1978-1979 жылдардағы Иран революциясы. Хомейни ролі

І.тарау. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі Иранның саяси.экономикалық жағдайы
1.1. Иран халқының мұнай өндірісін ұлттандыру үшін күресі
1.2. Аятолла Хомейнидің өмірбаяны
1.3. Революцияның алғы шарттары

ІІ.тарау. 1978.1979 жж Иран революциясы
2.1. 1960.1963 жж саяси оқиғалар
2.2. 5 маусым, 1963 ж.11 ақпан, 1979 ж
2.3. Ислам төңкерісі
2.4. Революциядан кейінгі Иран

Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
Тақырыптың өзектілігі. Өткен тарихта Иран мен қазақ халықтарының мәдениеті ортақ, әдебиеті аралас-құралас болып келді. Оған көптеген ғалымдар мен ақындардың шығармалары, деректер дәлел бола алады. ХХ ғ басындағы аласапыран жылдар салдарынан екі елдің қарым-қатынасы барынша құлдырай түсті.
1946 жылы Фарс провинциясында ағылшындардың қолдауымен “Оңтүстік қозғалысына” біріккен бірқатар тайпалар көтерілісі басталды. Оның жетекшілері үкіметтен “Иранды бөлу” әрекетін тоқтатуды Иран мен Азербайжаны мен Күрдістанды өзін өзі басқару органдарын жоюды және министрлер кабинетінен Иранның халықтық партиясының мүшелерін қууды талап етті. Егер де бұл талаптар орындалмаған жағдайда “Фарс халықтарының” автономиясын құру талабы қойылды.
Иран үкіметі Фарстағы баскөтерулерді “ұлттық қозғалыс” деп жариялады, ИХП-ың мүшелері үкіметтен шығарылды. Елде реакция басталды. 1946 жылы 10 желтоқсанда Иран Азербайжаны мен Күрдістанға әскер кіргізіп, демократиялық қозғалысқа қатысушыларды жазалауды бастады. Ондағы өзін-өзі басқару органдары демократиялық жеңістер жойылды, мыңдаған адамдар қаза тапты, түрмеге жабылды, жер аударылды.
1. А. Шубаев. Мир во второй половине ХХ в: основные тенденции развития. В 5 томах. 2-3 т.., Москва, 2007., 123-156
2. Бжзинский. Великая шахматная доска. Москва, 2007,-165
3. Бжзинский.Господство Америки и его геостратегические императивы. Москва., 2006, с 205-210
4. Волков В.К. 1939 год. Уроки истории. Москва, «Мысль», 1990. -508 с
5. Васильев Л.С История Востока М.,2002 г., стр 45-69
6. Григорянц. А Древняя страна меняет облик. Новое время., 1987. N5. с. 28.
7. Гаджиев К.С. Введение в геополитику. Изд 1-е. Учебник для вузов. М., 2000г., 30 стр
8. Гаджиев К.С. Введение в геополитику. Изд 2-е. Учебник для вузов. М., 2001г., 432 стр
9. Қазақ-Совет Энциклопедиясы. 8-том., А: 1976ж., 663-680 беттер
10. Исламов А.И. Лекции по истории международных отношений. (Индия). Учебник. Шымкент, 170-189 стр
11. История дипломатии./под.ред.Н. Кулогова/ Москва 2000., 56-58 стр
12. Давыдов Н.М. История Ирана. Ленинград. 1980., с 45-56
13. Дербеш Н.М. Иранская революция. Москва., 2001 г., с 58-60
14. Лаумулин М. Большие планы. //Континент., 2005 г., 16-29 ноября., №22, с78
15. Розалиев Ю.А. Новая и новейшая история стран Азии и Африки. М., 1982 г., стр 25-36
16. Дж. Греквилл. История ХХ века. Аквариум, 1999. -365 с.
17. Никифоров В.Н Восток и Всемирная история.М.,1972г., стр 125-136
18. Живутинков А.С.Как это было? /История Вьетнамского народа/. М., 1978 г., стр 15-23
19. Новейшая история стран Азии и Африки. М., 2002 г., стр 40
20. Национальное освоботительное движение и идиологическая борьба. М.1982.стр.145-146
21. Новейшая история арабских стран Африки. М., 1990. с. 312.
22. Новейшая история стран Азии и Африки. М., 2007 г., стр 102-105
23. Нартов Н.А. Геополитика. Учебник для вузов. М: ЮНИТИ, 1999г., 359-365 стр
24. Фельтхем Р. Настольная книга дипломата. Минск: Новое звание, 2001г., 12-26 стр
25. Что есть что в мировой политике. Словарь-справочник/под ред Примакова Е.М. Москва: Прогресс., 1987г., 478-480 стр

Мерзімді басылымдар
26. Известия. 1987 15.01. с. 3.
27. Азия и Африка сегодня. 1997. №5., с. 9.
28. Социалъное обеспечение., 1990 N3. с. 18.
29. Правда-1989г, 28.03., с 40
30. Деловой мир. 1993ж. 16.02.., с 52
        
        Тақырыбы: 1978-1979 жылдардағы Иран революциясы. Хомейни ролі
Мазмұны
І-тарау. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі ... ... ... Иран ... ... ... ұлттандыру үшін күресі
2. Аятолла Хомейнидің өмірбаяны
3. Революцияның алғы ... ... жж Иран ... ... жж саяси оқиғалар
2.2. 5 маусым, 1963 ж-11 ақпан, 1979 ж
2.3. Ислам төңкерісі
2.4. Революциядан кейінгі ... ... ... ... ... тарихта Иран мен қазақ халықтарының
мәдениеті ортақ, әдебиеті аралас-құралас болып ... Оған ... мен ... шығармалары, деректер дәлел бола ... ХХ ... ... ... ... екі елдің қарым-қатынасы барынша
құлдырай түсті.
1946 жылы Фарс ... ... ... ... ... ... ... көтерілісі басталды. Оның
жетекшілері үкіметтен ... ... ... ... Иран мен ... ... өзін өзі басқару органдарын жоюды және министрлер
кабинетінен Иранның халықтық ... ... ... талап етті. Егер
де бұл талаптар орындалмаған жағдайда “Фарс халықтарының” автономиясын құру
талабы қойылды.
Иран үкіметі Фарстағы баскөтерулерді “ұлттық ... деп ... ... ... ... Елде ... басталды. 1946 жылы ... Иран ... мен ... ... кіргізіп, демократиялық
қозғалысқа қатысушыларды жазалауды бастады. Ондағы ... ... ... ... ... мыңдаған адамдар қаза тапты,
түрмеге жабылды, жер аударылды.
Демократиялық және халықтық партияларының ... ... ... ... ... ... ... ұйымдарға қарсы репрессиялар
басталды.
Ирандағы көтерлістер басылғаннан кейін Қәвам үкіметі ... ... ... ... 1947 жылы Иран ... бас ... мен
әскери министрлікте американ кеңесшілерінің ролін, құқықтарын кеңейту
туралы бірқатар келісімдерге қол қойылды. АҚШ ... қару мен ... ... КСРО мен ... мұнай туралы келісімді бекітпеді. Сонымен қатар
ағылшын-иран ... ... ... ... ... ... ... жылы өндірілген мұнайдың жалпы бағамындағы Иранның үлесі тек 9
пайыз ғана құрады. Ұлыбритания ... ... ... ... Иранның
концессиялық ақысын көп алды.
Осындай теңсіздік, елдегі экономиканың жағдайының ... ... Иран ... ... ... өсуі, халықтың ... ... ... Иран ... 1948 жылы ... бірқатар
претенция қоюға мәжбүрледі. Елдің 1946-1949 жылдары экономика-лық даму
жоспары, американ фирмаларының қатысуымен қаржыландыруды қажет ... ... ... өсуінен қорыққан ағылшын-иран ... ... ... ... ... қалады. Қавам отставкаға
кеткеннен кейін бірнеше кабинет ауысты. “Федаяни ислам” бірнеше терракттар
жасады, 1949 жылы олар шах ... ... ... ... ... ... жағдай енгізіліп, реакция басталды.
Әсіресе, 1917 ж Қазан төңкерісінен кейінгі коммунистердің ... екі ел ... ... қол ... ... ... ... партияның диктатурасының күйреуі, КСРО коммунистік империясының
ыдырап, тәуелсіз мемлекеттердің құрылуы, ... ... ... ... ... ... үшін барлығын қолданды, ол үшін адамның
өз туған тілінен айырды, ... ... ... ... ... тұтас геноцидке ұшыратты.
Еліміз тәуелсіздік алғаннан кейін Иран Ислам Республикасы оны алғашқы
елдер қатарында ... ... ... Одан әрі тез арада ... ... ... орнықтыру жұмыстары жүргізілді.
Жүзеге асырылған көптеген шаралар нәтижесінде екі елге бір-бірін
тікелей және тереңірек танып-білуге ... ... ... ... ... ұрпақ алдында мол мүмкіндіктер пайда
болғанымен, біздің қазіргі Шығыстың мәдениеті, саяси, діни, гуманитарлық
ғылым ... ... ... ... өте ... ... және антиимпериалистік революцияда діни фактор
ұлт-азаттық қозғалыстың дамуында шешуші роль атқарды.
Ислам дінінің, Имам Хомейнидің жетекшілігімен Иран халқы тарихи жеңіске
жетті.
Аса көрнекті мемлекеттік ... және діни ... Саид ... ... ... өмірін қоғамдағы исламның ролін нығайтуға арнады. Аятолла
Хомейни шежіресі Мухаммед пайғамбардан бастау ... оның ... ... қосылды.
Хомейнидің Мұхаммед реза Пехлеви режиміне қарсы ... жолы өте ... ... әкесі қаза тапқаннан кейін бастаған бұл істі, Хомейни ... ... ... ... дейін жалғастырды. Осы тиранияға қарсы
күресте Иранның 2-3 млн ... ... қаза ... олардың ішінде Имам
Хомейнидің өзінің ұлы да болды.
САВАК елдің қоғамдық саяси өмірінің ... ... ... еді. ... бір ... мерамхананы, студенттік топты репресивті органдар назарын
тыс қалдырған жоқ.
Осы жағдайда ... ... ... ... ... және
практикалық нұсқаулары арасында астыртын таратылды.
Хомейни Туркияда, Иракта, Францияда құғында болған кезеңдеде Иран
халқының ... ... ... ... ... 1979 жылдың басында
Аятолла Хомейни 15-жылдан кейін еліне оралды.
Оны 5 млн адам қуанышпен қарсы ... ... оның ... ... ... атты еңбегінде Имам ... ... ... және практикалық негіздерін мұсылман ... ... ... ... қарастырды. Қоғамның дамуын ... ... ... шах ... орнына жаңа мемлекет келмейтіндігіне
сенетіндігін айта келе автор былай деп жазған: “ ... серікті қажет ... ғана ... ... дейді.
Зерттелу деңгейі. Бұл тақырып орыс ... ... ... ... ... Иранның саяси экономикалық дамуы, солтүстік Шығыс
Иранның байланыстыра ... ... екі ... ... ... “Иран в прошлом и настоящим” және “Политические и ... ... ... ... Бұл ... 1988-1989
жылдары Мәскеу қаласында жаоық көрген.
Автор А.Х.Баразаттың “Иностранный капитал в странах Ближнего Колтаке”
атты еңбегінде Иран ... ... ... ... ... ... ... “Ислам на пороге ХХ века” атты
еңбегінде ислам дінінің шығыс елдерінің ... ролі ... ... 1989 жылы ... ... шыққан.
Осы тақырып бойынша құнды мәліметтерді автор М.С. Ивановтың “Очерки
истории Ирана” атты ... ... ... ... 1952 жылы ... ... Ислам революциясының тарихы бойынша құнды деректер --“Иранская
революция 1978-1979 гг: причины и уроки” атты ... ... ол 1989 жылы ... қаласында жарық көрген.
-Р.В.Борисовтың “США: ближневосточная политика в 70-е годы” атты
монографиясында ХХ ғ 70 ... ... Таяу ... ... оның ... ... ... “Иран в 60-70 гг ХХ в” атты еңбегінде Ирандағы ... ... ... Иран ... ... ролі көрсетілді, еңбек 1977 жылы Мәскеуде шыққан.
ХХ ғ соңында Иран тарихында орын ... ... ... ... ... ... мен нәтижесін ондағы имам ... ... ... ... ... ... болып табылады. Осы
мақсатқа жету үшін төмендегі міндеттерді қойылды:
1) Иран халқының ... ... ... үшін ... ... Хомейнидің өмірбаянын көрсету;
3) Революцияның алғы шарттарын анықтау;
4) ... ... ... ... ... ... төңкерісінің басталуын, барысын, нәтижесін көрсету;
6) Революциядан кейінгі ... ... ... ... Дипломдық жұмыстың деректік негізіне Аятолла
Хомейнидің “Ислам билігі” атты еңбегі алынды.
Құрылымы. ... ... ... екі ... ... мен ... ... Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі Иранның саяси-
экономикалық жағдайы.
1.1. Иран халқының мұнай өндірісін ұлттандыру үшін күресі
Екінші ... ... ... ... Иран ішкі мәселелерін
реттеп, “халықаралық істерге көңіл бөле бастады. Қырқыншы жылдың ... шах ... ... ... ... алды. Екі ел арасындағы қатынастардың
жаңа кезеңі Трумэн доктринасының “төртінші бабын” іске асырумен ... жылы 26 ... ... ... Кәвам әл-Сәлтане елгеннен кейін
Тегеран ішкі және сыртқы проблемаларын шешудегі ... ... ... КСРО-мен қатынастарды реттеунеге, прогрессивті реформалар жүргзуге,
режимді демократияландыруға уәде ... Ал ... ... етіп ... тез ... шығарып, прогрессивті күштерді репрессиялауды қойды.
Алғашқы уақытта еңбек, ... ... ... ... ... ... ... заңдар қабылданды. 1946 жылы сәуір айында КСРО
мен келіссөздер өтіп, үш негізгі мәселе бойынша шешім қабылданды:
-Иран-кеңестік ... ... ... Азербайжан мәселесін бейбіт жолмен шешу туралы 1946 жылы маусымда
Азербайжанға жергілікті ... ... ... да автономиясы
мойындалды.
1946 жылы Ираннан ... ... ... ... бүкіл елде
демократиялық күштердің көтерілісі басталды.
1946 жылы Фарс ... ... ... “Оңтүстік
қозғалысына” біріккен бірқатар тайпалар көтерілісі ... ... ... “Иранды бөлу” әрекетін тоқтатуды Иран мен Азербайжаны
мен Күрдістанды өзін өзі ... ... ... және ... ... ... ... мүшелерін қууды талап етті. Егер
де бұл талаптар орындалмаған жағдайда “Фарс халықтарының” автономиясын ... ... Иран ... Фарстағы баскөтерулерді “ұлттық қозғалыс” деп
жариялады, ИХП-ың мүшелері үкіметтен шығарылды. Елде ... ... ... 10 желтоқсанда Иран Азербайжаны мен Күрдістанға ... ... ... ... ... бастады. Ондағы өзін-өзі
басқару органдары демократиялық жеңістер жойылды, мыңдаған адамдар ... ... ... жер ... ... және ... белсенді қайраткері КСРО-ға эмиграцияға кетті. Бүкіл Иранда
солшыл ұйымдарға қарсы репрессиялар ... [1; ... ... басылғаннан кейін Қәвам үкіметі проамерикандық
позицияда екендігі түсінікті болды. 1947 жылы Иран ... бас ... ... ... ... ... ролін, құқықтарын кеңейту
туралы бірқатар келісімдерге қол қойылды. АҚШ Иранға қару мен ... ... КСРО мен ... ... ... ... бекітпеді. Сонымен қатар
ағылшын-иран мұнай компаниясы қоғамының саяси топтарының жіктелуіне ... жылы ... ... ... ... Иранның үлесі тек 9
пайыз ғана құрады. Ұлыбритания үкіметі компаниядан ... ... ... ақысын көп алды. Осындай теңсіздік, ... ... ... ... қысқаруы, Иран риалының құнсыздануы,
бағаның өсуі, халықтың басым бөлігінің тұрмысының ... Иран ... жылы ... ... претенция қоюға мәжбүрледі. Елдің 1946-1949
жылдары ... даму ... ... ... ... ... ... Елдегі америкалық ықпалдың өсуінен қорыққан
ағылшын-иран мұнай компаниясының басшылығы Қавамның ... ... ... ... ... ... бірнеше кабинет ауысты. “Федаяни
ислам” бірнеше терракттар жасады, 1949 жылы олар шах ... ... ... ... елде ... жағдай енгізіліп, реакция басталды [2;
165].
Бірақ мұнай өндірісін ұлттандыру үшін ... одан әрі ... иран ... ... ... ... болды, оларды
интеллигенция “базар халқы” –яғни саудагерлер мен ... ... ... Бұл күштер 1949 жылы күзде Ұлттық майданды құрды.
Ұлттық майданды көрнекті ... ... ... сыртқы саясат
жүргізуді ұсынған доктор Мохаммед Моссадык ... жж) ... ... ... ... Ұлттық майданның орталығына айналды,
оның қатарына әр түрлі көзқарастағы бірқатар ... және ... ... ... ... “Моджахедине Исламды” ұйымдастырушы А.
Кашани, Демократиялық партияның қайраткерлер [3; 205-210].
Экономикалық көмекке қарамастан елдің жағдайы 40 жылдың соңымен ... ... ... ауыр сақталды. Ол бар жағынан көршілес Үндістан
Пәкістандағы деколенизациямен де ... ... ... ... ... ағылшындардың игеруіне қарсы болды, яғни иран ағылшын мұнай
компаниясымен қатынастарды қайта қарау мәселесі күн тәртібіне ... ... ... Иран ... ... мұнай өндірісін ұлттандыру туралы заң
қабылдады, осы жылы сәуір айында үкімет басына М.Моссадык ... Ол ... іске ... белсене кірісті. Барлық мұнай көздері мен мұнай өңдеу
зауыттары үкімет ... ... ... ... ... ... Сырттай араласу әрекетіне қарамастан бұл заң ... ... ... иран ... ... ... ... ағылшын мамандары
қуылды. 1952 жылы қазанда Иран мен ... ... ... ... ... ... ... беделінің өсуі, оның белгілі
шах және оның маңындағыларды қорқытты. 1953 жылы ... ... ... Моссадык үкіметі құлатылды. Жаңа ... ... Ол 1953 ... ... Англиямен дипломатиялық қатынастарды
қалпына келтірді және ... ... ... ... үшін ... келісім берді. Бұл консорциум акциясының 40 пайызы ... ... ... Оны құруға Иран бір жағынан мәжбүр болды. ... елде ... ... еді. ... ... алдағы уақытта елге шетелдің
капиталын қызықтыруда консорцизм оңды роль атқарды. 1955 жылы Иран ... мүше ... оның ... саяси позициясы айқындалды. Ол ... ... ... ... 1958 ... ... елде мыңға жуық
шетел компаниялары мен фирмалары қызмет етті. Ұлттық өнеркәсіптік ... ... оның ... бөлігі қарыз қоржысына салынды, сол себептен Иранның
сыртқы қарызы өсіп, 1959 жылы 27 мың риалға ... ... ... ... экономикалық мәселенің бірі аграрлық қайта құру жүргізу еді.
1950 жылы ... ... ... жөніндегі арнайы парламенттік
комиссия Иран территориясындағы мұнай өндірісін ұлттандыру қажеттігі туралы
шешімге келді. 15 ... күні ... 20 ... күні ... ... ... ... береді. Сәуірде парламент ұлттандыру тәртібі туралы заң
қабылдады және оны іске асыруды 29 ... 1951 жылы ... ... ... [4; 508].
Ұлттандырудың қолайлы шарттарына қарамастан Англия үкіметі, Халықаралық
мұнай консорциумының басшылығы Иранға қысым жасады. Әлемдегі ірі ... ... бірі ... зауыты өз жұмысын тоқтатты. Моссадык үкіметі
Англиямен дипломатиялық қатынастарды үзуге мәжбүр болды.
Ұлттық Майдан мен шах ... ... ... ... ... ... түсіру әрекеті жасалды. Бұл оқиға ... ... ... көтеріліс басталды. 1952 жылы 22 шілдеде ... ... ... мәжбүр болды және оны уақытша әскери министр
етіп тағайындайды.
Солшыл топтар және ... ... ... ... ... ұйымдастырған еді. Бірақ Моссадыктың өзі осы күштермен одан ... ... ... ... ... ол ағылшын-американ
қайшылықтарына көп үміт артты.
Ал Иран әлемнің ... ... ... ... ... ... АҚШ ... қолдамады. Сонымен қатар ағылшын-иран дағдарысының
ұзаққа созылуы АҚШ-қа тиімді болды.
Шілде оқиғаларынан кейін ... ... ... байқалды. Бұрын
Моссадыкты қолдаған оңшыл ұлтшылдар мен ... енді оның ... ... ... ... ... ... жетекшісінен батыс
державаларымен барлық байланысты үзуді талап еткен, сондықтан оны “американ
испериалистерімен” келісімге келді деп айыптады. АҚШ ... Иран ... ... ... ... ... қабылдады [5; 45-69].
1953 жылы 19 тамызда ішкі және сыртқы реакциясының біріккен күштері,
АҚШ-тың орталық барлау Басқармасының қолдауымен Моссадык ... ... ... ... ... ... ... Барлық саяси
партиялардың қызметіне тыйым салынды.
Бұл төңкеріс американдық ... ... көп ... ... 1954
жылы қыркүйекте қол қойылған ... ... ... консорциумымен
келісімде акциялары былай бөлінеді: американ компаниялары 40 пайыз, ағылшын-
голланд компаниясы-14 ... ... ... ... ие болды.
Консорциумның меншігі 1 млрд ... ... ... 30 ... ... ... ... операцияларға консорциум бақылауы орнады.
Генерал Захеди басқарған жаңа үкімет әскери, экономикалық және ... ... ... ең алдымен АҚШ-пен тығыз ... ... ... шах ... ... деп атады. АҚШ-тың техникалық, әскери,
экономикалық көмегі өсті. 1955 жылы қазан айында ... ... ... 1957 жылы ... ... ... ... ал 1959
жылы американ-мран келісімі жасалды [6; 28].
50-жылдардың ортасындағы ... ... ... ... ... шах
Мохаммед реза Пехлевидің жеке билігінің өсуі. Экономикалық салада шах және
оның үкіметі “ашық есік” саясатын жүргізді. 1956 жылы жаңа жеті ... ... оның ... экономиканы және инфрақұрылымды дамыту. Бірақ
Иран қоғамы артта қалғандықтан оны жүзеге асыру мүмкін емес ... ... ... ... ... ел болып сақталды. Оның ... 90 ... шах, ... ... ... мен ... ... болды, олар Иран халқының 1 пайызын құрады. ... саны ... ... 18,3 млн халқының бар болғаны 3 млн қалаларда өмір сүрді, ал
қала халқының 20 ... ... ... ... соңы мен 1960 жылдардың басында Иран дағдарысқа ұшырады.
Қаржы-валюта жүйесі, ауыл шаруашылығы, өенркәсіп пен ... ... ... да дағдарыста болды. Шаруалар, қала ... ... ... ... орта буржуазияның, қолөнершілердің
ұсақ саудагерлердің жағдайы ауыр болды, ал ұлттық буржуазияның ... ... ... ... ... ... барлығы әлеуметтік қатынастарды
шиеленістірді. Сонымен қатар дағдарыс батыстық американдық бағыттағы ... ... ... [7; 30].
Осы уақытта Иранда шаруалардың ... ... ... ... Ал ... ... ... тұрғындары экономикалық
және саяси талаптар қойды. 1957 жылы ... ... ... жаңа ... ... ... құрған ресми Меклиюн және Мардан
партиялары халықтың қолдауын таппады. 1960 жылы жер ... ... ... ... (мах 800 га барлық 40 га суармалы жер: қалғаны қазына сатып
алып шаруаларға 15 жылдық мерзімде ақысын төлеуге шартында ... ... жер ... 400 га ... ... заң ... 1963 жылы жер
максимумы 500 га болып сақталды, ол да тек қана заман талабына сай ... ... ... ... ... ... Барлық басқа қожалықтар
үшін ауданы мен ... ... ... 20 дан 100 га ... ... ... қайта құру бойынша акционерлік қоғам түрінде шаруа
комеративтері ... ... ... ... ... ... ... құруы шамамен 10 жылға созылды да ол ... әрі ауыр ... ... ... Иран ... оған ... емес еді.
Оның нәтижесінде 60-70 жылдары село тұрғындарының 41 пайызы ... ... ... ... ... ... елде ... тудырды.
Шахқа және оның реформаларына қарсы қозғалысты дін басылар басқарды. 1964
жылы осындай қозғалыста белсенділік көрсеткен Аятолла ... шах ... ... ол шах режиміне қарсылық символына айналды. “Ақ
революцияны” яғни ... ... ... ... онда ... бағытын алған шах елдегі жағдайды ескермеді, өнеркәсіптік
өнім жыл сайын 10-15 пайызға өсті. Заман талабына сай өнеркәсіптік ... Иран ... жеке ... құрылып нығайды. Жаңа
мектептермен ... оқу орны ... ... ... ... ... Қазіргі заманғы денсаулық сақтау, мәдениет қалыптасты [8; 432].
“Ақ революцияны” немесе шахтың Иранды еврокапиталистік үлгімен ... ... 70 ... ... ішкі ... ... жаппай наразылықтың өсуіне себеп болды. Иран шахы ... ... бірі ... позициясын елемеуде және де күш қолдануда
болды. Ал ... саси ... ол ... ... яғни дінбасылар
кірісінен айыру болды. Шах осы іс шаралар ... ... ... етті. Ал іс жүзінде оларды өзіне қарсы ... ... ... ... ... дінбасылар шахқа қарсы күрес бастады.
Иран интеллигенциясы және студенттер ислам дәстүрін сақтауды қолдады.
1960-1961 жылдары шах екі рет ... ... ... сайлау нәтижесін жойды. Елде сайлауды күтпей реформа жүргізу
қажеттігі туды.
Шах және оның ... ... ... ... және саяси реформалар ресми түрде “ақ революция” немесе “Шах
және халық ... деп ... ... ... ... феодалдық қатынастарды жою, ... ... ... ... ... ... ... ең маңыздысы аграрлық реформа болды. Заң жер иелігін 500
га етіп шектеді, ол да ... мен ... ... ... ... артылған жерді 15 жылдық мерзімге несие беру арқылы шаруа арендаторға
сатты [9; ... ... ... ... ... ... ... 1902 жылы 24 қыркүйекте Тегераннан
оңтүстік-батысқа қарай 100 ... ... ... ... қаласында қатаң
діни дәстүр ұстанған жанұяда дүниеге ... ... мен ... діни ... болған. Атасы Саид Ахмад ал-
Хинди атымен белгілі болған, олай аталу себебі өмірінің жартысын Үндістанда
өткізген, онда туыстары осы күнге дейін өмір ... ... ... ... туылғаннан кейін 5 ай болғанда қарақшылардың қолында өлтірілген.
Сондықтан оның тәрбиесімен анасы және анасының әпкесі айналысты. 16 ... ... ... ол ... да, ... де айырылады, оның тәрбиесімен
үлкен ағасы Саид Мұртаза айналысты.
19 жасында жас Хомейниді көршілес Арап ... Шитх Абд ... ... діни ... оқу үшін ... Ал Карим
Хайридің өзі Ирактағы Имитак оқу ... ұлы ... ... ... ... ... ... еңбегі зор болды. Осында білім алудың
нәтижесінде ол ХІХ ғ тұлғалары қалыптастырған саяси белсенділік пен ғылыми
білімге ... ... ... ... ... ... оны Құм
қаласының тұрғындары мен ғалымдары өздеріне шақырады. Бұл қала бұрыннан
қажылық пен ... ... ... ... ... ... діни оқу институты
қайта құрылып-Құмның Исламдық Иранның рухани орталығына ... ... оған ... 1962 жылы Құм ... ... ... ... оппозицияны Хомейнидің басқаруы.
Ерте жасынан бастап ол Хайридің шәкірттері арасында ерекше көзге түсті.
Хомейни этика мен ифран-атты діни ... ... ... ... ол осы ... араб ... ... жазды. Хомейнидің осы “Мизбах
ал-Хидайа” атты трактатын оның ұстаздары да жақсы қабылдады.
Оның серіктестері ... ... ... ... Мұнтазири
естеліктерінде “Хомейнидің этика мен философия саласы бойынша ... ... ... екі рет өтетін дәрістерінде жүздеген адам
қатысатындығын” атап ... [10; ... ... өте ... ... болды, бірақ ол ең алдымен жазушы және
ұстаз ретінде белгілі болды.
Имам Хомейнидің ... ... ... ... және ... саладан
басталғандығын айқын көрсетті. Оған 1930 ж Құм қаласында ... ... ... және діни ... ... ... күнгі
мәселелерді талқылаумен қатар жүрді. Хомейни өз тыңдармандарына ... ... діни ... бір ... ... шақырып
отырды.
Хомейни қызметінің ерте кезеңі Реза ханның Пеһлеви ... ... ... Реза хан Иран ... ... ... ... айналдырды, исламды саяси, қоғамдық, мәдени күш ретінде жоюды
басты мақсатына айналдырды.
Сол кездегі Мешхед, Исфахан және Тебриз қалаларында ... ... ... ... ... ... ... сипаттағы мәлімдемесін “Кашф-ал-Асрар”
атты 1941 жылы шыққан еңбегінде жасаған. Бұл еңбекте автор Пеһлеви билігіне
қарсы шықты.
1937 ж ... қаза ... ... діни ... оның бұрынғы
серіктестері Аятолла Садр, Худжат және ... ... ... ... ... Аятолла Буруджирди жетекшілік етті. Ими Хомейни оның
диктатурасын белсенді ... ... ... оның ... діни ... Пехлеви әулетіне қарсы күреске қолдануды ... ... мен оның ... яғни 1962 ж ... тығыз қарым-қатынаста
болды. “Бірақ Буруджирди өзінің жоғарғы діни беделі мен ... ... ... ... ... 56-58].
Буруджирди қайтыс болғаннан кейін бұл қызметке сай адам ... оның ... ... жаңа ... етіп ... ... да Құм қаласында, кейіннен бүкіл елге ... ... ... ... ашық ... шах ... ... шығуға бармаған. Хомейни
алғашқы болып Құмның ... ... діни ... студенттеріне қолдау
көрсеткен.
Осыдан кейін ол үлкен ... ... ... 1962 ж ... ... ... ұсынылған кандидат міндетті түрде мұсылман және ... ... ... жоятын жарлық шығарды. Имам Хомейни елдің басқа
аймақтарының діни ... ... осы ... қарсы шықты. Шын
мәнінде бұл шараның маңызы айтарлықтай емес еді, себебі ... ... ... Бірақ оған қарсы шығу үшін жан-жақты үгіт-насихатқа бастама
болды. Сондымен қатар діни ғұламаларының коалициясын құруға мүмкіндік ... ... ... ... 1963 ж ... ... ... қоғамдық
салалардағы “ақ революцияға” байланысты болды. 1963 ж 26 ... де оны ... ... деп жарияланды. Бұл шараны Иран қоғамының
басым бөлігі АҚШ-тың өз үстемдігін орнатуға ... ... ... ... ... ... ... оқып, оны бүкіл халық қолдайды.
1963 ж 22 наурызда Шах режимі Мадрас Файзийаны басып алу үшін ... ... ... өлтіріліп, тоналды.
Бұл оқиға режимнің Исламдық мекемелер мен ұйымдарына қарсы екендігін
көрсетіп, оған қарсы күрестің жаңа ... ... 1963 жылы ... шах ... ... ... Ол АҚШ пен ... кеңейтуге қарсы шықты. Маусым айында мұсылман күнтізбесі
бойынша Мукаррам айы басталғаннан кейін ... ... Осы ... ... ... ... тарихи баяндама жасады, онда шах режиміне кінә ... ... одан әрі ... ... ... ... ... елден кетуді талап
етті[13; 58-60] .
Хомейнидің тұтқындалуы ... ... ... шахтың тағын
шайқалтқан көтеріліске алып келді. Құм, ... ... ... ... қалалардың қарусыз демонстранттары АҚШ оқытып қаруландырған ... ... ... Бұл әскер бірнеше күннің ішінде 15 000 ... Бұл ... ... ... ... күн күнтізбесінің 15
худадына сай келді де, ... ... ... ... жаңа ... ... Ол Имам Хомейниді ұлттық көшбасшы ретінде бекітті.
Бұл көтеріліс басып жаншылды, бірақ қоғамдық қайраткерлер мен діни
ғұламалар ... ... Бас ... жалғасып дінбасылар
Тегеранға жиналып, ... ... ... ... бас ... Осы үшін ол ... алды”.
Имам Хомейни режимге қарсы күресті одан әрі ... 1964 ... ... Иран ... АҚШ персоналына заң иммунитеті берілді, ал Иран
парламенті осы шараға қолдау көрсеткенін естіген Имами “бір түн ... ... 27 ... күні ... Иран ... мен
тәуелсіздігіне нұқсан келтірген деп айыптады”.
Осыдан кейін шах және оның шетеледік одақтастары ... ... көзі ... ... қуу ... ... қабылдайды.
4 қараша 1964 жылы Имам Хомейниді ... ... және ... ... Туркияға жер аударылды. Аз уақыт Анкарада ... имам ... ... ... ... ... қоныстануға міндетті
еді. Шах режиміне қысым жасау арқылы Имам Хомейни Туркиядан кетіп, Ирактың
киелі ... жылы ... бірі ... ... өмір ... ... 1965 жылы ... шах режимі келісімін бергеннен кейін Хомейни
Наджаф қаласына ... ... 13 жыл өмір ... ... ... тек қана халықтық қысым нәтижесінде берген жоқ.
Шах Наджафта Имам ... де ... ... бар ... ... Бірақ Имам бұл жерде ең жоғары болып мойындалды. Сонымен қатар ол
Ирандағы өзінің ықпалымен ... Ол ... ... құру ... шетелде басып шығарып, елге әкеліп таратты. Сонымен қатар
бүкіл әлем мұсылмандарына арналған ... ... ... Ал ... ... жүріп, ол көптеген маңызды Иран және
мұсылман азаматтарын қабылдады.
Имам Хомейнидің есімі мен тұлғасы және оның ... ... ... ... ... діни ... оның үлгісімен құпия топтар
құрған.
1977 жылы 23 қарашада ... ... ... құпия САВАК
полициясының жолдамасы баскесерлері Наджафта имам Хомейнидің үлкен ұлы Қажы
Мұстафаны өлтірді. Бұл оқиға көтеріліске, ... ... 1978 жылы ... ... Картердің Тегеранда шахты парасатты, әрі өз халқынеың
сүйікті билеушісі деп ... ... ... және ... ... ... Имам ... шетел державаларының агеисті ... ... ... көрді [14; 78].
Келесі күні Құм өаласында демонстарция басталды. Оны басып-жаншу
нәтижесінде көптеген адамдар қаза ... ... ... ... елдің барлық
аймақтарында революциялық қозғалыс өршіді. 1978 жылы көктемде және жазда
Имам Хомейни бірқатар пракламациялар мен ... ... ... ... ... “монархияны құлатып Ислам Республикасын орнату” деп
белгіленген.
Имам Хомейнидің есімі ... ал оның ... ... ... ... оның елге ... ... беруді талап етті. 1978 жылы
қыркүйекте шах режимі Ирактың БААС өкіметін Имам Хомейниді ... ... ... Оған ... мен Алжирді таңдауға мүмкіндік беріледі. Бірақ ол
тек қана мұсылмандық емес ... оның ... ... және ... ... береді деп түсінді. Сондықтан ол Францияны ... жылы ... ... ... Париж маңындағы Ноорль ле Шато деревнясына
қоныстанды [15; 25-36].
Францияға келуі оған өте пайдалы болды. Себебі Иракпен ... ... ... ... ... соқты. Оның нұсқаулары провинциялық
орталықтарда таратылу үшін тікелей ... ... ... ... ... АҚШ-тан Имамға құмет көрсету үшін Ирандықтар үзіліссіз
келді.
1978 жылы желтоқсанда Тегеранда көптеген ... ... ... ... Имам ... ... ... Республикасын орнатуды
талап етті. Демонстранттарға қарсы шах режимі қару қолданды, АҚШ және ... ... ... ... ... ... олар ... елден кетуін
дұрыс көрді. Шахбур Бахтияр ... ... ... ... 1979 жылы 16
қаңтарда шах Ираннан кетті.
Шах ... ... Имам ... отанына оралуға дайындалды. 1 ақпан
күні ол елге оралды. 10-11 ақпандағы оқиғалар нәтижесінде ескі режим құлап,
Иран Ислам Республикасы ... ... ... ... ... де Имам ... оның жетістіктерін
нығайтуға үлкен роль атқарды. Оның ролінің ресми ... Иран ... ... 107-112 ... ... олар ... маңызды саяси принциптері біріктірді [17; 125-136].
Іс жүзінде ол ... істі ... ... пен заңдылықтың
үлгісіне айналды. Оның көптеген үндеулері, кең ... ... ... оны ... революциясының ұстазы мен көсемі ретінде бекітті.
Өзінің ұзақ және көрнекті қызметінде ... ... ... реханилық пен эрудицияны, аскетизм мен өзін-өзі ұстау білуі,
саяси көшбасшы ... ... және жоқ ... ... ... ... ... өшпендігін көрсетті.
Кейіннен Аятолла Мутаххари имам Хомейниді басқаруды қорыта келе оны Али
Ибн Абу Талибпен салыстырған. Бұл өте ... ... ... атты ... ... ... еңбектерінің
бірі, ол 1970 жылы 21 қаңтар мен 8 ... ... ... ... ... құрастырылған. Бұл лекцияларды оның бір оқырманы
жазып алып, осыдан кейін кітап ретінде жарық көрген.
“Исламдық ... ... ... “Хукумат-и Ислами” атауының дәлме
дәл аудармасы. Бұл кітап өз ... ... ... ... толық
жүйесін немесе ислам мемлекетін орнатудың оның қызметінің ... ... ... [18; 15-23].
Бұл еңбек діни ғылымдарды оқып жатқан және алдағы уақытта ... ... орын ... ... ... арналған лекциялар
курсы.
Лекцияларда негізінен 3 жағынан қарастырылған. Біріншіден-Исламдық
саяси мекемелерді енгізу мен ... ... ... ... бағыну.
Екіншіден, діни ғұламалардың парызы Ислам мемлекетін онда заң ... сот ... алу ... ... ... ... басқаруы” туралы
ілім.
Имам Хомейни ислам мемлекетін құрудың бағдарламасын ұсынды. Бұл еңбек
француз, араб, түрік ... ... ... жылы ... ... ... ... Рисетш Сервис АҚШ-тың орталық
Барлау Басқармасының аударма бөлімі оны ағылшын тіліне аударды. ... ... түп ... ... араб ... ... ... Нью-Йорктегі Мэйнэ Букс баспасында жарық көрді.
Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін басталған Таяу ... ... және ... ... ... да ... Азербайжаны мен Күрдістандағы қозғалыс автономия мен ұлттық-
демократиялық билікті енгізуді талап ... Бұл ... ... шах
үкіметінің парсыландыру саясаты қарсылық білдіруі еді. Сонымен қатар бұл
аударғандарды демократиялық ... ... ... өз ... Азербайжандағы қозғалысты Демократиялық партия басқарды, оның
құрамында Иран Азербайжанның Халықтық партиясы кірген, ал Күрд аудандарында-
Күрдістанның ... ... ... 1945 жылы қарашада ... ал ... ... Иран ... ... ... автономиясы жарияланып, автономиялық үміттері құрылды [19;
40].
Иран Азербайжанда автономиялық режимі 1945 жыдың қарашасынан ... ... ... өмір ... осы ... ... басқару жүйесі
құрылып, аграрлық қайта құрулар жүргізілді. Еңбек, ... ... ... ... 8 сағаттық жұмыс күні енгізілді, ерлер мен әйелдер
теңдігі орнатылды, Иран тіліне мемлекеттік тіл статусы берілді. Күрдістанда
да осындай ... ... ... мен ... ... Иранның басқа облыстарындағы
саяси белсенділікті арттырып, билік ... ... ... ... мен Күрд демократтарының әрекетін заңсыз деп ... ... ... Бас Кеңесіне талқылауға қойды.
1.3.Революцияның алғы шарттары
Мұхаммед Реза ... ... ... 37 ... ... Шах билігінің
сыртқы саясаты сол кезеңдегі ... ... ... ... ... 13 ... ... жж) мемлекеттік істерде
премьер-министрлердің билігі үстем болуы ... ... ... ... ... Реза Шахтың нақтылы өзіндік сыртқы саясаты
болмады. Зәка-ол Молк Форуғи, Қәвам-әл Сәлтәне, ... Әла, ... ... ... тұтқасын ұстап тұрған кезде Иран сыртқы саясатты негізінен
Британия ықпалында болып келді.
Шын мәнінде, бұл кезеңдегі Иран ... ... ... ... ... өзге ... ... мен АҚШ-та бар еді. Бұл ... ... ... ... ... ... жеңіс белгілері біліне
бастағанда, әр қайсысы өзара қайшы келетін ішкі пиғылдарын көрсете бастады.
Олардың ішінде ағылшындар Иранның мұнай ... ... ... ... ... ең ... ... ие болып, Иранға қатысты түрлі
саяси істерде басымдылық көрсетіп келді. Олар ирандық консерваторлар тобы
журналистерге, кейбір діни ... пен ... ... ... ... айтарлықтай саяси ықпал жасай алды [20; 145-146].
1953 жылы 19 тамызда Британия мен АҚШ ... ... ... асырылған
әскери көтеріліс жеңісінен кейін Мұхаммед Реза Шах барлық билік тіректерін
бекіте түсіп, сыртқы ... да ... ... ... ... ... ... Реза Шах екі мәселеге баса назар аударды. Ол
армия мен сыртқы саясатқа байланысты еді. Шах АҚШ ... қару ... ... ... ... ... ... пиғылын аңғарту
мақсатында Мәскеу, Лондон, Париж, Вашингтон, Анкара, ... ... ... ... ... Реза Шах күні ... сайын АҚШ-қа қарай
жақындай түскен еді. АҚШ Иранды тек қана нарық әлемін сақтау үшін ... ... ... ... Кңес ... қоршау мақсатында да
пайдаланбақ болды. Сондықтан АҚШ пен Иран арасында екі жақты әскери келісім
жасау жоспарланды. Осы ... 1965 жылы ... ... мен ирак арасында
одақтастық туралы Бағдад келісімі жасалынып, кейін ол ... Иран ... және ... да ... Ирактағы Әбдолкарим Қасымның әскери
төңкерісі (1968 ж) Бағдад келісімінің (Сенто) негізін шайқап, әлсіретті.
Ирандағы ... ... ... ... ... ... те сәтсіз
аяқтаоды. Ол 1953 жылы 19 тамызда болған төңкеріске ... еді. ... оны ... ... генерал шеніне дейін көтеріп, армия
штабының екінші бастығы етіп тағайындайды. Оның мақсаты-Мұхаммед реза Шахты
тақтан ... ... ... құру ... Алайда оның құпия жоспары
ағылшындар арқылы ашылып қалды. Оны АҚШ ара түскендіктен үш ... ... Реза Шах ... ... енген соң АҚШ Пехлеви режимін қолдау
саясатын ұстанып, ... және ... ... ... Бұл ... келісімінен кейін тіпті ұлғая түсті. АҚШ вице-президенті Никсон
Иранға сапар шекті. 1957 жылы Иран ... ... ... ... Шах ... ... рет барды. 1959 жылы Иранға АҚШ ... ... ... Шах 10 жыл ... билік барысында АҚШ пен ... ... ... ... ... ... осындай “асыл армандық”
байланыстар арқасында АҚШ Шахтың ... ... ... ... ... ... оның күшеюіне ықпал жасады.
1977 жылы 20 қаңтарда ант қабылдаған АҚШ-тың жаңа сайланған президенті
Ж.Картер өз мемлекетінің бұрыннан келе ... ... ... ... ... түсті. Ол Иранға парсы шығанағындағы негізгі әскери күш ретінде
қарап, мұнай ... ... ... ... ағым ... мән ... АҚШ үшін айырықша стратегиялық маңызды болып табылатын Иранмен
алдағы ... ... ... да ... ... ... 1978 жылы ... шахты Ақ үйдің жасыл алаңында Картер мен оның жұбайы Розалин Картер
қарсы алды. Арада көп уақыт өтпей-ақ 1978 жылы 31 ... ... ... ... ... ... сөзінде Картер былай дейді: “Шахтың айбынды
басқаруындағы Иран-әлемнің ең дау-жанжалға толы ... ... ... ... себебі мәртебелі әзірет сіздің көреген жетекшілігіңіз
және халықтың сізге деген шынайы құрметі мен ... ... асты деп ... 312]
Бірақ бұл “тыныш арал” көпке созылмады. 1979 жылы 9 ... ... ... ... ... көрінді. Соңынан қысқа мерзім
ішінде (14 ... аса) ... ... ... АҚШ өз ... патшалық
режимді құтқарып қалу жолында ештеңе істей алмады.
Шахтың Иранға қайта оралуы. 16 тамызда болған әскери төңкеріс ... Реза Шах ... ... ... жеңіліске ұшыраған соң
Иранға қайта оралудан бас тартып, Бағдадқа қашып, ол жерден Римге ... ... ... ... ... үйінде Британия және АҚШ басшылығымен ұдайы
хабарласып отырды. Америкалфқтар Шахтың оралуына аса мүдделілік танытпады,
оның үстіне Шах ... өз ... ... әскери адамды тағаындауды
ұсынды. Алайда британдықтар мұндай ұсыныспен келіспей, кеш ... ... ... ... коммунистік идеямен суарылған үкімет келеді
деп қауіптеніп,АҚШ-ты Шахтың Иранға қайта оралуына ықпал етуге көндірді.
Захеди үкіметі. ... ... ... соң ... ... ... ... келіп елде әскери режим жариялайды. Сонымен қатар
Мосаддыкпен оның ... ... және оны ... ... ... ... ... бастады. Ұлттық қозғалыс бірнеше ... ... ... ... ... қозғалыс көсемдері Халел мен
Малеки, Дариуш Фруһар тәрізді адамдар қауымға ... Шах ... ... ... пікірлер айтып, сыни мақалалар жазған Мосаддык үкіметінің сыртқы
істер министрі доктор Хусеин Фатеми өлім жазасына кесілді. Доктор Шай ... ... ... ... доктор Санжаби бірнеше айда он жылға дейін
бас бостандығынан айырылды.
Туде ... ... ... ... Европаға қашса, бірнешеуі
абақтыға қамалды, кейбіреулері ... ... ... ... ... Моссадық соты. Моссадықты соттау мақсатында арнайы
әскери сот құрылды. Алайда, Моссадық өзінің Иран премьер ... ... ол ... ... деп ... ... Ол өзін ... сөзінде: “Менің жалғыз ... ... ... ... Сол ... ... ... саяси экономикалық отарлық
дастарханын жинап тастағаным”-деді. Әскери сот шешімі бойынша Моссадық ... бас ... ... ... жабылды. Кейін жаза мерзімі
біткен соң Ахмедабадқа барып, өмірінің соңына дейін сол ... ... ... ... үкіметі бірінші кезекте Иран мұнайын әлемдік
базарға шығаруды мақсат ... Осы ... Иран мен ... арасындағы саяси
байланыс қайта жандана түсті. АҚШ, Британия,Франция, ... ... ... ... ... ... 1954 жылы
екі жақтың үлесі елуде-елу пайызға кесілген ... ... қол ... ... ... беруден бас тартқан Эйзенхауер үкіметі Захедидің
жаңа үкіметіне жедел түрде 45 млн доллар көлемінде көмек көрсетті.
Премьер-министр Иқбал. ... ... ... ... ... Реза Шах оны 1955 жылы ... ... Швецарияға қуып
жіберді. 1956 жылы оның орнына доктор Мәноучерх ... ... ... ... премьер-министр міндетін уақытша Хосейн Әла атқарды. Иқбал
үкіметінің билігі 1960 жылғы дағдарысқа орай Шах ... ... ... ... созылды [22; 102-105].
Ислам төңкерісінің басталуы: 1978 жылы 7 қаңтарда Имамның үлкен ... ... ... Оған Құм ... бата оқылып, ас берілген күні
“Итилоот” газетіне (Ахмед Рашиди Мұтсақ” деген ... ... ... ... ... тиетін мақала жарияланды.
Осыған орай 9 қаңтарда Құм қаласында үлкен қарсылық ... ... ... ... ... 2 адам ... ұшыраған. Құм тұрғындары сол
күннің құрбандарына 1978 ж 18 ақпанда рәсім ... ... ... шеру
кезінде полиция офицері жасөспірім ... оққа ... Бұл ... одан әрі күшейте түсті, шеру жасаушылар полиция бекеттеріне
шабуыл жасап қаланың көптеген ... ... ... ... ... күнге созылған Тебриз шеруінде өлгендер саны әр түрлі мағлұматтар
бойынша 6-дан 300 ге ... деп ... ... қауіпсіздік ақпаратқ ұйымы аудан) Керманшахта
орналасқан танкі бригадасын заманының ержүрек ... ... ... ... ... басқарды. Ол 19 тамызда болған төңкеріс керісінше
түнделетіп Тегеранға келді. ... ... ... ... әскери күштерге жетекшілік етіп, нағыз билік иесіне айналды.
Туде партиясын кенеттен қарусыздандырып, “Ислам Жанпида” ұйымының мүшелерін
оққа ... ... танк ... ... ... 1956 жылы ... ... бойынша САВАК-тың тұңғыш бастығы болып сайланды.
САВАК шын мәнінде АҚШ пен ... ... ... ... ... ... ЦРУ, ... Моссад ұйымымен әріптес болып солардың
тәжірибелерінен өтті. САВАК Иран ... ең ... да ... айналды. Олардың аса қатаң, асқан жауыздық ... тек ... ... ... әйгілі болды. САВАК-тың әуелгі міндеттерінің бірі Шахқа
көмек ... және елді ... ... аман алып қалу ... ІІ. ... жж Иран ... ... жылдардағы саяси оқиғалар
1960 жылы Иран экономикалық дағдарысқа ұшырады. Шахтың пасықтығы ... өз ... ... еместігі АҚШ-тың көзі жетті. Кеңес Одағы да Шахпен
ашық жауластыққа бара ... Сол жылы ... ... өз ... ... ... Иқбал премьер-министрлік қызметінен босатылды.
Оның орнына Жафар Имами ... Бір топ ... ... ... жер ... сөз еткен Әли Әмини маңына жиналды. ... ... ... премьер-министрлікке Әли Әминді тағайындауға мәжбүр
етті. Оның АҚШ ... ие ... ... ... ... Әли ... жер
туралы реформасына жерді дихандар арасында бөлу мәселесі алға қойылған еді.
Алайда, ол Шахтың және ... ... ... ... ... жан ... қысым көрсетуі салдарынан он төрт айдан ... ... тура ... (18 ... 1962 ж). Оның ... ... Әләм
тағайындалды [23; 359-360].
Әләм 1962 ж 8 ... ... ... белгілейтін уалаяттар
қоғамының заң жобасын бекітті. Мұнда Ислам ... ... ... ... ... айқындалды. Оның ішінде әйелдерде
дауыс беру құқығына ие ... ... бұл ... Имам ... мен өзге ... ... білдіруіне байланысты өтпей қалды. Дегенімен Шах осы
мәселеге байланысты референдум туралы ... ... 1963 жылы ... алты баптан тұратын мынадай ұсыныстар референдумы сауалнамасына
қойыллы, олар:
1. Жер реформасы;
2. Ормандар мен ... ... ... ... ... ... жер реформасының іске ауысуына қолдау
көрсету мақсатында акционерлік компанияларға айналдыру;
4. Жұмысшыларды зауыт акциясына ... ... ... ... ... және ... ... қатысу
мәселесі оның ішінде әсіресе әйелдердің қатысуы;
6. Білім әскерін құру, яғни кейбір азаматтардың ... ... ... ... ... ... ... қарсылықтарға қарамастан референдум өтті. Ақпарат ... ... ... 5600 000 адам ... дауысын берген. Діни
топтар оған қарсы 1963 жылы айт күні халықаралық аза күні деп ... ... ... 22 наурыз күні Феизие медресесіне шабуыл жасалды.
Хосейни Ашура күнімен сай ... Сол күні ... ... қарсы сөз сөйлеген
Хомейни тұтқындалды.
Ертесін маусымның төртіне Құм ... ... ... ... шеруге
шықты. Ресми деректерде осы қақтығыста жүздеген адам қаза тапты деп
көрсетілгенімен шын ... он бес ... ... дегенді айтады.
Аятолла Хомейни шахқа қарсы бүкіл халықты көтеріп ислам револю-циясына
жетекшілік етіп ант соңына жеткізді. Шах ... ... ... ... Оның ... 1 сәуір 1979 жылы Иран Ислам ... 1979 жылы ... жаңа ... қабылданды. Ол бойынша
жоғарғы билік дінбасыларда ислам дінінде ... Ал ... ... ... ... пен ... ... Жаңа республиканың
экономикасында осы сектор белгіленді. ... ... және ... Батыс державаларының араласуы және ықпалы жойылды. Қазіргі күні Иран
Израильдің қарсыласы Ирак Кувейт соғысына Иран Иракты ... ... ... 1978 жылы 7 ... ... үлкен ұлы
Мұстафа қайтыс болды. Оған Құм қаласында бата ... ас ... ... ... ... ... ... деген лақап атпен жазылған Имам
Хомейнидің ар-ожданына тиетін ... ... орай 9 ... Құм қаласында үлкен қарсылық шеруі өтті. Ресми
мәліметтерге қарағанда күнде 2 адам ... ... Құм ... сол
күннің құрбандарына 1978 ж 18 ақпанда рәсім ... ... ... ... полиция офицері жасөспірім оқушыны оққа ... Бұл ... одан әрі ... ... шеру жасаушылар полиция бекеттеріне
шабуыл жасап ... ... ... ... ... ... ... күнге созылған Тебриз шеруінде өлгендер саны әр түрлі мағлұматтар
бойынша 6-дан 300 ге ... деп ... ж 30 ... ... құрбандарының қырқы өтуіне байланысты Иэезд
қаласында кескілескен қақтығыстар болды. ... ... ... ... ... ... Артынша 1978 ж 22 маусымда Мошһад қаласында өткен
шеруге қырықтан аса адам қаза ... 5 ... ... айы ... ... режим жарияланды. 19 тамыз ... ... ... ... ... 400 адам отқа ... Шах 27 ... қызметінен алып тастап, премьер-министрлікке Шәриф Имониді
тағайындады.
Шәриф Имони де патшалық ... ... ... істей алмады. 8
қыркүйектегі оқиға болған күні ... ... мен өзге де 11 ... ... ... ... ... университетінің оқытушылары мен студенттерінің қанға
боялуы салдарынан Шәриф Имони да ... ... Оның ... ... ... келді. Шах сол күндері халыққа төңкеріс үшін ... 1976 ж ... мен ... ... шерулер патшалық жүйе мен
оның жақтастарының дәрменсіз екендігін аңғартты. Сол ... 1978 ж ... ... ... ... тізгінін қолға алды. 1979 ж 16
қаңтарда Ираннан шығып кетуге мәжбүр ... Сол жылы 1 ... Имам ... қайтып оралды. Иранға келген Имам Мехди ... ... ... ... 9 ... ... ... гвардиясы ұшқыштар
көтерілісін басу үшін әскери базаға шабуыл жасады. Халық ұшқыштар жағына
шықты. Соңында 11 ... ... ... ... ... ... 18-де
радиодан патшалық режимнің құлағаны туралы хабарланды [24; 12-26].
Иран ... ... ... аса ... ... ие. Ең бастысы тарих
үшін қажетті барлық деректер мен ... ... ... ... ... ... қоғамдық, әскери, саяси, мәдени,
идеологиялық, моральдық себептерін ... ... ... әсері болды.
1.Экономикалық әсері. Иран Ислам төңкерісі Араб пен ... 1972 ж ... ... салдарынан мұнай бағасы 4 есе өсіп одан ... ... ... ... ... ... наразылықтың пайда
болуына әкеліп соқты. Әсіресе, мұнайдан түскен ... 85 ... ... 5 ... ... ... қолында болды, Өзінің экономикалық ауыр
жағдайына қарамастан [25; 478-480]
Иран ... ... ... су ... ауыстыру үшін 1 млрд 200
млн ағылшын ақшасын қаланың әкімшілігіне қарыз ... ... ... ... ... алдында тұрған Франция, АҚШ компанияларына аса
көлемді ... ... ... ... ... бәрі ... 35 млн халқының
басым көпшілігі кедейшілік өмір ... ... ... ... ... ... қарапайым тұрмыстық жабдықтар жетіспеді.
Халықтың әлеуметтік тұрмыстық ... ... ... төмендей түсті.
2.Әскери фактор: ішкі және ... ... ... ... ... мен ... ... жұмыс істеуіне жағдай жасауға
міндетті. Шах режимі ... ... ... ... сақшыларын жеке
басының мүддесін қорғауға жұмсады.
Әскери салаға қыруар қаражат бөліп, қару-жарақ сатып алды. Сол қарулар
арқылы ішкі қарсыластарын ... ... ... 1953 жылы 19 ... ... төңкерістен кейін қарсылық көрсетті деген партиялық және ... ... ... шығарып, үйде ұстауға ұйғарды.
Армия тізгінін өз қолына ... ... Иран ... ХІХ ғ ІІ ... батыстың ықпалымен
көптеген өзгерістер жүрді. 20 жыл бойы ... ... ... ... ... саяси сахнада “мен бұйырамын” дейтін диктаторлық ұран мен ... ... ... ... ... өзге де қайраткерлер
мемлекеттік қоғамдық-саяси істерге белсене араласуға мүмкіндік болмады [26;
3].
Пеһлеви ... ... ... ... ... ... негіздерін
нығайта түсу және жаңа ашылған мекемелер мен ... ... ... ... бола ... ХХ ғ ... дейінгі қалалардың дамуы әлемде
бірдей болған еді. Яғни ... мен қала ... саны ... ... ... ... келіп, қоғамдық жұмыстарға араласып кетті.
Әкімшілік топ пен ... ... ... ... Күн ... қоғамның барлық топтарына, студенттер, діндарлар, қызметкерлер,
жұмысшылардың арасында болып ... ... ... ... ... ... Бұл ... бостандығы және
еркіндігі үшін болған күрес.
4.Саяси фактор. Мәшруте төңкерісінен кейін ... ... жүре ... ... 1-ші ... ... ... пен езгілік түрде АҚШ пен Британ
тарапынан жасалынған айла-тәсілдерінің шырмауында қалып, олар билік тағына
қалаған адамын отырғызды.
Шахтың істері мен ... ... өз ... үшін ғана ... іс жүзінде наразылық шерулер ұлғайып өрши түсті.
5.Мәдени соральдық идеологиялық және діни факторлар. Иран ... ... ... ... ... ең бастысы діни құндылықтарды биік деңгейде
сақтап келген ... ... бойы Иран ... ... ... мен ... ... отырған Иран халқын ислам діні алға жетелеуші күшке
айналды.
Иран төңкерісі аренасына 1978 ж ... ... ... Имам ... жж) ... 1963 жылы 5-шілдеде патша саясаты АҚШ-тың Иранға
үстемдік ... ... ... Имам ... ... ... ... ең маңызды оқиғалардың бірі Имамның ұлы Мұстафаның
дүние салып ... ... ... ... ... ... ... болған
мақала еді. Оның арты 1979 жылы фактордағы Құм қаласындағы қанды оқиғаға
әкеп соқты. Оның арты Иран ... Ұлы ... ... ... 1979 ж 16
қаңтарда Шах Ираннан кетуге шешім ... 1979 жылы 1 ... ... ... ... ... Тегеран аэропортына қанды 1949 ж 11
ақпанда армия өз еркіндігін жариялады, ... ... ... ... төңкеріске қосылды. Дәл осы күні Иран Ислам Республикасының жаңа
үкіметі бүкіл әлемге жарияланды.
2.2. 5 маусым 1963-11 ақпан 1979 жылғы тарихи ... ... ... ... Жоғарыда аталған көтеріліс себептеріне және
осы оқиғадан кейін халықтың қуғынға ... ... 5 ... Әсотолла
Әлім премьер-министрлік қызметінен босатылып, орнына АҚШ пен Британияның
қолдауына ие болған Хасанәли Мансур сайланды. Мансур ... ... ... жобалар ұсынды. Оған қарсы ... Имам ... 1964 ... Туркияға қуылды. Кейінрек беделді дін ғұламаларының үкіметке
қысым жасуының нәтижесінде Имамның Нәжәф Әшрәф қаласында ... ... ... ... ... ұшырауына наразы болған Мұхаммед Бұқарай
мәжіліс ғимаратының алдында Мансурге террорлық қыстандық ... ... ж). Бұл ... ... оның ... Амир Аббас Хувеина отырды [27; 9].
Патшалық тақтың мерей тойы. Патшалық жүйе 1966 жылы Мұхаммед Реханың
таққа ... 25 ... ... 1967 жылы ... айында кезек тәж қою
тойына жетті. Одан кейін патшалық режимнің орныққандығына 2500 жыл ... ... ... той ... Соңғы тойға төрт жыл дайындық
жүргізіліп, көптеген ... ... ... 1971 жылы ... 10 жылдығы тойланса, 1978 жылы ақпан ... Реза ... ... ... тойы ... ... күнтізбесінің патшалық жылнамасына ... 1976 ... Реза ... жылнамасын хижри жыл санауынан шаханшахи (патшалық)
жылнамасына ауыстырды. Мұның себебін кейбіреулер “исламнан ... ... ... Шахтың өзі бұған былайша түсінік берді: “Мәдениет
қоғамның белгілі бір ақсүйектеріне ғана тән деп ... Мен ... мен ... алу ... ... бірдей болсын деп бар ынтамен еңбек
еттім. Алайда, өткеннің мұраларын кертарпалық, ... ... ... жатпайды деп есептемеу керек. Керісінше, кейбір қалалық топтар
ирандық мәдениетті ... деп ... ... ... ... ... ... шығаруға ұмтылуда. Сондықтан барлық асыл құндылықтар мен жалпы Иран
мәдениетін жаңғырту жолында жаңаша жолдар іздестіру қажет болды.
Мемлекеттің жыл санауды ... ... ... ... ... сол шаралардың бірі еді”. Алайда 1976 жылы шаханшадидтың 2535
жылына сәйкестендіріп қолдануға бекітілді. ... ... Реза ... ... жылы ... жыл ... 2500 ... орайласты.
Мұнай бағасының өсуі. 1968 жылғы екі оқиға ... ... ... ... ... қатарына Иранның ілінуіне әкеп соқтырды.
Біріншісі, Вьетнам соғысы. Бұл соғыс АҚШ-тың жеңіске жете ... ... ... 1971 жылы Британияның Суэц каналының
шығысындағы ... ... ... ... ... Сондықтан
Иранның саяси сахнадағы ролі АҚШ-тың стратегиялық есептерінде одан әрі
маңызды ... е бола ... Шах ... ... Иран мүддесіне
пайдалануға тырысты. Сол уақытта полковник
Каддафи мұнай бағасын өсіру ... ... ... ... ... отырып, Ливияның Еуропа базарларына шығу жолы
жақын ... ... және ... ... ... ... ... қымбаттау болуы тиістігін айтқан болатын.
Шах та осындай талдауларды ... ала ... 1971 ж ... ... ... ... ... баррелі 3 доллардан кен ... ... ... ... ... Шах ... қиындықтарды мұнай
сатудан түскен қаражат арқылы жеңеміз деп ... ... ... ... ... қалай жұмсау керек екенін білместен, шеттен тауар ... ... Бір ... Иранның соншама импортталған ... ... жоқ еді. ... ... 1976 ж 400 млн ... ... ... мәжбүр болды.
Рәстахиз партиясы. 1951 жылы Шах екі саяси партия құрды. ... ... ... ... ... Әлім ... партиясын
(“Халық” партиясы), ал Манаучерх Иқбал “Меллиот” партиясын ... ... 1975 жылы Шах ... ... бір ... ... ... шешім қабылалды. Ол кезде шын мәнінде үкіметтің негізгі үші
тірегі-бюрократия, армия, сарайдың материалдық ... ... ... ... ... жүйе ... тұрғызылуға бел буған еді.
Сондықтан аталмыш екі партия ... ... жаңа ... ... Бұл ... 1975 жылы көп уақытын кең көлемді жұмыс істейтін ... ... Сол ... ішінде партияға арналған бес газет жарық көре
бастады.
Ж. Картер және адам құқығы. Ислам төңкерісінің пайда болуының ... әр ... ... бар. Төңкерістің қандай дағдарыс ... ... ... ... тұжырым жоқ. Айқын да, нақты пікірдің
қалыптасуы үшін көп ... ... ... белгілі. Бірақ қалай болғанда да Шах
шешімінің ашық саяси ахуал тудыруда ерекше мәні бар екенін айту керек.
АҚШ ... ... ... ... адам құқы мәселесін
көтеруі, оның әлемдік саясатта өріс алуына себеп болды. Картер де ... ... ... ... ... ... мән ... Өйткені бұл
елдің әскери қуатының парсы шығынағының қауіпсіздігін қамтамасыз ету мен
мұнай бағасын тұрақтандыруда ... зор еді. ... де ... ... ашу үшін ... да бір өзгерістер жасауды қажет деп тапқан
болатын.
1947 жылы өндірілген мұнайдың жалпы ... ... ... тек ... ғана ... ... үкіметі компаниядан кіріс ретінде, ... ... көп ... ... ... экономиканың жағдайының төмендеуі, экспорттың
қысқаруы, Иран риалының құнсыздануы, бағаның ... ... ... ... ... Иран үкіметін 1948 жылы компанияға ... ... ... ... ... ... экономика-лық даму
жоспары, американ фирмаларының қатысуымен қаржыландыруды қажет етті.
Елдегі америкалық ықпалдың өсуінен ... ... ... басшылығы Қавамның үкіметтен кетуін қалады. Қавам отставкаға
кеткеннен кейін бірнеше кабинет ауысты. “Федаяни ислам” бірнеше ... 1949 жылы олар шах ... ... ... ... ... елде
әскери жағдай енгізіліп, реакция басталды.
Әсіресе, 1917 ж Қазан төңкерісінен ... ... ... екі ел ... ... қол үзді. Әлемдік социалистік жүйенің
коммунистік партияның диктатурасының күйреуі, КСРО ... ... ... мемлекеттердің құрылуы, халықтардың географиялық жүйесі
жаңа типтегі ... ... үшін ... ... ол үшін ... туған тілінен айырды, тарихын санасынан жойып, ... ... ... ... ... ... ... кейін Иран Ислам Республикасы оны алғашқы
елдер қатарында ресми түрде ... Одан әрі тез ... ... ... ... орнықтыру жұмыстары жүргізілді.
Жүзеге асырылған көптеген шаралар нәтижесінде екі елге ... және ... ... ... туды.
Еліміз тәуелсіздік алып, қазіргі ұрпақ алдында мол мүмкіндіктер пайда
болғанымен, біздің қазіргі Шығыстың мәдениеті, саяси, діни, ... ... ... ... ... өте аз.
Ирандағы антимонархиялық және антиимпериалистік революцияда діни фактор
ұлт-азаттық қозғалыстың ... ... роль ... ... Имам ... ... Иран халқы тарихи жеңіске
жетті [28; 18].
Аса көрнекті мемлекеттік саяси және діни қайраткер Саид Рухулла Мусава
Хомейни бүкіл өмірін қоғамдағы ... ... ... ... ... шежіресі Мухаммед пайғамбардан бастау ... оның ... ... ... ... реза ... режиміне қарсы күрес жолы өте ... ... ... қаза тапқаннан кейін бастаған бұл істі, Хомейни 1979
жылы Ислам революцияның жеңісіне дейін жалғастырды. Осы ... ... ... 2-3 млн астам ұлдары қаза тапты, олардың ішінде ... ... ұлы да ... ... ... саяси өмірінің барлық саласына енгізілген еді. Бір
де бір мекемені, мерамхананы, студенттік топты репресивті органдар ... ... ... ... ... ... теориялық еңбектері, саяси және
практикалық нұсқаулары арасында астыртын таратылды.
Хомейни Туркияда, Иракта, ... ... ... ... ... ... ... етуді тоқтатқан емес. 1979 жылдың басында
Аятолла Хомейни 15-жылдан кейін ... ... 5 млн адам ... қарсы алды. Сонымен оның ... ... ... атты ... Имам ... ... ... және практикалық негіздерін мұсылман қоғамның өмірінің ... ... ... Қоғамның дамуын тежеп ... ... шах ... ... жаңа мемлекет келмейтіндігіне
сенетіндігін айта келе автор былай деп жазған: “ ... серікті қажет етпейтін
Алла ғана ... ... ... ... ... ... ... Шах билігінің сыртқы саясаты сол кезеңдегі саяси-
қоғамдық өзгерістермен тікелей байланысты болды. Алғашқы 13 ... ... жж) ... ... ... ... ... болуы
салдарынан патшалық жүйенің негіздері әлсіреп, Мұхаммед Реза Шахтың нақтылы
өзіндік сыртқы саясаты болмады.
Зәка-ол Молк Форуғи, ... ... ... Әла, ... ... үкімет тұтқасын ұстап тұрған кезде Иран ... ... ... ... ... ... мәнінде, бұл кезеңдегі Иран сыртқы саясатының негізгі ойыншыларының
ішінде Британиядан өзге Кеңес Одағы мен ... бар еді. Бұл ... ... ... ... ... ... жеңіс белгілері біліне
бастағанда, әр қайсысы ... ... ... ішкі ... ... бастады.
Олардың ішінде ағылшындар Иранның мұнай өндірісіне ... ... ... ... ең ... ... ие ... Иранға қатысты түрлі
саяси істерде басымдылық көрсетіп келді. Олар ... ... ... ... діни ... пен ... жүйені жақтаушыларға,
антикоммунистік топтарға айтарлықтай саяси ықпал жасай алды [29; 40].
1953 жылы 19 ... ... мен АҚШ ... ... жүзеге асырылған
әскери көтеріліс жеңісінен кейін Мұхаммед Реза Шах барлық билік тіректерін
бекіте түсіп, ... ... да ... айқында бастады. Әскери
төңкерістен кейін Мұхаммед Реза Шах екі ... баса ... ... ... мен ... ... ... еді. Шах АҚШ әскери қару жарақтарын
көбірек алуға тырысты.
Сыртқы саясаттағы ынтымақтастық пиғылын аңғарту ... ... ... ... Анкара, Карачиғ Мадрид, Токиоға сапар шекті.
Алайда, Реза Шах күні өткен сайын АҚШ-қа ... ... ... еді. ... тек қана ... әлемін сақтау үшін ғана емес, ... ... ... ... ... мақсатында да пайдаланбақ болды. Сондықтан
АҚШ пен Иран арасында екі жақты әскери келісім жасау жоспарланды. Осы ретте
1965 жылы ... ... мен Ирак ... ... ... ... ... кейін ол келісім Иран мен Британияны және АҚШ-ты да
қамтыды. ... ... ... ... төңкерісі (1968 ж) Бағдад
келісімінің (Сенто) негізін шайқап, әлсіретті. Ирандағы ... ... ... ... төңкеріс те сәтсіз аяқталды. Ол 1953 жылы ... ... ... қатысқан еді. Сондықтан америкалықтар оны
полковник дәрежесінен ... ... ... ... ... ... екінші
бастығы етіп тағайындайды. Оның мақсаты-Мұхаммед реза ... ... ... ... құру болатын. Алайда оның құпия жоспары ағылшындар
арқылы ... ... Оны АҚШ ара ... үш ... ғана соттады.
Мұхаммед Реза Шах қайта күшіне енген соң АҚШ ... ... ... ... ... және ... ... көбейтті. Бұл көмек
Бағдад келісімінен кейін тіпті ұлғая ... АҚШ ... ... сапар шекті.
1957 жылы Иран Эйзенхауер доктринасын қолдады. 1958 жылы Шах АҚШ-қа
үшінші рет ... 1959 жылы ... АҚШ ... ... келді. Сөйтіп,
Шах 10 жыл бойғы билік барысында АҚШ пен оның ... ... ... ... ... ... ... армандық” байланыстар арқасында АҚШ Шахтың
өздерімен тығыз қатынаста болуын ... ... ... оның күшеюіне
ықпал жасады.
1977 жылы 20 қаңтарда ант ... ... жаңа ... ... өз ... бұрыннан келе жатқан саясатын жалғастырып, одан
әрі дамыта түсті. Ол Иранға парсы ... ... ... күш ретінде
қарап, мұнай бағасына ықпал жасайтын либералдық ағым ретінде мән ... АҚШ үшін ... ... ... ... ... Иранмен
алдағы байланысты қалай болғанда да сақтап қалуға тырысты.
1978 жылы ... ... ... Ақ үйдің жасыл алаңында Картер мен оның
жұбайы Розалин ... ... ... ... көп ... ... 1978 жылы 31
желтоқсанда Картер де Иранға келді. Сондағы сөйлеген сөзінде Картер былай
дейді: “Шахтың ... ... ... ең дау-жанжалға толы
аймақтарының ішіндегі ... ... ... себебі мәртебелі әзірет сіздің
көреген жетекшілігіңіз және халықтың сізге деген шынайы ... ... ... ... асты деп ... /8. ... бұл “тыныш арал” көпке созылмады. 1979 жылы 9 қаңтарда Құм
қаласында төңкерістің ... ... ... ... ... ... (14 айдан аса) Пехлеви режимі құлап, АҚШ өз ... ... ... қалу ... ештеңе істей алмады.
Шахтың Иранға қайта оралуы. 16 тамызда болған әскери ... ... Реза Шах ... болатын. Төңкеріс жеңіліске ұшыраған соң
Иранға қайта оралудан бас тартып, Бағдадқа қашып, ол жерден ... ... күн ... ... ... ... ... және АҚШ басшылығымен
ұдайы хабарласып отырды.
Америкалықтар Шахтың оралуына аса мүдделілік танытпады, оның ... ... өз ... ... әскери адамды тағаындауды ұсынды. Алайда
британдықтар мұндай ұсыныспен келіспей, кеш ... ... ... ... ... ... ... үкімет келеді деп қауіптеніп,
АҚШ-ты Шахтың Иранға қайта оралуына ықпал етуге көндірді.
Захеди үкіметі. Мосаддык үкіметі құлаған соң ... ... ... ... ... елде әскери режим жариялайды. Сонымен ... оның ... ... және оны ... ... ... ... науқанын бастады.
Ұлттық қозғалыс бірнеше беделді депуттарды жазалау науқанын бастады.
Ұлттық қозғалыс көсемдері Халел мен Малеки, ... ... ... ... ... Шах ... ... оған қарсы пікірлер айтып, сыни
мақалалар жазған Мосаддык үкіметінің сыртқы істер министрі ... ... өлім ... ... Шай Ган, ... ... ... Хосейби, доктор Санжаби бірнеше
айда он жылға дейін бас бостандығынан айырылды.
Туде партиясы басшыларының бірнешеуі ... ... ... бірнешеуі
абақтыға қамалды, кейбіреулері патша жасақтарының қатарына қосылды.
Доктор Мұхаммед Моссадық соты. Моссадықты соттау мақсатында арнайы
әскери сот ... ... ... ... Иран ... министрі екендігін
сондықтан ол сотты лайықты деп санамайтындығын айтты. Ол өзін ... ... ... ... күнәм-Иранның-мұнай өндірісін мемлекет
иелігіне алғаным.
Сол арқылы Ираннан әлемнің саяси экономикалық отарлық дастарханын ... ... сот ... бойынша Моссадық үш ... ... ... түрмеге жабылды. Кейін жаза мерзімі біткен ... ... ... ... дейін сол жерде тіршілік етеді.
Мұнай консорцуымы. Захеди ... ... ... Иран ... әлемдік
базарға шығаруды мақсат етті. Осы орайда Иран мен Британия арасындағы саяси
байланыс қайта жандана ... АҚШ, ... ... ... ... келіссөз жүргізе бастады.
1954 жылы екі жақтың үлесі елуде-елу пайызға кесілген ... ... ... ... ... ... ... бас тартқан Эйзенхауер
үкіметі Захедидің жаңа үкіметіне жедел түрде 45 млн ... ... ... ... ... өзіне бақталас ретінде қабылдаған
Мұхаммед Реза Шах оны 1955 жылы ... ... ... қуып
жіберді. 1956 жылы оның орнына доктор Мәноучерх ... ... ... ... ... ... уақытша Хосейн Әла атқарды.
Иқбал үкіметінің билігі 1960 жылғы дағдарысқа орай Шах құрбандыққа
шалғанға дейін 4 ... ... ... ... ... аудан-Керманшахта орналасқан
танкі бригадасын заманының ержүрек офицерлерінің бірі, ... ... ... ... Ол 19 тамызда болған төңкеріс керісінше
түнделетіп ... ... ... ... ... ... әскери күштерге жетекшілік етіп, нағыз билік иесіне айналды.
Туде партиясын кенеттен қарусыздандырып, “Ислам Жанпида” ... ... ... екінші танк гарнизонын азапханаға айналдырды. 1956 жылы АҚШ
кеңесшілерінің ұсынысы бойынша САВАК-тың тұңғыш бастығы болып сайланды.
Бұл ұйым шын ... АҚШ пен ... ... ... ... ... ... ЦРУ, Израильдің Моссад ұйымымен әріптес ... ... ... ... Иран ... ең қатал да қорқынышты
полицияға айналды. Олардың аса қатаң, асқан жауыздық тәсілдері тек ... ... ... ... болды. САВАК-тың әуелгі міндеттерінің бірі Шахқа
көмек көрсету және елді коммунизм қаупінен аман алып қалу ... жылы 7 ... ... ... ұлы ... ... ... Оған Құм
қаласында бата оқылып, ас берілген күні “Итилаат” газетінде “Ахмед Рәшиди
Мұтләқ” ... ... ... жазылған Имам Хомейнидің ар-ожданына тиетін
мақала жарияланды.
Осыған орай 9 қаңтарда Құм қаласында үлкен қарсылық шеруі ... ... ... ... ... екі адам ... ұшыраған. Құм
тұрғындары сол күннің құрбандарына 1978 жылы 18 ... ... ... қаласындағы шеру кезінде полиция офицерлері, жасөспірім оқушыны оққа
ұшырды. Бұл оқиға шиеленісті одан әрі күшейте ... Шеру ... ... ... ... қаланың көптеген аймақтарына бақылау
жасау мүмкіндігін алды. Екі күнге созылған Тебриз ... ... саны ... ... ... 6-дан 300 ге ... деп ... 1978 жылы 30
наурызда Тебриз құрбандарының қырқы өтуіне ... Иезд ... ... ... Наразы жұмысшылар жұмыстан бас тартып,
шеруге қосылды.
Артынша 1978 жылы 22 ... ... ... ... қырықтан аса
адам қаза тапты. 5 тамызда ораза айы басталысымен Исфаханда ... ... 19 ... Абадан қаласындағы “Рекс” кино-театрының ғимараты
өртеніп, 400 адам отқа күйді. Шах 27 ... ... ... ... ... Шәриф имамиді тағайындады.
Шәраф Имами де патшалық режимге тиісті жұмыс істей алмады. 8 қыркүйекте
оқиға болған күні түнде Тегеран мен өзге де 11 ... ... ... 4 қарашада Тегеран университетінің оытушылары мен студенттерінің
қанға боялуы салдарынан Шараф имами де орнынан алынды. Оның ... ... ... ... Шах сол күндері халыққа “төңкеріс ... ... 1976 жылы ... мен ... ... ... жүйе мен оның ... дәрменсіз екендігін аңғартты. Сол
себепті 1978 жылы 30 желтоқсанда ... ... ... тізгінін
қолға алды. Дегенімен көп ұзамай ол да 1979 жылы 16 ... ... ... ... ... Сол жылы 1 ақпанда Имам Хомейни Иранға қайтып оралды.
Иранға келген Имам Мәхди Базарганды уақытша үкімет құруға міндеттеді. 9
ақпанда патша ... ... ... ... басу үшін ... шабуыл жасады. Халық ұшқыштар жағына шықты. 6 ... ... ... патша гвардиясы артқа шегінді. Соңында 11 ақпанда көтеріліс
өз шыңына жетіп, кешкі ... 18-де ... ... ... ... ... ... белгілі бір тарихи оқиғаның бет-бейнесін арада 100
жыл ... соң ... ... ... ... деп ... Өйткені
күнделікті ағымдағы оқиғалар тарих арнасына қосылуды қажет етеді. Содан
кейін ғана оның ... ... ... ... да анық қорытындыға
келуге болады.
4 қарашада Тегерен университетінің оқытушылары мен студенттерінің ... ... ... ... да ... ... Оның ... генерал
Голошреза Әзхар келді. Шах сол күндері халыққа төңкеріс үшін естігендігін
жариялады.
1976 ж ... мен ... ... ... ... жүйе мен оның
жақтастарының дәрменсіз екендігін аңғартты. Сол ... 1978 ж ... ... Бахтияр премьер-министрлік тізгінін қолға алды. 1979 ж ... ... ... кетуге мәжбүр болды. Сол жылы 1 ақпанда Имам Хомейни
Иранға қайтып оралды.
Иранға келген Имам Мехди Базарганды уақытша үкімет ... ... ... ... ... ... ұшқыштар көтерілісін басу үшін әскери
базаға шабуыл жасады. Халық ұшқыштар жағына ... ... 11 ... ... жетіп, кешкі сағат 18-де радиодан ... ... ... ... Ислам төңкерісі кезеңі аса маңызды сипаттарға ие. Ең ... ... ... ... ... мен ... ... қолына түсті.
Ислам төңкерісінің экономикалық, қоғамдық, әскери, саяси, мәдени,
идеологиялық, моральдық себептерін ... ... ... ... ... ... Иран Ислам төңкерісі Араб пен Израильдің 1972 ... ... ... ... ... ... 4 есе өсіп одан түскен
табыстар әділетті түрде бөлінбегендіктен қоғам ... ... ... ... ... Әсіресе, мұнайдан түскен түсімнің 85 пайызына жуығы
халықтың 5 ... ... ... ... ... ... ауыр ... қарамастан Иран үкіметі Лондон
қаласынан су құбырларын ауыстыру үшін 1 млрд 200 млн ... ... ... ... ... беретіндігін жария етті. Сондай-ақ
банкроттың алдында тұрған Франция, АҚШ ... аса ... ... ... ... ... бәрі Иранның 35 млн халқының басым көпшілігі
кедейшілік өмір сүруде.
Мемлекеттің ... елді ... ... ... ... жабдықтар жетіспеді. Халықтың әлеуметтік тұрмыстық жағдайлары
күннен күнге төмендей түсті.
Әскери фактор: ішкі және сыртқы ... ... ... ... мен мемлекеттік мекемелердің жұмыс істеуіне жағдай ... Шах ... ... ... күштерімен тәртіп сақшыларын жеке
басының мүддесін қорғауға жұмсады. Әскери салаға қыруар қаражат ... ... ... ... Сол ... арқылы ішкі қарсыластарын күйретуді мақсат
етті. 1953 жылы 19 ... Шах ... ... ... ... ... ... және тайпалық топтарды, ... ... үйде ... ... Армия тізгінін өз қолына алды.
Қоғамдық фактор. Иран қоғамында ХІХ ғ ІІ жартысында батыстың ықпалымен
көптеген өзгерістер жүрді. 20 жыл бойы ... ... ... ... ... ... сахнада “мен бұйырамын” ... ... ұран мен ... тәсілдерді қолданды. Соның салдарынан өзге де қайраткерлер
мемлекеттік қоғамдық-саяси істерге ... ... ... ... ... ... үкімет ірілене бастады, ... ... түсу және жаңа ... ... мен ... ... ... пайда бола бастады. ХХ ғ басына дейінгі қалалардың дамуы ... ... еді. Яғни ... мен қала ... саны ... ... ... қалаға келіп, қоғамдық жұмыстарға араласып кетті. Әкімшілік топ
пен халықтың тартысы төңкеріске ұласты. Күн ... ... ... ... студенттер, діндарлар, қызметкерлер, жұмысшылардың арасында
болып тұрды. ... ... ... солтүстігін, батысын-шығысын
қамтыды. Бұл әрекет-халықтың бостандығы және еркіндігі үшін болған күрес.
Саяси ... ... ... ... ... ... жүре ... жылдары 1-ші билік кезеңі қорлық пен езгілік түрде АҚШ пен Британ
тарапынан ... ... ... ... олар ... ... ... отырғызды. Шахтың істері мен ... ... ... үшін ғана ... ... іс жүзінде наразылық шерулер ... ... ... ... және діни факторлар. Иран халқы ислам
дінін ұстанған халық. Сондықтан ең ... діни ... биік ... ... ... ... бойы Иран өзінің ұлттық ... мен ... ... ... Иран ... ... діні алға жетелеуші күшке
айналды.
Иран төңкерісі аренасына 1978 ж теңдесі жоқкөсем ретінде Имам Хомейни
(1902-1989 жж) ... 1963 жылы ... ... ... ... ... ... қарай қозғалысты Имам Хомейни бастап шықты [30; 52].
Төңкерістен бұрынғы ең маңызды оқиғалардың бірі Имамның ұлы Мұстафаның
дүние ... ... ... ... ... ... ... жария болған
мақала еді. Оның арты 1979 жылы ... Құм ... ... ... ... Оның арты Иран ... Ұлы төңкерісіне келіп тірелді. 1979 ж ... Шах ... ... ... қабылдады. 1979 жылы 1 ақпанда төңкеріс
көсімінің ұшағы Парижден көтеріліп Тегеран аэропортына ... 1949 ж ... ... өз ... ... ... құралдары, радио, т.б.
құрылымдар төңкеріске ... Дәл осы күні Иран ... ... ... ... ... жарияланды.
Қорытынды
1978 жылы 7 қаңтарда Имамның үлкен ұлы Мұстафа қайтыс болды. Оған Құм
қаласында бата оқылып, ас ... күні ... ... ... Рәшиди
Мұтләқ” деген лақап атпен жазылған Имам ... ... ... ... орай 9 ... Құм ... үлкен қарсылық шеруі өтті. Ресми
мәліметтерге қарағанда аталмыш күнде екі адам қазаға ... ... сол ... ... 1978 жылы 18 ... ... жасады.
Тебриз қаласындағы шеру кезінде полиция офицерлері, жасөспірім ... ... Бұл ... ... одан әрі ... ... Шеру ... бекеттеріне шабуыл жасап, қаланың көптеген ... ... ... ... Екі ... созылған Тебриз шеруінде өлгендер саны әр
түрлі мағлұматтар бойынша 6-дан 300 ге ... деп ... 1978 жылы ... ... құрбандарының қырқы өтуіне байланысты Иезд қаласында
кескілескен қақтығыстар болды. Наразы ... ... бас ... ... ... 1978 жылы 22 ... ... өткен шеруде
қырықтан аса адам қаза тапты. 5 тамызда ораза айы басталысымен Исфаханда
әскери ... ... 19 ... ... қаласындағы “Рекс” кинотеатрының
ғимараты өртеніп, 400 адам отқа ... Шах 27 ... ... ... ... ... Шәриф имамиді тағайындады.
Шәраф Имами де патшалық режимге тиісті жұмыс ... ... 8 ... ... күні түнде Тегеран мен өзге де 11 ... ... ... 4 ... ... университетінің оытушылары мен студенттерінің
қанға боялуы салдарынан Шараф имами де орнынан алынды. Оның ... ... ... ... Шах сол ... халыққа “төңкеріс үнін
естігендігін” жариялады. 1976 жылы Тасуа мен Ашура ... ... жүйе мен оның ... ... ... аңғартты. Сол
себепті 1978 жылы 30 желтоқсанда Шахур Бахтияр премьер-министрлік тізгінін
қолға алды. Дегенімен көп ұзамай ол да 1979 жылы 16 ... ... ... ... ... Сол жылы 1 ... Имам ... Иранға қайтып оралды.
Иранға келген Имам ... ... ... үкімет құруға міндеттеді. 9
ақпанда патша сарайының гвардиясы ұшқыштар көтерілісн басу үшін ... ... ... Халық ұшқыштар жағына шықты. 6 сағатқа созылған
шайқастан кейін патша гвардиясы артқа шегінді. Соңында 11 ... ... ... ... ... сағат 18-де радиодан патшалық режимнің құлағаны
туралы хабарланды.
Көптеген тарихшылар белгілі бір тарихи ... ... ... ... ... соң ... ... бағалауға болады деп санайды. ... ... ... ... арнасына қосылуды қажет етеді. Содан
кейін ғана оның себеп-салдарына үңіле отырып, айқын да анық ... ... ... ... А. Шубаев. Мир во второй половине ХХ в: основные тенденции развития. В
5 томах. 2-3 т.., Москва, 2007., ... ... ... ... ... ... ... Бжзинский.Господство Америки и его геостратегические императивы.
Москва., 2006, с ... ... В.К. 1939 год. ... ... ... ... 1990. -508 ... Васильев Л.С История Востока М.,2002 г., стр 45-69
6. Григорянц. А Древняя страна ... ... ... ... 1987. N5. с.
28.
7. Гаджиев К.С. Введение в геополитику. Изд 1-е. Учебник для вузов. М.,
2000г., 30 стр
8. Гаджиев К.С. Введение в ... Изд 2-е. ... для ... ... 432 ... Қазақ-Совет Энциклопедиясы. 8-том., А: 1976ж., 663-680 беттер
10. Исламов А.И. Лекции по истории международных отношений. (Индия).
Учебник. Шымкент, 170-189 стр
11. История ... ... ... 2000., 56-58 ... ... Н.М. ... Ирана. Ленинград. 1980., с 45-56
13. Дербеш Н.М. Иранская революция. Москва., 2001 г., с 58-60
14. Лаумулин М. Большие планы. //Континент., 2005 г., 16-29 ... ... ... Ю.А. Новая и новейшая история ... Азии и ... ... г., стр ... Дж. ... ... ХХ века. Аквариум, 1999. -365 с.
17. Никифоров В.Н ... и ... ... стр 125-136
18. Живутинков А.С.Как это было? /История Вьетнамского ... М., ... стр ... ... ... ... Азии и ... М., 2002 г., стр 40
20. Национальное освоботительное движение и идиологическая борьба.
М.1982.стр.145-146
21. Новейшая история арабских стран ... М., 1990. с. ... ... ... ... Азии и ... М., 2007 г., стр ... Нартов Н.А. Геополитика. Учебник для вузов. М: ЮНИТИ, 1999г., 359-365
стр
24. Фельтхем Р. Настольная книга дипломата. Минск: Новое звание, ... ... Что есть что в ... ... ... ред ... ... Прогресс., 1987г., 478-480 стр
Мерзімді басылымдар
26. Известия. 1987 15.01. с. 3.
27. Азия и Африка сегодня. 1997. №5., с. ... ... ... 1990 N3. с. ... ... 28.03., с 40
30. Деловой мир. 1993ж. 16.02.., с 52

Пән: Жалпы тарих
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 41 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
1837-1847 жылдардағы Кенесары бастаған ұлт-азаттық көтеріліс14 бет
1850-70 жылдардағы ұлт-азаттық көтеріліс49 бет
1905-1907 жылдардағы революцияның Қазақстанға саяси дамуына әсері.9 бет
1917 -1928 жылдардағы Қазақстан экономикасы8 бет
1917 ж. Қазан революциясы және Қазақстанда Кеңес өкіметінің орнауы7 бет
1917-1920 жылдардағы қазақ жастар қозғалысының тарихы мен тағылымдары32 бет
1918-1920 жылдардағы азамат соғысы10 бет
1920-жылдардағы Қытай47 бет
1920—1930 жылдардағы қоғамдық-саяси өмір. Қазақстандағы мәдени революция3 бет
1926-1928 жылдардағы қазақ ауылындағы салық саясаты84 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь