1991 – 2001 жылдардағы Қазақстан Республикасының әлеуметтік - экономикалық дамуы

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .3
І . тарау. Қазақстан Республикасының 1991.2001 жылдардағы экономикалық саясатты қалыптастырудағы қиыншылықтар мен қайшылықтар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 9

1.1. Қазақстан Республикасындағы нарықтық қатынастардың дамуының негізгі кезеңдері және оны қалыптастырудағы қиыншылықтар мен қайшылықтар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...9
1.2. Экономикалық реформалар және олардың нәтежиелері ... ... ... ... ... ..
1.3. Өнеркәсіп дамуының Қазақстан Республикадағы ақуалы / 1991.2001/ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
1.4. Республика ауыл шаруашылығының даму жағдайы /1991.2001/ ... ..

ІІ.тарау. Қазақстан Республикасының әлеуметтік саласындағы даму жане басты мәселелердің шешілуі ... ... ..48

2.1. Халықтың тұрмыс жағдайын, әл.ауқатын көтерудегі проблемалар және олардың шешілуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
2.2. Халықты зейнетақы,тұрғын үй,азық.түлікпен қамтамасыз ету мәселесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 52
2.3. Қазақстан тұрғындарына медициналық қызмет көрсету саласындағы мәселелер мен қиыншылықтар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..58
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 69
Пайдаланған әдебиеттер мен сілтемелер тізімі ... ... ... ... ... ...73
1991 жылдың 16 желтоқсанында қабылданған Қазақстан Республикасының тәуелсіздігі туралы Конституциялық заң Еуразия құрлығының жүрек тұсындағы ел атанған ұлан – ғайыр өлкеде жаңа мемлекеттің дүниеге келгенін паш етті. Санаулы жылдарда әлемнің әр тарапындағы алуан мемлекеттерден келіп түскен ежелден азаттық аңсаған халықтың тәуелсіздігін таныған қуаншты хабарлар әлемдік ақпаратта дүниенің төрт бұрышына тарап жатқан еді. Енді міне сол қуанышты сәттерден бері қеарай,бүгінгі күні азат Қазақстанның ең қастерлі құндылығы - ел тәуелсіздігіне 16 жыл толып отыр.
Кеңес Одағы ыдыраған тұста әлемдік бәсекеге мүлде қабілетсіз, тек ішкі рынокқа ғана негізделген шаруашылығы бар ебедейсіз экономикалық жүйе біржола тұраланып, көпшілігі кедейшілік қыспағына түскен қазақстандықтардың болашаққа деген сенімі молайды. Кезінде қазақ халқы үлкен даңғыл жол басындағы тәй-тәй басқан сәби секілді күй кешті. Біршама уақыттан соң жағдай мүлдем өзгерді. Еліміз президенті Н.Ә. Назарбайев бұл жайында былай деген болатын : «Бұл тарихтың жаћандық сындары және жаңа экономика модельдерін іздеудің күрделі кезеңдері болды. Кідіріссіз де қысқа мезгілде міндетті: тәуелсіз мемлекет құру, жоспарлы экономикадан нарықтық экономикаға, тоталитаризмнен демократияға көшуді жүзеге асыру қажеттігі туындады . ... Ал бүгін өткен жылдарды еске түсіріп және біздің күш- жігеріміз бен жетістіктермізге қарап нық сеніммен былай деуге болады: «Біз стратегиялық тұрғыдан дұрыс жолды таңдадық. Құқықтық және әлеуметтік саяси реформалар кейде қаншалықты қиын жүргеніне қарамай, жақсы нәтижелерге жеткізді.
1. Назарбаев Н.Ә. Сындарлы он жыл. Алматы, 2003
2. Назарбаев Н.Ә.В потоке истории.Алматы, 2002
3. Назарбаев Н.Ә. Тәуелсіздік белестері. Алматы, 2003
4. Назарбаев Н.Ә. Әділеттің ақ жолы.Алматы, 1991
5. Назарбаев Н.Ә. Қазақстанның егеменді мемлекет ретінде қалыптасуы мен дамуының стратегиясы. Алматы,1992
6. Назарбаев Н.Ә. Ғасырлар тоғысында. Алматы, 1996
7. Назарбаев Н.Ә. Қазақстан -2030. Алматы, 1997
8.Қазақстандағы халықтың тұрмыс деңгейі. Статистикалық жинақ.2002ж.Алматы, 2003.
9. Қазақстан – цифрларда. Статистикалық жинақ. 2003ж. Алматы, 2004
10.Қазақстан өңірлеріндегі халықтың экономикалық белсенділігі. Статистикалық жинақ. 1991-2003жж.Алматы,2004
11. Қазақстан Республикасындағы еңбек ақы. Статистикалық жинақ. 1993-2005жж.Алматы,2006
12. Казакстан. Эволюция государство и общество. Алматы,2003
13.Тасмаганбетов И.Н. Социально – политичекое обновление Казакстана: тенденции и приоритеты. Алматы, 1997
14. Шокменов Ю.К. Человеческое развития Казакстана: методология и анализ. Алматы, 2003
15. Касенова А. Проблемы пенсионной системы. ИЭИ // Аль-Пари. – 1998. - №4.
16. Национальный отчет по человеческому развитию. А., 1997
17. Казакстан: экономика и жизнь. – 1994. - №5
18. Тасмаганбетов И.Н. Социальная политика в условиях независимости Республики Казакстан // Саясат. – 1997. - №9
19.Тасмаганбетов И.Н Социальная политика и политическая трансформация. А., 1997
20. Алибаев А. Три года пенсионной реформы // Аль – пари. – 2000. - №5
21. Бондарь Т. Что происходит в банковской системе Казакстана. // Финансист. – 2001. - №10
22. Кажыгельдин А.М. Социально – экономическое проблемы развития Республики Казакстан в условиях реформ. – М: Финансы и статистика, 1995
23. Казакстан: 1991-2001 годы: Информационно – аналитический сборник / Под ред. А.А.Смаилова. – Алматы: Агентсво Республики Казакстан по статистике, 2001.
24. Кенжегузин М., Додонов В. Экономическое реформы в Казакстане: этапы, проблемы, итоги. // Экономика и статистика. – Алматы, 2001. - №2. – 3,9.
25. Кошанов А., Хусаинов Б. Реформа и макроэкономические преобразования в Казакстане. // Общество и экономика. – 1998. -№8-9.
26. Мухамедиев Б., Бордоусов О. Внешняя торговля Республики Казакстан за годы независимости. // Экономика и статистика. – Алматы, 2001. - №2.
27. Основные направления развития и размещения производительных сил Казакстана на период да 2005 г. /Под ред. А.Е.Есентугелова и Ж.А.Кулекеева. – Алматы: РГП «Институт экономических исследований», 2002.
28. Приоритентное развитие финансового сектора как основа экономического роста. Департамент исследований и статистики. // Экономическое образование. Национальный банк Казакстана. – 2004. - №1.
29. Промышленность, сельское хозяйство и строительство Казакстана за 1920-200 годы. Статистический сборник. Под ред. А.А.Смаилова. – Алматы: Агентство Республики Казакстан по статистике, 2001.
30. Смаилов А., Шокаманов Ю. Экономика Республики Казакстан: состояние и перспективы роста. // Экономика и статистика. – Алматы, 2002. - №1.
31. Социально – эконмическое развитие Республики Казакстан в январе - сенябре 2004 года. Краткий статистический справочник. – Алматы: Агентство Республики Казакстан по статистике, 2004.
32. Социально – эконмическое развитие Республики Казакстан в январе - октябре 2004 года. Краткий статистический справочник. – Алматы: Агентство Республики Казакстан по статистике, 2004.
33. Социально – эконмическое развитие Республики Казакстан в январе 2004 года. Краткий статистический справочник. – Алматы: Агентство Республики казакстан по статистике, 2004.
34. Статистический бюллетень. Министерство финансов Республики Казакстан (на казак.и рус. Яз). – Алматы, 2004. - №12
35. Статистический бюллетень. Министерство финансов Республики Казакстан (на казак.и рус. Яз). – Алматы, 2004. - №1
36. Статистический бюллетень. Министерство финансов Республики Казакстан (на казак.и рус. Яз). – Алматы, 2004. - №7
37. Статистический бюллетень. Национальный банк Казакстана (на казак.и рус. Яз). – Алматы, 2002. - №10
38. Статистический бюллетень. Национальный банк Казакстана (на казак.и рус. Яз). – Алматы, 2003. - №6
39. Статистический бюллетень. Национальный банк Казакстана (на казак.и рус. Яз). – Алматы, 2004. - №10
40. Статистический ежегодник Казакстана – Statistical Yeerbook of Kazakhstan: Статистический сборник / Под ред. А.А.Смаилова. – Алматы: Агентство Республики Казакстан по статистике, 2002
42. Страны – члены СНГ в 1991г. /статистический ежегодник/ статкомитет СНГ. – М.: Финансовый инжинирниг, 1992
43. Строев Е.С., Бляхман Л.С., Кротов М.И. Экономика Содружества Независимых Государств накануне третьего тысячелетия. – СПб.: НАУКА, 1998.
44. Экономика СНГ: 10 лет реформирования и интеграционного развития / Исполком СНГ. М.: Финстатинформ, 2001
45. 10 лет Содружества Независимых Государтств (1991-2000) . Статистический сборник. Межгосударственыый статистический комитет СНГ. – М., 2001.
46. Исабеков Б. Қазақстанда аралас экономика кезіндегі индустриалдық-инновациалық саясат және кәсіпкерлік. Түркістан, 2004
47. Тұрысов К. Об экономической политике правительства Казахстана //Альпари. 2000. - №5.
49.Абусейтова М.Х. История Казакстана и Центральная Азия. Алматы, 2001
50. Мусин Ш. Қазақстан тарихы. Алматы, 2005
51.Амангельдиев Б.Р. Преватизация в Казахстане. //Суверенный Казахстан на рубеже тысячелетий. Казахстанский институт стратегических исследований при Президенте Республики Казахстан. Алматы, 1999
52.Байтіленов С. Қазақстанның ауыл шаруашылығындағы тоқырау. Алматы, 1999
53.Әбдікәрімұлы Ә. Қазақстан тарихы. Алматы, 1997
54.Рысбайұлы Ұ. Қазақстан Республикасының тарихы. Алматы, 1999
55.Габдулина Г.К. Казахстан исовременный мир. Алматы, 2001
56.Морозов А. Казакстан в годы независимости. Алматы,2005
57.Ермеков В.А. Казахстан в современном мире, Алматы, 2003
58.Муркин Д.А. Пенсионная Реформа в Казахстане. //Суверенный Казахстан на рубеже тысячелетий.Казахстанский институт стратегических исследований при Президенте Республики Казахстан. Алматы, 1999
59. Казахстан: эволюция государства и общества. Алматы, 2003
60. Арсаханова Л.И. Эволюция процесса макроэкономических реформ в Республике Казахстан и их влеяние на экономический рост. //www.5ballov.ru/publications/works/,
61.Каратай Турысов Казахстан становление рыночной экономики Астана 2003 г.
62. Халықаралық экономикалық байланыстар Майдан – Әли Байгісиев Алматы 1998 ж.
63. Н.Ә.Назарбаев Қазақстан экономикалық әлеуметтік және саяси жедел жаңару жолында.
64. Маденов Б. «Нарықтық экономика теориясына кіріспе»
        
        Қазақстан республикасының Білім және 
Ғылым министрлігі
Қ.А.ясауи атындағы Халықаралық қазақ –түрік университеті
Шымкент ... ... ... ... 1991 –2001 жылдардағы Қазақстан Республикасының
әлеуметтік - экономикалық дамуы
Орындаған:
Ғылыми жетекшісі:
Шымкент –2008
Мазмұны:
Кіріспе.........................................................................................................3
І – тарау. ... ... ... ... экономикалық саясатты қалыптастырудағы қиыншылықтар мен қайшылықтар....................................................9
1.1. Қазақстан Республикасындағы нарықтық қатынастардың дамуының ... ... және оны ... ... мен ... Экономикалық реформалар және олардың нәтежиелері......................
1.3. Өнеркәсіп дамуының Қазақстан Республикадағы ақуалы / 1991-2001/..................................................................................................................
1.4. Республика ауыл ... даму ... ... ... ... ... ... даму жане басты мәселелердің шешілуі..........48
2.1. Халықтың тұрмыс жағдайын, әл-ауқатын көтерудегі проблемалар және олардың шешілуі....................................................................
2.2. ... ... ... ... ету ... ... Қазақстан тұрғындарына медициналық қызмет көрсету саласындағы мәселелер мен қиыншылықтар......................................................................58
Қорытынды....................................................................................69
Пайдаланған әдебиеттер мен сілтемелер тізімі.......................73
КІРІСПЕ
Зерттеудің тақырыбының өзектілігі: 1991 ... 16 ... ... ... Республикасының тәуелсіздігі туралы Конституциялық заң Еуразия құрлығының жүрек тұсындағы ел атанған ұлан –ғайыр өлкеде жаңа мемлекеттің дүниеге келгенін паш етті. ... ... ... әр ... ... ... келіп түскен ежелден азаттық аңсаған халықтың тәуелсіздігін таныған қуаншты хабарлар әлемдік ақпаратта дүниенің төрт бұрышына ... ... еді. Енді міне сол ... ... бері ... күні азат ... ең ... құндылығы - ел тәуелсіздігіне 16 жыл ... ... ... ... ... тұста әлемдік бәсекеге мүлде қабілетсіз, тек ішкі рынокқа ғана негізделген шаруашылығы бар ... ... жүйе ... ... ... ... қыспағына түскен қазақстандықтардың болашаққа деген сенімі молайды. Кезінде қазақ халқы үлкен даңғыл жол ... ... ... сәби ... күй ... ... ... соң жағдай мүлдем өзгерді. Еліміз президенті Н.Ә. Назарбайев бұл ... ... ... болатын : «Бұл тарихтың жаћандық сындары және жаңа экономика модельдерін іздеудің күрделі кезеңдері ... ... де ... ... ... ... ... құру, жоспарлы экономикадан нарықтық экономикаға, тоталитаризмнен демократияға көшуді жүзеге асыру қажеттігі туындады . ... Ал ... ... ... еске ... және біздің күш- жігеріміз бен жетістіктермізге қарап нық сеніммен былай деуге болады: «Біз стратегиялық тұрғыдан дұрыс ... ... ... және ... ... ... ... қаншалықты қиын жүргеніне қарамай, жақсы нәтижелерге жеткізді. Ел ... мен ... ... ... дами ... республикамыз орынды түрде өңір лидер саналды және барынша бәсекеге қабілетті экономикасы бар ... ... ... ... ... орын алуға ұмтылуда».
Дүниежүзі елдері танып, экономикалық даму қарқыны жағынан ... ... ... ... ... ... ... мемлекеті тарихын қайта ой елегінен өткізу әрбір халық үшін терең мәнге және маңызға ие. Ол тек қана ... ... ... да қарама –қайшылыққа толы өмірді еске түсіру және оны қайта қалпына келтіру үшін ғана ... ... ... ... ... орын алған бүгінгі таңда қазіргі заман процестерін жете түсінуге мүмкіндік береді; Отанымыздың тарихын зерттеу алдымен өзіміздің қауым ... ... ізгі ... жаңа ... ... ахуалды саяси мәдениетін, дербес ел мүддесіне сай көзқарастар жүйесін қалыптастыру үшін өте қажет екендігін өмір шындығы дәлелдеп отыр. ... –ақ ... ... тең ... және ... ... дүние жүзі мемелкеттері отанымыздық кешегі мен бүгінгі өмірін білуге ерекше ден қойып отырған шақта, республикамыздың ... ... ... ой ... жеке ... мен ... қазақ тарихының кешегі оқиғаларын әдейі бұрмалауы аяғынан енді тұрып келе ... жас ... ... ... әрі ... ... ... әсерін тигізіп отырғандығы қазіргі заманғы тарихи ... ... не ... білуден екендігі сөзсіз.
Бір жүйеге келтірілмей, шашырай зерттелінген ... бірі ... ... ... алғашқы белесі 10 жыл ішіндегі әлеуметтік - экономикалық дамуы болып ... ... ... даму сатысында экономикалық өсуді қамтамасыз ету және осының негізінде халқының әл –ауқаттық деңгейін көтеруді негізгі мақсаты етіп ... бұл үшін ... ... ... ... және ... шаруашылық пен жалпы аймақтық нарықтарға енуін түзетуге қажетті макроэкономикалық жағдайлар мен алғышарттарды өзекті мәселе етіп ... ... ... КСРО ыдырап егемендік алғаннан кейінгі 10 жыл ішіндегі әлеуметтік –экономикалық тарихын зерттеп, оған баға беру ... ... бірі ... ...
Зерттеу жұмысының мақсаты мен міндеттері: Бір орталыққа бағынған, тоталитарлық жүйеге негізделген Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы ыдыраған ... ... ... туелсіздік туы астында жаңа, өзіне мүлдем таныс емес жүйе құру ... ... он жыл ... ... ... ... саясатын зерттеп, қол жеткізген табыстары мен жіберген ... ... ... ... баға беру ... жұмысымыздың басты мақсаты болып табылады. Осы мақсатқа жету мынадай міндеттерді орындауды жүктейді:
Тәуелсіз Қазақстанның экономикалық жаңа жүйесін таңдау ... ... және оның ... ... ... құрылымдық экономикалық реформаның негізіне анықтама беру;
КСРО ыдыраған тұста және мемлекеттілікті қалыптастыру кезеңіндегі (1991-1993жж) ... ... ... ... ... ... ... экономикалық реформаның барысын зерттеп, нәтижесіне баға беру; Инфляцияны тоқтату саясатына ... ... ... жж. ... ... анализ жасау; Банк жүйесіндегі, өнеркәсіп және ауыл шаруашылығындағы өзгерістерді анықтау;
Тәуелсіз Қазақстан ... ... ... ... мен күрделі мәселелерді шешудегі іс –шараларға сараптама жасау, азаматтарының ... ... ... ... ... ... ... саясатын зерттеу;
Қазақстандықтардың әл –ауқатын көтеру, тұрғын үй, азық –түлікпен қамтамасыз ... ... ... ... ... ... шешу жолына анализ жасау;
Зейнетақы реформасының еаекшеліктері мен жүргізілу барысн ... ... ... ... ... ... ... қорын мынадай баспасөз құралдары мен Қазақстан Республикасының зерттеу және статистикалық ... ... ... ... ... «Егеменді Қазақстан», «Жас Алаш», «Аль-пари», «Казакстанская Правда», «Финансист», «Экономика и ... ... и ... « ... и ... ... неделя», «Понарама», «Мысль», « Исследования и результаты», «Вопросы экономики», «Экономист», «Экономика и жизнь», «Аналитическое оброзование», «Вести Казакстана», ... ... ... ... ... ... Республиуки Казахстан», «Статистический бюллетень. Национальный банк Казахстана» т.б . ... ... ... ... ... дамуы туралы «Қазақстан халқының тұрмыс деңгейі», «Қазақстан –цифраларда», «Қазақстан өңірлеріндегі халықтың экономикалық белсенділігі», «Қазақстан Республикасындағы еңбек ақы» ... әр ... ... ... жинақтар құнды материалдар береді.
Тәуелсіз мемлекеттер Достығының Статистикалық комитеті шығаратын «Статистикалық жинақтарының» да ... ... ... ... ... ... ... 1991-2001жж аралығындағы әлеуметтік –экономикалық дамуы шашырай, жүйесіз зерттелген мәселелердің бірі ... ... ... те, тақырыпқа қалам тартқан біршама авторлардың еңбектері жарық көріп үлгерген. Жалпы оларды мынадай екі топқа бөліп қарастырауға ... ... ... ... он жыл ... үкіметтің жоғарғы қызмет орындарында еңбек етіп, болған жайларды өз көзімен көріп қана қоймай, нақты іс ... ... ... ... ... ... ... еңбектері. Мұндай еңбектердің ішінде еліміздің президенті Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевтың біздің тақырыбымызға тікелей ... ... ақ ... ... егеменді мемлекет ретінде қалыптасуы мен дамуының стратегиясы», «Ғасырлар ... ... 2030», ... ... «В ... ... ... он жыл» деп аталатын шығармаларын ерекше атап өткен жөн.
Сондай –ақ әр түрлі кезеңдрде ... ... ... ... ... ... И.Тасмағанбетовтың еңбектері мен баспасөз беттерінде жарияланған баяндамаларында құнды материалдар беріледі.
Екінші топқа, ... ... тиіс ... жеке –жеке бөліп зерттеген арнайы мамандар –эконмистердің, әлеуметттанушылардың және тарихшылардың еңбектерін жатқызуға болады. ... ... ... ... ... ... ... Б.Р.Амангельдиевтің, С.Байтіленовтың, Ә.Әбдікәрімұлының, Ұ.Рысбайұлының, Г.К.Габдулинаның, Ю.К. Шокмановтың, А.Касеновтың, А.Алібаевтың,А.Морозовтың, В.А.Ермековтың, М.Х.Абусейтованың, Д.А.Муркиннің және т.б авторлардың зерттеулері тақырыптың мәнін ... ... ... ... бірге осы топқа А. Ашімбаевтың жетекшілігіндегі Қазақстан ... ... ... ... зеріттеу институты қызметкерлерінің зеріттеу жұмыстарын да жатқызуға болады.
Тақырыптың хронологиялық шегі: Зеріттеу жұмысы КСРО ыдырап Қазақстан Республикасы тәуелсіздікке қол жеткізген 1991 ... ... ... дамуының алғашқы он жылдағы уақыт аралығын қамтиды. Сондай-ақ статистикалық деректерді салыстыру мақсатында тәуелсіздік алғанға дейінгі кезең және он жылдан ... 1-3 жыл ... ... де ... өткен.
Зерттеу жұмысының құрылымы: Жұмыс кіріспеден, негізгі екі тараудан, қорытынды және пайдаланылған әдебиеттер мен сілтемелер тізімінен тұрады. Кіріспеде тақырыптың өзектілігі, ... ... ... ... ... ... ... мақсаты мен міндеттері, хронологиялық шегі, методологиялық негізі айқындалған.
«Тәуелсіз Қазақстанда жүргізілген экономикалық ... және ... ... ... ... ... -деп ... бірінші тарауында Қазақстан Республикасындағы макроэкономикалық реформалар процессі ... ел ... ... ... уақыт аралығындағы республика өнеркәсібінің дамуы мен ауыл шаруашылығындағы ахуал зеріттеледі. Дипломдық жұмыстың екінші тарауында Егемеді Қазақстан Республикасының тәуелсіздік ... ... он ... ... дамуында туындаған мәселелер мен олардың шешілуі, әлументтік салада жүргізілген саясат пен ... ... ... он жыл ... ... үкіметінің жүзеге асырған әлеументтік-экономикалық іс-шараларының нәтежиелеріне тұжырым жасалады.
Зертеу әдістері: ... ... жазу ... жинақтау жүйелеу, салыстыру, талдау және т.б. зерттеу ... ... ... ... ... ... ... жұмыста қойылған мәселелерді ғылыми тұрғыдан ашып көрсету мақсатында тарихи зерттеудің диалектикалық тәсілдерімен тығыз байланыстағы тарихилық, салыстырмалылық, объективтілік ... ... ... ... ... ... – тарау. Қазақстан Республикасының 1991-2001 жылдардағы экономикалық саясатты қалыптастырудағы қиыншылықтар мен қайшылықтар
.1. Қазақстан ... ... ... ... ... кезеңдері және оны қалыптастыудағы қиыншылықтар мен қайшылықтар.
Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін ... ... көшу ... түсті. Осы бағытта 1992 жылы қаңтарда мемлекеттік меншікті оның иелігінен алып жекешелендіруге кірісті.
Қазақстанда ... ... ... ... ... үш ... ... экономиканың Бірінші кезені шағын жекешелендіруден басталдық Алғашқы кезеңнің барысында 1991-1992 жылдары 5000-ға жуық нысандар ... ... ... ... ... берілгендердің саны 470-тен астам болды.
Екінші кезең "Қазақстан Республикасында мемлекет иелігінен алу мен мемлекеттік меншікті жекешелендірудің 1993-1995 жылдарға ... ... ... ... ... Бұл ... аса ... қадамы мемлекеттік меншікті басқару мен жекешелендірудің біртұтас жүйесі болды. Сол кезде шағын жэне орта бизнесті дамытуға белгі ... ... ... ... қоса алғанда бүрынғы кеңеетік сауда жүйесін өзгерту басталды, Қызмет көрсету ... ... орта ... болды. Үшінші кезең 1995 жылғы желтоқсанда заң күші бар "Жекешелендіру туралы" Жарлықтан басталып, 1999 ... ... ... Осы ... бастап ол тек ақша қаражатында жүзеге асырылды.
Нарықтық экономикаға көшу мәселелерімен айналысатын жаңа мемлекеттік басқару органдары ... ... ... ... Монополияға қарсы саясат жөніндегі комитеттер, Салық инспекциясы, Кеден және т.б. Сондай-ақ нарықты экономикаға тән инфрақұрылымның ... ... ... ... банктер, сауда үйлері, жеке меншіктік кәсіпорындар мен шаруашылықтар, жеке меншік пен ... ... ... ірі корпорациялар, акционерлік қоғамдар, холдингтік компаниялар өмірге келді.
Алайда, нарықтық экономикаға көшуде бірсыпыра қателіктерге жол ... ... ... ... ... ... да, ... де, әдіс-тәсілдері де толық анықталмады. Екіншіден, барлық елдерге бірдей сай келетін ... ... ... ... Әр ... өзіне тән, оның ұлттық бітіміне, тарихына, дәстүріне, ... ... ... ... ... ... ... өз моделі, өз жолы болу керек. Оны әлемдік тәжірибе де көрсеткен. "Жапондық", "Немістік" тағы басқадай әр елдің өз даму жолы ... ... ... көп елде ... ... бермеген, Халықаралық Валюталық Қоры ұсынған "есеңгіретіп емдеу" деп аталатын жолына түсті, Ресейдің соңынан ерді.Үшіншіден, ... ... ... ... бірі және ... ретімен жасалуы арқылы жүзеге асуға тиіс. Ал Қазақстанда кажетті заң жүйесі жасалып бітпей, жеке меншікке негізделген кәсіпорындардың ... ... ... ... ... ... ең ... бағаны ырықтандырудан бастау қате болды, өйткені бағаны ... ... ... ... оны өсіріп отыру болып шықты (инфляция).Төртіншіден, қабылданған ... көп ... ... ... калды, себебі ол заңдардың жүзеге асатын механизмдері жасалмады. Бесіншіден, Ұлттық банк ақша ... ақша ... оның ішкі және ... қозғалысын катаң бақылауға алудың орнына, ақша-несие ресурстарын ... ... аса ... ... ... ... ... әуестенді. Алтыншыдан, қылмыс, жемқорлық, заңды бұзушылық көбейді. Оған жаппай тәртіпсіздік, жауапкерсіздік қосылды. Міне, бұлар реформаны жүргізуде, экономиканы дамытуда өздерінің зиянын ... ... ... ... ... ... ... өмір сүріп, жұмыс істеп көрмегендіктен, одан шығу жолдарын білмеді. Экономикалық дағдарысты дұрыстап ... ... Елді ... тез ... ... ... ... бірақ ол ешқандай нәтиже бермеді.
Сондықтан мемлекет дағдарыстан шығудың жолдарын қарастыра бастады. Оның ең бастысы —бағаны ырықтандыруды белгілі бір ... ... еді. ... ... 1992 ж. ... ... шығатын өнімдердің, басқа да энергия көздерінің бағасы әлемдік бағаға ... ... ... ... ... ... Осының нәтижесінде әр кәсіпкер, әр кәсіпорын ең жоғарғы таза пайда алғысы келді. Сөйтіп баға шарықтап ... ... ... ... ... өсу кесірінен төмен түсіп кетті.
1999 жылдан кейін бірінші кезекке мемлекетгік мүлікті ... ... ... ... мемлекеттік меншікті басқару және онымен айналысу ... ... ... органдар арасындағы өкілеттіктерді бөлуге жаңа көзқарас қолданыла бастады. Республикалық ... және ... ... ... ... ... Елдің экономикалық қауіпсіздігін анықтайтын экономиканың стратегиялық маңызды секторларына ... ... мен ... ... ... компаниялар арқылы сақталды. Мұнай-газ секторында —бұл "ҚазМұнайГаз", энергетикада—"КЕГОК", телекоммуникацияда —"Қазақтелеком", темір жолда —"Қазақстан темір ... ... ... да ... орын ... ... меншікті жекешелендіру жарияланған екі кезеңінде де (1991-92 жж. және 1993-95 жж.) ... ... ... талан-таражға түсуіне жол берілді. Бұл халық шаруашылығы үшін берекесіздік тудырып, экономиканың терең дағдарысқа ұшырауының басты себебінің біріне ... ... ... ... өнім ... ... ескі әдетіне басып, өздерінің тауарларын эшелон-эшелонмен сыртқа жөнелте беруді ғана білді. Соның салдарынан республикадан 250 ... ... ... ... ... ... ... Федерациясы мен ТМД елдеріне су тегін кеткен болып шықты.
Сондықтан, бұл жағдай үкімет пен барлық экономикалық институттарды, Статистика мен ... ... ... ... ... ... ... талап етті. Осымен байланысты 1994 жылдың қаңтарыңда Президент экономикалық реформаны ... ... ... шаралар туралы қаулы қабылдады. Онда дағдарысқа қарсы шаралар мен экономиканы тұрақтандырудың 1994-1995 жылдарға арналған бағдарламасы ... ... ... ... ... ету мәселесі қойылды, өндірістің құлдырауы тоқтатылып, экономиканы тұрақтандыру, инфляцияны тоқтату қажет екені айтылды. 1993 ж. 15 қарашада мемлекеттің өз ақшасы ... ... ... біз ... ... аса ... ... -ұлттық валютамыз теңгеге ие болдық. Бұл бізге 1994 жылы-ақ гиперинфляцияны бәсеңдетуге мүмкіндік берді.
Өзінің бүкіл кемшіліктеріне қарамастан іс жүзінде ... ... ... нақты бәсекелестік үшін базалық жағдайларды құруға жеткізді. Қазіргі кезде республика өнеркәсіп өнімінің 85 ... жуық ... ... ... өндіріледі.
Нарықтық реформаға көшудегі жіберілген тағы бір қате —ол үкімет басшыларының ... ... ... ... ... Батыстың дамыған, қалыптасқан нарықтық экономикасы еді. Оған қоса ТМД елдерінде экономикалық дағдарыс капиталистік қоғамға тән классикалық артық өндіру дағдарысы емес, ... ... ... ... ол елдерде ертеден тауар өндірісі, тауарлық қатынастар толық қалыптасқан. Ал ... ... ... жоқ. ... ТМД ... социалистік экономикадан нарықтық экономикаға көшу тез қарқын алды. ... ... ... ... ... ... ... аяқсыз қалды.
Қазақстан үкіметі осыдан кейін 1996-1998 жылдарға арналған жаңа бағдарлама ... Онда ... ең ... ... ... шешу маңызды орын алды. Алайда, бағдарламада көзделген жекешелендіруді аяқтау, бірыңғай ... ... және орта ... ... ауыл ... ... 30 мыңға жуық шаруа қожалықтары мен фермерлік шаруашылықтарды құру айтарлықтай нәтижелер берген жоқ.
Қоғам айқын мақсаттар мен оларға қол жеткізу жолдары ... ... ... ... ... болатын. Олар "Қазақстан - 2030" ел дамуының Стратегиясында тұжырымдалды.
1997 жылдың қазан айында Президент Н.Ә.Назарбаев республика халқына ... —" ... ... ... қабылдап, онда еліміздегі дағдарыстан шығудың және жүріп жатқан реформаларды аяқтаудың, сондай-ақ алдыңғы қатарлы мемлекеттердің қатарына ... ... ... ... ... жаңа ... ұсынды. Бағдарламада еліміздің саяси, әлеуметтік-экономикалық дамуының жақын арадағы және стратегиялық ұзақ мерзімдегі даму ... мен ... ... ... Онда ... ішкі және сыртқы саясатындағы мүмкіндіктерді барынша пайдалана ... ... ... ұзақ ... жеті ... іске ... көзделген.
Олар: 1) ұлттық қауіпсіздікті сақтау; 2) ішкі саяси тұрақтылық пен ... ... ... 3) нарықтық қатынастар негізінде экономикалық өсу; 4) Қазақстан азаматтарының денсаулығы, ... мен ... ... 5) ... ... жете ... 6) ... көлік және байланысты дамыту: 7) демократиялық кәсіби мемлекетті құру. Тек осы аса маңызды шараларды іске асырғанда ғана Қазақстан халқының ... ... және ... артуы мүмкін екендігіне сенім білдірілді.
"Қазақстан —" бағдарламасының ... орай ... ... ... ... мен тәуелсіздігін нығайту, әлемдік стандарттарға сай түзілген заңнамалық-құқықтық базаны жетілдіру жөнінде орасан зор ... ... Атап ... ... сот және қүқық қорғау органдарын қоса алғанда, оның барлық тармақтарының құрылымы мен қызметінің қағидаттары едәуір жетілдірілді. ... ... мен ... ... ... даму ... ... геосаяси кеңістікте әлемдік қоғамдастықтың тең құқылы мүшесі ретінде лайықты орын ... ... ... ... және экономикалық қатынастар мемлекетімізді барлық дүние жүзі елдерімен байланыстыруға мүмкіндік берді. Қазақстан жетекші халықаралық ұйымдарда, соның ішінде, БҰҰ-да белсенді жұмыс ... ... ... ... ... ... және ... қарсы күрес ісіне лайықты үлесін қосып келеді. "Қазақстан - 2030" ... ... ... ... ... республикада тұрақты экономикалық өрлеу, өндіріс ауқымының өсуі байқалып ... Тек ... ... ... ішкі ... ... өсімі 35,5 пайызды құрады. Сауатты макроэкономикалық саясат еліміздің халықаралық беделін едәуір көтеруге ... ... ... бұл ... ТМД елдерінің арасында жан басына шаққанда шетелдік инвестициялар ... ... ... ... Шетелдік инвесторларды, соның ішінде әлемдегі аса ірі компанияларды да ... ... ... ... ... ... берді:
Ауқымды инвестицияларды тарту жөніндегі, олардың көлемі 1993 ... 2003 ... ... ... 25,8 ... долларды кұрады, жан басына шаққанда Қазақстан ТМД-да 1-ші орынды алады.
Әлемдік деңгейдегі менеджмент қызметі құлдырау ... ... аса ірі ... ... ... қайта өркендетуге мүмкіндік берді.
Әлемдік рынокқа шығу және әлемдік шаруашьшық байланысқа ... ... ... ... (Н.Назарбаев. Жаңа кезең - жаңа экономика. —Егемен Қазақстан, желтоқсан 2004).
Осының нәтижесінде республика экономикасының барлық дерлік салаларында, әсіресе, ауыл шаруашылығында, сауда мен ... ... ... жеке ... ... ... бола түсті. Нарықтық экономиканың жетекші бір факторы мемлекеттік емес сектор үлесін ұлғайту болып табылады. Мысалы, статистика мәліметтері бойынша, 2004 жылдың I ... ... 194,8 мың ... ... 192,7 ... жеке ... ... келеді. Бұл жалпы санның 98%-і, өндеу саласында бұл үлес —%-ті; ауыл шаруашылығы мен орман шаруашылығында 97,5%-ті құрайды.
Көптеген экономикалық процестердің ... ... жеке ... иесі ... ... Оның ... болатын барлық әлеуметтік формалар мен нарықтық қатынас салаларына кеңінен ... ... ... ... ... ... ... кәсіпкерліктің дамуын атап көрсетуге тұрарлық.
"Казақстан —" бағдарламасын жүзеге асыру барысында тәуелсіз еліміздің басты ... мен ... ... ... ... және экономикалық өрлеу болды. Бұл барлық қазақстандықтардың өсіп-өркендеуіне, әл-ауқатының артуына кең өріс ашты.
Сонымен, қорыта келгенде, жер ... ... 182 ... 15 ... ... қарқынды даму жолын игерген, 156 ел —нарықтық даму жолына түскен (соның бірі - ... тек 11 ел ғана - ... ... әлі ... ... ... ... мен талаптарына сай біз де елімізде нарықтық (кәсіпкерлік) қоғам құрып жатырмыз. Экономикалық, өндірістік қатынастар жүйесін түбегейлі ... ... ... ең ... ... ... ... шешілді. Экономиканы түпкілікті реформалауға бағыт ұстап, біз қысқа мерзімнің ... ... ... ... ... ... заңнамамызды жасауға қол жеткіздік. Біз ойдағыдай жұмыс істеп жатқан нарық экономикасын құрдық. Бүгінгі таңда Қазақстанда нақтылы жұмыс ... ... ... экономика бар.
1.2. Экономикалық реформалар және олардың нәтежиелері
Қазақстан Республикасында ... ... КСРО ... ... либералды реформалау шеңберінде ХХ ғ. 80- ші жылдарының соңында (1988 ж) басталды. Алайда олар КСРО –ның құлауына байланысты 1991 жылы ... ... ... ойымша, шаруашылық қызметтерін либералдандыру, еңбек ұжымдарына жалға беру арқылы кәсіпорындарды мемлекетсіздендіру, басқару жүйесін және жалпы одақтық ... ... ... ... жағынан қамтамасыз етуді орталықтандыру сол кезеңнің өзінде ... ... ... ... КСРО халықшаруашылығының коперативтік салаларындағы әр түрлі өндірістік технологиялық байланыстар арасындағы келісімдік –құқықтық қатынастарды бұзды.
Жалпы одақтық реформалар өндірістің құлдырауына, ... ... ... ... мен ... ... дефецитінің ушығуына, инфляцияның өсуіне және ақша –кредиттік жүйенің дағдарысына алып келді де, бұл жағдай барлық одақтас ... оның ... ... да ... ... тапты.
КСРО мемлекеттік ститистикалық комитетінің мәліметіне қарағанда, 1990 жыл 1989 жылмен салыстырғанда бүкіл ел бойынша жалпы қоғамдық ... екі ... ... ... 3,6 ... өнеркәсіптік өндіріс –,1 пайыз, ауылшаруашылық өнімі –,8 пайыз (44,40-б.) төмендеген. Қазақстанда да жағдай сондай ... оның ... ... ... 1990 жылы 1989 ... ... 0,9 пайызға кеміді.
-кесте
1989-1991 жж Қазақстан республикасындағы әлеуметтік ... ... ... ... ( алдыңғы жылдармен салыстырғанда пайыздық түрде)
1989
Өндірілген ұлттық кіріс
,9
,1
,7
Өнеркәсіп өнімдері
,5
,2
,1
Ауыл шаруашылық өнімдері
,7
,8
,4
Капиталдың салынуы
,0
,0
,0
Деректер: автордың өзі [29,12-б.] ... ... ... экономикасы КСРО –ның экономикасымен үйлесімді дамыды, яғни құлдырау жалғаса түсті.
Егеменді Қазақстан Республикасындағы эконмикалық қайта ... 1992 ... ... Олар ... ... ...
Реформалардың алғашқы кезеңі – 1992-1993 жж қамтыды, яғни Қазақстанның ... ... ... ... өз ... ... ... аралықта. Осы жылдардағы елдің экономикасы Ресей федерациясындағы экономикалық және саяси өзгерістерге толық тәуелді болды. Реформалар өзінің жартылайлығымен, шешімдер мен әрекеттердің ... ... ақша ... және бюджеттік саясаттың жүйесіздімен сипатталынды. [19,17-б.]
Бұл кезеңдегі Қазақстанның экономикалық дамуының өзгешілігі 1990 –жж ... ... ... ... ... ... ... болып табылады. Осы жағдайды бірқатар авторлар тарнформациялық деп әділ атаған еді. (44, 46-б.) Ол өзінің бұрын соңды болмаған ... ... және ... ... ... ... ... Республикасының 1992-1994 жылдардағы негізгі макроэкономикалық көрсеткіштер динамикасы (1991жылмен салыстырғанда пайызбен)
Көрсеткіштер
1992
Жалпы Ішкі Өнім (ЖІӨ)
-5,3
-14,0
-24,8
Өнеркәсіп ... ... ... шаруашылығының жалпы өнімдері (барлық категориядағы шаруашылықтар)
,0
,0
-5,0
Негізгі капиталға салынған капитал (қаржыландырудың барлық қорларына)
-47,0
,0
-73,0
Тұтыну бағаларының индексі
-16,1
Бөлшектік тауарайналым (өткізудің барлық ... (45, ... ... ... ... ... уаықтта, 1992 жылдың қаңтарында басталған бағаларды либеризациялау процессі 1994 жылдың соңына дейін созылды да, бұл ... ... ... ... ... сыртқы экономикалық қатынастарда реформаларды жүзеге асыруға кедергі болды.
Бағаның еркін ... ... ... сыртқы сауданы либерализациялау республикадан сыртқа аса маңызды шикізат түрлерін, көбіне республикалық тұтынуға зиянын тигізе отырып, шығаруына ... ... ... ... ... ішкі белгіленген бағадан 2-3 есеге жоғары еді. Нәтижесінде барлық бұрынғы ... ... ... ... ... ... ішкі барьерлер (квоталар, лицензиялар, кедендік тарифтер) қоя ... Оған ... ... ... ... ... өсе берді, ал валюталық түсімдер шетелдік банклерде қалып қойды.
Қазақстанда, экспорттық шектеу көбіне тарифтік емес сипатта жүрді. Елдің сыртқы ... ... іс ... импорттық пошлиналар болмады. Орталықтық –экспорттық жүйеден рынокқа өту ... ... - ... және ... ... ... ... жалға қойылмай отырған уақытта, аса қажетті іс –шара болып табылатын –лицензиялау және ... ... ...
Бұл кезеңде сыртқы сауда операциялары гиперинфляция және республикаралық қамысздандыру саласы бойынша есеп айрылысу жүйесі жұмыс істемей тұрған уақыт жағдайында ... ... ... ... қолданылды, мұнда көбіне олар эквиваленттік емес айырбас ... ... ... ... ... ... бағасы еркін болып тұрған және рубльдің бағасы үнемі төмендеп отырған жағдайға энерготасымалдаушылардың бағасын либериалдандыру мәселесінің шешілмеуі, электр энегергиясын, мұнайды ... және ... ... ... ... ету ... осы өнімдердің бағасын үнемі өсіріп отыру (жылына 3-4 рет) қажеттілігін туындатты. Бұл өз ... ... өз ... мен ... ... ... көтеруге алып келді.
Ең соңында, энерготасымалдаушылардың баға өсімінің, жаңа шыңы туындады да, ол спираль тәрізді баға реакциясын соңынан ертті. Мұнда ... ... ... ... ... де, ол ... ... бұрын болып көрмеген инфляция қарқынына душар етті. Бұл жағдайды төмендегі кестеден байқау қиын ... ... ... ... баға динамикасы (алдыңғы жылдармен салыстырғанда пайызбен)
1991
Тұтыну бағалары
247
Өнеркәсіп өнімдеріне өндірушілердің бағасы
Деректер: (5,57-б.)
1993 ж ... ... ... іс ... және ... ... реформаларды тереңдету жайындағы бағдарлама бекітілді. Бағдарламаның негізгі міндеті рыноктық инфрақұрылымды және қоғамдық, ұдайы өндірістің ... ... ... ... ... деп ... ... барлығынан бұрын, мемлекет меншігіннен алу және жекешелендіру концепциясына қатысты түзетулер енгізді. Қазақстан Республикасы үкіметі кәсіпорындарды, газ кендері мен стратегиялық ... ... ... сату үлкен қателік деп тапты, сондықтан да жекешелендіру бағдарламасына стихиялы түрде емес, мемлекет тарапынан ... ... ... ... жүргізу ұсынылды.
Қазақстанның экономикалық саясаты осы кезеңде мынадай принциптермен жүргізілді.
) Өндірістің бәсекелестік рыноктық өзіндік реттеу мен ... ... ... ... ... ... ... реттеу синтезіне негізделген әлеуметтік –нысаналық аралас экономика құру;
) Ұлттық кәсіпкерліктің ... ... ... ... ... ... ... қызмет көрсету, транспорт және бөлшек сауда салаларындағы жеке ... ... ... ...
) Өндірістің құрылымдық қайта құрылуына негізделген «жылдам экономикалық даму стратегиясын» жүзеге асыру; отын –энергетикалық және металлургиялық ... ... ... ... азық –түлік және халық тұтыну тауарлары рыноктарын дамыту, тұрғын үй мәселесін шешу;
) Мемелекетаралық байланыстарды –бірінші кезекте ТМД елдерімен, ... Қиыр ... ... және ... ... әлем ... ... экономикалық –саяси серіктес таңдауда пргматизм ұстанымын сақтау. (22,31-б.)
А) 1993-1997 жж эконмикалық реформалар
Қазақстанда сапалы экономикалық қайта құрулардың жаңа кезеңі 1993 жылы ... ... ... ... енгізілуімен, жүйелі қайта құрулар және тұрақты кредиттер бағдарламасы шеңберінде халықаралық қаржы ... кең ... ... ... ...
Бұл кезең өзіндік макроэкономикалық саясаттың жүргізілуімен, салық салу, бюджеттік және банктық жүйелерде, сыртқы экономикалық әрекеттестікте, оның ... ... ... және ... ... ... нормативтік құқықтық база құрумен, рыноктарды және нарықтық инфрақұрылымдарды дамытумен сипатталады.
Алайда, 1994 жылдың орта ... ... ... ... ... бағытты іске асыруда орынсыздық және шегіністік көрсетті. Бірінші кезекте бұл бүкіл 1994 жыл ... ... ... ... процессіне қатысты болды.
Әрі қарай либералдандыру және сыртқы экономикалық байланыстардағы сапалылықты өсіру мақсатында ... ... ... шешім қабылдады:
1994 жылдың басында либералдандыруға ұсынылған тауарлар тізімі маңызды түрде қысқартылды;
экспорттық квота 1993 жылы ... 25 ... 1994 жылы 7 ... ... ... ... ... шикізаттарға ғана сақталды.
Экспорттық және импорттық пошлиналар мөлшері төмендетілді, осы салықтар салынатын тауарлар түрі қысқартылды, экспорттық салықтарды ... ... ... бұл жағдай тауарлардың экспорты мен мипортына дем берді, олардың құрылымын жақсарта түсті;
1994 ж 1 ... ... ... рынокта сатылуға міндетті валюталық табыстың пайызы 50 пайызға дейін ... ... және ... ... ... ... қайтарылу тәртібі енгізілді де бұл жағдай капиталдың кемуін қысқартты.
Алайда, менің ... ... жж ... сыртқы экономикалық қатынасына қатысты қабылданған шешімдері, көбіне қарама –қайшылықты және жеткілікті дәрежеде ... ... Оның ... ... ... мемлекеттік компаниялардың монополиясы түрінде сыртқы саудаға мемлекеттің тікелей қатысуы маңызды болып қала берді; жеке ... ... және ... ... ... ... экономикалық байланысқа (СЭБ) қатысушыларды тең емес жағдайға дұшар етті; экспортты лицензиялау және квоталау түрінде ... ... ... іс ... айырбас бағамын айқындауға ммүкіндік бермеді, ТМД елдерімен саудадағы көптеген мәселелердің реттелмеуі ... ... ... бартерлік операциялардың кеңейюіне (1994 жылы 30 пайыз экспорттық және 14,2 пайыз ... ... ... тауар айырбасы тәртібінде жүзеге асырылды) алып келді. (29, 54-б.)
жылы ... ... ... ... ... оның ... мақсаты 1995 жылдың соңына қарай макроэкономикалық тұрақтандыру және жүйелі институтционалдық ... ... ... ... ... ... бағдарламаны жүзеге асыру бұрынғыға қарағанда дәйектірек және мақсаттырақ жүргізілді (әсіресе ақша ... және ... ... ... ... ... ... осы кезеңде, Қазақстанның ұлттық Банкі (ҚҰБ) ақша саясатын жүзеге асыруда, басты назарын, инфляцияны ... ... ... ақша массасын сандық көлемде басқаруға, сондай –ақ өндірістің әрі қарай дамуы үшін ... ... ... қамтамасыз етуге шоғырландырды. Қайта қаржыландыру мөлшері инфляцияның іс ... ... ... ... ал мемлекеттік қүнды қағаздар мөлшері аукциондарда белгіленді. Кредиттік ресурстарды орналастыруда аукциондар арқылы ... ... ... банкілерге резервтік талаптарды белгілеу де реттеу икемдірек жүргізілді.
жылдың ортасынан бастап Қазақстанның ақша –кредиттік саясаты аспапатары дамыған елдерге тән тағы бір ... ... ... жеке ... ... ... портфельін қалыптастыруды бастағанда ашық рыноктаға операциялармен толықтырылды. Осы мақсатта арнайы құнды қағаздарын ҚҰБ ноталарын шығару ... ... ... ... ... ақшалай агрегаттардың мөлшеріне қарай белгіленді. Сондай –ақ тенгенің айырбас бағамының ... ... ... ... ... интервенция сияқты рыноктық экономика үшін дәстүрлі реттегіш те іске қосылды. 1996 жылдан бастап екінші дәрежедегі ... ... ... да ... ... оның көлемі қысқартылды, ал аталмыш операциялардың негізгі бағыты банктық жүйенің өтімділігін қолдау ... ... ... ... беру және ҚҰБ –не ... алу үшін ... ... қарастыру тоқтатылды. Кредиттерді орналастыру аукциондар, банктераралық рынок арқылы, сондай –ақ ... ... ... асырылды.
Барлық салалардағы өндірістің төмендеуінен, шаруашылықтағы субъекттердің салықтарды төлеуден жасырынуынан, инфляцияның жоғары ... ... ... табыстық бөлігінің күрт төмендеуіне байланысты туындайтын аса қолайсыз экономикалық жағдайға бейімделе отырып, бюджеттік саясат өте қажетті ... ... іс ... ... және ... ... функционалдық жүйелерінің қызметін (энергетика, отын және коммуникалды шаруашылықты) қамсыздандыруға ... ... ... ... осы ... ... ... инновациялық, құрылымдық және әлеуметтік сияқты маңызды функцияларын біршама жоғалтты.
жылдан бастап бюджеттік дефециттің бір бөлігін инфляцияланбаған ... ... ... және ... ... ... ... арқылы жабу жүзеге асырылды. Соған сәйкес осы мақсат үшін ҚҰБ кредиттік ресурстарын қолдану қысқартылды.
Бюджеттік дефецитті кредиттеудің қысқартылуымен ... ... ... ақша ... ... ... тұруы және кредиттік ресурстардың бағасын реттеуде жүзеге асырылды. Егер 1993 ж ... ... ... ... ... ... қалып қойып отырса, 1994 жылдан бастап ол позитивтік дәрежеде қолдау тауып отырды. Осылайша 1993 жылдан 1997 жылға ... ол 300 ... 18,5 ... ... ... (28, 58- б.)
Бұл кезеңде салық саясаты да белгілі бір дәрежеде өзгеріске ұшрады. Салықтар мелекеттік бюджетті толықтырудың фискалды әдісі ғана ... ... –ақ ... - ... ... ... ... сияқты қарала бастады. Бір жағынан бұл өзгерістер осы уақытша жүріп жатқан индивидуалды жоба бойынша ірі кәсіпорындарды жекешелендірумен байланысты болды. Онда ... ... ... ... жеңілдіктер берілді.
жылдың шілдесінде республикада кедендік жүйені реттеуді қалыптастыратын жаңа Кедендік кодекс қабылданды. Осы жылдың қаңтар айында ... ... ... ... (Тәжікстанның кейінрек қосылуымен) кедендік одақ туралы келісім –шарт жасалынды.
жылдың басында республикада «1996-1998 жж реформаларды тереңдету бойынша Үкімет жұмысының бағдарламасы» ... оның ... ... ... ... және ... –институтционалдық қайта құрулар салаларында 1994-1995 жж қол жеткізген табыстарын бекіту, өндірістің құлдырауын тоқтату, содан соң экономикалық өсім мен ... өмір сүру ... ... ... ету ... ...
Қарастырылып отырған кезеңде мынадай аса маңызды құжаттар әзірленіп, қабылданды: 1996-1998ж банктық секторды әрі қарай реформалаудың бағдарламасы; шаруашылықтағы ... ... ... кезең –кезеңімен біртіндеп жергілікті бюджетке беру бағдарламасы; құнды қағаздар рыногы және ... ... ... ... жұмыспен қамтамасыз етуді өсіру; ұсақ және орта бизнесті дамыту, кәсіпкерлікке қолдау көрсету;
Антиинфляциялық қатал саясат ... ... ... тұрақтылығындағы алғашқы жетістікке , тұтыну бағасы индексін 1992 ж 3061 пайыз деп, 1997 ж 111 ... ... ... ( 3 –кесте) тенгенің валюталық бағамын тұрақтандыруға, бюджеттің ... ... (1997 –,7 ... ЖІӨ - нің) (45, 39-б), ... ... бейімделген салаларындағы өндірісті тұрақтандыруға және біршама жандандыруға қол жеткізілді .(4 –кесте).
4 - кесте
1993-1997 жылдар аралығындағы өнеркәсіп өндірісі
көлемінің динамикасы
Өнеркәсіп ... ... ... ... ... ... жасау және металлөңдеу
-14,7
-37,1
-27,8
-9,2
-29,9
Өнеркәсіп құрылысы материалдары
,8
-57,1
-31,8
-33,6
-19,3
Жеңіл өнеркәсіп
-11,7
-44,3
-58,8
,8
-18,8
Тамақ өнеркәсібі
-13,7
-26,1
-20,7
,1
,3
Ормандық, ағашөңдейтін және целлюлоз-қағаз өндірісі
-8,7
-44,9
-40,7
-10,1
-27,4
Деректер: (45,362-б.)
Реформалардың ... ... ... ... ... жаңа экономикалық ахуал болды, оның нәтижесінде әкімшілік –командалық экономиканы рыноктық ... ... ... ... ... ие болды. Негізгі жүйелік қайта құрулардың арасында мыналарды бөліп қарауға болады:
Экономиканың либералдандырылуы. Шаруашылық өмірдегі мемлекеттік түрлердің қысқартылуы, СЭБ ... ... ... үшін ... ашылуы, салыстырмалы түрде тұрақты валюталық режимнің қалыптастырлуы. Мемлекет өзінің қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін форвардтық, фъючерлік және т.б ... ... ... ... ... дамыта отырып, басқа да субъектілермен ішкі және сыртқы рыноктарда тең шарттар жағдайында өзара қатынас ... ... ... баға ... және ... құрылымын қалыптастыру принциптерін іс жүзінде асыру басталды, онда мемлекеттік реттеу ... ... мен ... ... ... ... ... сақталды, баға ұсыныс пен сұраныс талаптарына жауап беретін болды.
Жалпы экономикалық ... ... ... ... ... ... экономика негіздері қалыптасты. Рыногқа бейімделген шаруашылық құрылымдарының дамуы шын мәнінде жағдайлардың жасалынуына, ... ... ... ... мен ... ... және жауапекршілікті жекеменшік иелерінің қалыптасуына бастама жасалынды. Шығындарымен кең көлемді жекешелендіру процессі аяқталынуға жақын қалды. Мемлекетсіздендіру және жекешелендірудің ... ... ... салдары ретінде, осы кезеңдегі мемлекет мүлкін жекешелендіру және қацта құру ... ... ... және ... ... ... асырылуымен эконмикада дамыған жеке меншік секторының қалыптасуы, тәртіптің рыноктық моделіне бейімделген. Сапалы жеке ... ... ... ... сондай –ақ ұсақ және орта бизнестегі кәсіпкерліктің дамуы, сапалы рыноктық бәсеке үшін база мен ... ... ... ... (1991 жылы басталған жекешелендірудің нәтижесінде 1996 жылдың соңына қарай жекешелендірілген кәсіпорындар мен ... саны 20,2 мың ... оның ... ... –,7; ауыл ... –,5, құрылыста –,8; транспортта –,9; сауда мен тамақ ... –,1; ... ... ... ... мен тұрғын үй коммуналдық шаруашылықтарында –,8) [45,356-б.]
Рыноктық экономика және инфрақұрылым институттарының дамуы шаруашылық ... ... ... ... ... ... өнісдерін өткізуге, т.б көмектесетін құрамында банктер жүйесі, инвестициялық және сақтандыру компаниялары, биржалар, аудиторлық фирмалар және т.б бар ... ... ... ... (1996 ж соңына қарай республикада жұмыс істейтін банктер саны 101 [45,360-б.] Еңбек, капитал және ... ... ... ... заңдар жетілдірілді. Сауданың, қаржы –кредиттік және рыноктық ... ... да ... ... республиканың өндірістік потенциаоына құрылымында өзгеріске ұшыратты, онда қызмет көрсету саласының үлес салмағы жүйелі т.рде өсе ... ... ... саласының ЖІӨ құрылымындағы үлесі 1993ж 40,2 пайыз болса, 1997ж 57,5 пайызды құрады [23,153-б.];
Салыстырмалы ... тең ... ... ... құрылуы. Қазақстанның экономикалық жүйесінің тарнсформациялануы аз уақыт ішінде сұраныс пен ұсынысты теңестіруге және де ... ... ... бір теңдікке қол жеткізуге мүмкінлік берді. Тұтынуға арналған тауарлардың көпшілігі бойынша ... ... ... ... ... асып түсе бастады. Бұл факт, менің ойымша импорттың интенсивті түрде өсуінен, тұрғындардың жиған қорының құнсыздануынан, өндірістердің тоқтап, тұтыну ... ... ... ... Мұны инфляция қарқынының төмендеуі динамикасы және қаржы рыногының пайыздану ... ... ... 1993ж 2200 ... ... 1997 ж 11,2 ... құрады[25,58-б.] Мемлекеттің алтын валюталық қорының бағамы тұрақтанды. Мемлекеттік бюджет дефециті мен сыртқы сауда ... ... ... ... ... ... ... ол инфляциялық емес әдістермен қаржыландырыла бастады. Өнеркәсіптің бірқатар салаларында өндірістің тұрақтану тендениялары байқалды.
Жоғарыда ... ... ... ... ... жетістіктерімен бірге, бұл уақытта бірқатар өткір мәселелер де орын ... Атап ... ... ... құрудың алғашқы жылдарында өндірістің айтарлықтай құлдырауы (1991-1996жж республиканың ЖІӨ жартысына ... ... ... ... ... проблемалардың шиеленісуін туғызды. 1996ж тұрғындардың ақшалай кірісі 1991 жылғы дәреженің 11 пайызын құрады. [45,128-б.]. ... ... ... ... да ... 1996 ж ... түрде тіркелген жұмыссыздар белсенді тұрғындардың 13 пайызын құрады [Сонда].жұмыссыздардың саны (тіркеуде тұрған) Қазақстанның ... ... ... ... ... шағымдардың (жұмысшыларды қажет еткендерден) 25 есе көп болды. Мәжбүрлі ұзақ демалыста жүрген және толық емес жұмыс уақытымен ... етіп ... саны 1996 жылы ... ... ... ... 7 ... құрады.
Өндірістің құлдырауы және әлеуметтік мәселелерден бөлек республикада мынадай проблемалар болды: біріншіден, айналымдағы қаржыларын тауысқан және қажетті кредиттік ... ... ... жоқ кәсіпорындардың қаржылық жағдайының нашарлығынан төлемдік дағдарыс. Екіншіден, инвестициялық саладағы проблемалар қиындай түсті. Инвестицияның қысқару ... ... ... да ... ... ... асып ... Тек 1993-1995жж өзінде капитал салу жартыдан да көп қысқарды: 6068 млн нан 2961 млн тенгеге дейін [сонда].
Маңызды проблемалардың ... ... ... ... ... ... кезеңінде, жүзеге асырлыған институтционалдық қайта құрулардың жағымды макроэконмикалық тенденциялардың тұрақтануы және қалыптасудың негізін қалады. Бұл ... ... ... ... ... ... кезеңінде көрініс тапты.
Б) 1998- 2002 жж экономикалық реформалар.
Негізгі макроэкономикалық көрсеткіштердің динмикасының сипатына бұл ... ... алып ... ... Аталған жылдар салыстырмалы түрде тұрақтылығымен ерекшеленеді. № 5 кесте Қазақстанның 1998 –ж экономикасының даму ... ... ...
- ... ... аралығындағы Қазақстан республикасындағы негізгі макроэкономикалық көрсеткіштер динамикасы
Көрсеткіштер
1998
ІЖӨ
-1,9
,7
,8
,5
,8
Өнеркәсіп өндірісі көлемі
-2,4
,7
,5
,8
,5
А/ш жалпы өнімі
,9
,0
,5
,3
,4
Негізгі капиталға инвестиция (қаржыландырудың барлық көздері)
,1
,3
,2
,7
.0
Тұтыну бағаларының индексі
,1
,3
,2
,4
,5
Бөлшек тауар ... ... ... ... ... ... ... (31,26-б.),(32,9-б.),(33,9-б.),(34,3-б.),(35,3-б.)
-2002 жж аралығында ЖІӨ, өнеркәсіп өндірісі, инвестиция көлемі және тағы да басқа маңызды көрсеткіштердің өсуі басталды. Алайда Қазақстан экономикасы дамуының ... ... ... географиясы біртіндеп кеңейе түскен осы жылдары болған әлемдік қаржы дағдарысы, біршама баяулатты. 1997 жылы азияның Оңтүстік –Шығысында басталған дағдарыс, 1998 жылы ... ... ... де, Қазақстанның экономикасына кері әсерін тигізді. Осылайша 1998жыл елдің ІЖӨ төмен көрсеткіш көрсеткен, осы кезеңдегі жалғыз жыл болды, ал 1999 ж ... ... ... ... ... ... Қазақстанда ақша –кредиттік методологияны жүзеге асыру, дамыған елдердің стандарттарына сәйкес, толық ... және ҚХБ ... ... өзгерісін, міндетті резервтен нормаларын ашық рыноктағы операцияларды және ішкі валюталық рынлктағы интервенцияларды қосты. Инфляция қарқынының ... ... ... ... ... ... ... –ломбардтық кредиттер бойынша сыйлықтар мөлшері реқаржыландырудың ресми мөлшері т.б
жылы ақша –кредиттік саясат әлемдік қаржы дағдарысы ... ... және осы ... тән ... ... ... ... да Қазақстанның қаржы секторын қорғау қатал сипатқа ие ... ... ... 1999 жылы ... ... бағамының еркін ағымы режимі қабылданды және ол маңызды көлемде девольвацияланды. Бұл жағдайда ақша –кредиттік саясаттың басты мақсаты инфляцияның өсу ... ... ... ... ... банк, бұрынғыдай екінші дәрежедегі банктердің кредиттік белсенділігін арттыру актуалды мәселе болып қала берді, соған байланысты ҚҰБ жыл ... ... ... бұл ... ... ... ... толық тұрақтанды 14 пайызға азайды. [ 37,22-23-б.]
Бюджеттік –салықтық саясат реформалардың бұл кезеңі мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ... азаюы (ІЖӨ салыстырғанда), салықтық заңдарпдың отандық тауар өндірісін қолдауға қарай бейімделуі сияқты негізгі ерекшеліктерімен сипатталады. Салықтық ... ... бір ... ... қолдауға бағыттала отырып бұрынғыға қарағанда дәлірек қолданылтын болды. ... ... ... ... және ... өнеркәсіп өнімдерінің бәсекеге қабілеттілігін өсіру үшін 1999 ж салық заңдарына өзгерістер ... онда ... ... және ... ... үшін ... төлеу уақыты 90 күнге ауыстырылды, ал жеңіл өнеркәсіп үшін, бұдан бөлек, НДС-ң нольдік мөлшері енгізілді. 2000 жылы салық ... ... ... ... ... ... жұмыстары жалғастырылды. Онда, ішкі рынокқа қарай бейімделген машина жасау кәсіпорындары, өнеркәсіптің ... ... және ағаш ... ... үшін ... ... ... енгізуді қарастырылды.
Бұл кезеңде Қазақстанның сыртқы сауда саясатында отандық тауар өндірісін қорғау құралы ... ... ... заңдық база кеңейтілді, Қазақстан республикасының энергетика, индустрия және ... ... ... ... ... ... Шетелдік рыноктарда қазақстандық компаниялардың мүдделерін белсенді түрде қорғау басталды (мысалы , өткізу рынктарын кеңейту қызметі шеңберінде АҚШ –та ... ... ... ... қол ... ... жж сыртқы сауда саясатын іске асыруда ТМД елдерімен еркін ... ... ... және ... БСҰ- на кіруге белсенді күш жұмсалынуымен сипатталды.
Үшінші кезеңде жүзеге ... ... ... ... ең ... деген макроэкономикалық дәреженің мынадай шараларын ерекше бөліп қарауға болады:
жекешелендіру және меншіктік басқару процесстерінің жетілдірілуі;
жерді ... ... ... ... ... «Жер ... ... 2001 ж. қаңтарында қабылдануы. Ауылшаруашылықтағы жерді мемлекеттің меншігінде сақтай отырып, мемлекеттік емес ... ... тең ... ие ... және ұзақ ... ... жалгерлік шартпен жерді пайдаланушыларға айналды.
өңдеу өнеркәсіптері кәсіпорындарын қайта қалпына келтіруді бастауға мүмкіндік ... ... ... өндірушілер мен импорттарын толтырушыларды қолдайтын іс –шаралар комплекстері қабылданды.
Банктық секторды әрі қарай нығайтуға және тұрғындар қаржыларын инвестициялық процесстерге ... ... ... ... ... ... ... дәрежедегі банктердің депозиттеріне салымдардың кепілдемелік қоры құрылды, сақтандыру рыногында ... ... ... ... бағалық конъюктураларындағы жағымсыз өзгерістерге елдің тәуелділігі төмендетілді. Бұл жағдай Қазақстан Республикасы Президентінің 2000 ж 23 тамызындағы «Қазақстан ... ... қоры ... №402 ... және ... Республикасы Президенті бекіткен 28 қаңтар 2001 жылы №543 «Қазақстан Республикасы ұлттық қорын құру және ... ... ... ... ... ... ... қорының құрылуымен қалыптасты. Қордың қаржысы жекеменшік немесе мемлекеттік ұйымдарға беру үшін, ... –ақ ... ... ету үшін ... тиым салынды.
Жалпы алғанда, бұл кезеңді Қазақстандағы экономикалық реформалардың негізгі бөлігінің аяқталу кезеңі деп ... ... ... ... ... және дамудың бұл кезеңінің негізгі нәтижесі ретінде мына жайларды айтуға ...
. ... ... жүйе ... және ... ... формацияның радикалды трансформациясының жағымсыз салдарын негізінен жеңуі. 90-жылдардың басында Қазақстан респуликасы тап болған ... ... ... ... ... немесе аз көлемде болса да шешімін тапты; рноктық типтегі экономика қалыптасты; ол өз ... ... ... ... ... ... қол ... негізінде әрі қарай өсу үшін алғы шарттар жасады.Осының негізінде 2000-2003жж ІЖӨ нің тұтас өсуі - 42,3 ... ... бұл ... ... ... даму ... жағынан әлемдік лидерлердің бірі болуына мүмкіндік берді.
. Қазіргі заманғы рыноктық шаруашылық стандарттарына бара- бар ... ... ... қалыптасуының аяқталуы. Құнды қағаздар рыногы, қаржы жүйесі, еңбек рыногы, салық салу, бухгалтерлік ... ... ... және ... ... да ... ... дамытылған заңдар қабылданды және жұмыс істеуде.
. Мемлекетсіздендіру мен ... және ... ... ... ... араласқан типін құру сияқты процесстердің негізгі бөлігінің аяқталынуы. Жүзеге асырылған институтционалды қайта құрулардың ... ... және ... ... ... кең ... ортасы қалыптасты, ұсақ және орта бизнес белсенді түрде дамыды. Қызмет көрсету ... тез ... ел ... ... ... ...
. ... қаржы саласындағы барлық негізгі бағыттарда орнықты тұрақтылыққа қол жеткізілді; мемлекеттік қаржылар облысында, ұлттық валюта бағамында, банктік жүйенің орнықтылығы мен ... ҚҰБ ... ... ... ... ... ақша рыногында және мемлекеттік бағалы қағаздар рыногындағы ... ... ... ... тұрғындардың бос қаржыларының маңызды көлемін айналымға түсіруге және ... ... ... ... ... ... ... өсіруіне мүмкіндік берді. 1998 жылдан 2002 жылға дейін тұрғындардың банктердегі салымдары 10 сеге өсті. [ 38, 54-б]
. Эконмикада инвестициялық - ... ... ... ... ... 90 ... соңына қарай ЖІӨ динамикасы көлемінде, өнеркәсіп өндірісінде, инвесттициялық қызметте, және бірқатар ... да ... ... ... ... прогресс байқалады. Экономиканың барлық салаларында - өнеркәсіпте, ауыл шаруашылығында, транспорт және байланыста, саудада және т.б даму процессінің жүзеге ... ... ... және ... даму ... дәлелдейді.
. Нақты құрылымдық қайта құруларға жүйелі түрде бейімделуі. Рыноктық ... және ... ... ... облысында бірқатар нақты қадамдардың жасалынуы нәтижесінде Қазақстан экономиканы реформалау қарқыны бойынша ТМД елдерінің басым көпшіліген ... озып ... Атап ... ... ТМД ... ... мынадай іс –шараларды алғашқы болып енгізді: зейнетақы реформасы, банк салымдарын кепілдеу жүйесі, ҚҰБ линиясы бойынша Дүниежүзілік банктегі қарызды мерзімінен ... ... ... қорды қалыптасыру, ұлттық валятаның девальвациялануының салдарынан орын алған банктердің салушлар мен зейнетақы қорларының бағамдық шығындарының орын толтыратын мемлекеттік компенсация, авто ... ... ... ... т.б. ... ТМД елдері ішінде инвестиция тарту көлемі жағынан сөзсіз лидерлік жағдайға көтерілді. ... және ... ... субъектілер қаржыны басқаруда бүгінгі заманғы оптимизация әдістерін белсенді түрде қолдануда: ... ... ... қағаздарды шығару, қайта сақтандыру т.б іс –шаралар.
Тәуелсіз Қазақстанның 10 жыл ішінде жүргізген экономикалық реформасынан қортындылайтын болсақ, ... ... ... ... тұрған күрделі міндеттердің табысты атқара алғандығын дәлелдейді. Жүргізілген көлемді қайта құрулардың нәтижесінде негізінен шаруашылық жүйе реформаланды, либералды ашық рыноктық ... ... ... ... ... жүйесі қалыптасты, рынок стандарттарына және ұлттық экономикалық орта ерекшеліктеріне сәйкес комплексті басқару жүйесі құрылды және әрі ... даму ... ... ... ... ... Республикасындағы ахуалы /1991-2001/
Қазақстан бұрынғы КСРО-дағы басқа республикаларға қарағанда нарық қатынастарын бұрын бастап кетті. Алайда ... ... көшу ... одан әрі ... жол ашпады.Қайта өнеркәсіп салалары, әсіресе,ауыр индустрия, халыққа аса ... ... ... орындары біртіндеп тоқтай бастады. Кәсіпорындардың көпшілігі бірқатар ... ... ... ресурстардың жоқтығынан немесе тұрақсыз қаржы жағдайына байланысты өз қуаттарын толық пайдалана алмады. Күрделі құрылыстың қысқаруы экономикаға кері ... ... ... процестің төмендеуі қоғамдық өндірістің тоқырауына соқтырды. Экономиканың тұрақтануына қаржы- ақша жүйесінің ... ... ... ... ... тапшылығы –бір жағынан, кәсіпорындар мен мекемелер қорының өсуі, халықтың бар ақшасын «шұлық ішінде» немесе банкте жинақтауы –екінші жағынан, инфляцияны одан әрі ... Егер 1991 жылы ... ... ... үш есе ... ... 1992 жылы 24,7 есе ... орындарының жартысы 1991 жылғы деңгеймен салыстырғанда өндірістің құлдырауына жол берді. ... ... ... ... ... ... ... қалыптасты. Оны өндіру көлемі өнеркәсіп өндірісінің бүкіл көлемінің бестен бір бөлігін ғана құрады, ... 1991 ... ... 21,5 ... ... Осы уақыт ішінде, әсіресе, Жамбыл, Маңғыстау,Солтүстік Қазақстан және ... ... ... едәуір құлдырады. Республика бойынша мұнай мен көмір өндіру ... ... ... ... мен ... арасындағы алшақтық өсті. Жыл бойында металлургия өнеркәсібіндегі жағдай күрделі қалыпында қалды: шойын, болат, прокат құю ... ... ... ... ... мыс, ... титан, цинк өндірісі қысқарды. Металлургия және химия саласындағы өнеркәсіп жұмыстарының нашарлауымен байланысты құрылыс және ауыл ... ... ... едәуір кеміді. Тракторлар, экскаваторлар және бульдозерлер шығару екі есе, металл кесетін станоктар –үштің біріндей ... ... ағаш ... және ... ... ... ... өз жұмыстарын айтарлықтай нашарлатты.
Күрделі құрылысты қаржыландыру көлемі 40 ... ... ... ... 1995 ж. ... ... ... іске қосылуға тиісті 325 өндірістік қуаттар мен ... тек ... ғана іске ... ... ... 1993 және 1994 ... да тоқтамады. 1993 жылы 1990 жылмен салыстырғанда өнеркәсіп өнімі 16,1 ... ... Оның ... электр қуатын өндіру 13 пайызға, мұнай өндіру 9 пайызға, көмір өндіру 17 пайызға төмендеді. Ал 1994 жылы ... ... ... 41 ... ... ... 1995 жылы ... тұтастай алғанда, өнеркәсіп өнімнің төмендегеніне қарамастан, оның жекелеген эсалаларында 1994 жылмен салыстырғанда: газ өнеркәсібінде –,3 ... қара ... –,4 ... химия және мұнай өнеркәсібінде –,4, түсті металлургия өнеркәсібінде –,9 ... өсім ... ... Бірақ инвестициялық мақсаттағы өнімдер және тұтыну тауарларын шығаруға бағытталған салаларда өндірістің едәуір құлдырауына жол берілді. Өнім ... ... ... 59,8 ... орман, ағаш өңдеу және целлюлоза –қағаз өнеркәсібінде –, тамақ өнеркәсібінде –,7 пайызға артта қалды. 1995 ж. республика бойынша ... ... ... 44 ... (4743 тің 2088 –і) 1994 ... өндіріс көлемінің деңгейіне жете алмады. Өндіріс көлемін төмендеткен кәсіпорындардың басым көпшілігі Торғай, Талдықорған, Алматы, ... ... және ... ... үлесіне тиді. [50,315-б.]Соның нәтижесінде Қазақстан кәсіпорындары 166,5 млрд. Теңгенің өнімдерін кем ... Бұл ... ... өнеркәсіп өнімдерінің 26 пайызын құрады. Бір ескеріп айтатын жайт 1995 жылы 1994 ... ... ... ... газ ... табиғи газ, темір және хром рудасын өндіру ұлғайды. Солай бола тұра жылу эенргиясын, мұнай, мырыш өндіру төмендеді. ... ... ... ... және жеке ... бойынша ірі обьектілерді жекешелендіру жөніндегі жұмыс қарқын алды. Жетекші ірі кәсіпорындар өнімдерінің ... мен ... ... ... ... –ақ , ... шағындау және бәсекелестік орта құру жөнінде салиқалы саясат жүргізілді. Бірақ ... ... 1996 жылы ... ... ... ... құлдырауы энергетика кәсіпорындарында 8,9 пайыз, қара металлургияда –,8, машина жасауда –,9, химия және ... ... ... –,2, ... ... өнеркәсібінде –,8, ұн тарту- жарма және құрама жем ... –,5 ... ... ... ... 1996 ... соңыеа қарай өнеркәсіптің құлдырауы кейбір салаларда тоқтап, аздап өскендігі байқалды. Мәселен, осы жылы 1995 жылмен салыстырғанда мұнай өндіру –,1, ... ... ... –,7 ... ... ... ... де ауыздықтала бастады. 1992 жылғы теңге енгізудің қарсаңында ол 3060 пайызға жетсе, 1996 жылы 28,7 пайызға дейін, 2000 жылы 9,8, 2001 жылы –,4, ал 2002 жылы –,9 ... ... ... ... ... ... жеке ... алып қарайтын болсақ, олардың шығаратын өнімдерінің қысқаруы төмендегідей ... ... ... түрлері
Электр қуатын өндіру
(млрд.квт.с)
,4
,0
,1
,6
,0
,0
,1
,4
,6
Мұнай (млн.т)
,8
,6
,0
,6
,9
,4
,8
,7
,6
Көмір (млн.т)
,0
,0
,0
,3
,8
,6
,7
,3
,8
Шойын (млн.т)
,2
,0
,5
,5
,5
,0
,6
,4
,0
Болат (млн.т)
,7
,4
,5
,0
,2
,8
,1
,1
,7
Минералдық тыңайтқыш (млн.т)
,0
,
,2
-
-
Цемент (млн.т)
,3
,6
,0
,8
,1
,65
,62
-
-
Кестеде көрсетілгендей 1998 жылы 1990 ... ... ... ... ... –,3 ... ... көмір –,3, шойын –,6, болат –,6, цемент –,6 млн.тоннаға, минарлдық тыңайтқыш –,6 млн.тоннаға қысқарған, тек мұнай ... сол ... ... ... [9,115-б.]
Өндірістің құлдырауының басты себебі –Одақ бойынша бұрынғы қалыптасқан шаруашылық қатынастардың үзілуі. Өнеркәсіптің екінші бір кері ... - өз ... ... кәсіпорындарының бір –бірімен байланысын, кірігуін, тұтасуын дұрыстап ұйымдастырып, дайын өнім өндіруге ... ... ... ... өнеркәсіптің артта қалуының тағы бір себебі –оның шикізат өндіруге бейімделген ... ... ... ... ... ... ... салаларының жоқтығында болды. Одан басқа мемлекет экономиканы басқарудың тізгінін босатып алды, халық тұтынатын тауарларды шығаруды өз ... ... ... ... еңбек өнімділігінің көрсеткіші анықталып жарияланбады, еңбекке ақы төлеуде оның нәтижесі, өнімділігі, олардың арасындағы байланыс еске алынбады, бір ... ... ... өз ... ... өнімділігі өз алдына жүрді. Мұндай жағдай экономикасы жақсы дамыған елдерде, нарықтық экономикада болмайтын құбылыс екені белгілі.
Өнеркәсіп өнімінің күрт ... ... бірі ... ... мен ... пайдалану, оны өндіріске енгізу кең өріс алмады. Бұл іс ... ... ... Оның ... ... адамдардың жаңа технологияны игеріп, қолданудағы білімі мен шеберлігінің жеткіліксіздігі еді.
Қазақстан кәсіпорындарындағы негізгі қорлардың ХХғ. 90-шы жылдары тиісті дәрежеде ... ... ... 50 ... дейін ескіріп кетуіне әкеп соқтырды. Кәсіпорындарды жөндеуге қыруар қаржы керек болса, республикада жоқ ... ... ... ... ... ... еліміздің егемендігін, экономикалық тәуелсіздігін қамтамасыз етуде энергетиканы, мұнай, темір, көмір, түсті металл өндіретінірі кәсіпорындарды ... ... зор ... белгілі. Бірақ осы бағытта тындырылған іс мардымсыз ... ... ... ... ... кетуінің тағы бір себебі, әсіресе, мемлекеттік кәсіпорындарда қатаң тәртіптің жоқтығы еді. [29,115-б.] ... ... ... мен ... жою үшін 1999 ... бастап Қазақстан үкіметі елдің өнеркәсібін жандандыруда бірсыпыра шараларды іске асыруға күш салды. Жеңіл өнеркәсіпті ... ... ... ... өнеркәсібі мен машина жасау саласын дамыту бағдарламасы тиянақталды. Соның нәтижесінде 1999 жылы мұнай ... ... ... ... полиграфия және тоқыма –тігін өнеркәсіптерінде өнімнің өсуіне қол жеткізілді. Жыл соңында жалпы өнім өндіру 1 пайызға, ал өндіріс көлемін арттыру 1,8 ... ... ... алтын қоры 2 млрд.долларға жетті. 2000 –шы жылы Үкімет Алматы облысындағы Текелі сілті, Степногорск подшипник, Оралдағы ... ... ... ... ... мен ... ... жићаз фабрикасына жеке –жеке бағдарламалар бекітіп, оларды тез арада сауықтыру шараларын белгіледі. Сонымен қатар дәрі –дәрмек және медициналық өнеркәсіптегі ... ... ... ... ... маңызды шараларды жүзеге асыру барысында (2000-2002 жылдары) ... ... ... ... ... ... өсуі байқалды. Едәуір деңгейде бұл өзгерістер өнеркәсіп саласында импортты алмастыру бағдарламасын іске асыруда өзінің тиісті нәтижесін бере ... Тек ... үш ... ... өндірісінің өсімі 42,9 пайызды құрады. Қазақстанның өнеркәсіп ... ... ... өндірісі елеулі орын алып, ол жалпы өнеркәсіп өнімінің 46 пайызын қамтыды.
Қара металлургия шойын, болат, прокат, ферросплав құю артты. ... ... ... ... ... мыс т.б ... өсті. Бұл жылдары тек газ –мұнай шығару кәсіп салаларын дамытуға 9,5 млрд доллар шетел инвестициясы тартылды. Нәтижесінде елімізде 2002 жылы 40 ... жуық ... мен газ ... өндірілді. Мұның өзі 1997 жылғы деңгейден 1,5 есе ... ... ... ... ... ... ... бюджетті қалыптастырудың негізгі көздерінің біріне айналып, республиканың жалпы ішкі өнімдерінің едәуір бөлігін қамтиды.
Батыс Қазақстан аймағында Теңіз бен ... ... ... ... кен ... ... жөніндегі ауқымды жобаларды іске асыру жүргізіліп жатыр. Каспий аймағында өнеркәсіптік мұнай өндіруді 2005 ... ... ... алу ... ... облысы жеріндегі Амангелді газ өндіру орын игеру жұмысы басталды. Каспий құрлықтық мұнай құбырының бірінші кезегін іске қосу еліміздің экспорт ... ... ... ... Мұнайды әлемдік нарыққа жеткізудің баламалы нұсқалары –Атырау –Баку –ЖейЋан, Қазақстан –Түркісенстан –Иран, Батыс - Қазақстан –Қытай бағыттарының да ... ... ... тұр. ... ... энергия жүйесі 2000 жылдан бастап, Ресей мен Орталық Азия елдерінің энергия жүйесімен қапталдас режимде жұмыс істеуге кірісті. ... өзі ... ... ... энергетика проблемаларын шешуге мүмкіндік берді. Атап айтқанда, оңтүстік ... ... ГРЭС ... ... ... ... ... бастады.
Соңғы жылдары Ақтау теңіз портын, Достық ... ... ... және ... ... ... ... қайта жаңалау жұмысы, Сесейдегі Ертіс көпірі мен Ақсу ... ... ... ... Алтынсарин –Хромтау арасындағы теміржол құрылысы басталды. Белгіленген жоспарға сәйкес Алматы –Астана автожолын жаңалау жұмысы 2003 жылы аяқталғалы отыр. ... ... ... барлық автомобиль жолдарын жағыртуға да едәуір қаржы ... ... ... ... ... ... ... Алматыдағы әуежайды қалпына келтіру жұмыстары аяқталып ... ... 2002 жылы ... 2001 ... ... ... ... жалпы көлемі 9,5 пайызға артты. Инвестициялық қаржыны және т.б түрлерін тарту күрделі құрылысты –,7 пайызға, жеңіл өнеркәсіп тауар өнімдерін –,7 ... ... пен ... –,3 ... ... ... берді. Бұл жылдары әуе жол және автомобиль көлік қатынасы едәуір артты. 2002 жыл оның ... ... ... ... жол қатынасы 129,6 пайызға өсті. [29,200-б.]
1.4. Республика ауыл шаруашылығының даму жағдайы
/1991-2001/
Қазақстан экономикасында, әсіресе, ауыл шаруашылығының үлес салмағы үлкен екені ... ... ... ... ... жылдардағы елеулі дағдарыс ауыл шаруашылығында басталды. Оның басты себебі –ауыл шаруашылығы мен ... ... ... ... ... алшақтық еді. Бұл ауыл шаруашылығын қатты күйзеліске әкеп соқтырды. ... 1993 жылы 1990 ... ... К ... трактордың бағасы 1287 есе, МТЗ-82 маркалы трактордың бағасы 1667 есе, астық ... ... ... бағасы 2050 есе, Дон –комбайнының бағасы –есе қымбаттады. Ал ... ... осы ... ... астықтың сатылып алу бағасы бар болғаны 148 есе, мүйізді қараның бағасы –есе, қой –, сүт –, жүн –, құс –, ... –, ауыл ... ... ... ... ... өсті. [29,210-б.] Бұл деректерден өнеркәсіп пен ауыл шаруашылық өнімдерінің бағасы арасындағы алшақтықты айқын көруге боларды. Ауыл ... ... ... ... ... ... тыңайтқыш, өсімдікті қорғайтын химиялық құралдар қолдану қауырт төмендеді.
Ауыл шаруашылығының терең дағдарысқа ұшырауына республикадағы колхоздар мен кеңшарларды ... және тез ... ... ... ... ... тиді. Бұрын 600-ден астам астық өндіретін, 700-дей қой шаруашылығымен шұғылданатын кеңшарлар мен колхоздар, 80-дей құс фабрикасы бар еді. ... ... ... ... ... ... бірнеше ірі –ірі кешендер жұмыс істеді. Халық жұмыртқамен, құс етімен ... ... ... еді. ... етімен қамтамасыз етуге жететін мезгіл де алыс емес-ті. [9,316-б.] Тек қолбайлау болып отырған ... –ол ... жем ... ... Республика халқы жекешелендіру барысында өздерінің осы қолда барына айрылып қалу ... ... ... ... ... ... ... асығыстық пен науқаншылдық, қаржыландырудағы берекесіздік, басқарудың жоғарыдан төменге дейінгі жүйесін күйрету, материалдық –техникалық ... ... ... ... және тағы ... жағдайлар, тұтас алғанда, ауыл шаруашылығын күйретуге соқтырды. 1993 жылы ... ... ... ... 6 айға ... ... бере ... Көптеген кеңшарлардың адамдры 1994 жылдың қаңтарына дейін теңгенің жүзін де көрмеді. [18,115-б.]
Құрама жемнің сапасының төмендігі мен ... ... құс пен ... ... ... нұқсан келтірді. Ауыл шаруашылық өнімдерін өңдейтін, ұқсататын салаларда жаңа қауаттарды қосу, жаңа ... ... ... ... ... ... ... жұмыстардың көлемі азайып кетті. Агроөнеркәсіп кешеніндегі жоғарыдағы айтылған және басқа да ... ... ... ... көзқарасты түбегейлі өзгертпей бүкіл реформаның жүзеге асуына күмән келтірді.
Ауыл шаруашылығының басты ... ... ... ... ... көшумен байланысты алғашқы үш жыл ішінде көп ... ... ... ... ... 1992-94 жж. ... егістік дала жаңбыры болғанына қарамастан егіншіліктің байырғы мәдени дәрежесі төмендеп кетті. Гербицид пен минерал тыңайтқыштарды сатып алуға ақша ... ... жер ... ... ... май ... қалған кездер жиі –жиі орын алды, дәннің сапасы (протоиннің, клейковинаның деңгейі ... ... Ал дән ... төмендесе, бағасы да төмендейтіні белгілі. Осының нәтижесінде жиналған астық жәгне одан алынған өнім ... ... ауыл ... ... ... жылдары аралығында 55пайызға қысқарған, астық өндіру 30 миллион тоннадан 12 миллион тоннаға азайған. Оны төмендегі деректерден байқауға болады: ... ... ауыл ... жиналған өнім көлемі
Жылдар
Жиналған астық (млн.тн)
Әр гект. Алынған өнім (цент)
Шитті мақта (мың.т)
Қант қызылшасы (мың т.)
Картоп
(мың т.)
Баубақша ... ... ... ... ... ... ... тек астық өндіру ғана емес, сонымен қатар ... қант ... ... және ... ... де 1998 ... дейін едәуір азайып отырғаны көрініс тапқан. Тек 1999 жылдан ... ... егін ... ... оң ... бере бастады. Жоғарыдағы кесте көрсеткеніндей бұл жылы мол астық жиналды. Бидайдың әр гектарынан 14,5 центнерден өнім алынып, республика бойынша 16 ... ... ... ... қол жетті. Астық өндіру кейінгі жылдары да өсіп отырды. ... 2000 жылы 18,2 ... ... ... ... Сонымен қатар Қазақстанда қазіргі кезеңде дәнді дақылдардың егістік алқаптарының деңгейі 12,5-13,0 миллион гектарға тұрақталды. [сонда]
Нарық жағдайында ... ... ... бір ... ... ... халі мәз ... едәуір төмендеді. Малдың саны жылдан –жылға азайып отырды. Мал мен құстың кемуі негізінен осы ... ... ... ... ... Малға қажетті жем –шөп аз дайындалды. Оны мынадан да көруге болады: егер 1993 жылы әрбір малға шартты есеппен 16,9 ... жем ... ... 1994 жылы 13,1 ... ал 1995 жылы –,5 ... келген. Бұдан басқа шаруашылық кәсіпорындарын жекешелендіру нәтижесінде мал шаруашылығын жүргізу ... да көп ... ... Жеке ... ... берілген малдар өнім берудің орнына сатылып кетті, немесе ауыл тұрғындарына керекті тауарларға ауыстырылды. Мал ... ... тағы бір ... ... ... ... Кеңес Одағына арнап ет дайындаса, енді 15 миллион халыққа ғана есептеп өндіретін ... ... ... ... ... ... бойынша мал саны 1990 жылмен салыстырғанда төмендегі кестеде келтірілген нәтижелерде көрсетеді.
-кесте
1991 -2002 жылдар да Қазақстандағы мал басы саны ... ... ... ... мен ...
Шошқа
Құс
1
1991
9,8
,7
,6
,2
,9
1992
9,6
,6
,7
,0
,9
1993
9,6
,4
,7
,6
,7
1994
9,3
,2
,6
,4
,8
1995
8,1
,1
,5
,0
,7
1996
6,9
,6
,4
,6
,8
1997
5,4
,7
,3
,0
,4
1998
4,3
,4
,9
,9
,0
1999
4,0
,5
,0
,9
,0
2000
4,0
,6
,0
,9
,0
2001
4,3
,6
,0
,0
,7
2002
4,4
,4
,0
,1
,2
Жоғарыдағы кесте деректері көрсеткендей, Қазақстанда 1991 ... ... 1999 жылы ірі қара 518 мың. ... қой мен ешкі 26,2 млн., ... ... ... –,3 млн., құс –,9 млн. ... қысқарған. [50,416-б.]
жылдан басталған ауыл шаруашылығындағы тың серпіліс мал шаруашылығы саласының дамуынан да көрініс тапты. Мәселен, ... үш ... ... қара 8 ... қой 9 ... ... 40 ... артты, жылқы 1 пайызға құс өсіру 25 пайызға артты. Қазір республикадағы мал басының 90 пайызынан астамы жек шаруа ... ... ... ... одан әрі ... және мал басын қайта көбейту үшін негізгі үш бағытта жұмыс істеу көзделді. Біріншіден, селекциялық ... ... ... ... ... ... ... бар мал басының генетикалық әулетін арттыру, жоғары сапалы тұқыммен барлық аналық малды қолдан ұрықтандыруды жаппай қолға алу. ... ... мал ... ... үшін ... Ауыл шаруашылығы саласының ғалымдарымен бірлесе отырып, жоғары сапалы өнім беретін мал тұқымдары анықталып, оларға мемлекеттік қаржы көздерін қарастыру. Үшіншіден, жоғары ... өнім ... мал ... ... өсіммен арнайыландырылған орта және ірі тауарлы өндіріске қайта бейімдеуге қол жеткізу.
Қазақстан үкіметі соңғы ... ауыл ... ... ... егіс ... ... өнім ... өсіруге бағытталған шараларды іске асыруды. Ауыл шаруашылығы саласындағы ... ... ... ... ... ... көрсетіп отырды. Оған дәлел ретінде 1996 жылғы бюджеттен 4,3 миллиард теңге, 1997 жылы 5,3 миллиард бөлінгенін айтуға ... Бұл ... қой ... ... ... мал ... асылдандыруға жұмсалған. 1996 жылы Азия даму банкісі тарапынан Қазақстанға 100 миллион АҚШ доллары мөлшерінде несие бөлінді. Оның 50 ... ... 1997 жылы ауыл ... ... ... Тек 1996 ... ... 630 егін және 100 мақта жинайтын шетелдік комбайндар ... ... ... ... ауыл шаруашылығына жылдан жылға жұмсалатын қаржының артып отырғандығын ерекше атап ... жөн. 1999 жылы оған 9 ... ... ... 2000 жылы ... сласына 11 миллиардқа жуық теңге жұмсалды. [сонда,442-б.]
Ауылда шаруашылық жүргізудің жаңа ... ... 2000 жылы ... ... 96198 ауыл ... ... оның ішінде 91471 шаруа қожалығы, 1781 өндірістік кооператив, 2886 шаруашылық серіктестігі және 60 жеке ... ... ... ... Сөйтіп, 1999 –жылдар аралығында ауылда тиімді шаруашылық жүргізуге қабілетті меншік иелері қалыптаса бастды. Ауыл шаруашылығында жүргізілген реформалық ... ... ... өнімдердің 99 пайызыжеке меншік құрылымдарының үлесіне тиеді.2003 жылдың басында мемлекеттік секторда бар болғаны 3 ... ... ауыл ... жері ... ... ... жарамды деген жердің 30 миллион гектарға жуығы шару қожалықтарының, 16 ... ауыл ... ... 37 ... ... шаруашылық серіктестері мен акционерлік қоғамдардың қолына көшті. Мемлекет ауыл шаруашылығына ... ... ... тек бір патент түрімен ғана төлеу енгізілді. Ауыл шаруашылығы құрылымдарының бұрынғы қарыздарының барлығы жойылды. Басқа ... 5-6 ... ары ... ... ... ... саласындағы реформаларондағы жалпы өнімнің өсуіне мүмкіндік берді. Мәселен, ... ... ... өсу ... 1999 жылы 1998 ... ... 28,9 пайызға артты, 2000 жылы өсім 8,2 пайыз, 2001 жылы –,9 пайыз, 2002 жылы 6,6 пйыз болды.
Ауыл шаруашылығы саласының қаржылық ... да ... ... ... сала ... 1999 ... ... 2,6 миллиард теңге табыс түссе, 2000 жылы бұл көрсеткіш 4,8 миллиард ... ... Ал 2002 ... ... ... ... 10 миллиард теңгеге өсті. [57,300-б.]
Ауыл шаруашылығы одан әрі дамытудың жаңа кезеңі Қазақстанда өткен 2002 жылдан ... ... Бұл ... /2005 жылға дейінгі уақытты қамтуы тиіс болатын/ аграрлық өндірістегі реформаны аяқтау, ауыл ... ... жеке ... ... және ... ... ... жаңғырту мәселелерімен сабақтастырыла отырып қарастырылған болатын.
Үкімет 2002 ... ... ауыл ... ... үлкен жүйелі жұмыстарды жүргізе бастады. Бетбұрысты мәселелерді айқындайтын Жер, Орман және Су кодекстерінің жобалары жасалды. 2002 жылы 5 маусымда ... ... ... Ол алдағы үш –-2005 жылдарды қамтуы тиіс болды, яғни ауылды қолдау, өрендету жылдары деп аталды. Бұл жылдары көктемгі дала және ... жиын ... ... ... ... және ... сипат алды. Мәселен, 2002 жылы ауыл шаруашылығысалаларын қолдау мақсатында мемлекеттік бюджеттен 30 миллирд теңге қаржы бөлінді. [29,146-б.]
жылдан бастап ауыл ... және оған ... ... ... қаржыландыру елеулі түрде арта түсті. Осыған орай салаға қатысты 77 бюджеттік бағдарламаны қаржыландыруға 2002 жылы 40 ... ... ... ... Оның 30 ... ... секторды дамытуға, 10 миллиарды ауылдың әлуметтік мәселесіне, оның ішіде, ден саулық сақтау, білім беру салаларына, ауылды ауызсумен қамтамасыз ... ... ... Ал 2004 жылы ауыл ... ... ... бюджеттен –миллиард, 2005 жылы –миллиард теңге бөлу жоспарланды. [50,447-б.]
Қорытып айтқанда, ... ауыл ... ... ... ... арқылы оның деңгейін көтеру, соның ішіде қазіргі кездегі егістік көлемін сақтау, одан алынатын өнімдіөсіру, қолда бар ... ... одан әрі ... ... ісін ... асыру көзделді. Ол үшін ел басының «Қазақстан –» деп аталатын ... атап ... ... ... мал ... ... ... қолына өткізу шаралары кейінгі уақыттарда ауыл шаруашылығының дамуына жаңа серпін береді деп ... [7, 15-б.] ... ... ... ... 1. Халықтың тұрмыс жағдайын, әл-ауқатын көтерудегі проблемалар және олардың ... ... ... ел ... кейінгі алдына қойған басты мақсатының бірі–адамдардың жақсы ... іс ... ... ... ... ... Осы ... әрбір адамға кәсіпкерлік еркіндік пен мүмкіндік туғызып, жоғары әлеуметтік ... ... ... ету, ... өсуі мен ... және оның ... шаруашылық байланыстарына, интеграциялануына орай еңбек табыстарын, зейнетақыны және жәрдемақыны арттыру бүгінгі күннің қажеттілігінен туындап отыр.
Әлеуметтік ... ... ... ... ... ұлттық байлықтың көбеюі, халықтық тұрмыс –тіршілігі дүние жүзіндегі озық дамыған елдермен арамыздағы артта ақлушылық пен ... ... яғни ... ... және ... ... ... айырмашылықты қысқарту. Бұл мақсатты жүзеге асыру ұлттың ... ... ... Оған ... ... оқу ... кәсіби шеберлік, білім –ғылым базасының деңгейі, ұлттық ... ... ... ... даму дәрежесі және т.б жатады.
Алайда қоғамдық қатынастардың өзгеруімен және нарықтық экономикаға ... ... ХХғ 90-шы ... ... өмір сүру халықтың көпшілігінің көзінен бұл–бұл ұшты, оның тұрмыс жағдайы жыл сайын төмендеп отырды. Еліміздің экономикасының құлдырауымен байланысты еңбекақы, ... ... бұл ... ... дәрежеде өспей, тауарларды ырықтандыру деңгейінен ондаған есе артта қалып қойды. Халықтың материалдық ... ... ... ... баға мен ... құнсыздану жылдамдығының өсуі адамдардың болашаққа деген сенімсіздігін, моральдық–психологиялық дағдарысқа ұрынуын ... ... ... ... ... ... ... өндірістің құлдырауы және соған байланысты халықтың тұрмыс деңгейінің төмендеуі демографиялық жағдайға әсерін тигізді. Мұны бала туу мен өлім ... ... –ақ , ... ... тыс жерлерге көшшіп кетуінің жай –күйін сипаттайтын көрсеткіштерден анық байқауға болады. ... ... ... ... мың тұрғынға шаққанда бала туу деңгейі 21,0 адамнан 16,6 ... ... ... ... ... ... ... соның ішінде Израильге, Германияға, АҚШ–қа , Ресейге т.б жерлерге қоныс аударушылар көбейді. Олардың саны: 1992 ... 1993 ... 1994 ... 1995 ... 1996 ... мың, 1997 жылы–,4 мың, 1998 жылы–,6 мың, 1999 ... 2000 ... мың, 2001 ... мың ... [9,216-б.] Осы себептермен байланысты халықтың саны жылдан –жылға қысқарды. Егер 1992 жылы ... ... ... ... 1993 жылы ... мың, 1995 жылы –млн. 539 мың, 1996 жылы –млн. 41мың, 1997 жылы –млн.860 мың, 1999 ... ... ... мың, ал 2002ж. ... 14млн.820 мың адам болған немесе 1992 жылмен салыстырғанда республикада тұратын халықтың саны 2 ... мың ... ... Соңғы кезде қалада тұратын халық көбейді, еліміздегі барлық халықтың 57 пайызы қалаларда, ал қалған 43 пайызы ауыл –селоларда ... ... ... ... 131 ұлт пен ... ... ... жатыр. Бір айрықша бөліп айта кететін жайт, қазақтар саны бірте ... ... ие ... ... Мәселен, ХХғ 60-шы жылдары қазақтар елде тұратын халықтың үштн бірін қамтыса, 1997 жылдың басында олар ... ... тең ... ... 1999 ... басындағы халық санағы деректері бойынша қазақтардың саны 8,2 млн адамға ... ... ... 53,4 ... ...
Экономикалық реформалар процесі иереңдеп, еңбек рыногіндегі жағдай неғұрлым шапшаң шиеленіскен сайын халықты жұмыспен қамту проблемасы ... ... ... ... етуге және қалаған мамандығын таңдап алуына деген құқықтары сөз жүзінде қалды. Нәтижесінде 1991 ... ... ... жұмыссыздық басталды. Бұған басқа елдерден жұмыскерлер алып келуінің де кері ... ... Оны ... деректерден көрсетеді: [9,145-б. және 10,66-б.]
-кесте
Еңбек рыногінің негізгі көрсеткіштерінің өзгеру барысы
Еңбекпен қамтитын қызмет орнына жұмыс іздеп келген адам саны ... мың ... ... ... ... (мың ... деп саналған адамдар (барл. Мың адам)
,7
,1
,3
,0
,0
,0
,7
,1
110,5
,8
,0
Кестеде көрсетілгендей, 1991 жылы жұмыс сұрап келгендер саны 185 мың адам ... 1996 жылы оның саны 562 мың ... ... ... жұмыссыз деп саналғаны –жылы 44 мың адам болса, 1996 жылы –,7 мың, жыл ... ... ... ... 1991 жылы –,05 ... 1996 жылы бұл ... 5,6 ... жеткен, ал 2002 жылы жұмыссыздар саны жалпы еңбекке жарамды халықтың 8,1 пайызын қамтыған. Бұған қоса ... ... ... тағы бар, бірақ ол көп жағдайда дәл есепке алынбайды. Ресми деректерге қарағанда уақытша жұмыс істемейтін адамдар негізінен кәсіпорындардың жиі ... ... орын ... ... ауылда тұратын халықтың әлеуметтік жағдайы Одақ кезінде де басқа республикалар мен, экономикалық аудандармен салыстырғанда кейін қалып келгені белгілі. Оның үстіне ... ауыл ... үлес ... үлкен, тұрғындардың көп бөлігі ауылдық жерде тұрады. Осыған қарамастан ... ... ... ... ... ... ... себептері де бар. әуелі ауыл шаруашылығы өнімдері мен өнеркәсіп және басқа да салалар өнімдерінің бағасы ... ... ... ... Тепе ... өте алыс баға ... ауыл шаруашылығын қатты күйзеліске әкеліп соқтырды. Оған колхоздар мен кеңшарларда тез ... ... ... ... ... ... кеңшарларда жыл бойы еңбек ететін 600-800 адамның үштен бірі, кей жерде жартысы жұмыссыз қалды. Жастар лек –легімен ... ... ... ... ... ... де олар қарық болған жоқ. Не баспана, не дайын жұмыс пен табыс жоқ, сенделіп ... азын ... ... ... ұрлық –қарлықпен шұғылданып, мыңдаған қазақ жастары қылмыскерлер қатарын толтырды.
Сондықтан бүгінгі ауыл ... ... ... ... жан ... ескеріп, оларды қаладан кетіп жатқан басқа ұлттардың жұмыс орнына орналастыру шаралары жүргізілді. Осымен байланысты Елбасы Н.Назарбаев 2002 жылы ... ... ... ... ... ... сөзінде болып жатқан қиындықтарды жеңе білуге, аянбай еңбек етуге, ең бастысы болашақ қоғамның жақсы азаматы болу үшін ... ... ... ... ... ... әлеуметтік саладағы жүзеге асыратын істерінің бірі –еңбек ақыны жолға қою, өнімді еңбек еткен адамның жалақысын үнемі өсіріп отыру. Ол ... алып ... ... ... кем таппауы керек. Бірақ іс жүзінде бұл аса маңызды мәселе ХХғ. 90-шы ... ... ... таппады, әсіресе, мемлекеттік бюджеттің қарауындағы халыққа білім беру, денсаулық сақтау, жоғары оқу орындарының оқытушылары, мәдениет пен ... ... ... ... ... өте төмен деңгейде қалып қойды. Жалақыны бетімен жіберу үкіметтің реформа ... ... бірі ... ... көбі ... ... ... аз істеп, ақшаны көп алғысы келеді. Халық шаруашылығы жетекші ... ... мен ... ... бюджетте тиісті ақшаның болмауы себепті жалақыларын бірнеше ай бойы ала алмайтын халгежетті. Міне, осының салдарынан шахтерлердің, мектеп ... ... ... ... жиілей түсті. [53,400-б.]
Әлеуметтік проблемадағы тағы бір шешімін табатын мәселе –ол шалғай аудандарда, шөл және шөлейт жерлерде, ... ... ... ... ... апат аймағында тұратын халықтың тұрмысын көтеру. Жасыратын жоқ, ол жерлердің ьарлығында негізінен өзіміздің қандастарымыз, қазақ ұлтының өкілдері ... ... осы ... ... ... қолға алмай, оны тиісті дәрежеде шешпей, Қазақстанның ... ... айту ... 2. ... ... ... ... ету мәселесі
Қазақстанның әлеуметтік саласындағы басты мәселелердің бірі –зейнетақымен қамтамасыз ету. Соңғы кезде елімізде зейнеткерлердің қатары едәуір өсіп, олардың саны 2002 жылы 3 ... ... ... ... ... ... ... осы әлеуметтік тобы өзінің маңдай тер, табан ақысының қайтарымын ала алмауы олардың наразылығын туғызды. Сондықтан үкімет, оның ... және ... ... ... ... ... қарызынан құтылу мақсатында басты үш бағытта бірқатар жұмыс жүргізді. Біріншісі –зейнетақының бұрынғы қарыздарын жабу, екіншісі –қазіргі зейнетақыны уақытында төлеу, ... ... ... ... Бұл үш ... жүргізілген іс –шаралар бірсыпыра қайтарымын беріп, 1999 жылдың зейнетақы қарызын төлеуде бірқатар шаралар іске асырылды. ... жеті ... ай бойы ... ала ... келген ауыл тұрғындарына ерекше көңіл бөлінді.
А) Тұрғын үй мәселесі : Халықтың ... ... ... ол –тұрғын үймен қамтамасыз ету. Кеңес өкіметі тұсында да, одан кейінгі жылдарда да тұрғын үй адамдардың ең басты ... ... қала ... ... ... ... ... үй салу жылдан –жылға азайға үстіне азайды. Мәселен, 1988 жылы үй салу ... ... 8,8 ... ... ... ... 1993 жыл ол 3,5миллионға дейін кеміді, 1995 жылы тек 1,5 миллион ... метр ... үй ... берілсе, 1996 жылы оның көлемі бір миллиондай ғана болған, ал кейінгі 1997-1999жж. одан әрі ... ... ... ... 2000 ... бастап ілгерілеуімен байланысты тұрғын үй құрылысы соңғы ... ... ... 2002 жылы үй құрылысына 29,4 миллиард теңге инвестициялық қаржы жұмсалды немесе 2001 ... ... 7,9 ... ... ... 1402,7 мың ... ... қамтитын 11,25 мың пәтер іске қосылды. Үй құрылысы, әсіресе Алматы мен Астана қалаларында кең өріс ... ... ... үй ... ... жалпы республика бойынша салынған тұрғын үй көлемінің 17,9 және 14,3 пайызын қамтыды. [сонда,77-б.]
Соңы кезде коммуналдық қызмет көрсету ... ... ... ақы, ... газ ... ... көтерілді. Оның үстіне қалаларда, облыс орталықтарында үй, мекеме дұрыс жылынбай, ыстық су, газ болмау жиі –жиі бола бастады. Жағатын көмірге ... ... ... ақша жоқ деп ... тоңдырып қою орын алды.
Б) Азық түлікпен қамтамассыз ету: ... бір ... ... дамыған жеңіл өнеркәсіп салалары кейінгі жылдары қысқарды. Шет елдерден келір жатқан сапасыз тауарларға бөгет қою іске асырылмады. Жеңіл өнеркәсіп саласында өсім ... ... баға өсіп ... ... халық тұтынатын тауарлардың бағасы 1992 жылы 31 есе, 1993 жылы 23 есе қымбаттады. Ал халықтың жан басына шаққандағы ... 14 есе ғана ... ... ... бағаның өсуі он есеге артты. Сондықтан да халықтың басым көпшілігінің тұрмыс ... хал ... ... және бай мен ... ... ... алды. [52,117-б.]
Міне, осы жағдайларды ескере отырып, Қазақстан өкіметі халықтың әл –ауқатын жақсарту, соның ішінде халық шаруашылығы салаларында ... ... ... жалақысын көбейтуге назар аударды. Экономиканың артуы әлеуметтік міндеттердің үлкен кешенін шешуге мүмкіндік берді. Тек 2002 жылы отраша айлық 54 ... ... 1999 ... 9400 ... 18 мың 500 ... дейін көбейді, ең төменгі жалақы көлемі 5 мың теңгені ... Бұл ... ... ... бюджеттегі мекемелер қызметкерлерінің жалақысын көтеруге көңіл бөлді. 2002 жылы тек мұғалімдердің жалақысы 35 ... ... ... Бұл ... орташа айлық жалақысының мөлшерін 2000 жылғы 7 мың теңгеден, 9300 ... ... ... оқу ... ... ... ... айлық жалақысы тиісінше 10 мыңнан 17125 теңгеге дейін ұлғайтуға мүмкіндік берді. Бұған қоса студенттердің айлық степендиясының мөлшері 1500- ден 2016 ... ... ... ... ... 90- жылдары еліміздің нарық қатынасына көшу Кеңестер Одағының ... және ... ... ... ... ... қысқаруы көптеген материалдық қиындықтарға ұшыратты. Халық тұтынатын өнеркәсіп тауарлары, киім, аяқ ... ... ... ... тоқыма бұйымдары жетіспеді. Бұл жылдары халық тұтынатын тауарлардың азайғандығын төмендегі деректер көрсетеді: [8,315-б.]
-кесте
Халық тұтынатын тауарлар көлемі
Тауар түрлері ... мата ... ... ... шұлық (млн.жұп)
,1
,0
,0
,2
,7
Аяқ киім(млн.жұп)
,1
,6
,1
,6
,2
Тоқыма бұйымдары (млн.дана)
,0
,7
,1
,0
,5
Кестедегі деректерден байқалатыны 1997 жылы ... мата ... 1991 ... ... 20 ... тоқыма бұйымдары 90 есе, 1995 жылы шөлки –шұлық 1991 жылмен салыстырғанда 8 есе, аяқ киім 16 есе ... ... ... ... тауарларымен қамтамасыз ету жайы кейінгі жылдары да өзінің тұрақты толық шешімін тапқан жоқ.
Елімізде ауыл шаруашылығы өнімдерін ... ... ... ... ... ... 1999 ... малдан, астықтан алынатын тағамдар көлемі қысқарды және ондаған есе қымбаттады. Халық негізінен нан, сүт, картоппен күнелте бастады. Оны төменде келтірліген ... ... ... ... жж ... азық ... тауарларын өндіру көлемі.
Өндіру көлемі (мың тонна)
Ет өндіру (мың тонна)
,5
Сары май
,1
,5
,5
,5
-
-
Сүт өнімдері
Жұмыртқа (млрд)
Кондитерлік бұйымдар
,8
,2
,2
,2
-
-
Кесетедегі деректер тамақ өнеркәсібінің күйзеліс ... ... ... ... Ет ... 1991 жылмен салыстырғанда 1997 жылы 12,5 есе , сары май –есе, сүт өнімдері –,6 есе, өсімдік майы ... ... ... 9 есеге жуық кеміген. Бұл жылдары шет елдің колбасасын (Франция, Ресейдің т.б елдердің), қантын (Ресейдің, қытайдың), тауығын (АҚШ –тың, ... да ... ... (Ресейдің, Голландияның), өсімдік майын, арағын (10-15 елден) сатып алу артты. Әсіресе, астық жеткілікті бола тұра макарон, печенье, ... ... ... ... ... үшін ... ...
Азық –түлік түрлерінің азаюы адамдардың тағам рацонының құрамдық сапасының төмендеуіне әкеп соқтырды. Оны төмендегі кестеден байқауға болады:
11-кесте
Әр адам басына ... және ет ... және сүт ... ... ... ... ... майы
,1
,1
,4
,6
,4
,5
,8
,2
,9
Картоп
Көкөніс және бақша дақылдары
Нан өнімдері
Жеміс және жидек
,0
,0
,0
,0
,0
,0
,0
Кестеден көрініп тұрғандай, соңғы жылдары адам ағзасы үшін ... азық ... (ет, сүт, ... тұтыну жағы азйып, ана өнімдерінің үлес салмағы өсе түскен. Мәселен, 1998 жылы ет және ет өнімдерін пайдалану 1992 ... ... әр ... 20 кило, сүт және сүт өнімдерін пайдалану 66 кило, жұмыртқа –данаға, катоп 32 ... ... 11 кило ... ... нан ... 43 ... ... [сонда]
Сондықтан осы жоғарыда көрсетілген жағымсыз деректерден тиісті қорытынды ... ... ... де экономиканы, соның ішінде аграрлық сектор саласы арқылы халықтың тұрмысы, тмақтануын, әл –ауқатын жақсарту ... ... ... ... ... ... бірі ... қойылды. Ауылды өркендетудің басты факторы агроөнеркәсіп кешенін тұрлаулы әрі ... ... және оның ... осы ... нарық қағидаттары негізінде шапшаң ілгерілету шаралары жүзеге асырылды. Мұның өзі ауыл шаруашылығы салларын 2000 ... ... ... деңгейде дамытуға қол жеткізді. Жоғарыдағы деректер көрсеткендей ет өндіру 672 мың тоннаға, сүт ... ... 4 млн. 20 мың ... ... 1,9 миллиард данаға өсті. Осының арқасында республика тұрғындрының жан басына шаққанда аса қажетті азық түрлерін (сүт, жұмыртқа, жеміс –жидек) тұтыну ... ... ... ... ... ... ... бір саласы зейнетақыны одан әрі арттыру болып табылады. Бұл ... ... оң ... ... жалғасын табуда. Атап айтқанда, зейнетақының ең төменгі мөлшері 1998 жылы 3 мың теңге болса, 1999 жылы ... оған 500 ... ... 2000 ... тағы 500 ... қосылып, 4 мың теңгеге жетті. Үкімет зейнеткерлердің өтініш тілктеніне байланысты 2002 жылы қосымша 455 теңгені ең төменгі ... ... ... ... 10 мың теңгеден төмен жалақы алатындарға да ... Ал ... ... саны бір ... 100 мың адамды қамтыды. Жалпы 2000-2002 жылдары зейнетақы төлемдрінің ең аз мөлшері үш мәрте артып, 23 пайызға ... 2003 ... ... ... ... ... ... тағы да 12 пайызға көтерілді, сөйтіп ең төменгі зейнетақының көлемі 5 мың теңгеге жетті. Қазақстан Прездиенті Н.Ә.Назарбаевтың 2004 ... ... ... халқына Жолдауында 2003 жылы 1-ші шілдеден бастап зейнетақының ең төменгі деңгейін 5,5 мың теңгеге дейін көтеру жоспарланған. Сондай –ақ Жолдауда ... ... ... еншісін, жұмыс өтілін, зейнеткерлікке шыққан кездегі жалақысын ескеріп,, зейнетақының неғұрлым әділетті шамасын белгілеу туралы ... Бұл ... ... ... үшін бір ... ... ... қосымша 60 миллиард теңге бөлінетіндігі атап көрсетілді. [20,115-б.]
С) Зейнетақы мәселесі: Қазақстан қоғамының он жыл көлемінде ... ... ... ... ... және ... қатынастардың дамуымен бірге тұрғындарды әлеуметтік қорғауда да түбірлі өзгерістер орын алды. Әсірсе, бұл 2,5 млн ... ... ... онда ... ... ... байланысты, асыраушысынан айрылғандардың, мамандықтың науқастарының және еңбекке жарамсыздығына қарай төленетін зейнетақы жүйесін қайта құру қажеттігі туындады.[56,114-б.] ... ... ... ... реформасының даму тарихын нақты екі кезеңге бөліп қарастыруға ... ... ... ... ... деп аталатын кезеңде зейнетақы жүйесі бізге Кеңестік Одақтан мұралыққа қалдырылған «бірдейлік» принципімен жұсы істеді. Бұл жүйе ... ... ... ... –бір қор көзі мемлекет болып табылады. Ал мемлекет ... ... ... ... берушілердің әлеуметтік салықтары есебінен толықтырып отырады. әлеуметтік салықтардың көлемі жол ... ... ... ... ... ... еді. Басқа сөзбен айтқанда, барлық еңбек етушілер еңбек жасынан шығып қалған азаматтарға зейнетақы төлеу үшін қор құрып отырған. Осылайша, ... ... және ... еңбекпен қамтылу дәрежесіне байланыссыз, мемлекет зейнетақы төлеу және инфляцияны ... ... оны ... ... ... қалы тиіс ... ... кезеңде –«бірдейлік» таратушылық жүйеден бас тарту және жинақтаушы сақтандыру технологиясына өту процессі жүргізілді. 1997 жылдың наурызында ... ... ... ... ... ету ... реформалау Концепциясы» және 1997 жылдың маусымындағы «Қазақстан Республикасында зейнетақымен қамтамасыз ету туралы» ҚР заңы зейнетақымен қаматамсыз ету ... ... ... негізін қалады.
Беліленген өзгерістердің мазмұны ұлттық зейнетақы жүйесін ұйымдастыру моделін өзгертуге бағытталды. Біркелкі ... және ... ... ... ... ... принципімен құрылған тармақталған, дербестенілген, көпдәрежелі зейнетақы жүйесі келді. [60,28-б.] Біздің түсінігіміз үшін ... жаңа ... ... ... ... емес жинақтаушы зейнетақы қоры (МЖЗҚ) құрылды. Бұл зейнетақының ең ... ... ... ... ... ... ... зейнетақысы өзі және зейнетақы жарнасының көлеміне, сондай –ақ ... ... ... ... ... ... (дивиденттерге) байланысты болады.
Жұмыс істеп отырған бірдейлік ... ... әрі ... ... ... ... туындаған бірқатар экономикалық факторлар жинақтаушы жүйеге ауысуға алып келді.
Реформалардың алғашқы ... (1991 –жж) ... ... ... ... ... концепциясын сақтап қалуға тырысты. Алайда аталмыш концепция қаржы жағынан шамсыз болып шықты. Оны іске ... ... ... әкімшілдік –шаруашылық жүйесінің маңызды беглілері сақталынған болатын.
Экономикалық тұрғыдан бұл кең тараған төлей алмау жағдайына алып келді. Нарықтық ... ... ... ... ... көлемде болуы кәсіпорындардың шығындарының өсуіне, жұмыс күшіне бөлінетін шығындардың артуына алып ... ... ... ... ... ... қашуға бағытталған экоомикалық тәртіпке алып келді, оның салдарынан, қорға қаржы толық аудрымдар және тұрғындарға ақы төлемеу өсті.
Бағалау мәліметіне қарағанда, ... қоры ... ... мен ... 50-60 ... ғана ...
Екіншіден, экономикалық жағдайдың одан әрі нашарлауы жұмыссыздықтың өсуіне алып келген кәсіпорындардың басым көпшілігінің тоқтап қалуы, инфляцияның өсуі (ең ... ... 1992 жылы ... ... 2960,8 ... ... ақысын төлеу қоры базасының қысқаруына алып келді. ... ... ... және ... ... әлеуметтік саясатқа ескі әдістерді әрі қарай қолдануға болмайтындығын жақсы түсінген жаңа Үкімет әлеуметтік шектеулікте макроэконмикалық тұрақтылықты ... ... ... жаңа моделін қабылдады.
Осылайша, 1994 жылғы республикалық бюджетті талқылау және мақұлдау барысында, Үкмет әйгілі болмасада, бюджеттің шығыс бөлігін ... де ... ... ... ... сол ... аса қажетті іс –шараны жүзеге асыруға мәжбүр болды. Қымбасқа түсетін әлеуметтік және экономикалық бағдарламаларды ... ... ... мен ... мал ... ... мен ... әлсіз қорғалған бөлігіне ғана беруге; кредиттер туралы келісімдерді қабылдауға және жасау барысында ХВҚ ... ... ... ... ... анық және жасырын жалпы субсидияларды күрт қысқартып, орнына жоғары дәрежед адрестелген әлеуметтік қорғауды енгізуге. ... ... ... ... ... бір жағынан ол зейнеткерлердің басым көпшілігінің минималды қажеттілігін де өтеуге қабілетсіз болса, екінші ... ... үшін ауыр жүк ... Бұл ... ... ... 1993 ... 1995 жылға дейін зейнеткерлердің санының 2867 мыңнан 2939 мыңға дейін көбейуі, 1/5 бөлігін құрағандығы қиындатып жіберді. [18,98-б.] Табиғи қартаю проесі ... ... ... ... ... ... қорының жүгін ұлғайта түсті.
Осылайша, зейнетақы қорының дефециті күрделі проблема туғызды және зейнетқылық қамсыздандырудың өмір ... ... ... қайта құрудың қажеттілігне алып келді.
Тәуелсіздікке қол жеткізгеннен бергі мемлекеттіліктің даму ... ... ... ... ... ... 1995ж қабылдағаннан соң, ішкі саясатта, республика тұрғындарын әлеуметтік қауіпсіздендіруді қамтамасыз ететін мемлекеттік механизмді қалыптастыруды мақсат еткен заңдық акттер мен ... ... ... ... сала реформасының негізгі идеясы мұндай формула болды: әлеуметтік мемлекет принципі әлеуметтік асыраушылық және ... ... ... ... ... ... приоритеттер ерекшелендірілді:
елде әлеуметтік тұрақтылықты сақтау жне нығайту;
әлеуметтік саланы нарықтық қатынастың белсенді субъектісіне айналдыру;
доктринаны жүзеге ... ... ... ... және ... механизмдерді іске қосу,
рухани өндіріс саласында реформаны құқықтық жағынан сүйемелдеуді қамтамасыз ету.
Аталған ... оның ... ... ... ... ... қатынастың белсенді субъектісіне айналдыру» кейіннен 1997 ж. наурызда қабылданған Қазақстан Республикасында зейнетақымен қамтамасыз ету ... ... ... ... ... ... елдің әлеуметтік бағытталған қоғамнан әлеуметтік бағытталған экономикаға ауысуы, әлеуметтік сақтандырудың бюджеттік емес ... ... ... ... ... бюджеттен дотациялар төлеуі негізінде әлеуметтік сақтандыруды өзгерту қажеттігін туғызды.
жылдың 1- қаңтарынан бірдейлік зейнетақы жүйесін деклорациялаған 1991 жлы 17- ... «ҚР ... ... ... ету ... ҚР ... күші жойылды және жаңа зейнетақы жүйесі жүзеге асырыла бастаған, осының нәтижесінде бұрын өмір ... ... қоры ... ... ... ... болып қайт құрылды. Бұл орган іс жүзіндегі зейнеткерлерге зейнетақы төлеуді ... және ... ... ... ... 15 пайыздық жарна есебінен және жинақтаушы зейнетақы қорларынан: жекеменшік –мемлекеттік жинақтаушы зейнетақы қорынан (МЖЗҚ), өз ... ... ... болды.
өзінің жаңалығына қрамастан жаңа зейнетқы саясаты бірдейліктің де және жинақтаушы ... де ... ... ... Осы ... арқасында зейнетақы жүйесінің аталмыш модельі іс жүзіндегі зейнеткерлерге және салыстырмалы ... ... ... жинақтауға сақтандыру жарналарын салушыларға жда қатысты бірдей адамгершілікті болды. Себебі, жаңа жүйеде бір жағынан 1998 ... 1 ... ... зейнеткерлікке шыққан азаматтарды зейнетақмен қамтамасыз ету бойынша міндеткерлігін сақтап қалса, екінші жағынан жинақталған сақтандыру жарналарының ... ... ... мөлшрінің сәйкестендіруге гарант болатын болды. [19,100-б.]
Жинақтаушы зейнетақы жүйесінің схемасы үш қаржы зейнетақы қорының (ЖЗҚ), ... ... ... ... компаниялармен банк –кастодиондардың.
әрбір салушы қаржы бөлген мезеттен өзі таңдаған жинақтаушы қорынан индивидуалды счетқа ие болады. Оның қаржысы, заңға сәйкес, ... ... ... ... ... ... ... ЗАБК өз кезеңінде банк –кастадиондар арқылы мынадай пропоруияда түскен қаржыларды орналастырады: 25 пайыздан кем емес бөлігін мемлекеттік қысқа ... ... ... ... 25 ... ... орта және ұзақ ... құнды қғаздарға, 10 пайызы хлықаралық қаржы ұйымдарының құнды қағаздарына, 40 пайызы банктік депозиттік сертификаттарға және ... ... ... ... 10 ... «А» листингіне (халықаралық стандарттар бойынша аудит) енгізілген эмиттер акциясына аударылады. [20,48-б.]
Мемлекеттік жинақтаушы зейнетақы қоры (МЖЗҚ) ... жүйе ... бола ... көптеген жекеменшік қорларымен бірге бір өзі әрекет етеді. Оның мемлекеттік емес жинақтаушы қордан бірден –бір айырмашлықтары зейнетақы активтерін мемлекеттік емес ... ... ... бұл ... ... ... активтерін сақтандыруға заңдық негізде жауапкершілігі бекітілгендігін білдіреді.
Жекеменшік жинақтаушы ... ... ... ... лицензиялау және олардың қызметін құнды қағаздар бойынша Ұлттық комиссиямен Еңбек және ҚР ... ... ... ... ... зейнетақы агенттігі жүргізетін ьақылау болып табылады.
Жүргізілген реформалардың нәтижесінде Қазақстан Үкіметі азаматтардың кейінгі өз тағдырына толық жауапкершілігінің болуына нгізделінген ... ... ... ... жаңа ... ие ... Онда ... адам өзінің еңбек жолының басталуымен болшақтағы зейнетақысын жинқтай бастайды.
Мұнда жңа жинақтаушы зейнетақы жүйесінің экономикалық жағынан тарықшылығын да ... ... 2000 ж. 1 ... 16 ... ... ... оның ... МЖЗҚ –да, барлық салымшылардың саны 3578 153 адамды құрады. Ал зейнетақы ктивтері 101,8 млрд. Теңгені немесе 702 млн АҚш ... ... ... 40,8 ... ... –ң ... ... құрады, немесе бұл көрсеткіш Қазақстанның 1999 жылғы ЖІӨ - нің 5,1 ... ... ... ... зейнетақы қаржыларының мұндай темпте жинақталынуы зейнетақы активтерін инвестициялаудың қажеттілігін туғызды. Сонымен бірге, зейнетақ ... ... ... ... ұзақ ... ... және бұл ... елдің нақт экономикасы мен өнеркәсіп өндірісіне инвестициялау болып табылады. Елдің кез келген коммерциялық банк, бұл жағдайда, ... ... ... бола ... Зейнетақы қорларынан қаржыларды пайдалану кезеңі орта есеппен 30 жылды құрйды деп болжамдалған. [сонда,119-б.]
Соған қрамастан зейнетақы ... ... ішкі ... ... ... толық көлемде қолднылмады. Зейнетақы активтерінің 80 пайыздан астамы мемлекеттік құнды қағаздарға салынды да, олар ... ... ... толыққанды жұмыс сітей алмады, өндірісті ынталандыра алмады, жаңа жұмыс орындарын құра алмады, салық салынатын базаны ұлғайтуға үлес ... тек ... ... ... ... Ал осы ... біздің еліміз үлгі ретінде алған Чили мемлекетінде зейнетақы жинақтары экономиканы көтеруде шешуші роль ойнады және ... 3,5 тен 6 ... ... өсуіне себепші болған еді.
Зейнетақы қорлары сапалы қолданудағы проблемаларды шешудегі негізгі негатив бұл –капиталдар рыногының жеткілікті дәрежеде дамымағандығын, оның ішінде ... ... ... ... ... ... Ал бұл ... елдің өндірістік кәсіпорындарына инвестиция салу процессін тежеді. Сондықтан осы ... ... ... ... ... әрі ... ... түрде жалғасуына үміт етуге болмайтын еді.
Жалпы алғанда зейнетақы реформасы бұрынға КСРО ... ... ... ... ... ... ... прогрессивті екендігі айдан анық еді. Ал жоғарыдағы айтылған кемшіліктер әлеуметтік салада шешімін күтіп тұрған басқа да проблемалар ... ... ... де жетілдірілуін талап еткен болатын. Кейінгі жылдары аталмыш проблемалар орнықты шешімін тапты.
2.3. Қазақстан тұрғындарына медициналық ... ... ... мәселелер мекн қиыншылықтар
Өтпелі кезеңде басқа салар секілді медицина саласы да айтарлықтай қиындықтарды бастан кешірді. Қаржының ... ... мен ... тұрғындарға ойдағыдай қызмет көрсете алмады. Әсіресе, шалғай ауылдардағы ауруханалар мен ... ... ... ... жағдайы тым нашар болды. Кейбір ауылдарда медициналық мекемелер жұмыс істемеді. ... ... ... қалған ауруханалардың саны көбейді. Денсаулық сақтау саласында істейтін дәрігерлер мен мейірбикелердің қатары қысқарып, 1997 жылы ... 57 мың ... және 150 мың ... ... ... ... ... аз, жұмыстары қиын, нағыз жауапкершілікті талап етеді. Олардың ... ... ... аймақтар өсті. Міне, осындай себептерден келіп, елдің тұрғындары, әсіресе, ауылдық жерлерде дәрігерлік көмекке зәру болды. Әлеуметтік зардабы зор ауру ... ... ... ... тері ... аурулар, өкпе ауруларынң түрлері, жүрек қан тамырлары аурулары, аналар мен балалардың анемеяға шалдығуыкөбейді, өлім –жітім өсті. 1991-1995 жж.аралығында әр мың ... ... өлім ... 8 адамнан 10,1 адамға дейін көбейді, ал әртүрлі ... ... ... ... саны 1991 жылы 134,5 мың ... 1995 жылы 168,3 ... жетіп, яғни 25,5 пайызға артты. [сонда,357-б.]
Сондықтан осы жағдайларды ескере отырып, үкімет тарапынан медицина саласына жұмсалатын қаржы 1997 жылы 21,4 ... ... ... 1998 жылы 29 ... ... ... 1999 жылы 54,1 млрд ... бөлу қарастырылды. Сонымен қтар саланы экономикалық басқару әдісіне көшіруді ... ... ... ... ... негізу, оны мемлекет меншігінен алып, жекешелердіруді қолға алу, дәрігерлік ... ... тыс ... ... ... ... –ақ ... денсаулығы»ұлттық бағдарламасын және т.б іс –шараларды жүзеге асыру шаралары жүргізілді. Нәтижесінде соңғы бес жылда сәбилердің шетінеу көрсеткіші 7 ... ... ... ... 36 ... төмендеді. Тұтастай алғанда бла туудың және халықтың табиғи өсімінің ... ... 2003 ... ... ... ... ... секторы 16 пайызға өсті. [50, 448-б.]
Халықтың денсаулығын сақтау және оның деңгейін көтеру мақсатында Президенттің жарлығымен 2002 жыл ... жылы ... ... ... ... ... ауылдағы көптеген медициналық мекемелер жөндеуден өтті. Денсаулық сақтау саласының 88 нысаны жаңадан ... ... ... ... мен Қызылордадағы облыстық ауруханалар бар. Бір аудандық аурухана, 16 ауылдық учаскелік аурухана, 71 ауылдық дәрігерлік ... 25 ... ... ... ... ... және жаңадан ашылды. Халықты, бірінші кезекте, қант диабетімен, туберкулезбен және онкологиялық аурулармен ауыратындарды дәрілік препараттармен жабдықтау жақсарды.
Денсаулық жылында 4,2 ... ауыл ... ... ... 36 ... жуық науқас есепке алынды. Одан басқа 75 мыңнан астам әскери қызметке ... ... ... өтті. 2002жылы ауруларға қарсы адамдарды егумен қамту 97 пайызға жетті. Балалардың сіреспемен, құл ... ... ... ... ... 45 ... ... 25 пайызға дейін төмендеді.
Денсаулық жылы шеңберінде 12-18 жасқа дейінгі бір миллион 690 мың ... ... ... ... Мұның өзі балалар денсаулығын уақтылы анықтауға және қолданылатын шараларға ... ... ... ... 2002 ... тағы бір ... жеке Денсаулық сақтау министрлігі, Санитарлық –эпидемиологиялық бақылау және Фармация комитеті құрылды. Мұндай медициналық мекемелер бұрын республикада ұйымдаспаған ... ... ... ... ... ... ... республикалық бюджеттен қаржыландыру екі еседен астамға, жергілікті бюджеттен –пайызға дерлік ... ... өзі ... ... ... ... жағдай жасады.
Қортыныды
Еліміз президенті Н.Ә.Назарбаев : «Жүз жылға татырлық –он жыл» - деп атап көрсеткеніндей [3,216-б.] қиын, қайшылықтары мен ... ... ... ... ... ... егемендікке қол жеткізген күнінен бастап дамуының алғашқы ... - он жыл ... ... –экономикалық дамуына төмендегідей тұжырым жасауға болады.
жылы 16 желтоқсанда біз тәуелсіздікке қол жеткіздік. Сонымен бір уақытта 80 ... ... ... ... ... жүйенің салдарынан экономиканың құлдырауына тап болғандықтан елдің экономикалық негіздерін түбірінен өзгертуге тура ... ... ... ... ... таппаған экономика терең дағдрысқа ұшырады. Инфляция шарықтады. Банк жүйесінің кембағалдығы саланы тұқыртып, ... ... ... ... созылып кетті. Қазақстанда 1990-1994 жылдары өнеркәсіп өнімі өндірісінің көлемі тең жартысына кеміп кетті. Ауыл шаруашылығында құлдрау үштің біріне дейін жетіп, ал ... ... ... ... ... кеміді. Өнеркәсіп алыптары тоқтап, жұмыссыздық өрбіді, жаппай экономикалық қоныс аудару басталды. Сол кездегі ... ... ... ... сектор қарызға белшесінен батты.
Барлық салаларда қаражаттың ... ... ... ... мен жалақы төлемсіздігі созылмалы сипат алды. Заттай төлем мен айырбас жаппай белең алды.
Елімізде соғыс пен күйзеліс заманындағыдай ... ... пен ... ... ... ... ... батыл да жүйелі, жігерлі де жедел өзгерістер жүргізуді өмірдің өзі ... ... ... ... ... экономикалық реформа жүргізіліп, экономика мүлде жаңа арнаға бағытталған нарықтық, әлемдік қалыптарға сәйкес ... ие ... ... түбегейлі өзгерді. Принципті жаңа бюджет және салық ... ... баға мен ... ырық ... 1993 жылы ... ... ... жүргізуге мүмкіндік берген өзіміздің ұлттық валютамызды енгізді.
Қысқа мерзімнің ішінде 1992 жыл мен 2000 жылдың аралығында экономикадағы реформалар мен оны ... ... төрт ... әзірленіп, Президенттің Жарлықтарымен бекітілді.
Белгіленген бағдарламаларды дәйекті жүзеге асыру экономикамызды терең құрылымдық реформаларға ... Осы ... ... жеке ... ... , ... бизнес белсенді түрде енгізіліп, оларға қолдау көрсетілді.
Мыңдаған орта және ірі ... ... ... ... басқарылуына берілді, менеджмент алмасты. Еліміздің экономикалық даму жолына түсіп, біртіндеп азмттардың әл –ауқаты жақсара бастады.
Біздің өзіміз де, сыртқы дүние де ... ... ... мақсатқа ұмтылып отырғанын және қай бағытқа беттегісі келетітін түсінуге тиіс едік. Баршаға, әсіресе, саналы ғұмырын енді бастаған, бағдары болмаған жастарға ... бір дәл де ... ... ... қажет болды.
жылдан бастап осы сұрақтардың бәріне жауап қайтарған ұзақ мерзімді 2030 ... ... Даму ... сәйкес іс –қимыл жасауға көштік.
Бұл тұжырымдамалық стратегиялық және тактикалық сипаты бар, Қазақстан Республикасының басымдықтары, оларға жетудің жолдары мен әдістері ... ... ... ... ... ... ... жүйесіндегі, мемлекеттік қызметтегі, сот төрелігіндегі, білім беру мен денсаулық сақтау салаларында ұзақ мерзімді реформалар ... ... да ... ... ... асырылды.
Еліміз таңдап алған стратегия барлық бағыттарда жұмыс істей бастады. Алайда тағдыр республикамызды тағы да ... ... Ел 1997-98 ... әлемдік қаржы дағдарысының соққысына ұшырады.
Еліміз зауыттардың тоқтап қалу, жаппай жұмыссыздықтың етек алу, аса ... ... ... ... мен ... ... қалу қаупіне қайтадан кезікті.
Алайда экономиканың құлдырауына жол берілген жоқ, ол өзінің бекемдігін дәлелдеп шықты.
-2001жылдарда экономикада тұрақтылық білінді, ... жан ... ... ... бастады, ауылдар да етек –жеңін жиып, қалалар мен аудан орталықтары көрекейе бастады, ел өркендеу сатысына қадам ... ... ... ... ҚХР) көрсетіп отырғандай, жинқтау нормасы он пайыздан төмен болмайтын деңгейге жеткен кезде экономиканың ... өсуі ... ... 2002 жылы ... ... табыстың жиырма бес пайызға тарта жинақтау деңгейіне шықты. 2001 жылы банктер берген несие көлемі 460 миллиард теңгені (үш ... ... ... құрады. Ұлттық банктің қайта қаржыландыру мөлшерлемесі 1994 жылғы тамыздағы үш жүз ... ... 2001 жылы ... ... ... төмендеді.
Соңғы бес жылда ішкі жалпы өнімнің (ІЖӨ-нің) нақты өсімі Қазақстанда 26 пайыз ... ... атап ... ... ... бұл көрсеткіш Венргияда –,2, Польшада –,4 пайыз болды. Нақ осы кезең ... ... ... ... –,1 ... ... ... –, Венгрияд –пайызды құрады.
Біздің экономикамызда шетел ... ... рөлі ... зор. 1993 жыл мен 2001 жыл ... ... 14,7 ... АҚШ доллары мөлшерінде инвестициялар тартса, мұның өзі ТМД елдеріндегі барлық шетел инвестицияларының үштен біріне жуығын, ал ... Азия ... ... 80 пайызын құрайды.
Шағын бизнестің дамуы, яғни 1 миллион 600 мың адамды қамтитын шағын және орта ... 2001 жылы 400 мың ... ... ... жатуы –біздің реформаларымыздың дұрыстығының тағы да бір мығым дәлелі.
Шағын ... ... ... ішкі өніміндегі үлесі іс жүзінде құлдырдан тура он ... ... ... ... екен.
Республика халқы мақтан тұтатын: бостандық,ашықтық, ырықты саясат пен экономика сынды дүниелерге жүздеген және ондаған жылдардың өн бойында ... ... ... ... ой-пайым атаулы аяусыз басып жаншылып келген елде қол жеткізді. Сондай-ақ, көптеген елдерде ... ... ... өзі ... ... адам аш-жалаңаш, мешеу күй кешіп жатқан, ал демократия өскіні,тіпті, тартпаған кезде қол жеткізді.
Жоғарыдағы деректер республикамыздың әлеументтік-экономикалық дамуы он жыл ... ... тар жол ... ... өтіп ... ... ... демек, өсу сатысына аяқ басқандығын айғақтайды. Ендігі жерде, халқымыз өзі таңдап алған жолынан таймай, қол ... ... мен ... ... ... ... ... қалмай, осы қарқынмен әрі қарай жылжи беруі керек екендігін жақсы ұғынды.
Cілтемелер тізімі:
1. ... Н.Ә. ... он жыл. ... ... ... Н.Ә.В ... истории. Алматы, 2002
. Назарбаев Н.Ә. Тәуелсіздік белестері. Алматы, 2003
. Назарбаев Н.Ә. Әділеттің ақ жолы. Алматы, 1991
. ... Н.Ә. ... ... ... ... қалыптасуы мен дамуының стратегиясы. Алматы, 1992
. Назарбаев Н.Ә. ... ... ... ... Назарбаев Н.Ә. Қазақстан -2030. Алматы, 1997
.Қазақстандағы халықтың тұрмыс деңгейі. Статистикалық жинақ. 2002ж. Алматы, 2003.
. Қазақстан –цифрларда. Статистикалық жинақ. 2003ж. ... ... ... ... ... ... ... жинақ. 1991-2003жж.Алматы, 2004
. Қазақстан Республикасындағы еңбек ақы. Статистикалық жинақ. 1993-2005жж.Алматы, 2006
. Казакстан. Эволюция государствa и обществa. Алматы, 2003
.Тасмаганбетов И.Н. ... ... ... ... ... и приоритеты. Алматы, 1997
. Шокменов Ю.К. Человеческое развитиe Казакстана: методология и анализ. Алматы, 2003
. ... А. ... ... ... ИЭИ // ... –. - №4.
. ... ... по человеческому развитию. А., 1997
. Казакстан: экономика и жизнь. –. - ... ... И.Н. ... политика в условиях независимости Республики Казакстан // Саясат. –. - №9
.Тасмаганбетов И.Н Социальная политика и политическая трансформация. А., ... ... А. Три года ... ... // Аль ... –. - №5
. Бондарь Т. Что происходит в банковской системе Казакстана. // ... –. - ... ... А.М. ... ... ... ... Республики Казакстан в условиях реформ. –М: Финансы и статистика, 1995
. ... ... ... ... ... ... / Под ред. ... –Алматы: Агентсво Республики Казакстан по статистике, 2001.
. Кенжегузин М., Додонов В. Экономическое реформы в Казакстане: этапы, проблемы, итоги. // ... и ... ... 2001. - №2. ... Кошанов А., Хусаинов Б. Реформа и макроэкономические преобразования в Казакстане. // ... и ... –. -№8-9.
. ... Б., ... О. Внешняя торговля Республики Казакстан за годы ... // ... и ... ... 2001. - №2.
. ... ... ... и размещения производительных сил Казакстана на период да 2005 г. /Под ред. А.Е.Есентугелова и Ж.А.Кулекеева. –Алматы: РГП «Институт экономических ... ... ... развитие финансового сектора как основа экономического роста. Департамент исследований и статистики. // Экономическое образование. Национальный банк ... –. - №1.
. ... ... ... и ... Казакстана за 1920-2000 годы. Статистический сборник. Под ред. ... ... ... ... ... по статистике, 2001.
. Смаилов А., Шокаманов Ю. Экономика Республики Казакстан: состояние и перспективы роста. // Экономика и статистика. –Алматы, 2002. - ... ... ... развитие Республики Казакстан в январе - сенябре 2004 года. Краткий статистический справочник. –Алматы: Агентство Республики Казакстан по статистике, 2004.
. ... ... ... ... ... в ... - октябре 2004 года. Краткий статистический справочник. –Алматы: ... ... ... по ... 2004.
. ... –эконмическое развитие Республики Казакстан в январе 2004 года. Краткий статистический ... ... ... Республики казакстан по статистике, 2004.
. Статистический бюллетень. Министерство финансов Республики Казакстан (на ... рус. Яз). ... 2004. - №12
. ... бюллетень. Министерство финансов Республики Казакстан (на казак.и рус. Яз). –Алматы, 2004. - №1
. Статистический бюллетень. Министерство финансов Республики ... (на ... рус. Яз). ... 2004. - №7
. ... ... ... банк Казакстана (на казак.и рус. Яз). –Алматы, 2002. - №10
. ... ... ... банк ... (на ... рус. Яз). –Алматы, 2003. - №6
. Статистический бюллетень. Национальный банк Казакстана (на казак.и рус. Яз). –Алматы, 2004. - №10
. ... ... ... ... Yeerbook of ... ... ... / Под ред. А.А.Смаилова. –Алматы: Агентство Республики Казакстан по статистике, 2002
. Страны –члены СНГ в 1991г. /статистический ежегодник/ статкомитет СНГ. –М.: ... ... ... ... Е.С., ... Л.С., ... М.И. Экономика Содружества Независимых Государств накануне третьего тысячелетия. –СПб.: НАУКА, 1998.
. Экономика СНГ: 10 лет реформирования и интеграционного развития / ... СНГ. М.: ... ... 10 лет Содружества Независимых Государтств (1991-2000) . Статистический сборник. Межгосударственыый статистический комитет СНГ. –М., 2001.
. ... Б. ... ... экономика кезіндегі индустриалдық-инновациалық саясат және кәсіпкерлік. Түркістан, 2004
. Тұрысов К. Об экономической политике ... ... ... 2000. - ... М.Х. История Казакстана и Центральная Азия. Алматы, 2001
. Мусин Ш. Қазақстан тарихы. Алматы, 2005
.Амангельдиев Б.Р. Преватизация в Казахстане. //Суверенный Казахстан на ... ... ... ... ... ... при ... Республики Казахстан. Алматы, 1999
.Байтіленов С. Қазақстанның ауыл шаруашылығындағы тоқырау. Алматы, 1999
.Әбдікәрімұлы Ә.Қазақстан тарихы. Алматы, 1997
.Рысбайұлы Ұ. Қазақстан Республикасының тарихы. Алматы, ... Г.К. ... и ... мир. ... 2001 ... А. Казакстан в годы независимости. Алматы,2005
.Ермеков В.А. Казахстан в современном мире, Алматы, 2003
.Муркин Д.А. Пенсионная Реформа в Казахстане. //Суверенный ... на ... ... институт стратегических исследований при Президенте Республики Казахстан. ... ... ... ... ... и общества. Алматы, 2003
. Арсаханова Л.И. Эволюция процесса макроэкономических реформ в Республике Казахстан и их влеяние на экономический рост. //www.5ballov.ru/publications/works/
Пайдаланылған ... ... :
1. ... Н.Ә. ... он жыл. Алматы, 2003
. Назарбаев Н.Ә.В потоке истории.Алматы, 2002
. Назарбаев Н.Ә. Тәуелсіздік ... ... 2003
. ... Н.Ә. ... ақ ... 1991
. ... Н.Ә. Қазақстанның егеменді мемлекет ретінде қалыптасуы мен дамуының стратегиясы. Алматы,1992
. Назарбаев Н.Ә. Ғасырлар тоғысында. Алматы, 1996
. Назарбаев Н.Ә. Қазақстан -2030. ... 1997 ... ... тұрмыс деңгейі. Статистикалық жинақ.2002ж.Алматы, 2003.
. Қазақстан –цифрларда. Статистикалық жинақ. 2003ж. Алматы, 2004
.Қазақстан өңірлеріндегі халықтың ... ... ... жинақ. 1991-2003жж.Алматы,2004
. Қазақстан Республикасындағы еңбек ақы. Статистикалық жинақ. 1993-2005жж.Алматы,2006
. Казакстан. Эволюция государство и общество. Алматы,2003
.Тасмаганбетов И.Н. ... ... ... ... ... и приоритеты. Алматы, 1997
. Шокменов Ю.К. Человеческое развития Казакстана: ... и ... ... 2003
. ... А. ... ... системы. ИЭИ // Аль-Пари. –. - №4.
. Национальный отчет по человеческому развитию. А., 1997
. Казакстан: экономика и ... –. - ... ... И.Н. ... ... в ... независимости Республики Казакстан // Саясат. –. - №9
.Тасмаганбетов И.Н Социальная политика и политическая трансформация. А., 1997
. Алибаев А. Три года ... ... // Аль ... –. - ... ... Т. Что происходит в банковской системе Казакстана. // ... –. - ... ... А.М. ... ... проблемы развития Республики Казакстан в условиях реформ. –М: Финансы и статистика, 1995
. Казакстан: 1991-2001 годы: Информационно –аналитический ... / Под ред. ... ... ... ... Казакстан по статистике, 2001.
. Кенжегузин М., Додонов В. Экономическое реформы в ... ... ... ... // ... и ... –Алматы, 2001. - №2. –,9.
. Кошанов А., Хусаинов Б. Реформа и макроэкономические преобразования в Казакстане. // Общество и экономика. –. -№8-9.
. ... Б., ... О. ... ... Республики Казакстан за годы независимости. // Экономика и статистика. –Алматы, 2001. - №2.
. ... ... ... и размещения производительных сил Казакстана на период да 2005 г. /Под ред. ... и ... ... РГП ... экономических исследований», 2002.
. Приоритентное развитие финансового сектора как основа экономического роста. Департамент исследований и статистики. // Экономическое ... ... банк ... –. - №1.
. ... ... хозяйство и строительство Казакстана за 1920-200 годы. Статистический ... Под ред. ... ... ... ... Казакстан по статистике, 2001.
. Смаилов А., Шокаманов Ю. Экономика Республики Казакстан: состояние и перспективы ... // ... и ... ... 2002. - №1.
. Социально –эконмическое развитие Республики Казакстан в январе - сенябре 2004 ... ... ... ... ... ... Республики Казакстан по статистике, 2004.
. Социально –эконмическое развитие Республики Казакстан в ... - ... 2004 ... ... ... справочник. –Алматы: Агентство Республики Казакстан по статистике, 2004.
. Социально –эконмическое развитие Республики ... в ... 2004 ... ... статистический справочник. –Алматы: Агентство Республики казакстан по статистике, 2004.
. Статистический бюллетень. Министерство финансов Республики Казакстан (на казак.и рус. Яз). ... 2004. - №12
. ... ... ... финансов Республики Казакстан (на казак.и рус. Яз). –Алматы, 2004. - №1
. ... ... ... ... ... ... (на казак.и рус. Яз). –Алматы, 2004. - №7
. Статистический бюллетень. Национальный банк Казакстана (на ... рус. Яз). ... 2002. - №10
. ... ... ... банк Казакстана (на казак.и рус. Яз). –Алматы, 2003. - №6
. ... ... ... банк ... (на казак.и рус. Яз). –Алматы, 2004. - №10
. Статистический ежегодник Казакстана –Statistical Yeerbook of Kazakhstan: Статистический сборник / Под ред. ... ... ... ... ... по статистике, 2002
. Страны –члены СНГ в 1991г. /статистический ежегодник/ статкомитет СНГ. –М.: Финансовый инжинирниг, 1992
. Строев Е.С., Бляхман Л.С., ... М.И. ... ... ... Государств накануне третьего тысячелетия. –СПб.: НАУКА, 1998.
. ... СНГ: 10 лет ... и ... ... / Исполком СНГ. М.: Финстатинформ, 2001
. 10 лет Содружества Независимых Государтств (1991-2000) . Статистический сборник. Межгосударственыый статистический комитет СНГ. –М., 2001.
. ... Б. ... ... ... ... ... саясат және кәсіпкерлік. Түркістан, 2004
. Тұрысов К. Об экономической политике правительства Казахстана //Альпари. 2000. - №5.
.Абусейтова М.Х. История ... и ... ... ... ... ... Ш. Қазақстан тарихы. Алматы, 2005
.Амангельдиев Б.Р. Преватизация в Казахстане. //Суверенный Казахстан на рубеже тысячелетий. Казахстанский институт стратегических исследований при ... ... ... ... 1999
.Байтіленов С. Қазақстанның ауыл шаруашылығындағы тоқырау. Алматы, 1999
.Әбдікәрімұлы Ә. Қазақстан тарихы. Алматы, 1997
.Рысбайұлы Ұ. ... ... ... ... ... Г.К. Казахстан исовременный мир. Алматы, 2001
.Морозов А. Казакстан в годы ... ... В.А. ... в современном мире, Алматы, 2003
.Муркин Д.А. Пенсионная Реформа в Казахстане. //Суверенный Казахстан на рубеже тысячелетий.Казахстанский институт стратегических исследований при Президенте ... ... ... ... ... ... ... и общества. Алматы, 2003
. Арсаханова Л.И. Эволюция процесса макроэкономических ... в ... ... и их ... на ... ... ... Турысов Казахстан становление рыночной экономики Астана 2003 г.
62. Халықаралық экономикалық байланыстар Майдан ... ... ... 1998 ж.
. ... ... ... әлеуметтік және саяси жедел жаңару жолында.
64. ... Б. ... ... ... ...
Ф –ОБ ... –ОБ – 001/035

Пән: Экономика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 64 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
1991 - 2001 жылдардағы Қазақстан Республикасының әлеуметтік - экономикалық дамуы71 бет
Қазақстан Республикасының 1991-2001 жылдардағы экономикалық жағдайы75 бет
Жоспарлау жүйесі: малайзия тәжірибесі25 бет
Корпорациялық табыс салығының қалыптасу тарихы6 бет
Қазақстан Республикасындағы жер кадастрын нормативті - құқықтық реттеу10 бет
I сынып қазақ тілі оқулығын қатысымдық бағыт тұрғысынан тузу әдіс-тәсілдері38 бет
XIX ғ. ІІ-жартысындағы Қазақстан7 бет
Алакөлдің көпжылдық су деңгейі режимі43 бет
Бастауыш сынып оқулықтарының лексикалық қорын анықтау62 бет
Кеңестік дәуірдегі дамуына орыс тілінің тигізген әсері16 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь