Қазiргi қазақ тiлiндегi бір құрамды сөйлемдер

Кiрiспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3
І бөлiм. Қазақ тіліндегі бір құрамды сөйлемдер ... ... ... ... ... ... ... ... ... 5
1.1.Бір құрамды және екі құрамды сөйлемдер ... ... ... ... ... ... ... ... ...5
1.2.Бір құрамды сөйлемдердің зерттелуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 9
1.3.Бір құрамды сөйлемдерді жіктеу (классификациялау) ... ... ... ...15
ІІ бөлім. Бір құрамды сөйлемнің түрлері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 18
2.1. Атаулы сөйлемдер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..18
2.2. Жақты, жақсыз сөйлемдер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .21
2.3. Жақсыз сөйлемнің түрлері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .25
2.4. Белгісіз жақты сөйлемдер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..27
2.5. Жалпылама жақты сөйлемдер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...29
2.6. Ауыспалы жақты сөйлемдер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .38
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 41
Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...44
Қазақ тіл білімінің қалыптасып, даму тарихында оның негізін салушылар А.Байтұрсынов, Қ. Жұбанов, С. Жиенбаев, С. Аманжолов, Н. Сауранбаев есімдері ерекше аталатыны сөзсіз. Аталған ғалымдар жалпы қазақ тіл ғылымының дамуына зор үлес қосты дейтін болсақ, соның ішінде синтаксис саласына қалдырған мұралары күні бүгінге дейін маңызын жоймағандығын атап өтуіміз керек. Синтаксистің аса күрделі де күрмеуі мол салаларын зерттеп, зерделеу, оның тілдік табиғатын таныту мен құрылымдық-семантикалық белгілерін айқындау ісінде белгілі ғалымдар Н.Сауранбаев, М. Балақаев, Т. Қордабаев, Қ. Есенов, Р. Әмір еңбектерінің мәні зор. Кейiнгi жылдары жарық көрiп жатқан оқулықтар мен зерттеу жұмыстары аталған ғылым саласының әлi де зерттей түсудi қажет ететiн тұстары бар екендiгiн көрсетiп отыр.
Тілді грамматикалық тұрғыдан қарайтындар да, логикалық аспектіде қарайтындар да сөйлемнің қандай түрі болмасын предикативтік қасиетке ие және ол бұның ең басты белгісі болып саналады деп есептейді.
Осыған байланысты да көп уақытқа дейін сөйлем атаулының барлығы дерлік тек екі басты мүшелі болуға тиіс деген идея үстем болып келді.
Алайда сөйлемді үздіксіз әрі жан-жақты зерттеу нәтижесі құрылымдық ыңғайда оның белгілі бір стандартқа сыймайтынын, сөйлем сан қырлы сыры бар құбылыс екенін көрсетті. Сөйлемнің сондай ерекшелігінің бірі - олардың бір бас мүшелі болып та келуі. Осыған байланысты тіл ғылымында “ бір бас мүшелі” (бір құрамды) сөйлемдер идеясы қалыптасты. Сөйлем синтаксисін зерттеушілердің қайсысы болмасын бір құрамды сөйлемдердің де предикативтік құрылымға негізделетінін жоққа шығармайды. Қазақ тіл білімінде бұл мәселені арнайы зерттеген – ғалым Ж. Сәдуақасов. Аталған проблемаға қатысты негізгі мәселелер айқындалды десек те, әлі де айқындауды қажет ететін тұстары бар.
1. Шахматов А.А. Синтаксис русского языка. Л., 1941.
2. Расулов И. Односоставные предложения в современном узбекском литературном языке. АДД. Ташкент,1973.
3. Виноградов В.В. Грамматика русского языка. М., 1960.
4. Закиев М. З. Синтаксический строй атарского языка. Казань, 1963.
5. Ахматов И. Главные члены предложения. Нальчик, 1978.
6. Кунаа А.Ч. Простое предложение современного тувинского языка. Кызыл, 1970.
7. Аманжолов С. Қазақ әдеби тілінің қысқаша курсы /2-басылымы/ А.:1994.
8. Жиенбаев С. Синтаксис мәселері. А.:1954.
9. Қазақ тілі грамматикасы. А.:1954.
11. Мадина Ғ. Қазіргі қазақ тіліндегі жақсыз сөйлемдер. А.:1959
12. Аханов К. Тіл біліміне кіріспе. А.1959.
13. Әбілқаев Қазіргі қазақ тіліндегі жай сөйлем түрлері. А.:1963
14. Төлегенов О. Жалпы модальды және мақсат мәнді жай сөйлем топтары. А.: 1968.
15. Балақаев М. «Қазіргі қазақ тілі». Синтаксис. А.:1992ж.
16. Сәдуақасов Ж. Қазақ тіліндегі бір құрамды сөйлемдер. А.: 1996ж.
17. Балақаев М., Сайрамбаев Т. «Қазіргі қазақ тілі». А.:1997.
18. Әмір Р., Әмірова Ж. Жай сөйлем синтаксисі. А., 1998.
19. Қазақ грамматикасы. Астана, 2002.
20. Пешковский А.М. Русский синтаксис в научном освещений. М.:1956.
21. Белошапкова В. Современный русский язык. М.:1992.
22. Розенталь Д.Э., Теленкова М.А. Словарь-справочник у лингвистических терминов М.:1983
23. Валгина Н.С. Современный русский язык М.:1961
23. Севортян Э.В. О некоторых вопросах структуры предложения в тюркских языках. В кн. Исследования по сравнительной грамматике тюрских языков. Синтаксис. М: 1961г.
24. Тойчубекова Б. Односоставные предложения в киргизском литературном языке. АДД. А. 1994г
25. Балақаев М. Қазіргі қазақ тілі. Синтаксис. А.:1996.
26. Садуақасов Ж. Белгісіз және жалпылама жақты сөйлемдер. Қазақ тілі мен әдебиеті. №4-5, А.:1996.
27. Казем-Бек. Общая грамматика турецко-татарского языка. Казань, 1846.
28. Коклянова А.А. Нормы согласования в узбекском языке. В кн. Исследования по сравнительной грамматике тюркских языков. ІІІ Синтаксис,М.:1961
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БIЛIМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛIГI
ҚАЗАҚ МЕМЛЕКЕТТIК ҚЫЗДАР ПЕДАГОГИКА ... ТIЛ ... ... ... ... ... ... БІР ҚҰРАМДЫ СӨЙЛЕМДЕР
Жетекшiсi: ф.ғ.к.,
доцент Т.Н. Ермекова
Сарапшысы: аға
оқытушы А.Н. Мамиева
Қорғауға жiберiлдi:
“__” ___________ 2007 ... ... ... доцент Т.Н. Ермекова
АЛМАТЫ, 2007.
Ж О С П А Р
Кiрiспе.....................................................................
...................................3
І бөлiм. Қазақ ... бір ... ... және екі ... ... ... ... сөйлемдерді жіктеу (классификациялау)...............15
ІІ бөлім. Бір құрамды сөйлемнің
түрлері................................................18
2.1. ... ... ... ... ... Белгісіз жақты
сөйлемдер..............................................................27
2.5. Жалпылама жақты
сөйлемдер.......................................................29
2.6. Ауыспалы жақты
сөйлемдер.........................................................38
Қорытынды...................................................................
.............................41
Пайдаланылған әдебиеттер
...................................................................44
К I Р I С П Е
Қазақ тіл ... ... даму ... оның ... ... Қ. ... С. Жиенбаев, С. Аманжолов,
Н. Сауранбаев есімдері ерекше ... ... ... ... жалпы
қазақ тіл ғылымының дамуына зор үлес ... ... ... ... ішінде
синтаксис саласына қалдырған мұралары күні ... ... ... атап ... ... ... аса күрделі де күрмеуі мол
салаларын зерттеп, зерделеу, оның ... ... ... мен құрылымдық-
семантикалық белгілерін айқындау ісінде белгілі ғалымдар Н.Сауранбаев, ... Т. ... Қ. ... Р. Әмір еңбектерінің мәні зор. Кейiнгi
жылдары жарық көрiп жатқан оқулықтар мен ... ... ... ... әлi де ... ... қажет ететiн тұстары бар екендiгiн көрсетiп
отыр.
Тілді грамматикалық тұрғыдан қарайтындар да, ... ... да ... қандай түрі болмасын предикативтік қасиетке ие
және ол бұның ең басты белгісі болып саналады деп ... ... да көп ... ... сөйлем атаулының барлығы дерлік
тек екі басты мүшелі болуға тиіс деген идея ... ... ... ... үздіксіз әрі жан-жақты зерттеу нәтижесі құрылымдық
ыңғайда оның белгілі бір стандартқа сыймайтынын, сөйлем сан қырлы сыры ... ... ... Сөйлемнің сондай ерекшелігінің бірі - олардың бір
бас мүшелі болып та келуі. Осыған байланысты тіл ... “ бір ... (бір ... ... ... қалыптасты. Сөйлем синтаксисін
зерттеушілердің қайсысы болмасын бір құрамды сөйлемдердің де предикативтік
құрылымға негізделетінін жоққа шығармайды. Қазақ тіл ... бұл ... ... – ғалым Ж. Сәдуақасов. Аталған проблемаға қатысты ... ... ... те, әлі де ... ... ... тұстары бар.
ДИПЛОМ ЖҰМЫСЫНЫҢ ӨЗЕКТIЛIГI
Ойды жарыққа шығарудың құралы ретінде қолданылатын жай сөйлемдердің
құрамдық, мағыналық сипаты әр ... ... ... сөйлемдердi таптастыруда
бiр iздiлiк жоқ. Бір құрамды ... ... ... ... ... да сан алуан. Аталған мәселенiң оқулықтар ... әр ... ... бiр iздi ... ... мектеп
оқулықтарында жүйелі түрде берілмеуі оның өзектiлiгiн ... ... ... ... ... мақсаты – сөйлем синтаксисiнiң негізгі ... ... ... бір ... ... ... ... таныту.
Осыған орай, төмендегідей міндеттерді шешу көзделеді:
– бір құрамды сөйлемдер туралы жалпы және ... тіл ... ... бір ... ... ... бір ... сөйлем түрлерiнiң ерекшелiктерiн ашу;
– олардың тұлғалық-құрылымдық сипатын анықтау;
... ... ... ... бөлiм. Қазақ тіліндегі бір құрамды сөйлемдер
1.1. Бір құрамды және екі құрамды сөйлемдер
Сөйлем синтаксисіне қатысты ... ... оның ... ... ... бас ... қатысына қарай топтастыру кейінірек пайда
болды. Орыс тіл білімінде “бір бас мүшелі сөйлемдер” ... ... ... А.А.Шахматов болды. Ол осы тіл ... ... ... ... ... тіл ... кейінгі дамуына елеулі
үлес қосты. Ғалым кез келген сөйлемді адамға тән психологиялық ... ... ... да, олар ... ... мен ... ... арқылы жасалады деп есептейді. Ол сөйлемдер бір бас
мүшелі де, екі бас мүшелі де, атаулы да ... ... ... “олардың
бәрі де осы екі мүшенің қатынасына негізделеді”, -дейді. Ғалым бір бас
мүшелі ... ... ... ... ... ... ... “вокативті” (вокативное) деген
терминдермен атап көрсете ... бір ... ... мәнін
грамматикалық тұрғыдан қарағанда “субьекті мен предикат мәнінің сөйлемнің
бар мүшесі арқылы көрінуі”, -деп ... ... ... тұжырымдамасы бойынша, кез келген бір бас мүшесі
бар сөйлем (яғни, субьектісі мен предикатының мәні бір бас ... ... бір ... болып есептеледі.
А.А . Шахматовтың “психологиялық коммуникациясы” ілімі кезінде ғылыми
тұрғыдан қатаң ... оның ... ... ... және “бір
құрамды” деп бөлу жөніндегі идеясын синтаксистердің ... ... ... ... ... мен ... ... жолмен
берілген сөйлемдер “қос ... ... ... да, ал ... ... қарамастан, бір ғана бас мүше ... ... ... ... ... ... ... есептеледі. Ал екінші
тұжырымдаманы жақтаушылардың пікірінше, (Г.А. ... ... ... сөйлемдерді қос құрамды сөйлемдер ... ... ... ыңғайда берілмеуі бұл сөйлемді ... ... ... ... ... бола ... Себебі – ол,
субьектінің сөйлеуші арқылы берілуінің бір жолы ғана ... ... ... ... ... табылады. Сөйлемнің құрылымдық
ядросына субьекті мен предикатты білдіретін арнаулы құралдар болуы ... ... ... ... оны ... ... ... беретін морфологиялық тұлғалар болады. Мұндайда сөйлем ... ... ... Бұл көзқарас бойынша, бір құрамды сөйлемге тек
етістік баяндауышы ... ... ... ... ... ... ... білімінде де сөйлемнің бір құрамдылығы жөніндегі ойлар осы екі бағытта
дамыды.
Кез келген ... ... ... ... жағынан) мен
синтаксистік компоненттерден (құрылымдық жағынан) тұрады. Синтаксистің
обьектісі ... ... ... ... морфологияның обьектісі
болып есептелетін жалғаулар арқылы да (жіктік, тәуелдік, ... ... ) ... ... Сөйлем компонентері әр түрлі ... ... ... ... ... ... есептелетіндіктен,
оны морфологиялық тұрғалармен бір деп қарауға болмайды.
Есімдік ... бар және ... жоқ ... ... айырмашылықтарын дұрыс ескерген ғалымдар белгілі, белгісіз және
жалпылама жақты сөйлемдерді бір құрамды сөйлемдер деп ... ... ... мен ... ... тек жай ... ... құрмалас сөйлемде де байқалады.
Осы айтылғандарды негізге ... ... ... бір ... жоқ ... ... қортынды жасау дұрыс емес.
Сөйтіп, біздіңше, ядролық мүшесі (баяндау ... ... ... арқылы берілген, ал бастауышы лексикалық тәсілмен берілмеген жай
сөйлемнің ( толымсыз сөйлемнен басқа) барлық ... бір ... деп ... ... ... тәсілдермен тек бір құрамды
сөйлемде ғана және тек жіктік немесе тәуелдік жалғаулармен ғана ... ... ... қос ... сөйлемде де және предикат мүшенің
септік жалғауларының кейбірімен түрленіп келуі арқылы да беріледі. Мысалы:
Балам, мынау ... ал ... ... Адам ... адаммен. Баланы жастан
т.б.
Етістікті бір құрамды сөйлемнің бас мүшесін “баяндауыш”, ... ... ... бас ... ... ... атайтын ғалымдар оларды
қос құрамды сөйлемнің бас мүшелерімен сәйкес бас мүшелерімен сәйкес келеді
деп есептейді. Мысалы, ... “... бір ... ... ... ... немесе баяндауыш құрайды”, - десе, ал ... ... ... деп грамматикалық жағынан бір бас мүшенің –бастауыштың
немесе баяндауыштың ... ... ... ... - ... тілінің грамматикасында” да бір құрамды сөйлемнің бас мүшесін
атауда “бастауыш” және “баяндауыш” терминдері қолданылған ... ... ... бас ... жөніндегі екінші көзқарас
В.Виноградовтың «бір ... ... бас ... таза ... ... ... ... баяндауыштық» қасиеттерді, болмаса солардың
эквивалентін іздеу дұрыс ... ... ... ... [3]. ... А. ... бір құрамды сөйлемнің бас мүшесі қос
құрамды сөйлемнің бас мүшесімен сәйкес емес екенін айта ... қос ... ... сөйлемнің предикатты - анықтауыштық компоненті ... ... - ... ... ... бірі екіншісінің
болуын қажет ететіндігін, ал бір құрамды сөйлемде бұл екі мүше ... ... келу ... бір бас мүше ... ... ... ... бас мүшесін осындай ... деп ... ... жай ғана «бас ... ... ... Мысалы, М. Закиев: «Тек
бір ғана бас ... бар ... бір ... ... ... ... грамматикада екі құрамды сөйлемдердің бастауышы - тәуелсіз,
баяндауышы - ... мүше ... ... Ал бір ... сөйлемдердің бас
мүшесі басқа ешбір мүшеге тәуелді ... ... ... ... ... ғана бас мүше ... табылады.
Бұл ерекшелік - бір құрамды сөйлем бас мүшесін қос құрамды ... тең ... ... ... деген ойға жетелейді.
И. Ахматов: «Түркі тіліндегі бір ... ... ... ... ... - ... ... деп, ал тәуелді тұлғалы есім
формалары бас ... ... - ... септік жалғаулы бас
мүшелерді «субъекті - предикатты - ... т.б. деп ... ... - ... пікір айтады. Сондықтан, біз бір құрамды ... көп ... «бас ... ... ... Оған себеп:
біріншіден, бір құрамды сөйлемде бір ғана мүше ... ... ... ... мазмұнға қарай жүргізіледі, соған байланысты,
сөйлемнің құрылымдықлық құрылымына баса ... ... ... ... сөйлемдерге қарағанда бір құрамды сөйлемдерде субъективтік
модальдік пен интонацияның ... ... ... ... ... критерий - предикативтік белгі заңды құбылыс болып ... ... екі ... ... мен бір ... ... белгілейтін басты критерий олардың грамматикалық құрылымы
болып ... бас ... де ... ... ... ... ыңғайында
берілген (толымсыз сөйлемде бар) сөйлемдер екі құрамды болып табылады, да
предикаттық - жақтық қатынас бас мүше ... бір ғана ... ... ... бір құрамды болып табылады.
Бір құрамды сөйлемнің типтік түрлерін ... ... ... ... ... Оны сол ... ... өзі аңғартады
(белгілі жақты, жалпылама жақты, белгісіз ... ... ... «Бір
құрамды жағы белгілі, жағы белгісіз, жағы ... ... ... жеке ... жоқ», - дейді М.Х. Ахматов [5, 8 б.].
Бір құрамды ... деп бір ғана бас ... ... ... синтаксистік құрылымы жағынан екінші бас мүшемен толықтыруды қажет
етпейтін жай сөйлем түрін айтамыз.
Жай сөйлемнің бір құрамды, қос ... ... ... бір ... жеке ... ... синтаксистік семантика мен
грамматиканың бірлігі ыңғайында зерттелетіні туралы айтқан - В.В.Бабайцева.
1.2. Бір ... ... ... тіл ... бір құрамды сөйлемдер туралы ХІХ ғасырдың аяғында
сөз бола ... оның ... ... ... ... ... одан ... ауызға алынды.
Түркі тіл білімінде бір құрамынды сөйлемнің кейбір типтері туралы 40-
жылдардан бері қарай ғана сөз бола ... ... осы ... ... ... бір құрамды сөйлемдердің зерттелу дәуірі ... ... ... ... ... кезеңде (40-60 жж) түркі тілдерін зерттеушілер еңбектерінде бір
құрамды ... ... ... ... ... және кейінірек кей түрлері арнайы
зерттеу объектісіне айналады.
Осы тұстағы ғалымдар жақсыз сөйлемнің бұл тілдерде ... ... бар ... ... және олар бір ... ... тек ... деп түсінген. М.З. Закиев татар тіліндегі бір ... ... үш ... деп ... де,
етістікті түрлеріне:
белгілі жақты,
белгісіз жақты,
жалпылама жақты және
жақсыз сөйлемдерді ... ... ... ... ... сөз-сөйлемге мүшеленбейтін сөйлемді
жатқызады [4, 17-79 бб.]. Осылай ... ... ... бір ... де қос ... сөйлемдер тәрізді есімді және ... ... ... ... ... Бұл идея осы кезге дейін басқа да ... бір ... ... ... ... ... келеді.
Тува тілін зерттеуші А.Ч. Кунаа бір құрамды сөйлемдерді:
жақты,
жақсыз,
атаулы қыстырмалар деп ... ... ... жағы ... ... ... [6, 7-11 ... жерде екі ғалым бір құрамды сөйлемді екі түрлі аспектіде ... ... бір ... ... бас ... қай сөз ... жасалуына
қарай грамматикалық ыңғайда топтастырса, А.Ч. Кунса жаққа ... ... бері ... ... орыс тіл ... ... түркологияда
болсын сөйлемді жаңа қырынан, әсіресе семантикалық құрылымы жағынан зерттеу
кезеңі болды. Сөйлем формальді, ... ... ... ... ... ... зерттеушілер де өз үлестерін қосып жатты. Бұған
Э.В. ... Н.А. ... З.И. ... ... ... М. ... И. Ахматовтың т.б. ғалымдардың бір
құрамды сөйлемдерге, оның ... ... ... ... ... түрлі
ғылыми мақалалары, еңбектері айғақ.
Қазақ тіл білімінде ... ... ғана ... ... ... ... өзіндік жеке ерекшеліктерімен дәстүрлі қос ... ... ... ... ... әлі де ... ... сөйлемдердің типтік түрлері болып есептелетін
сөйлемдерді зерттеу 30-жылдардан бері ... ... ... ... қазіргі орыс және басқа түркі тілдеріндегі зерттеулерде
бір құрамды сөйлем ... ... ... ... жай ... ... түрі ретінде қазақ тілінде алғаш С. ... ... ... еңбегінде сөз болады [7, 170-175, 8, 34-39].
1954 жылы қазақ тілі ... көп ... ... жұмыстарының
қорытындысы іспетті алғашқы академия грамматика жарыққа шықты. Бұл еңбекте
де жалпы жай ... ... ... ретінде жақты, жақсыз,
толымды, толымсыз, атаулы сөйлемдер аталады [8, 498-503].
1950 жылы М. Балақаев жай ... ... ... ... 1957 және 1959 ... сөз ... мен жай ... синтаксистеріне
арналған ғылыми кітаптарын жарыққа шығарды. Соңғы еңбегінде «бастауышсыз»
деп аталатын сөйлемдер қатарына бір бас ... ... деп ... ... және ... ... ... қосады [9]. Бір құрамды
сөйлемдердің бұрынғы ... ... ... атаулы сөйлем түрлеріне
өзіндік көзқараспен ... ... ... ... ... ... Н. Сауранбаевтың «Қазақ тілі» /1954/ оқулығында берілген ... ... ... ... ... зерттеп кандидаттық диссертация
қорғады. Бірақ автор бұл сөйлем түрін бір құрамды деп ... ... «Бір бас ... ... ... «бір құрамды»/ термині ... ... ... ... ... ... Бұл ... алғаш рет К.
Аханов «Тіл біліміне кіріспе» еңбегінде /1965/ қолданады. /12;73-78/.
А. ... ... ... ... жай ... жақты, жақсыз, толымды,
атаулы деп жіктеледі де, ... ... ... және бастауыш
белгісіз жақты сөйлем деп бөледі. /13;18-28/.
Ал О. Төлегенов жай сөйлемдерді мүшеленетін және мүшеленбейтін ... де ... ... ... бір бас ... екі бас мүшелі
сөйлемдер деп жіктейді. Бір бас мүшелі сөйлемдерге ... ... ... ... ... ... ал мүшеленбейтін сөйлемдерге атаулы
сөйлем мен арнаулы модальдық сөздер мен одағайлардан жасалған сөйлемдерді
жатқызады. ... ... 1992 жылы ... ... ... ... ... оқулығында
жай сөйлем түрлері: жақты, жақсыз; белгісіз және жалпылама жақты; толымды,
толымсыз; атаулы сөйлемдер деп ... ... ... бір ... ... арнайы зерттеп жүрген
Ж. Садуақасов жалпы тіл ... мен ... осы ... ... ... жасай отырып, оған белгілі, белгісіз, ... және ... ... ... ... ... Балақаев пен Т. Сайрамбаевтың авторлығымен шыққан «Қазіргі қазақ
тілі» оқулығында ... және ... ... ... ... ... ... /17;225/.
Р. Әмір мен Ж. Әмірованың «Жай сөйлем синтаксисі» ... ... ... ... пікірлер беріледі /18/.
Бұдан байқағанымдай, қазақ тілінде бір құрамды сөйлемдерді жіктеуде
біреді пікір қалыптаса қойған жоқ.
Мұны ... тіл ... ... ... нақтылайды:
1) Грамматикалық бастауышы жасырын тұрған сөйлемдер бірде құрамды,
бірде қос құрамды сөйлемдер ... ... ... ... ... ... ... жақтыланбаған
/белгілі арнаулы жақты сөйлемдер/;
3) Бір ... ... ... ... ... ... ... берілмеген сөйлемдерді топтастыруда әркелкілік байқалады.
Жоғардағы аталғандарды жинақтай ... ... ... ... бір
құрамды сөйлемдердің ең басты екі ерекшелігін бөліп көрсетуге болады: -
бірінші, бір ғана бас ... ... ... ... синтаксистік
құрылымы жағынан сөйлемді екінші бас ... ... ... ... ... іштей: жақты, жақсыз, атаулы сөйлемдер деп
бөлінсе, бір ... ... ... өзін ... ... жақты сөйлемдер;
белгісіз жақты сөйлемдер;
жалпылама жақты сөйлемдер және ... ... ... деп ... тіл білімінде бірлі-жарлы еңбектерде ғана термин ... ... бір ... ... өзіндік жеке ерекшелігімен
дәстүрлі қос құрамды сөйлемдерге қарама-қайшы қойылып, ... ... орыс және ... ... ... ... бір ... сөйлем
түріне жатқызылатын «атаулы» сөйлем жай сөйлемнің ерекше ... ... ... ... ... С. ... пен С. Жиенбаевтардың еңбектерінде
сөз болады [1].
Міне, осыдан кейін-ақ бір құрамды сөйлемдердің жеке түрлері ... ... ... баспа беттерінен жиі көріне бастады.
1958 жылы Н.Т. ... ... ... оқушыларына арналған
«Қазақ тілі» оқулығы жарық көрді. Онда автор жай сөйлемді «тұрлаулы мүшенің
айтылу-айтылмауына, бар жоғына ... ... ... толымсыз,
атаулы» деп үшке бөледі де, оларды бөлек алып ... [2]. 1954 ... ... грамматика жарыққа шықты онда жалпы жай ... ... ... ... ... ... толымсыз, атаулы
сөйлемдер аталады [3]. Осы жылдарда жай сөйлем ... ... ... қол ... ... ... ... қазақ тіл білімінде 60-жылдан бастап
көрініс береді. Бұл ... ... рет К. ... «Тіл ... кіріспе»
еңбегінде (1965ж.) қолданады. Жай сөйлемнің екі түрлі ... ... бірі - екі ... (бастауыш, баяндауыш) үлгі (двусоставные
схемы),
екіншісі -бір құрамды үлгі (односоставные схемы).
«Екі құрамды сөйлем үлгісі екі бас ... ... бір ... ... бір ғана бас ... құралады»,- дейді ғалым [12].
Осы аталған еңбектердегі сөйлемді ... мен ... ... ... ... ... болады:
1.Қазақ тілінде де басқа түркі тілдері тәрізді бір ... (бір ... бір ... ... ... бар екен ... Бір ... сөйлемнің типтік түрлеріне жақсыз, белгісіз жақты және
жалпылама жақты сөйлемдер ... Бір ... ... ... бұл ... ... мен белгісіз жақты сөйлем.
3. Атаулы сөйлем мүшеленбейтін сөйлемдер қатарына ... ... ... ... тек ... ... ... негізге алады. Сөйлемнің мазмұндық жағы ескерілмейді.
Екіншіден, егер жақсыз сөйлем бір құрамды сөйлемнің негізгі бір типтік
түрі ретінде басқа тілде ... ... ... ... ... ... тұтастай бір құрамды сөйлемнің жалпы анықтамасы етіп ... ... ... ... келгенде, қазақ тілінде жай ... ... ... бір ... сөйлемнің типтік түрлерін
айқындауға ғылыми түрде назар аудармаған көрсетеді. Жай ... ... ... ... назар көбінесе сөз тіркесі мен сөйлем мүшесіне
аударылады. Онда да ... қос ... ... ... ... ... тіл ... жай сөйлем синтаксисін зерттеуде
қол жеткен табыстар бар екені анық.
1.3. Бір құрамды сөйлемдерді ... ... ... ... ... үш ... ... белгілі:
1. сөйлеу мақсатында қарай
2. құрылысына қарай
3. құрамына қарай
Сөйлемді сөйлеу мақсатына қарай жіктеуде онық коммуникативтік ... ... ... ... ... ... ... ерекшеліктері мен
интонациялық белгілерінен туындайтын хабарлы, сураулы, лепті, ... ... ... құрылысына қарай жіктеуде оларды ... ... ... ... ... ... деп бөлу барлық тілге, оның ішіде қазақ
тілі тән. Орыс ... ... ... ... бір құрамды сөйлемнің өзі іштей
бірнеше типтік түрлерге бөлінеді. Оларды былай былай топтастыруға ... бас ... ... ... бастауышсыз және
баяндауышсыз;
2. Бас мүшелердің логикалық ыңғайда берілуіне қарай: жақты және атаулы;
3. Бас мүшелердің ... ... ... жіктеу:
предикатты-субъектілік, жанама жақты, жақсыз, номинативті сөйлемдер деп
бөлінеді.
Етістікті бір құрамды ... ... ... ... ... ... жатқызылады, ал есімді түріне белгілі жақты сөйлемнің
жіктелген есім бас ... түрі мен ... ... ... Көбінесе
қайшылық туғызатын бір мәселе - контекст пен ситуация ... ... бір ... ... мен ... ... белгілі бір
дәрежеде ұқсастықтары бар. Бұл екеуін ... ... ... ... болмау себептерінің де әр түрлі екенін көрсетеді. Толымсыз
сөйлем бас ... ... ... «түсіріледі». Әрине,
мұндай түсірілуі қалай болса солай емес, белгілі қажеттіліктен ... ... ... ... Ал бір ... сөйлемде мүшелер
«түсірілмейді», ол о бастан болмайды ... ... қалу ... енді ... ... ... ... ендіруді қажет
етпейтіндей дәрежеде әбден тұрақталған болады.
Контекст пен ситуация бір құрамды сөйлемдер мен толымсыз сөйлемдердің
ара ... ... үшін ... ... ... мен толымсыз сөйлемдерді үшін
ғана белгілеу керек ... бір ... ... де қос ... сөйлем тәрізді толымды да,
толымсыз да бола алады және олар ... тек осы ... ... ... айтқанда, сөйлемнің толымсыздығы мен бір құрамдылығы мәселесі
сөз қылғанда, ... ... ... тек ... ... ... ... бірі (толымсыздық) барлық сөйлем түрлерін ортақ сипаттық
мәні бар түрі де, бір құрамды сөйлем қос ... ... ... ... ... ... түрі ... табылады.
Нақтырақ айтсақ, алғашқысы жай сөйлемнің құрылымдық-семантикалық кез
келген компонентінің түсіріліп айтылуына байланысты пайда болатын ... ... ... ... да, ал бір ... сөйлем тарихы
жағынан бір құрамды болып қалыптасқан, басқа ешбір сөйлемнің варианты бола
алмайтын сөйлем түрі ... Бұл екі ... ... ұқсастықтарына осы
соңғысының тарихы қалыптасуының да әсері болу мүмкін. Өйткені, бір ... қос ... ... ... ... ... дейтін
деректер бар. Осы пікірдің жаны болуға тиіс.
Сонымен, жай сөйлемдердің ... ... ... ... ... ... ... сұраулы, лепті, бұйрықты.
2. Предикативтік бас мүшенің қатысына қарай: қос құрамды, бір ... ... ... компоненттерінің қатысына қарай: толымды,
толымсыз, ... ... ... ... өзің ... ... болады:
1. Бас мүшенің жасалуына қарай: етістікті және есімді (атаулы).
2. Субъекті- жақтың қатынасына ... ... және ... ... және ... ... ... семантикалық ерекшеліктеріне
қарай бөлінеді. Жақты: белгілі, жалпылама, белгісіз, ... ... ... ... ... ... бір ... сөйлем бас мүшесі семантикалық
жағынан субъектілік мағына арқылы толыққан және бір құрамды ... ... ... ... семантика мен грамматиканың
белгілі ыңғайында зерттеледі.
Бір ... ... бас ... ... ешбір мүшеге тәуелді емес,
сөйлемді ұйымдастыруға негіз ... ... ғана бас мүше ... ... ... бір құрамды сөйлемдердің өзіне тән синтаксистік құрылымы бар
екенін көрсетеді.
ІІ ... Бір ... ... ... Атаулы сөйлем
Қазақ тілінде атаулы сөйлем бастауыштан ғана ... ... ... ... Атаулы сөйлемде ешқашан да баяндауыш болмайды. Егер атаулы
сөйлемге баяндауышты ... ... ол ... сөйлем болудан қалады. Атаулы
сөйлемде тұрлаусыз мүшелер, оның ... ... ... ... Ол атаулы сөйлемдегі ойды әсерлендіре, суреттей түседі. ... ... ... адам ... мен ... бейнесін суреттегенде жиі
қолданылады. Осы айтылғандардың бәрі - атаулы сөйлемнің өзіндік ерекшелігі.
Атаулы сөйлемнің өзіндік белгілері:
1. Атаулы сөйлемде ... ... ... қана ... ... сөйлем мезгілді, мекенді және заттың, құбылыстың атын
білдіреді.
3. Атаулы сөйлем ... ... ... ... нәр ... ... адам келбетін немесе басқа бір затты суреттеу ... ... ... жиі ... сөйлемге мынадай анықтама лайық:
Тұрлаулы мүшеден бастауышы ғана бар заттың, құбылыстың атын білдіретін
жай сөйлемнің түрін атаулы сөйлемнің ... ... ... ... сөз сөйлемде негізгі, тірек мүше болады. Осы ... ... ... ... ... сөйлемнің іргесіне тірек болады.
Негізгі мүше ретінде зат есім, сын есім, есімше(-ған-ген, ... ... ... тұйық рай тұлғалы етістік жұсалады. Сөйлем құрамына осы
негізгі мүшеге бағыныңқылық қатынаста ... ... ... де ... ... ... ... жолыңуы-ай!
Атаулы сөйлемнің негізгі мүшесі ретінде сын есім, есімше жұмсалғанда,
олар субстансивтеніп тұрады. Осылай болғандықтан олар ... ... ... алады. Негізгі мүше көбіне атау тұлғада тұрады, бірақ сын есім, тұйық
етістік негізгі мүше қызметін табыс ... ... ... та ... ... ... Күтпеген жерден келуін!
Атаулы сөйлемдерде бастауыш-баяндауыш болып құралатын ... ... ... өзі бар. Бұл сөйлем де тиянақты пікірді
білдіреді, ол ойды ... шақ, жақ ... ... ... ... тиянақты синтаксистік форма беретін – интонация және контекст.
Сөйлемге тән ... ... ... ... ... тиянақты форма алады.
Шақтық мағынасы мына жағынан жуық көрші сөйлемдер арқылы ... келе ... ... алдымнан шыға келгені!
Атаулы сөйлемдер арнаулы коммуникативтік мақсаттың ... Бұл ... ... ... ... ... ... үшін
және пікірді эмоциялы етіп білдірудің амалы ретінде жұмсалады. Жұмсалуына
қарай ... ... ... үш топқа болуға болады:
1. Бейнелеу мағыналы атаулы сөйлемдер. Түн. Шалқыған ай.
2. Эмоциялы атаулы сөйлемдер. Күлуін!
3.Сөгіс, ... ... ... сөйлемдер. Қаңғыған неме! Өркенің
өскір!/19, 674/.
Атаулы сөйлемдер мен екі бас мүшелі сөйлемдер ... ... ... ... да ... ... ... жағынан байланысты дейтініміз
- атаулы сөйлемдер мен екі бас мүшелі сөйлемдер мағына жағынан бірдей болып
келе береді, бірақ олардың ... ... ... ... ерекшелігі
болады:
Мезгіл жаз еді. Ай жарқырап тұрған. - Жаз. Жарқыраған ай. ... да ... ... - көп ... бұл екі ... ... бір түрден екінші түрге ауыстырып, құрылысын өзгертуге келеді:
Жаз ыстық. - Жаздың ыстығы-ай!
Атаулы ... ... ... - ... кеңеюі,
морфологиялық тұрпаты - негізгі мүшенің қай сөз табынан болуына, ... сөз ... ... шыға ... ... ... ... сөйлемдерді біз негізгі мүшенің грамматикалық тұр-
тұрпатына қарай топтаймыз. Ол ... - ... ... мүшесі атау тұлғалы
зат есімнен болған атаулы сөйлем,
негізгі мүшесі сын есімнен ... ... ... ... ... ... тұлғалы есімшіден болған атаулы
сөйлем,
негізгі мүшесі табыс септіктегі ... (зат, сын, ... ... ... болған атаулы сөйлем.
Соғыс басталар жыл, нағыз қызыл балақ ... ... ... ... ... ... ... бұл атаулы сөйлемдер құбылысты, затты эмоциялы атау үшін
де жұмсалады.
Шіркіннің күлкісі-ай! Шіркін, осы ... ... ... ... ... мүшесі сын есімнен болған атаулы сөйлемдер субъектіге тән сын,
сапаны эмоциямен ... үшін ... ... Ту ... ... деді Әдиев. Тіліңмен орақ
орғышың-й сенің.
Негізгі мүше қызметіндегі сын есім тәуелді формада ... Бұл ... ... сөз бен ... ... үшін туған жағдай:
Менің оқығаным-ай! Сенің келгішің-ай!
Негізгі мүшесі -ғыр-гір, қыр-кір жұрнағы арқылы ... сын ... ... ... ... ... білдіру амалы болып жұмсалады.
Оқымай кеткір! Көзің ашық қой, жөн сілтейді ғой десем, жайдың табанына
салып бермек.
Негізгі мүшесі -ған-ген, -қан-кен, ... ... ... болған
атаулы сөйлемдер іс-әрекет туралы пікірді эмоциямен білдіру үшін ... бойы ... үйде ... Жай ... бірдемені жазып отырады.
Сенің-ақ сағына беретінің-ай Тоба-ай, сенің түсінбейтінің-ай.
Атаулы ... ... ... түр-түрінің қатысуындағы
айырмашылық олардың шақтық мағынасына байланысты.
Негізгі мүшесі тұйық ... ... ... ... ... ... үшін жұмсалады.
Тіпа, мынаның шешенсіп сөйлеуі-ай.
Негізгі мүшесі табыс септіктегі сөзден (зат ... сын ... ... ... ... де ... ... білдіреді.
Мына жердің тауын-ай! Жүктің ауырын-ай! Мүләйімсуін! Балаларға қорған
болған кісімсініп тұрғанын.
Негізгі мүшесі атау септіктегі сөзден болған атаулы ... мен ... ... болған атаулы сөйлемдердің жасалуында үлкен алшақтық жоқ.
Соңғы сөйлемдер - тарихи өзгерестердің ... ... ... ... ... ... ... жұрнағын үстеген
күйде жұмсалады. Сұрының жаманыншы. Атаулы сөйлемнің мүшесінің құрамына -шы-
ші жұрнағының ... оның ... ... ... еліктеуінен (аналогия
заңы) болған.
2.2. Жақты, жақсыз сөйлемдер
Грамматикалық бастауышы бар не бастауышы ерекше айтылмай, оның қай ... ... ... атау ... ... қою ... білуге
болатын сөйлем болады.
Олардың баяндауыштары бастауышпен қиысу үшін белгілі жақ жалғауларында
не жалғаусыз жақтық мағынада ... ... ... ... дәлме-дәл үйлесімді болып айтылған бастауышы бар сөйлем ғана
жақты болады. Біз елімізде тәртіп орнату программаларын ... ... ... ... ... бастауышы - біз.
Жақты сөйлемдердің бастауыштары сөйлем ішінде ерекше айтылмай да, ... ... ... ... тұра ... ... ... сөйлемдердің бастауыштарын
түсіріп айту мынадай жағдайларда болуы мүмкін:
1. Ұзақ ойға қатысты болып, ... ... ... әрі ... айтылатын жеке сөйлемдердің бастауышы бірінде ... ... ... соған ортақтасып тұра береді. Сонда
тізбектеліп қатар айтылатын бірнеше жай ... не ... ... жай сөйлемдердің бірінің бастауышы екінші сөйлемге де ... ... ... ... ... зыр ... темір жолды қайқаң қақтырып, суып
кетіп барады. Мұнда ... ... ... ... ... екінші жай
сөйлемінде түсіп қалып тұр. Асқар ұзақ уақыт ұйықтай алмады.
1.Бірақ жатқан қалпында тырт етіп қозғалған жоқ. Бұл сөйлемнің ... ... ... сөйлемде айтылғандықтан, ... ... ... қай сөз ... ... тұлғадан айқын болып тұрғанда,
әсіресе І-ІІ жақтық бастауыштар сөйлемдер ерекше айтылмайды.
Отаным үшін ... ... ... ... ... құлаш серметтім...
Зарын айтып сорланың
Қайғылыны еңіреттім.
(Жамбыл)
Өз бойыңа болып сақ,
Жан-жағыңа қараңдар.
(Абай)
Мен,сен,сіз, ол деген бастауыштарға ерекше мән ... ой ... олар ... ... айтылатын болады. Ондай бастауыштарды
түсіріп айтуға болмайды.
Мен де ... ... ... ... ... ... қой, ... бүйтесің, ол қайтті.
(Абай)
- Сен қайдан жүрсің? - деді Асқар сабырсызданып.
(С. Мұқанов)
Мен бала емеспін, - деді Ботакөз дауысын ... - мен ... ... да ... Мен, аз да ... ... жақсы-жаманды айыру
дәрежесінде жеткен адаммын.
(С. Мұқанов)
Мен көрдім ұзын ... ... ұрып қара ... ... күнді жоғалтар
Мен аңсадым, сағындым.
(Жамбыл)
Сен бетіңді әрі бұрсаң,
Шықты көзім, болды көр ... ... ... (лексикалық жолмен берілмеген) жақты
сөйлемнің түрі бір ... ... ... ерекше айтылмаған сөйлемдердің енді бірқатарын «жақсыз» сөйлем
деп атап жүрміз. Мұндай ... ... ... ұғым ... ... иесі қай ... екендігі белгісіз болады. Олардың үш жақтың біріне
тән белгілі ... ... ... Баланы жаман үйретпеу керек.
Сабаққа кешігуге болмайды ... ... Кім? Не? ... ... бастауыштар ерекше айтылмаған.
Мұндайда сөйлеуші мен тыңдаушыға істі істеушінің кім екендігін дәлдеп
көрсетудің ... ... да, тек ... ... ... ... ... қажет болады. Ондай сөйлемдер ... бар ... ... ... ... ... тәсіл ретінде қолданылады.
Егер жақсыз сөйлемдердің түрлері әдеби тіліміз қалыптаспай тұрған кезде
елеусіз болып, аз ... ... осы ... әдебиеттерде оның түр-түрі
сараланып, жиі жұмсалатын болады. Сонда да «жақсыз сөйлем» ... ... ... атау.
Ондай сөйлемдерді орысша «безличные предложение» дегеннің аудармасы
ретінде ... ... деп ... ... ... тілінде дәл орыс
тіліндегідей жақсыз сөйлем де, ондай сөйлем жасайтын стемнело, не ... ... ... етістіктер де жоқ. Дұрысында, біздің жақсыз сөйлем деп
жүргеніміздің баяндауыштарының белгілі жағы болады. Бұл ... ... ... ... ... Сөйтеді де, олар кейде бастауышы жоқ
сөйлемнің ... ... ... кезде көмірді қауғамен тартатын. Не істеу керек? Көне беруге тағы
болмайды.
(Ғ. Мұстафин)
Қалайша жыр төкпессің, ән соқпассың,
Шаттықтан ... ... ... енді.
(Жамбыл)
Әрине, бұл сөйлемдердің бастауыштарының айтылмау
Москва бардым, не көрдім?
Туысқан туған ел көрдім (Жамбыл)
деген сияқты сөйлемдермен бір емес. Соңғыда бастауыштың мен ... ... одан ... ... ... ... белгілі, айқын емес.
Сабақтан қалуға болмайды деген сөйлемнің баяндауышы үшінші жақта айтылған.
Бірақ оның грамматикалық бастауышы ІІ ... ол, олар ... ... Өйткені бұл сөйлем бір ғана адамға айтылуы да, көп адамға айтылуы да,
тыңдаушыға айтылуы да мүмкін. Ондай сөйлемдер:
Маған ... ... ... ... қалуға болмайды.
Оған сабақтан қалуға болмайды.
Бізге сабақтан қалуға болмайдыт.т. делініп те айтыла алады.
Сөйтіп, ... жоқ, оның орны ... ... ... арқылы үш жаққа бірдей ортақ ұғымда жұмсалатын ... ... ... Жақсыз сөйлемнің түрлері
Жақсыз сөйлемдердің түр-түрі олардың баяндауыштарына қарай айырылады.
Олардың баяндауыштары ... ... ... да, ... ... ... ... жұрнақтары тұйық рай тұлғалы қимыл есімі мен керек
сөздерінен құралған баяндауышы бар ... ... ... ... ... оқу ... ... де тезірек өту керек.
(Ғ. Мұстафин)
Бұл жұмысты тез қолға алу керек. Қол ... ... ... керек.
Формамен буын шығару үшін тұқымды күрекпен аударыстыру керек.
(Газеттен)
Мезгілсіз шақырған қораздың ... ... ... ... ... мән-жайын білу еді ғой.
(Ғ. Мұстафин)
Ақмола облысынан оған кету керек.
(С. Мұқанов)
Осы мысалдардағыдай, керек сөзі бар ... ... ... етіп ... ... ... ... керек. Ол бүгін келу керек.
2. Барыс септікті тұйық рай тұлғалы етістікке, есімше, көсемше тұлғалы
етістікке бол етістігі ... болу ... ... ... ... ... себе ... болады. Мүұдай жағдайларды басқа
артельдерден де көп кездестіруге болады.
(Газеттен)
Отырықшы дегендердің өздерін де көшпелі деп ... ... ... аттың делбесін бос қояр болар.
(Ғ. Сыланов)
Аузына келгенді ... ... ... кінә ... ... ... ... пәледен құтқармай болмайды.
(Ә. Сәрсенбаев)
Бұл елдің егінге су беретін арығын жыл сайын тазалап тұрмаса болмайды.
(С. Мұқанов)
3.Күрделі баяндауыш құрамында ... ... ... рай ... кейін тура келу көмекші айтылу арқылы да жақсыз сөйлем жасалады:
Саған аздап досыңның желісін басуға тура ... ... ... тура ... ... ... құру ... бойынша бұл жерден көшуге тура келіп тұр.
Сендерге хош айтысуға тура келіп тұр.
(Фадеев)
4. ... ... ... рай тұлғалы етістіктен болған күрделі
баяндауыштың құрамында мүмкін (мүмкін емес) сөзі ... ... да ... ... ... ... ... аяқ жүруге мүмкін емес еді.
(М. Иманжанов)
Әрине, мұндай жағдайда маған оқытушы болып қалуға мүмкін емес еді.
(С. Көбеев)
Кейбір есімді сөйлемнің ... ... ... ... ... да,
сөйлем жақсызға айналады. Мысалы:
(Ол) Жұмаққа бармақ шығар - оған қайдағы ... ... ... ете ... күрделі баяндауышты сөйлемнің негізгі
сөзі келер шақтық есімше (-р, -ар// -ер) болып, одан ... ... - ... ... және ...... ... айтылып та жақсыз сөйлем
жасалады:
Па, шіркін! Мына атқа мінер ме еді? Ана көк ... ... ... ... ... сөйлемдердің баяндауыштарына Кім мінер ме еді? Кім жатар ма едің?
Деп ... ... ... ... онда мен, сен, ол, сіз ... алдымызға көлденең тартыла қоймады. Олардың бірінің орнына кім болса
сол, мен де, сен де, ол да ... ұғым ... ... да, ол тек ... ... тән ... бастауыш болады. Сол сияқты, Өзін барып
көретін екен! (С. Мұқанов). - ... ... да ұят, ... да болмай
тұр. (Ж. Арыстанов) деген сөйлемдер де - сондай жақсыз сөйлемдер.
2.4. Белгісіз ... ... ... ... ... ерекше айтылмайды да,
істелген әс-әрекет, әйтеуір, белгісіз субъектілерге тән болып ... ... ... жазда киеді деген сөйлем - жақты (баяндауышы
ІІІ жақта), бірақ бастауышы белгісіз.
Осындай бастауышы белгісіз - жақты ... ... ... ... ... шақ ... етістіктерден болған баяндауыштар осы
шақтық мағынада айтылу арқылы ... ... ... ... ... ... жылқының етін жемейді. Нарларды көбіне жүкке пайдаланады.
(Ә. Сәрсенбаев)
Кеше келіншекті атасының үйіне ... ... ... ... келер шақтық, ІІІ-жақтық тұлғадағы етістіктер не есімшелер
баяндауыш болғанда, сөйлемнің бастауышы белгісіз ... ... ... сүйікті ұлдарын, ертең әкеткелі отыр, - әкеткенде де
біржола көз ... ... ... ... жылы ... ... бастады. Оны қайта алып барды. Жанына
батыра дүреледі, сабаққа қайта отырғызды.
(Н.В. ... ... ... қауғанымен тартатын.
(Ғ. Мұстафин)
3. Кейде баяндауышы ІІ-жақтық жіктік жалғауда ... ... ... үш жаққа бірдей ортақ мағынада, жалпылауыш жақты
(обобщенно-личный) сөйлем болып жұмсалады:
Қарағандының кешегі өткен күйін адам ... көзі ... ... ... ... ... арқан байлап, шыңырау қараңғы түнекке
түсесің де кетесің. Әлде ... ... суға быш ете ... ... оны ... ... ... жақты сөйлемдер
Бір құрамды жақты сөйлемдердің аталған топтары сөйлемге грамматикалық
бастауыштың қатысы, оның ой білдіруі мен ... ... ... ... ... ... тоқталатынымыз бір құрамды сөйлемдердің бір түрі, басты зерттеу
объектіміз - жалпылама жақты сөйлемдер. ... ... ... ... сөйлемдердің типтік бір түрі ретінде қазіргі тіл ғылымында жеке
қаралап жүр. ... ... ... ... тән ... ерекшелігін Ж.
Садуақасов: «Ол бас мүше белгілі бір жақтың ... ... ... нақты жақтың емес, жалпылық ... ... яғни ... ... ... іс-әрекет, қимылдың үш жаққа бірдей болатын
жалпы мағынасын білдіруі болып табылады»,- деп көрсетеді /19;123/.
Бұл пікір ғалымдардың ... ... ... болғанымен, бас мүшенің
қандай жақтың формада келетіні жөнінде пікір аралығы бар ... ... ... ... жалпылама жақты сөйлемдерді өз алдына сөйлем типі
ретінде қарайтыңдардың бірсыпырасы оның бас мүшесі тек ... ... деп ... ... А.М. ... жалпылама жақтың сөйлемдердің
2-жақтық формада келетінін айта отырып, сөйлемді айтушы тарапынан ... ... ... ... болсын мәні зор екенін көрсетеді.
Ол «Қандай да бір өзінің ... ... ... ... ... жұртқа
ашық түрде нақты жақ тарапынан айтуға болмайтын жағдайда сөйлеуші оны
жалпылаға тән етіп ... ... сол ... ... өзін ... ... болатындығын» айтады. /20, ... ... бұл ... В. Белошапкованың оқулығында үндестік табады.
Жалпылама жақты сөйлемге ол ... ... ... ... жақты
сөйлем деп, бас мүшесі ашық райдың осы және келер шақтарында ... ... ... ... ... ... райында келген, сқйтіп
жалпылық жақты білдіретін сөйлемді айтады». /21;327/.
Ғалымдардың бір тобы жалпылама жақты сөйлем тек 2-жықтың ... ... ... те болса 1- және 2- жақтық формаларда да ... ... ... Д.Э. ... мен ... «Лингвистикалық терминдер
сөздігінде» де айтылады /22;156/.
М. Валгина жалпылама жақты сөйлемге анықтама бере ... оның ... ... ... мән ... /23;254/.
Орыс тілі біліміндегі болсын, түркологиядағы болсын ... ... ... ... ... олардың екі бөлімнен
тұратынына назар ... ... ... ... эалпы жаққа тәндігін немесе сөйлемнің
жалпылық жақтық үғымды білдіретіні туралы, екіншісі оның қандай жақ ... ... ... ... ... ... білдірумен бірге көптеген жағдайда
жалпылық мағынаға да ие ... ... ... үй, ағаш сөздерінің
бойында нақтылықпен бірге жалпылық та мағынасы бар. Осы сияқты бір жақтық
жалғауы ... ... ... ... жақтық мағыналарды да білдіретін
дәрежеге жетеді ... ... ... одан да ... ... бас ... қандай жақтың көрсеткішпен белгіленгеніне қарамастан,
тыңдаушы /оқушы/ ... ... сол ... ... ... өзі үшін де, сөйлеуші үшін де, бөгде жақ үшін де ... ... ... ... ... ... көп ... сұра /мақал/. Таспен атқанды,
аспен ат.
Ат сатып алмай ... қора ... ... ... Берілген
сөйлемдердің баяндауыш тұлғалары ІІ,ІІІ жақ ... ... ... ой ... нақты жақтарға ғана емес, үш ... ... ... ... ерекшелігі - осындай жаққа тән іс-әрекеттің
жалпыға арналуында. Бұл ... ... ... сыртқы құрылымынан емес,
семантика мазмұнынан пайда болған.
Міне, осы айтылған пікірлер негізінде жалпылама жақты сөйлемге мынадай
анықтама ... ... Бір бас ... ... бір ... ... ІІ жақ, кейде І және ІІІ жақтар/ тұрғанымен, сөйлемде айтылған ой
үш ... да тән ... ... бір ... ... ... ... жақты
сөйлем дейміз.
Жалпылама жақты сөйлемдердің ... ... өзге ... Белгілі жақты сөйлемнің байланысы
Жалпылама жақты сөйлемдер өзіндік ерекшелігі бар бір құрамды сөйлемнің
ерекше түрі десек те, ... ... ... сөйлеммен сәйкес келетін
жайттары бар. Бұл сәйкестік аталған ... ... ... ... ... ... ... Сондықтан көптеген оқулықтарда
субъект нақты сөзбен берілмегендіктен, әрі бас ... ... ... ... байланысты жақты сөйлемнің ір түріне келтірілген мысалдар
аралысып кетіп жатады. ... ... үшін ... ... ... баяндауыш формасында көрсетілген қимыл иесінің
сөйлемдегі ойға қатынасына айрықша мән берілгені дұрыс.
Жақты сөйлемнің бір түрі - ... ... ... ... сөйлемнің
өзге түрлерінен белгілі жақты ... ... ... ... ... ... ... да, қимыл иесі
баяндауыштың жақ формасы арқылы айқын көрініп тұратындығына сүйеніп белгілі
жақты ... ... ... ... ... оны бір ... сөйлемдер
қатарынан шығарып тастауды ұсынды. Бірақ, аталған мәселеге байланысты пікір-
таластардың қорытынды пікірі бір ғана бас ... ... ... ... бір құрамды сөйлемдер қатарында қарастыруға негізделеді.
Сөйлемде бастауыштың түсіріліп айтылуы ... ... ... ... ... ... ... құрамындағы жікітік
жалғауы сөйлем бастауышын көрсетіп тұрады.
Э. Севортян татар тіліндегі «Ишчимен» /Жұмысшымын/ типіндегі сөйлем
туралы: ... Нет ... ... а есть лишь ... его лица, в
форме личного показателя сказуемости - мен, выражающего в одной форме две
грамматические категории: лицо подлежащего и ... дей ... ... ... ... тілдеріне ортақ екенін көрсетеді. /23;6/.
Жалпы түркі тілдерінде ортақ мұндай сөйлемдер болғанымен, ... ... ... тән ішкі ... - семантикалық ерекшеліктері болуы
мүмкін. Бұл ерекшелік белгілі жақты сөйлемдердің жасалу ... ... ... бір ... ... зерттеген И. Расулов белгілі жақты
сөйлемдердің І,ІІ,ІІІ жақ ... ... ... ... ... ... тілінде, Ж. Садуақасов қазақ тілінде ... тек І,ІІ жақ ... ... жасалатынын көрсетеді /2;
24;19/.
Аталған еңбектердің түркі ... бір ... ... ролі зор ... дау жоқ, ... ... ... белгілі жақты
сөйлемдер тек І,ІІ жақ ... ... ... көп ... ... ие екені мәлім.
Бірақ нақты субъектісі белгілі, бірақ контексте түсіріліп ... ... ... ... ... ... тастауға болмайды деп
ойлаймыз. Мысалы: Жұмабайдың басын көтеріп, тымағын ... де ... ... да ... шабуға да мүгедек болып қалды. /М.Э/.
Асты сызылған жақты ... ... ... ... ... ... ... біреу емес, нақты Жұмабай.
Қимылға өзге жақтардың /І,ІІ/ ... да ... Олай ... ... ... ... жақты сөйлемдерқұрамынан орын алуы тиіс деп
санаймыз.
Белгілі жақты сөйлемдер жалпылама жақты сөйлемдермен ... ... ... не ... ... нақтылығымен ерекшеленеді.
Салыстырыңыз:
Белгілі жақты сөйлем
1. Ал, шырақ, құрғақ әңгіме ... ... іске ... ... - ... ... ... /М.Ә/.
3. Біресе ел жайын, біресе жер жайын әңгемелеп, құлақ құрышын қандырды.
/Ғ. Мұстафин/.
Жалпылама жақты сөйлем.
1. Ауру ... жын ... ... ... ... Арыңды жасыңнан сақта
3.Сұрай-сұрай мекені де табады. /М/.
Мысалдардың байқағанымыздай, баяндауыш формасы белгілі бір ... ... ... ... субъектісі нақты болса, жалпылама
жақты сөйлемдерде айтылған ой үш ... ... де ... ... сипат
алған.
ә) Жалпылама жақты сөйлемдердің белгісіз жақты сөйлем мен ... ... ... ... өз ... ... ... мысал ретінде Ғ. Мадинаның төмендегі пікірін келтіруге болады:
«Сөйтіп мағына жағына бір сарындас болып келетіндіктен, бұл сөйлемдерді
сөйлемнің бір ... ... ... те, жасалу жолына қарай ажырату керек.
Жалпылауыш ... ... ... деп бөлу таза ... байланысты
жасалады. Ал қазақ тілі сөйлемдері үшін ... ... ... ... бір ... атау, яғни /белгісіз ... ... ... ... ... - ... /11;58-59/.
Бұл жерде автордың аталған ... ... ... көп ... байқаймыз.
Қазақ тіл білімінде белгісіз және жалпылама жақты сөйлемдерді өз алдына
жеке сөйлем типтері ретінде ... - М. ... ... ... Ж. Садуақасов аталған сөйлемдерді бөліп көрсетудің ... көп мән ... ... ... ... ... ІІІ ... жалғауда келіп, іс-
әрекет иесі кім екені белгісіз болатын ... ал ... ... ... ІІ ... ... келіп, мағынасы үш жаққа да бірдей,
ортақ болып келетін ... ... ... ... ... ... ІІ жақ қана ... І,ІІ,ІІІ жақ тұлғаларынан да
жасалатынан көрсетеді. /25;188; 26;69/.
Мысалы: Ол кезде көмірді ... ... /Ғ. ... ет те, ... ет ... екі ... ... сол-қимыл иесі субъект лексикалық
жолмен берілмеген, бірақ сөйлемде айтылған ойдың иесі қимылды ... ... ... ... ... ... тұр.
Айырмашылығы - сол субъектінің қимылға қатысында. Алғашқы сөйлемдегі
қимыл иесі нақты болмаса да /белгісіз/ ... ... да бар, ... ... ІІІ ... ... / не ... қатысының жоқтығы сөйлем
семантикасынан айқын байқалады.
Ал екінші сөйлемдегі субъектінің ролі ... ... ... ой тек ІІ ... ... ... жақты сөйлемнің жасалу жолдары
Жалпылама жақты сөйлемдерді бір құрамды ... жеке типі ... үшін оның ... жолдарын айқындаған жөн. Осы тұста орыс тіл білімінде
болсын, туркологияда болсын пікір алалықтары ... ... ... ... сөйлем баяндауышының ІІ жақтық жіктік жалғауында келетін
дұрыс көрсетеді. Ал қазақ тіл ... М. ... А. ... ... оның тек ІІ жақ ... жасалатынына мысал келтірумен шектелсе, Ж.
Садуақасов оның сирек те болса І,ІІІ жақтарда кездесетінін дұрыс көрсетеді.
Жалпылама жақты ... қай жақ ... ... жасалмасын, сөйлемде
айтылған ой үш жаққа да ортақ сипатқа ие ... ІІ жақ ... ... ... ... жақтық жіктік жалғауы жалпылама жақты сөйлемдердің ... ... ... ... айттық. Бұл жақтың семантикалық
ерекшелігіне де байланысты. Айтушы жақ өз ойын тыңдаушы жаққа ... ... ... де, ... де қатысын білдіре алады.
Мысалы:
1) Соғыс майданында кездескен одан қатаң адамды көрмейсің. /Қ. Қайсенов
2) Жақсыға барсаң, ... ... ... ... қайтарсың. /Мақал/
ә) Бас мүшесі күрделі құрылымда келген жалпылама жақты ... және ... ... ... ... ... ... Алғаш көрген адамның сөзіне
Қалай сене қоярсың. /Ш. Құмарова/
б) тіршілік заңы қатал, оны тек көз
жасымен жібіте алмайсың. /Д. ... ... ... ... бас ... ... райлы етістіктен де
жасалады.
1) ІІ жақты бұйрық райлы етістіктің дара ... ... ... сөйлемдер:
1. Күшіңе сенбе, ісіңе сен /Мақал/
2. Жаны жақсы ағаның
Етегін баспа, жолын қу.
Болайын деген балының
Бетін ... ... бу. ... Жол, ... қаба ... ... ... малың арзан деп
Жаман қатып алмаңыз. /Бұхар жырау/
2) ІІ ... ... ... ... ... жасалған жалпылама жақты
сөйлемдер:
1. Ал осыдан кейін мықты болсаң, тырыспай көр. /С. Асылбеков/
2. Асты көрсең, ... ... ... әділ тұт. ... ... ... етістіктердің өзара тіркесуі арқылы да
/тырыспай көр/, есім сөзге бұйрық райлы ... ... ... да
/Қадір тұт, әділ тұт/ жасалады.
І жақ тұлғасындағы жалпылама жақты сөйлемдер
Жалпылама жақты сөйлем І ... да ... Осы ... ... көбінесе жақтың жалғаудың көпше түрі осындай сөйлем
жасауға бейім тәрізді.
Көбіне үндеу, біресе қимыл жасауға шақыру мағынасында қолданылады.
Қазақ тілінде ... қана ... ... ... мақал-мәтел мен
афоризмдерге де осы құбылыс тән.
Бұлар негізінен ашық райлы формада келеді. ... жақ ... ... ... ... ... мысалдарды жалпылама жақты деп
есептеуге болады.
1. Мұнан да ... ... ... ... ... ... жігітті
Жау келгенде көреміз.
Менменсіген жігітті
Дау келгенде көреміз. /Мақал/
ІІІ жақ тұлғасындағы жалпылама жақты сөйлемдер
Жалпылама жақтық мағына мақал-мәтелдердің, афоризмдердің ІІІ ... ... да ... ... көп сөйлеспе,
Жолыңнан қалдырады.
2. Дұшпаныңмен көп сөйлеспе,
Сағыңды сындырады. /Мақал/
3. Көре-көре көсем болады.
Сөйлей-сөйлей ... ... ... ... ... де ... тәрізді мақалдардың ІІ жақ формасында қолданылуда да жиі кездеседі.
Және олар осы ... үш ... да тән ... ... ... көсем боласың, Досыңмен көп ... ... ... көп ... ... сындыраың/. Ал енді мына мысалдардан
ондай ерекшеліктерді байқауға болмайды. Сондықтан бұларды белгілі жақты деп
есептеген орынды /ІІ ... ... ... ... ... ... ... айтады.
ІІ жақтың белгілі жақты сөйлемдер көбіне контексте тәуелді болуымен
ерекшеленеді.
Міне, жоғарыда ... бас ... ... ... мен
семантикалық сипаттары жалпылама жақты сөйлемді бір құрамды сөйлемдердің
жеке бір типтік түрі ... ... ... береді.
Жалпылама жақты сөйлемдердің бас мүшесінің жасалуы.
Баяндауыш жақ формасы
1. Ашық ... ІІ жақ ... Ер ... іс ... ... ... қыс түскенде білерсің. /Мақал/
2. Бұйрық райлы ІІ жақ ... ... жүр. ... І жақ ... қыз ... /Мақал/
4. ІІІ жақ тұлғасы
Ашуланса, көшке берген тайлығын алсын /Мақал/.
2.6. Ауыспалы жақты сөйлемдер
Жақты сөйлемнің ауыспалы деген түрі ... тіл ... ... тыс ... ... Алайда аталған сөйлемнің түркі
тілдеріне тән екендігін өткен ... М. ... ... кеткен болатын:
«Третье лицо личного и притяжательного местоимения в разговоре из учтивости
часто заменяет второе ... десе ... А. ... ... ... ... де бар ... «...подлежащее опускается при
сказуемом, ... ... ... ... Сама ... ... и
подчеркивает просьбу, повеление, а не лицо, к которому относятся просьба ... - дей ... ... чой тутади/ - Олсинлар. /Яшин П./
«Ибрагим /подносит домле чай/ - Возьмите/ досл. «пусть возьмут» /немесе
«Эй, ... ... ... «пусть сядут»/.
Эй, домла, қани-қани, мархабат утирсинлар /Яшин П./ - деген мысалдарды
келтіре отырып, сөйлем баяндауыштарының ІІІ жақ ... ... ... сөйлемдегі қимыл ІІ жаққа арналғанын тілдік фактімен дәлелдеп
көрсетеді. /28-85/.
Ауыспалы жақты сөйлем қазақ тілінде тек А. ... ғана ... ... ауыспалы жақты сөйлем - өзіне тән семантика-грамматикалық
ерекшелігі бар ... ... бір ... ... бір ... ... ... жақты сөйлемнен де, жалпылама жақты сөйлемнен де
ерекшеленеді. Ол ... ... ... ... ... ойға субъектінің катысынан көрінеді. Дәлірек айтсақ, ... ... бір ... ... ... ой белгісі бір жақта ғана
/үш жаққа бірдей емес/ қатысты болады.
Мысалы:
Ай, Сапар-ай, осы әдетімізді ... қояр ... ... І жақ көпше түрде тұрғанымен, сөйлемдегі ой тек ІІ
жаққа арналып тұр. /қашан қоясың деген ... бұл ... ... ... өзінің /Іжақ/ не бөгде ... ... бар деу ... ... ... бір ... сөйлемдерді зерттеп жүрген Ж. Садуақасов
мұндай сөйлемдерді жалпылама жақты сөйлемдердің ... ... ... ... ... ... кейін тырыспай көр. Күйіп бара жатсаң, қалай
сыпайы боларсың /С.Асылбеков/.Уа, ... ... неге ... ... ... соң жиналдың? Ұзынды күні бір ауыз сөз айтпай, ұйлығып
отырамысың, ... /М. ... - ... ... жалпылама жақты сөйлемге
жатады деу қиын /19;130-139/.Сөйлемдер ... ІІ жақ ... ... ой тек ІІ ... ... үш ... ортақ сипат алған
деуге болмайды.
Алғашқы екі ... ... ... тек қана ... ... І жаққа ғана/, ал соңғы сөйлемдегі ой І және ІІ ... ... ІІІ ... ... ... жоқ ... ... семантикасынан
аңғарылады.
Жалпылама жақты сөйлемнен ажырату үшін ауыспалы жақты сөйлемнің жасалу
жолдарына бөліп көрсетуді жөн көрдік:
1) ... ... І ... ... ... ... ой І жақ
жекеше формасында қолданылады:
Мысалы: Біз бұл жұмысымызда мына мәселеге тоқталмақпыз. Ғылыми ... ... ... субъекті І ғана адам болу мүмкіндігі белгілі жайт.
2) Сөйлем баяндауышы І жақ көпше түрде, тұрса да, ... ой ... ... көпше/ бағытталуы мүмкін:
Әй, балалар-ай, үлкендерді алдауды қашан қоямыз осы?
3) Баяндауышы формасы ІІ жақта ... ... ... сөйлемдегі
ой І жаққа бағытталады.
- Көргенімді айтсам, жүріп отырып ең түпкі бөлмеге кірдім. ... - еш ... ... көре ... Баяндауыш формасы ІІІ жақта тұрғанымен, сөйлемдегі ойға І және ІІ
жақтық субъектілер қатысты болады.
- ... ... ... барып, балық аулар ма еді, шіркін!
Ауыспалы жақты сөйлемнің жалпылама жақты сөйлемнен негізгі ерекшелігі -
сөйлемде баяндалған ойға үш жақтың ба бірдей ... ... тек /І мен ... ІІ мен ІІІ ... ... болуында. Ал жалпылама жақты сөйлемде
баяндалған іс-әрекет, ой үш ... ... ... ... ... ... қажет.
Қорытынды
Тіліміздегі бір құамды сөйлемдер – өзіндік құрылымдық-семантикалық
ерекшелігі бар жай сөйлемнің бір ... Ғ. ... ... ... ... ... Ж. ... бір құрамды сөйлемдерді,
А. Шойбекова сөз-сөйлемдерді арнайы зерттеді.
Бір құрамды сөйлем деп бір ғана бас ... ... ... ... ... ... екінші бас мүшемен толықтыруды қажет
етпейтін жай сөйлем түрін айтамыз.
Оның қазақ тіліндегі зерттелеу жайы әлі де айқындай түсуді ... ... бар ... ... ... өзге ... ... баяндауышының жасалу
жолдары т.б.
Белгілі жақты сөйлемде іс-қимыл нақты ... ... ... бас ... ІІІ ... ... түрі ... ерекшеленеді.
Жалпылама жақты сөйлемнің ең басты ерекшелігі - бас мүше ... ... үш ... да ... ... ... Бұл - оны ... өзге түрлерінен ажырататын басты белгісі.
Белгісіз жақты сөйлемде іс-қимыл әйтеуір бір субъект арқылы орындалғаны
байқалады, мұнда ... ... ... үш ... да ... ... ... жоқ.
Жалпылама жақты сөйлемдердің ауыспалы жақты сөйлемге ұқсастығы көп.
Өйткені жалпылама ... ... өзі бас ... ... ... ... абстракцияланып, ауыспалы мәнде қолданылуынан қалыптастады. Десе
де ... ... ... ... мағына жалпылама жақты
сөйлемдердегідей үш жаққа ортақ сипат алмай, бір ғана ... не ... ... ... - бас мүше ... ... ... мән ауыспалы
мағынады абстракцияланған, сөйтіп үш ... да ... ... білдіретін
мәнде қолданылуы.
Жалпылама жақты сөйлемдердің бас мүшесі негізінен ашық және ... ІІ ... ... формасында және кейде І жақтық жекеше және ... ... те ... ІІІ ... жасалады.
Сонымен, бір құрамды сөйлемдер жөнінде жоғарыдағы келтірілген ... ... ... ... ... негіз болады.
Тіліміздегі бір құрамды сөйлемдер - жақты сөйлемнің өзге түрлері
секілді ... ... ... ... ... ... ... баяндауыш мүшеге негізделген сөйлем типі.
Зерттеу жұмысының қорытындысы ретінде төмендегі кестені ұсынамыз:
Бір құрамды сөйлемнің түрлері
|Бір құрамды ... ... ... |мысалдар |
|сөйлем | | | ... | | | ... ... ... ... ... |
| ... |бастауышы болмайды |болмайды (С.С.).|
| | | | |
| ... | | |
| | | | |
| ... | | |
| | | | |
| ... | | |
| | | | |
| | | | |
| ... | | ... | |Үш ... да ... |Жақсыдан үйрен, |
|жақты сөйлем | |ой ... ... | | |л/ ... | ... бір ... ... ... сөйлем | ... ... ... |
| | ... ... |
| | | ... ... | ... ... ... ... | ... ... |ел ... сене |
| | ... ... ... ... |
| | ... ... ... ... |
| | ... ... ... ... ... ой |Аттың басын |
|сөйлем | ... ... ... |
| | ... жақ |/Б.М./ |
| | ... ... | ... ... ... А.А. ... ... языка. Л., 1941.
2. Расулов И. Односоставные предложения в современном ... ... АДД. ... ... В.В. ... ... ... М., 1960.
4. Закиев М. З. Синтаксический строй атарского языка. Казань, 1963.
5. Ахматов И. ... ... ... ... 1978.
6. Кунаа А.Ч. Простое предложение современного тувинского языка. Кызыл,
1970.
7. Аманжолов С. Қазақ әдеби тілінің қысқаша курсы /2-басылымы/ А.:1994.
8. Жиенбаев С. ... ... ... ... тілі ... ... ... Ғ. Қазіргі қазақ тіліндегі жақсыз сөйлемдер. А.:1959
12. Аханов К. Тіл ... ... ... ... ... ... ... жай сөйлем түрлері. А.:1963
14. Төлегенов О. Жалпы модальды және мақсат мәнді жай сөйлем топтары.
А.: 1968.
15. Балақаев М. ... ... ... ... ... ... Ж. ... тіліндегі бір құрамды сөйлемдер. А.: 1996ж.
17. Балақаев М., Сайрамбаев Т. «Қазіргі ... ... ... Әмір Р., ... Ж. Жай сөйлем синтаксисі. А., 1998.
19. Қазақ грамматикасы. ... ... ... А.М. ... ... в научном освещений. М.:1956.
21. Белошапкова В. Современный русский язык. М.:1992.
22. Розенталь Д.Э., Теленкова М.А. Словарь-справочник у лингвистических
терминов М.:1983
23. Валгина Н.С. ... ... язык ... Севортян Э.В. О некоторых вопросах структуры предложения в тюркских
языках. В кн. Исследования по ... ... ... языков.
Синтаксис. М: 1961г.
24. Тойчубекова Б. Односоставные предложения в киргизском литературном
языке. АДД. А. 1994г
25. ... М. ... ... ... ... ... Садуақасов Ж. Белгісіз және жалпылама жақты сөйлемдер. ... ... ... №4-5, ... ... Общая грамматика турецко-татарского языка. Казань, 1846.
28. Коклянова А.А. Нормы согласования в узбекском языке. В ... по ... ... ... ... ...

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 32 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Тілдің таңбалық, құрылымдық және жүйелілік сипаттары6 бет
Сөйлеу. Сөйлеудің ерекше бір түрі жазбаша сөйлеу28 бет
Балұстаұлы Есбай27 бет
Дін мен дәстүр (дүкеншінің әңгімесі)11 бет
Жылқы мінезінің кейбір қырлары4 бет
Коммуникацияның теориялық әдістері5 бет
Шерхан Мұртаза әңгімелеріндегі диалогтың кейіпкер мінезін ашу, образ жасаудағы рөлі6 бет
Қазақ поэзиясындағы Әуезов бейнесі6 бет
Қазақ, ағылшын және орыс тілдеріндегі жаргон сөздер4 бет
Әкем абай туралы24 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь