет
Діни бостандықтың қоғамдық өмірге әсері49 бет
Дене тәрбиесі сабағында салауаттылық өмірге тәрбиелеу59 бет
Елдің болашағын салауатты өмірге тәрбиелеу8 бет
Еңбек нарығының теоретикалық аспектісі29 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь