Ежелгі заманғы Қазақстан

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3
Ежелгі заманғы Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 5
Қазақстан аумағындағы тайпалық одақтар және ежелгі
мемлекеттік бірлестіктер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 13
Орта ғасырлардағы Қазақстан (VІ.XII ғғ.) ... ... ... ... ... ... ... ... 21
Қазақстан монғол дәуірінде (ХІІІ ғ. басы . ХҮ ғ. 1.ші
жартысы). ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 36
Қазақ хандығының құрылуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 44
XVI . XVIII ғасырдың басындағы Қазақстандағы саяси
және әлеуметтік.экономикалық қарым.қатынастар ... ... ... ... 50
Патшалық ресейдің Қазақстанды жаулап алуының
басталуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 65
Қазақстанның мемлекеттік тәуелсіздігінен айырылуы.
Ұлт.азаттық жолындағы көтерілістер. ... ... ... ... ... ... ... ... 78
ХІХ ғасырдың екінші жартысындағы Қазақстандағы саяси және
әлеуметтік.экономикалық қатынастар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 96
ХХ ғасырдың басындағы Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... . ... 104
Қазақстан Қазан төңкерісі мен азамат соғысы
жылдарында (1917.1920 жж) ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 120
Қазақстан кеңестік тоталитарлық жүйенің қалыптасу
кезеңінде (1920.1939 жж.) ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 130
Қазақстан Екінші дүниежүзілік және Ұлы Отан
соғысы жылдарында ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 149
Соғыстан кейінгі жылдардағы Қазақстан
(1946 . 1970 жж.) ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 160
Кеңестік әміршіл.әкімшіл жүйенің тоқырау
жылдарындағы Қазақстанның әлеуметтік. экономикалық
және қоғамдық.саяси дамуы (1971.1990 жж.) ... ... ... ... ... . 170
Қазақстан Республикасының әлеуметтік.экономикалық
және саяси дамуы (1991.2008 жж.) ... ... ... ... ... ... ... ... ... 182
Әдебиет тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 213
Кейінгі жылдары Қазақстан тарихы бойынша біршама оқулықтар жарық көрсе де, еліміздің тарихының әлі де болса, жете қарастыратын қалтарыстары баршылық. Бұл лекциялар курсы бұрын сыңаржақ қарастырылып келген тарихи оқиғаларға жаңаша баға берумен қатар, Қазақстан тарихының кезінде жазуға тиым салған “ақтаңдақ” беттерін де тарих оқулығына қойылатын бүгінгі биік талаптар тұрғысынан саралаған. Біздің қазіргі заманғы тарихымыздың аса ауыр тұстары кеңестік әкімшіл-әміршіл кезеңмен сәйкес келеді. Ұсынылып отырған лекциялар курсы міне, осы кезеңнің қайшылықты тұстарының кейбір көлеңкелі, бірақ тарихымызда ұзақ жылдар бойы “жабық” болып келген мәселелерін жаңа, егемен елдің тарихы тұрғысынан баяндауға құрылған. Кеңестік тоталитарлық жүйенің жазықсыз жазалауына ұшыраған халқымыздың көрнекті мемлекет, ғылым мен мәдениет қайраткерлерінің еңбегіне лайықты баға берілген.
Болашаққа тағылым болу үшін өткен жолымызды зерделегеніміз абзал. Ол үшін бүгінгі ұрпақ ата-тек сабақтастығын қаз-қалпында, кәусар күйінде білуге тиіс, тек қана шындық айтылуы керек. Міне, осы тұрғыдан алғанда бұл лекциялар курсы бүгінгі күннің талаптарына жауап береді. Себебі, онда өткен тарихтың өзекті мәселелері көтеріліп, олар бар мүмкіндігінше толық та жан-жақты қамтылған. Лекциялар курсында Қазақстанның ежелгі заманнан бастап бүгінгі күнге дейінгі тарихы жоғарғы оқу орындарының тарих емес мамандықтарының студенттеріне кредиттік оқу жүйесіне сай типтік бағдарлама көлемінде баяндалады. Әсіресе, тәуелсіздік жылдарындағы Қазақстанның нарықтық қатынастарға көшу жағдайлары, оның негізі кезеңдері, жаңа экономикалық саясатты қалыптастырудағы қиыншылықтар мен қайшылықтар, еліміздің әлеуметтік-экономикалық және мәдени дамудағы кейінгі жылдардағы қол жеткен табыстары, тәуелсіз Қазақстанның әлемдік қауымдастықтағы алып отырған орны мен рөлі Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаевтың 1997 жылдан бергі Қазақстан халқына Жолдаулары және т.б. еңбектері пайдаланылып, ең соңғы мәліметтер келтіріле отырылып, студенттерге қажетті деңгейде жазылған.
Қазақ халқы өзінің жерін, елін, тәуелсіздігін сақтап қалу жолында талай қырғын-сүргіндерден өтіп, «ат ауыздығымен су кешкен, ер толарсақтан саз кешкен» замандарды өткерген. Қазақтың кең-байтақ, қазынаға бай жеріне, берекелі еліне сырттан кім көз алартпады дейсіз. Жайылымдық жер, жазиралы алқаптар мен сан тарау сауда жолдары үшін болған қақтығыстар үздік-создық жалғаса келе ондаған жылдарға созылған соғыстарға айналғаны тарихтан мәлім. Солардың бәрінде қазақ халқының «мың өліп, мың тірілгенін», тарихи-тағдырдың тұщысынан гөрі ащысын көп татқанын жақсы білеміз.
Оқулықтар:
Қазақстан тарихы. Очерк. Алматы, 1994.
Қазақстан тарихы. 5-томдық. 1-3 т. Алматы, 1996, 1997, 2002.
Қазақстанның жаңа және қазіргі заман тарихы: Оқулық. /Ред. Басқ. Қ.С. Қаражан. – Алматы, 2005.
Қазақтың көне тарихы. Алматы, 1993.
Байпаков К.М., Таймагамбетов Ж.К. Археология Казахстана. – Алматы, 2007.
Байпақов К.М., Таймағамбетов Ж.Қ., Жұмағанбетов Т. Қазақстан археологиясы. Оқу құралы. – Алматы, 2007.
Кәдірқұлова Г.Қ. Қазақстан тарихы: Оқулық. Алматы, 2005.
Учебно-методический практикум по истории Казахстана для семинарских занятий: для студентов неисторических факультетов. Алматы, 2002.

Деректер:
Алаш-Орда: сборник документов. Алматы, 1992.
Алма-Ата 1986. Декабрь. Книга-хроника. Ч. 1-3. Алматы, 1992.
Әбілғазы. Түрік шежіресі. Алматы, 1991.
Бочагов А. Алаш-Орда. В кн: Сафаров Г. Колониальная революция: опыт
Туркестана. Алматы, 1996.
Гонимые голодом: Документы о судьбе тысяч казахов, бежавших в начале 30-х годов. Ч. 1-2. Алматы, 1995.
Ежелгі дәуір әдебиеті. Хрестоматия. 2-кітап. – Алматы, 1991.
Иностранная военная интервенция и гражданская война в Средней Азии и Казахстане: Сб. документов. Т. 1. А., 1963. Т. 2. Алма-Ата, 1964.
История индустриализации Казахской ССР (1926-1941 гг.): Документы и материалы. Т. 1-2. Алма-Ата, 1967.
Казахстан в период Великой Отечественной войны Советского Союза 1941-1945 гг.: Сб. докум. и материалов. Алма-Ата, 1975.
Кенесарыұлы Ахмет сұлтан. Кенесары және Сыздық сұлтандар. Алматы, 1992.
Коллективизация сельского хозяйства Казахстана (1926 - июнь 1941 г.): Докум. и материалы. Алма-Ата, 1967.
Культурное строительство в Казахстане: Сб. докум. и материалов. Алма-Ата, 1965.
Қазақ қалай аштыққа ұшырады? Алматы, 1991.
Қазақстанның қазіргі заман тарихы бойынша хрестоматия (1917-1939 жж.). І том /Ред. басқ. Қ.С. Қаражан. – Алматы: Қазақ университеті, 2007.
Қазақстан Республикасының Конституциясы. Алматы, 1995.
Қадырғали Жалайыр. Шежірелер жинағы. Алматы, 1997.
Қонаев Д.А. Ақиқаттан аттауға болмайды. Алматы, 1994.
Құдайбердіұлы Ш. Түрік, қырғыз-қазақ һәм хандар шежіресі. Алматы, 1991.
Мартыненко Н. Алаш-Орда: Сб. документов. Алматы, 1992.
Материалы по истории казахских ханств ХҮ-ХҮІІІ вв. Алмати, 1969.
Мухаммед Хайдар Дулати. Тарихи рашиди. Алматы, 1999.
Назарбаев Н. Әділеттің ақ жолы. – Алматы, 1991.
Назарбаев Н.Ә. Қазақстан - 2030. Ел Президентінің Қазақстан халқына жолдауы. Алматы, 1997.
Назарбаев Н.Ә. Қазақстанның егеменді мемлекет ретінде қалыптасуы мен дамуының стратегиясы. Алматы, 1992.
Назарбаев Н.Ә. Жүз жылға татитын он жыл. Президент Н.Назарбаевтың Қазақстан Республикасы тәуелсіздігінің он жылдығына арналған салтанатты жиналыста сөйлеген сөзі. . // Егемен Қазақстан, 17 желтоқсан 2001 ж.
Назарбаев Н.Ә. Жаңа кезең - жаңа экономика. // Егемен Қазақстан, 16желтоқсан 2004 ж.
Назарбаев Н.Ә. Қазақстан экономикалық, әлеуметтік және саяси жедел жаңару жолында. Қазақстан Республикасының Президенті Н.Назарбаевтың Қазақстан халқына Жолдауы. // Егемен Қазақстан, 19 ақпан 2005 ж.
Назарбаев Н.Ә. Қазақстандық жол: тұрақтылықтан – жаңару арқылы - өркендеуге. ҚР Президенті Н.Назарбаевтың Қазақстан Республикасының тәуелсіздігінің 15 жылдығына арналған салтанатты жиналыста сөйлеген сөзі. – Егемен Қазақстан, 16 желтоқсан 2006 ж.
Назарбаев Н.Ә. Жаңа әлемдегі жаңа Қазақстан. ҚР Президенті Н.Назарбаевтың Қазақстан халқына Жолдауы. Астана, 2007 ж. 28 ақпан. – Егемен Қазақстан, 1 наурыз 2007 ж.
Назарбаев Н.Ә. Қазақстан халқының әл-ауқатын арттыру – мемлекеттік саясаттың басты мақсаты. ҚР Президенті Н.Ә. Назарбаевтың Қазақстан халқына Жолдауы. – Егемен Қазақстан, 7 ақпан 2008 ж.
Народное движение за освоение целинных земель в Казахстане: Сборник материалов. М.,1959.
Образование Казахской АССР. Сб. документов. Алма-Ата, 1957.
Сиуңну. «Хан кітабы». (Көне қытай жазбаларынан. Аударған Қ.Салғараұлы). Алматы, 1998.

Зерттеулер:
Абишев Г. Казахстан в Великой Отечественной войне. Алма-Ата, 1958.
Абылхожин Ж.Б. Очерки социально-экономической истории Казахстана. ХХ век. Алматы, 1997.
Аманжолова Д.А. Казахский автономизм и Россия. История движения Алаш. М.,1994.
Аманжолов К., Рахметов Қ. Түркі халықтарының тарихы. 1-кітап. Алматы, 1996; 2-кітап. Алматы, 1997.
Ашимбаев Т.Е. Экономика Казахстана на пути к рынку. Алматы, 1994.
Әбуев Қ. Қазақстан тарихының "ақтаңдақ" беттерінен. Алматы, 1994.
Бейісқұлов Т. Желтоқсан ызғары (1986 жылғы оқиға қаһармандарына ескерткіш). Алматы, 1994.
Бекмаханов Е. Қазақстан ХІХ ғасырдың 20-40-жылдарында. Алматы, 1994.
Верт Н. История Советского государства. 1900-1991. М., 1992.
Вяткин М. Батыр Сырым. Алматы, 1998.
Гумилев Л.Н. Хундар. Алматы, 1998.
Гуревич Л. Тоталитаризм против интеллигенции. Алматы, 1992.
Ежелгі Үйсін елі. ҚХР, Үрімжі, 2005.
Есмағамбетов К. Қазақтар шетел әдебиетінде. Алматы, 1994.
Жұртбаев Т. Дулыға. 2 кітап. Алматы, 1994.
История Казахстана: белые пятна: Сборник статей. Алматы, 1991.
Козыбаев М.К., Абылхожин Ж.Б. Коллективизация в Казахстане: трагедия крестьянства. Алматы, 1993.
Қасымбаев Ж. Кенесары хан. Алматы, 1993.
Козыбаев М.К. Казахстан - арсенал фронта. Алма-Ата, 1970.
Қозыбаев М.Қ. Ақтаңдақтар ақиқаты. Алматы, 1992.
Қойгелдиев М., Омарбеков Т. Тарих тағылымы не дейді? Алматы, 1993.
Қойгелдиев М. Алаш қозғалысы. Алматы, 1995.
Қонаев Д. Ақиқаттан аттауға болмайды. Алматы, 1994.
Левшин А.И. Описание киргиз-казачьих или киргиз-кайсацких орд и степей. – Алматы, 1996.
Махаева А.Ш. Көне түріктердің рухани мәдениеті. Алматы, 2000.
Михайлов В. Хроника "великого" джута. Алма-Ата, 1989.
Назарбаев Н.Ә. Әділеттің ақ жолы. Алматы, 1991.
Нұрпейісов К. Алаш һәм Алаш-Орда. Алматы, 1995.
Омарбеков Т. 20-30-жылдардағы Қазақстан қасіреті. Алматы, 1997.
Омарбеков Т. ХХ ғасырдағы Қазақстан тарихының өзекті мәселелері. Алматы, 2001.
Осипов В.П. Всматриваясь в 20-30-е годы. Алматы, 1991.
О чем не говорили. Алматы, 1993.
Өтенияз Самат. Аттила. Алматы, 2000.
Сулейменов Б.С., Басин В.Я. Восстание 1916 г. в Казахстане. Алма-Ата, 1977.
Тынышпаев М. История казахского народа. Алматы, 1998.
Шоқай Мұстафа. Түркістанның қилы тағдыры. Алматы, 1992.
        
        КІРІСПЕ
Кейінгі жылдары Қазақстан тарихы бойынша біршама оқулықтар жарық ... ... ... әлі де ... жете ... қалтарыстары баршылық.
Бұл лекциялар курсы бұрын сыңаржақ қарастырылып келген тарихи оқиғаларға
жаңаша баға ... ... ... ... ... жазуға тиым салған
“ақтаңдақ” беттерін де тарих оқулығына қойылатын ... биік ... ... ... ... заманғы тарихымыздың аса ауыр тұстары
кеңестік әкімшіл-әміршіл кезеңмен сәйкес келеді. Ұсынылып отырған лекциялар
курсы міне, осы кезеңнің ... ... ... көлеңкелі, бірақ
тарихымызда ұзақ жылдар бойы “жабық” болып келген мәселелерін жаңа, егемен
елдің тарихы ... ... ... Кеңестік тоталитарлық жүйенің
жазықсыз жазалауына ұшыраған халқымыздың көрнекті мемлекет, ... ... ... еңбегіне лайықты баға берілген.
Болашаққа тағылым болу үшін өткен жолымызды зерделегеніміз абзал. Ол ... ... ... ... қаз-қалпында, кәусар күйінде білуге
тиіс, тек қана ... ... ... ... осы ... алғанда бұл
лекциялар курсы бүгінгі күннің талаптарына жауап береді. Себебі, онда ... ... ... ... олар бар ... ... та жан-
жақты қамтылған. Лекциялар курсында Қазақстанның ежелгі заманнан бастап
бүгінгі ... ... ... ... оқу ... ... емес
мамандықтарының студенттеріне кредиттік оқу жүйесіне сай типтік бағдарлама
көлемінде баяндалады. Әсіресе, ... ... ... ... көшу ... оның ... ... жаңа
экономикалық саясатты қалыптастырудағы қиыншылықтар мен ... ... және ... ... ... ... жеткен табыстары, тәуелсіз Қазақстанның әлемдік қауымдастықтағы алып
отырған орны мен рөлі Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаевтың
1997 ... ... ... ... ... және т.б. еңбектері
пайдаланылып, ең соңғы мәліметтер ... ... ... ... жазылған.
Қазақ халқы өзінің жерін, елін, тәуелсіздігін сақтап қалу жолында талай
қырғын-сүргіндерден өтіп, «ат ауыздығымен су ... ер ... ... ... өткерген. Қазақтың кең-байтақ, қазынаға бай жеріне,
берекелі еліне сырттан кім көз ... ... ... жер, ... мен сан тарау сауда жолдары үшін болған қақтығыстар үздік-создық
жалғаса келе ондаған жылдарға созылған соғыстарға айналғаны ... ... ... ... ... «мың өліп, мың тірілгенін», тарихи-
тағдырдың тұщысынан гөрі ащысын көп татқанын жақсы білеміз.
Сан ғасырлық ... асыл ... ... ... ... тұтас
шешілді деу асылық болар. Түгенделмеген дүниеміз, қалпына келтірілмеген
қатпарлы ... ... әлі де ... ... ел ... еңсе
көтергелі бері ғасырлар ауқымына жүк боларлық ... ... ... ... ... қол ... үшін ... уақытта да тынымсыз ізденіс,
тыңғылықты зерттеулер бір сәтке толастамайды деп ойлаймыз. Қолдарыңызға
тиіп ... осы ... ... туған Отанымыздың жан-жақты шежіре-
баянын жүйелеп, ғылыми-танымдық тұрғыда оқырман назарына ұсынуға ... ... Егер осы ... ... ... ... ... тигізіп
жатса, діттеген мақсатымыздың орындалғаны деп білеміз.
Елімізге қатысты маңызды оқиғалар мен тарихы жөніндегі зерттелген, ... ... ... ... ... мол қамтуға тырыстық.
Тарих тәжірибесі – ұрпақтардың кешегісі мен бүгінгісінің ең сүбелі, нағыз
прогресшіл қасиеттерін ... ... өмір ... ... толық қанды тәуелсіз мемлекет болған жағдайында тарихымызды
білу, қазақ халқы жинақтаған бай ... ... жаңа ... ... ... ... олардың белсенді өмірлік айқындамасын қалыптастыруда
мейлінше маңызды. Тарихқа, тарихи бастауларға, ... біз ... ... ... қазіргі жағдайды соғұрлым жақсы түсінетін, білетін
боламыз.
Міне, осы тұрғыдан алғанда ... ... ... кеңестік қоғамның
тоталитарлық басқару жүйесінің езгісінде болған өткен ... ... ... ... ... ... Оқу ... берілген
материалдар тарихтың көне заманнан бүгінгі күнге ... ... ... қарастырып, жаңа баға беруге, ақтаңдақ беттерді ақиқат
шындықтармен толастырып, ... мен ... ... кеңейтіп,
тарихты бүгінгі күн тұрғысынан зерделеуге мүмкіндік ... ... Бұл оқу ... ... білуге, оны бүгінгі қалыптасқан ойлау
жүйесі мен ... ... ... студенттердің ынта-ықыласын
бұрынғыдан да арттырары сөзсіз.
Ұсынылып отырған лекциялар ... ... ... ... ... ... дәрістер мен семинар сабақтарын толықтырып, егеменді
еліміздің ... ... ... жаңа ... ... тың ... ... береді деген сенімдеміз. Сондай-ақ халқымыздың тарихын
жастардың зердесіне құйып, оларды осы ... ... ... ... орта оқу ... оқып ... ... тарихи
санасын бүгінгі талаптар тұрғысынан қалыптастыруда белгілі-бір үлес қосады
деген ойдамыз. ... ... ... тарихының тереңдетіп оқытылуы,
мұндай лекциялар курсына студенттердің аса зәру ... ... ... тақырып. Ежелгі заманғы Қазақстан
1. Қазақстан тас ғасыры дәуірінде
2. Қазақстан аумағындағы қола дәуірі
1. Қазақстан тас ғасыры дәуірінде
Белгілі бір ... ... ... ... ... ... кезеңдерге бөлінеді. Көне тарихтың ұзақ уақытты қамтитын
маңызды бөлігі археологиялық ... ... ... ... ... ... ... жасалған, оған сәйкес адамзат
тарихы тас, қола, темір және ортағасырлар ... ... ... құрылыс адам баласының өсіп дамуындағы ең алғашқы ... ... ... алғашқы қауымдық құрылыстың дамуы барлық
жерде бірдей болған. ... ... ... ... ... ... өмірдің даму тарихының алғашқы кезеңдерін ашып, дүние
жүзілік адам қоғамының ... өз ... ... ... ... адамдардың тастан жасалған құрал-саймандары, қоныс-жайлары табылып
отыр. Бұл ... ... ... алғашқы қауымдық
құрылыстың болғандығын дәлелдейді.
Алғашқы ... ... күші ... алғашқы адамнан, екінші – оның
тас құралынан ... ... ... ... осы тас ... ... қауымдық құрылыс ескерткіштерінің зерттелуінің азды-
көпті өзіндік тарихнамасы бар. ... ... тас ... ... ... ХІХ ... ... басталады. 1862 жылы ... ... ... ... тәріздес тас құралдар табылса, ал 1883
жылы ... досы ... ... ... Семей қаласында өлкелік
музей ашылып, оның ... ... ... тас жебелер, тас найзаның
ұштары, қырғыштар, пышақ тәріздес тас құралдар, тас ... ... ... ... ... ХХ ... басында Қазақстанның
әр жерінен табылып, ол туралы баспасөз беттерінде жазыла бастайды. 1895
жылы академик ... ... ... ... ... ... құрылып, Қазақстан бойынша көне дәуірдің ескерткіштері
туралы қамқорлық жасап, олар туралы ... ... ... ... ... ... тас құралдарының нағыз ғылыми тұрғыда зерттелуі
1917 жылғы Қазан төңкерісінен ... ғана ... ... ... ... алғашқы кезінде қазақ жеріндегі ... ... ... ... ... С.И.Руденконың еңбегі атап айтарлықтай. Оның
жазуы бойынша ... рет ... ... ... ... мысты-тас
дәуірінің қонысы белгілі болған. Сол ... ... ... ... ... 30-жылдары Қарағанды, Батыс Қазақстан жерінен
жаңа және ... ... ... ... алғашқы адамдардың құрал-жабдықтарын зерттеуде айтарлықтай еңбек
сіңірген ғалым академик Ә.Х.Марғұлан болды. ... ... ... ... ... Бетпақдаланың орталық бөлігінен
бірнеше жерден тас дәуірінің қонысын тапқан. ... ... ... ... ... ... бойынан мысты-тас дәуірінің ... ... ... ... ... ... Сонымен қатар Ә.Х.Марғұлан алғашқы
адамдар мекендеген көптеген қоныстар мен ... ... ... ... жазған.
Елімізде тас дәуірінің нағыз ғылыми тұрғыдан зерттелуі ... ... ... ... ... академиясы Ш.Уәлиханов атындағы тарих,
археология және этнография институтының ғылыми қызметкері тас ... ... ... 1957 жылы құрылған «Қаратау отрядының»
жүргізген жұмысы орасан зор болды. 20 жылдан ... ... ... ... дәуірінің төменгі кезеңінен бастап, оның соңғы кезеңіне ... ... ... ... Бұл ... ... ... төменгі тас дәуірі» атты монография болып жарыққа
шықты. Сөйтіп, Қазақстандағы алғашқы адамдардың ... ... ... ... ... ... ХХ ғасырдың 80-жылдарынан бастап
бүгінгі ... ... ... ... ... Ә.Х.Марғұлан атындағы
археология институты, сонымен қатар Ж.К.Таймағамбетовтің жетекшілігімен әл-
Фараби ... ... – нің ... ... ... ... және ... 2000 жылы әл-Фараби атындағы ... ... ТМД ... ... ... рет палеолит мұражайы ашылды.
Қазақстанның солтүстік аудандарында алғаш рет неолит дәуірінің қоныстарын
1926 ж. М.П. ... пен М.Н. ... ... ... ... ... ... тауып және оларға ғылыми зерттеу жұмысын жүргізуде
археолог ғалым С. Черниковтың еңбегі зор. Ол «Кіші Красноярск» және ... ... ... ... ... Сырдарияның төменгі ағысында
Арал жағалауында, Қызылорда облысының жерінде неолит кезеңінің қоныстарын
зерттеуде ... ... ... ... С.П.Толстовтың
сіңірген еңбегі айтарлықтай. Неолит ескерткіштерін зерттеуде ... ... тас ... маманы Х.А. Алпысбаевтың еңбегі зор.
Адамның алғашқы еңбек құралдары тастан жасалған. Сондықтан да аса ... ... ... ... – тас ... деп ... Тас ... мынадай
3 кезеңге бөлінеді:
Палеолит – ежелгі тас ... ... 2,5 млн. ... – 12 мың жылдыққа
дейін).
Мезолит – орта тас дәуірі (б.з.б. 12-5 мың ... – жаңа тас ... ... 5-3 мың жылдықтар).
Өз кезегінде палеолиттің өзі 3 кезеңге бөлінеді: 1) ерте палеолит (б.з.б.
2,5 млн. – 140 мың ... 2) орта ... ... 140 – 40 ... 3) кейінгі палеолит (б.з.б. 40 – 12 мың жылдықтар).
Соңғы жылдары бұл схемаға кейбір өзгерістер енгізілді. ... ... ... олар ... екі ... – ерте және кейінгі дәуірге
бөліп, мустье мен ... ... ... меже ... Бұл кезеңдеу бойынша
ерте палеолит үш ірі дәуірге бөлінеді: олдувэй дәуірі (б.з.д. 2,6 млн. ... мың жыл), ... ... ... 700 – 150-120 мың ... және
мустьер дәуірі (б.з.д. 150-120 – 30-25 мың ... ... ... 30-25 – 12-10 мың жылдықтарды қамтиды.
Қазақстан жеріндегі ежелгі адамның іздері ерте палеолит ... ... ... қалдықтары әзірше табылған жоқ, бірақ олардың ... ... ... ... ... қолайлы жердің бірі
Оңтүстік Қазақстандағы Қаратау жотасы болды. Осы жерден тастан жасалған ең
көне ... ... ... Көне тас ... алғашқы кезеңінің
ескерткіштері Қазақстанның оңтүстігінен, Арыстанды өзенінің ... ... ... ... және ... ... жерлерінен
табылған. Шу өзенінің оң жағындағы Қазанғап шатқалынан осы дәуірге ... ... ... ... тастан жасалған 15 мыңға жуық заттар
табылған.
Орталық Қазақстанда ежелгі ... ... ... ... ... ... Ол ... Балқаштың солтүстік жағалауын мекендеді. Бұл
жерден сол ... ... ... ... ... ... кезінде адам тасты жару үшін екінші тасты пайдаланған –
оларды ... ... ... ... ... жарып түсіру техникасы
яғни малтатас мәдениеті деп атап ... ... ... ретінде көбінесе
өзен малтатастары пайдаланылған. Ерте палеолитте адамдар тасты жару ... тас ... ... құрал кейін шапқыш ретінде қолданылды. Бұл
кезде қол шапқы қарудың аса ... кең ... түрі ... ... ... Орталық Қазақстаннан табылды. Осындай
тұрақтардың бірі – Құдайкөл Сарыарқаның теріскей-шығыс ... ... ... ... ... тас ... ... жетілдіріле бастады.
Енді еңбек құралдарын дөңгелек өзек тастан (нуклеус) ... ... ... Сол ... ... негізгі түрлері тілгіштер мен қырғыштар
болды. Бұл кезеңде адам ағаш ... ... ... ... ... ... ұрып ... шығарып, от алуды үйренді. Алғашқы діни ... ... ... ... ... бүгіп, бір қырымен жатқызып
жерлеген. Өмір мен өлім ... ... ... құрметпен қарау
белгілері пайда бола бастаған. Орта ... ... ... деп ... Ежелгі адамдардың ұйымы – үлкен қауым орта
палеолитте қалыптасты.
Орта палеолиттің ... ... ... ... аймағындағы Топалы
шатқалынан табылған және Ақкөл көлінен оңтүстікке қарай 20 шақырым жерде
орналасқан Қызылрысбек тұрақтары. Осы ... ... ... сондай-ақ
Арыстанды мекенінен де табылды. Солардың ішіндегі ең күрделісі Ш.Уәлиханов
атымен аталды. ... ... ... ... ... ... табылды. Орталық Қазақстаннан табылған ескерткіштердің ең көнесі –
Жезқазған облысындағы Обалысай тұрағы, сондай-ақ ... ... ... ... және Есіл ... ... жағындағы, яғни Қарағандының
солтүстігіндегі Батпақ шатқалы, жоғары Ертіс өңіріндегі ... ... ... Мустьер кезеңінің жаңа ескерткіштері 1984 жылы
Жезқазған облысының Ақадыр ... ... Олар - ... І және ІІ,
Үлкен Ақмая тұрақтары. Батыс Қазақстанның, әсіресе оның Маңғыстау түбегінде
тұрған палеолиттік ескерткіштері ... ... ... ... және ... Ж.Қ. ... ашқан тұрақтардың бәрі Каспий
теңізі жағалауының сөре алаңдарында орналасқан.
Кейінгі палеолит біздің заманымызға дейінгі 40 мың жылдан 12 мың ... ... ... Бұл – адамзаттың жердің барша климаттық зоналарына
тарап қоныстанған және нәсілдер мен нәсілдік топтардың құрылған ... ... дене ... ... адамдарға ұқсас адамдар («саналы адам»)
қалыптасты. ... ... ... ... рет ... ... ... оны кроманьондық деп атайды. Бұл кезеңде пышақ
тіліктер, қырғыштар т.б. тас ... ... ... ... ... найза лақтырғыш қолданылды.
Қоғамдық қатынастар жетіліп, адамдардың бірлескен ұйымының түрі – ... ... ... ... мықты аналық рулық қауым қарым-қатынасы
орнады. Әйелдің қоғамдық өмірде биік орынға ие болуы қауымдық үй ... ... ... ... ретіндегі отбасылық рөлімен де
анықталып қойылған.
Оңтүстік Қазақстаннан бірқатар кейінгі палеолиттік ... ... ... ден қоярлығы Шолаққорған ... ... ... ... ... Орталық Қазақстандағы Батпақ тұрағынан ірі қырғыш
тастар мен сүңгінің ұштары табылды. ... ... ... ... жасалған заттар табылды. Шығыс Қазақстанда Қанай, Свинчатка,
Үңгір және Ново-Никольское тұрақтары белгілі.
Қазақстан жерінде ... ... ... ... ... ... көп емес, бірақ қолдағы бар материалдар көне тас дәуірі адамдарының
материалдық ... ... ... ... ... ... отырғанына, сол
сияқты Қазақстан аумағындағы қоныстану процесінің де үзілмегендігіне көз
жеткізеді.
Кейінгі ... ... ... ... 12-5 мыңжылдықтар) алмастырды. Бұл
кезең аз зерттелген. Сондықтан Қазақстан жерінен табылған ескерткіштер де
сирек. Бұл ... ... ... пен ... ... ... Қазба жұмыстары
кезінде садақ жебесінің доғал және домалақ ұштары да табылды. Олар терісі
бағалы аңдардың терісін ... ... үшін ... ... ... ... ... кеңінен пайдаланылды. Тас өңдеу әдісі де жетілді.
Пышақ ... ... ... ... ... ... ... Адамдар
тас тілгіштерге ағаштан қолға ұстайтын сап орнатуды үйренді. ... ... ... кезеңі б.з.б. 5-3 мыңжылдықтар арасын ... Бұл тас ... ... ... ... ... ... жаңа технологиялық
тәсілдері: тегістеу, бұрғылау, аралау пайда болады. Тастан ... ... ... дән үккіштер жасалды. Микролиттер дайындау неолитте
меңгерілді. Сүйек өңдеу ... ... Мал ... мен егін
шаруашылығының тууы, табиғаттың даяр өнімдерін пайдалану, аң ... ... ... ... – сол кезеңнің аса маңызды белгісі болып
табылады. Ғылымда бұл ... ... ... деп ... ... ... ... үйретіп, жер өңдеудің қарапайым түрімен айналыса
бастады. Шаруашылықтың жаңа ... ... ... адамзат қоғамының
дамуына үлкен әсер етіп, адам еңбегінің ауқымы мен көлемін кеңейтті. Адам
баласының бұдан былайғы ... ... ... сан мың ...... дәрежеде шаруашылықтың осы екі түрінің өркендеп жетілу
тарихы. Алғашқы қауым халқының өндіргіш күштерді дамытудағы ... ... қол ... деңгейі басқа да мәдени-тұрмыстық жаңалықтардың
ашылуына ықпалын тигізеді. Осы кезде ... ісі мен ... ... ... ыдыстар жасала бастайды. Сөйтіп, кен өндіру кәсібі
қалыптасты. Адамдар саз балшықтан жасалып, отқа ... ... қыш ... керамика жасауды үйренді. Ол ыдыстарға онша күрделі емес геометриялық
өрнектер салынған.
Қазіргі кезде ... ... ... ... 500-ден аса неолиттік
ескерткіш бар. ... ... ... ... ... төрт ... 1) бұлақ бойындағы; 2) өзен жағасындағы; 3) көл жиегіндегі; 4)
үңгірдегі. Әдетте, өзен мен көл ... ... ... саны едәуір
көп мөлшерде кездеседі, бұл жәйттен ол тұрақтарда адамдардың ... ұзақ ... ... ... ... ... ... жерінде бәрінен
де көбірек тарағаны ... ... ...... дені уақытша,
маусымдық – ... ... ... ... ... ... неолит ескерткіштерінің бір ерекшелігі – олардың ... – ашық (жер ... ... Бұл ... ... ... ұшы, ... қашаулар, пышақтар, қырғыштар табылған.
Қазақстанның неолиттік ... ... ... ... Арал ... ... ... орналасқан. Бұл тұрақтың тұрғындары
негізінен ... мен ... ... ... ... ... құралдар яшма мен кварциттен жасалған. Қостанай облысындағы Ботай
тұрағынан ... ... ... ... ... ... ... біразы қолға үйретілгендігін көрсетеді. Сонымен, ... ... ... ... ... ісі ... Қараүңгір
неолиттік тұрағы – Оңтүстік Қазақстанның Түлкібас ауданында орналасқан.
Шығыс Қазақстан облысындағы Қызылсу өзенінің оң ... ... ... Қазақстанда Келтеминар мәдениетінің бір түрі – батыс-қазақстандық
үлгісі оқшау көзге ... оны С.П. ... ... ... ... б.з. дейінгі 4 мыңыншы жылдардың аяғы мен 2 мыңыншы жылдың ... ... және ... мен Орта Азияның едәуір территориясын
қамтыған. ... ... ... ... ... Қайнар,
Жыланқабақ, Сарықамыс, Шаянды және т.б. тұрақтар бар.
Солтүстік ... ... ... ... ... ... ... мәйіт қабірдің ішінде өртелген. Онда сонымен қатар өлген
адам денесімен бірге қабірге әр түрлі ... ... тас ... ... тамақ қойылған. Бұл заттар о дүниеге барғанда қажет болады деген
ойды білдірсе, ал ... қою отқа ... ... ... ... ... адам баласының өмірінде неолит
кезеңінде үлкен өзгерістердің болғандығын байқатады. Жер кәсібі, қолөнер,
мал шаруашылығы сияқты ... жаңа ... дами ... ... ... ... ... құрылыс болды. Адамдардың күн көрісі,
тіршілігінде ананың рөлі ... ... ... келгенде, тас дәуірінде адамның пайда болуы, қалыптасуы және
алғашқы ... ... ... ... ... мен игере бастауы
үрдісі жүрді.
2. Қазақстан аумағындағы қола дәуірі
Қазақстандағы қола дәуірінің зерттелуі Кеңес өкіметінің ... ... ... жолға қойылады. 1933 жылы КСРО Ғылым академиясы ... ... үшін ... ... ... ... П.С.Рыков, М.И.Артамонов, М.П.Грязнов, К.Арзютов, ... ... ... еңбектері айтарлықтай. Қола дәуірін зерттеуде
бұлардың ашқан басты жаңалықтарының бірі ... ... ... ... ... Дандыбай ескерткіштерін табуы. Қазақстанның батыс
бөлігінде қола ... ... ... ... еңбегі зор.
Әсіресе, Тарих, археология және этнография ... ... ... ... археологиялық экспедициясының меңгерушісі
Ә. Марғұланның жүргізген жұмыстары орасан зор. Ғалым Атасу, Бұғылы, Беғазы,
Ақсу-Аюлы, Дандыбай сияқты ... ... ... ... жұмыстарының нәтижесінде Ә.Марғұланның қола дәуірі туралы екі үлкен
монографиясы, ... ... ... ... ... ... Қазақстанның
жерінде қола дәуірінің ескерткіштерін зерттеуде жемісті жұмыс жүргізген
көрнекті ғалым С.С.Черников. ХХ ғ. ... қола ... ... үлкен
еңбек сіңірген археолог ғалымдар К.А. Ақышев, А.М. ... ... ... ... б.з. ... 2 ... пен 1 ... басы аралығын
қамтиды. Б.з. дейінгі 2 мыңжылдықта Евразия ... қола алу ... ... күштер қатарында төңкеріс жасалды. Ежелгі адамдар ... қосу ... ... ... беріктігін күшейтті. Қоладан
тіршілікке қажетті құралдар мен қарулар жасалды. ... ... ... ... өмір сүрген адамдардың негізгі мәдениеті – ғылымда
Андронов мәдениеті деп аталады. Бұл ... ... ... Оңтүстік
Сібірді және Орал аймағын шығу тегі жағынан ұқсас, өзіндік мәдениеті бар
тайпалар ... Бұл ... ... ... ... ... Ачинск қаласы маңындағы Андроново селосына байланысты бұл кезең –
андронов мәдениеті ... атау ... Сол ... ... ... 1913 ... ... жүргізген. 1927 жылы археолог М.П. Грязнов осындай қорымды
Батыс Қазақстаннан да ... ... ... ... ... ... батыста Оралға дейінгі орасан зор территорияға
тарағанын анықтады. Зерттеушілердің көпшілігі андронов ... ... ... 3 ... ... Ерте қола ... (Федоров кезеңі) – б.з.б. ХҮІІІ-ХҮІ ғғ.
2. Орта қола кезеңі (Алакөл кезеңі) – б.з.б. ХҮ-ХІІІ ғғ.
3. Кейінгі қола кезеңі (Замараев ...... ... ... ... ... ... ескерткіштер атына сәйкес Федоров, Алакөл,
Замараев деп аталды.
Қола дәуірінің атап көрсетерлік ерекшеліктері мынадай:
Түсті металдардың өндірістік жолмен ... ... ... ... ... ... ... жүзеге асуы, яғни мал шаруашылығының
егіншіліктен бөлініп шығуы.
Аталық отбасылық рулық қатынастың орнауы.
Андроновтық тайпалар ... ... ... өмірдің озық түрі – көшпелі
мал шаруашылығына көшті.
Рулық қатынастар ыдырап, қуатты тайпалық бірлестіктер құрыла бастады.
Андронов ... ... ... ... ... ... ... – Орталық Қазақстан. Бұл өңірден көптеген мекендер,
қорымдар, көне кен ... ... ... ... ... мен 150-ден аса қабір табылып зерттелген. Ертедегі Нұра кезеңінде
жерлеу салтында кремация ... ... ... ... ...... жерді игеру, оның ішінде шөлейт аудандарды да игеру ... ... ... ... күрт ... оны көптеген тау
кендерін өңдеу орындарының болуынан ... ... мен ... бір тобы ... ... ... ... мен қорымдарды қазған кезде
қола құралдары, қару-жарақтары, ... ... ... ... ... бүк түсіріп жатқызып жерлеу жиірек ұшырасады.
Қоланың кейінгі кезеңі Орталық Қазақстанда жаңа мәдениет – ... ... ... ... Қазақстанда көп жылдар бойы
археологиялық зерттеу ... ... ... ... қола
дәуірінің соңғы кезінің өзіне тән ерекшеліктерін ескере отырып, оны ... ... деп ... ... Бұл ... ... Беғазы, Бұғылы,
Саңғыру, Айбас дарасы, ... ... ... ... ... ... қола ... темір дәуіріне өтетін
өтпелі кезін көрсететіндігін дәлелдейді. Бұл мәдениетке тән бір қасиет, ... ... ... дәстүрін сақтайды, екінші ... онда ... ... ... ... ... өзгешелігі бар жерлеу салты,
қыш ыдыс-аяқтардың жаңа ... ... ... ... ... жатқызып
қоюмен бірге, оларды шалқасынан жатқызып қою да ... Бұл ... ... ... ... ... ... ІІ қабірі жатады.
Осы кезде жер ... ... ... ... ... ... салу ... кең
жайылады. Тұрғын үйлерді салуға ағаш кеңінен пайдаланылған. ... ... ... зор рөл ... және Батыс Қазақстанда көптеген андроновтық ... ... ... ... ішінен Алексеев қонысы мен
Тастыбұтақ қорымы кеңінен мәлім болды. Ертедегі қола кезеңіне мәйітті ... ... ... Сол ... ... ... прототиптері деп
есептелетін қоныстар пайда болды. Соның бірі – Арқайым ... ... ... ... орналасқан. Кейінгі қола дәуірінің
бірінші кезеңінде Солтүстік ... ... Арал ... Қима
мәдениетінің, ал Батыс Қазақстан – Еділ ... Қима ... ... түседі.
Шығыс Қазақстанда Андронов мәдениетінң дамуы да осы тектес жолмен жүреді.
Ертіс пен ... ... ... ... ... ... аудандарынан, Тарбағатай мен Сауыр далаларынан қола дәуірінің ондаған
қоныстары мен ... ... ... ... және ... қатар орналасқан
қоныс қабірлерінің дені кейінгі қола кезеңіне жатады.
Оңтүстік Қазақстан мен Жетісу қола ... ... ... ... ... Таңбалы мен Қаратау сияқты тастағы суреттердің аса ... ... ... мен ... ... ғана табылды. Жетісуға ... ... ... ... ... араласып-құраласып жататыны
тән болып келеді. Федоров дәстүрінде ... ... және ... ... қабірлер көбірек кездеседі. Жетісудың орта қола дәуіріне
Таңбалы, Қарақұдық қорымдары жатады. Қазақстанның оңтүстігінен, ... ... ... ... ... төменгі жағынан, Арал алқабынан
қола дәуірінің бірегей ескерткіші – Түгіскен кесенесі ашылды.
Андроновшылар шаруашылығы. ... ... мал ... ... де
маңызды рөл атқарған. Олардың ... малы – қой, ... ... ... ... ... рет ... күні малды қолда ұстау дәстүрін
енгізді. Тұрғын үйлерге жалғастырыла мал ... ... Олар ... ... ... Түйе бейнелері жартастарға салынған.
Ерте және орта қола кезеңдерінде, яғни б.з. ... І ... ... ... ... Олар ... шаруашылықпен шұғылданып, егін
егіп, мал өсірген. Соңғысы үй ... ... ... Мал ... түрінен жайылым тез тозған. Сондықтан мал ұстаудың жаңа түрлері ... ... ... ... мал ... жайлаулық тәсілі, яғни
жартылай көшпелі мал шаруашылығы өмірге келді. Сөйтіп, үй іргесіндегіден –
жайлауға көшу, ... яғни ... ... ... көшпелі мал шаруашылығы
туады. Бұл дала мен шөл жайылымдарын тиімді пайдалануға жәрдемін тигізді.
Көшпелі және жартылай көшпелі мал ... ... ... ... мал құрамы да өзгере түседі: ірі қараның саны кеміп, қой мен жылқы
саны көбейе түседі. ... ... ... ... ... Олар негізінен бидай, қарабидай және тары өсірді.
Қола дәуірінде кен ... ... ісі ... зор ... ... ... өңірінде 100 мың тонна мыс қорытылған, ал Успен
руднигінде 200 мың ... кен ... ... кеншілер жұмсақ кенді
қайламен омыру арқылы, қатты, ... ... ... уату арқылы және сонымен
қатар үңгіп қазу арқылы өндірген. Отпен уату тәсілі ... - кен ... от ... ... ... кезде су құйып, жарықшақтарға бөлген.
Уақталған руданы қонысқа әкеліп, арнаулы пештерге салып балқытқан, ... ... ... ... қоныстарынан, Қанай ауылының қасынан
табылды. Метал балқытатын шеберханалар орны ... ... ... ... бар екені мәлім болды. Метал балқытумен бірге
андроновшылар оны шыңдау, шекімелеу және ... ... ... ... ... ... олар сырғалар, алқалар, білезіктер жасаған.
Андроновтық тайпалар үй кәсіпшілігінде қыш ыдыстар жасаған. ... мен ... ... әрбір отбасы ыдыс-аяқтарын өздері жасаған.
Әйелдер саз балшықты әзірлеп, одан ыдыс-аяқ істеп, ... ... ... ... қоршалған шұңқырға от жағып сонда күйдірген. Б.з. дейінгі ХҮІІ-
ХҮІ ғғ. аяқ-табақтар белгілі бір тоқылған мата қалыпқа салынып ... ... ... ... ... Бұл өрнектер байлық пен
молшылықты, тіл мен көзден сақтау белгісін және ыдыс ... ... ... ... мен жартылай жер бетіндегі үйлер
болған. Бөлмелерді жылыту үшін тастан қаланған ... ... ... ... ... ... Кейінгі қола дәуірінде Орталық Қазақстанда көп
бөлмелі жер бетіндегі үйлерді ауыр дөңбек ... ... ... ... ... үйлер Бұғылы, Ақбауыр қоныстарын қазған ... ... ... ... қоғамдық жиындар өткізетін, діни ғұрыптарды атқаратын
және үлкен ... ... орын ... ... ... Қола дәуірінде мал шаруашылығы мен металлургияның жедел
дамуы ерлердің еңбегін көп қажет еткендіктен ... ер ... ... аталық отбасылық қатынас орнады, аналық ру орнына аталық ру
келді. Андроновтықтар ... ... істі ... ... ... отырды: ру
басшыларын сайлау, айыптыларды ел ... ... және т.б. ... ... ... үйде үлкен отбасылық қауым болып өмір
сүрген және бірге тұрып, бәріне ... ... ... ... ... ... Қоныстар материалына қарағанда көзге түсерліктей
ешбір елеулі әлеуметтік және мүліктік ... ... ... ... ісі ... байлық дәрежесі мен қоғамдағы мәртебесінің
айырмашылығын анықтауға мүмкіндік ... ... қола ... ... біркелкі молалар ішінен өзгелерге қарағанда қабірі ... ... ағаш ... ... да ... мола ішіне қойылған
құмыралары мен ... да мол ... ... ... аударған. Мұндай
қабірлерден сондай-ақ соғыс арбасының жұрнағы мен ... ... ... қола ... ... табылған. Орта және кейінгі қола
дәуірлерінде де тап ... ... ... ... ... арасынан ірі тастардан екі немесе үш қабат қоршауы бар бірнеше аса
үлкен оба не мазарлар көзге түседі. ... ... ... қазу ... ... заттар арасындағы елеулі айырмашылықтарға жүгінсек, андронов
қоғамы біртекті болмаған. ... ... сол ... қоғамда айрықша топқа
бөлінген жауынгерлер қойылған. Қоғамның жіктелуі басталған – оның қатардағы
қалың ... ... ... «патшалар» - билеушілер, жауынгерлер –
кшатрийлер шыққан. Олардың жақындары да ... ... ... ие ... шежірелеріне қарағанда абыздар да жоғары бағаланған. Олар ... ... ... ... мен ... ... болды.
Олардың өзгелерден айрықша бір белгісі – ағаш табақ пен ерекше бас киімі
(бөркі).
Қола ... ... ... ... және шаруашылықтың дамуына
байланысты азық-түлік молайып, артық қор құрылды. Қоғамда біреулер байып,
басқаның еңбегін ... ... ... Сондықтан тұтқындарды
өлтірмей, оларды құлға айналдырды. Рулық ұжымдық ... ... ... ... ... ... пайда болды. Бұл мүлік теңсіздігінің шығуына
алып келді. Сөйтіп, қола ... ... ... ... ... ... күшейіп, патриархалдық-рулық қатынастарды сақтаған ... ... ... қола ... ... ... ... бөлшектеніп,
нәтижесінде алғашқы қауымдық құрылыс ыдырай бастады.
Қола дәуірі адамдарының діні мен өнері. Қола дәуірінің тайпалары ... ... ... ... басы ... ... ... қол-аяғы бүгіп жатқызылған. Бұл жер-ана құшағына ... ... адам ... ... ... ... ажал ... Ямаға
сыйынған. Ерте қола дәуірінде жерлеу ... ... яғни ... ... болған. Бұдан андроновтықтардың отқа табынғанын байқаймыз. Кейінгі
қола дәуірінде жерлеудің кесенемен бірге өртеу түрі ... Үй ... ... ... ... Құрбандыққа сүт толы ыдыстар, бұқа не бағлан
шалынған. Сүт ішіліп, ет желініп болғасын, ... мен ... ... ... ... оның табалдырығының астына көмілген. Үйдің ... ... орны ... ... құрметтелген. От пен күлге байланысты
жөн-жоралғылардың бәрі ... ... ... ... ... ... ... тілекпен жасалған. Мәйітті көкке әкететін
от құдайы – Агнияға арнап құрбандыққа ешкі сойған. Қола дәуірінің ... ... айға және ... табынған. Ата-баба аруағына сиыну және о
дүниеге сену кең тарады.
Қола дәуірінің жартастар бетіне ... ... ... ... ... адамдар жартастардың тегіс бетіне қатты да ... ... ... Күн ... ... суретін, соғыс арбалары мен
шайқас көріністерін салған. Бұл – адамның рухани ... және ... ... аса ... хабарлар бастауы болып табылады. Қазақстан
– жартастағы суреттер-петроглифтердің саны мен әралуандығы ... ... бай ... ... Осындай суреттер көп табылған Таңбалы, ... ... ... ... аймақтары дүниежүзілік мәдениеттің
қорына қосылады. Қола дәуірінің адамдары ойлаудың мифологиялық ... ... ... ...... өздерін қоршаған
дүние жайлы түсініктерінің көрінісі еді. Суреттерде жиі ... ... ... алға ... шоқтығы күдірейіп, алып денесі шиыршық атып,
аяқтарымен жер тіреп тұрған ...... ... ... ... ... мифтерде дүние – Күн құдайы Митра құрбандыққа шалған бұқаның
мүшелерінен ... ... ... ... бұқамен қатар қойылып, бірдей
саналады. Ешкіөлмес тауындағы ... ... ... басы ... ... адам бейнелес секілденіп, бұқа үстінде түрегеп тұрған
күйде бейнеленген. Бірқатар киелі орындарда ертедегі ... басы ... ... ... ... ... жатқан кездегі көрінісі салынған.
Таңбалы шатқалында күн ... бір ... ... ... ... жүрген
кішкентай адамдар, парласып және жеке өзі билеп жүрген адамдар бейнеленген.
Бұқа ... ... ... пен ... ... ... ... жиі кездесетін суреттердің бірі – қос өркешті бактриян ... Ол ... күн ... құдайы – Веретрагна, үнділіктерде –
Индра бейнесі болып есептеледі. Қола дәуірі петроглифтерінің арасында ... ... де ... ... Қаратау тастарындағы суреттерде соғыс
арбасы 49 жерде ... олар ... да, ... де бар. ... екі доңғалақты аңшы және соғыс арбалары ... Ат ... ... ... ... ... күн күймесі жөнінде әпсана-аңыз бар.
Олар жоғарғы құдайлардың бәрі аспанда пырақ жегілген күймелермен ... деп ... ... ... ішінде жер жырту көріністері де
кездесіп ... ... ... ... ... аттар мен ... Соқа ... адам ... Бұл ... жаңа ... күн мен түннің теңелуі, ... ... ... ... ... ... Бұл мерекенің ең бір маңызды бөлегі –
түрен тарту болып табылады. Бірінші түрен тарту ... яғни ... ... ... ... ... ... мәдениетінің гүлденуі Жерорта теңізі және Кіші Азия мәдениеті
мен экономикалық қатынастың нәтижесі болды.
Сонымен, қорыта келгенде, Қазақстандағы қола ... ... ... олар өз ерекшеліктерін сақтай отырып, Қазақстан аумағында
таралып, белгілі-бір даму ... ... ... Осы ... табиғи-географиялық жағдай көшпелі тұрмыс пен ... ... ... өз ... ... Қазақстан аумағындағы тайпалық одақтар және ежелгі мемлекеттік
бірлестіктер
1. Ерте темір дәуіріндегі тайпалық одақтар.
2. Қазақстан аумағындағы мемлекеттік бірлестіктер
1. Ерте темір дәуіріндегі ... ... ... ... ... даму тарихында өзіндік орын
алатын қола дәуірін ауыстырып, үлкен де ... ... ... ... І ... басы мен ... ... басы болып табылады. Бұл
кезең Қазақстан аумағын мекендеген адамдардың өз ... ... және ... шаруашылықтың дамуымен ерекшеленеді.
Б.з.д. І мыңжылдықта Солтүстік ... ... Орта Азия ... ... ... ... кең – байтақ аумақта «сақ» деген
атпен ... ... ... ... ... V ғ.) және ... тарихшылар оларды “азиялық скифтер” деп атаған. Сақ бірлестігі
туралы мәліметтер кездесетін негізгі жазба ... екі ... ... 1)
антик дәуірінің авторлары (гректер) – Геродот, Страбон, Ксенофонт, Птоломей
және т.б.; 2) ... ... ... ... ... сына жазулар
(Бехистун сына жазуы, т.б.). Парсы жазбалары «сақ» атауын қолданса, грек
деректері бұл ... ... ... деп ... ... ... Қара ... жағалауын, Днепр өзені бойын мекендеген
скифтердің және төменгі Еділ өзенінің төменгі ... мен ... ... ... Кир мен І ... ... парсылардың және
Александр Македонский дәуіріндегі гректердің замандастары болған. ... ... ... ... ... ... VІ - V ... империясының құрамына да кірген. ... ... ... туралы аз болса да анық деректер келтірілген. Оларда
сақтардың үш ... ... ... ... даярлайтын сақтар),
тиграхауда-сақтары (шошақ бөрікті сақтар), парадарайа-сақтары (теңіздің
арғы ... ... ... ... ... екі ... Герадот “
амюргия-сақтар” және “ортокарибантия-сақтар” деп атаған.
Ғылымда ... бұл ... Орта Азия мен ... ... ... ... болжамдар бар. Олардың біреуіне сәйкес Шаш
(Ташкент ауданы), ... ... ... және ... тиграхауда-сақтары мекендеген, бұл сақ тайпаларының этникалық
аумағы кеңірек болған, оған Оңтүстік Орал өңірі мен Таулы Алтай да ... сына ... ... ең ірі ... ... тайпалар
тобы деп айтылған, олар грек деректерінде ... деп ... ... Ежелгі Бактрия және Маргиана аумағында (Әмудария мен ... ... ... ... ... ... сақтары
осылар еді.
Лингвистикалық зерттеулердің мәліметіне қарағанда сақтардың Орталық Азияның
көне иран тұрақтарынан б.з.д. І ... ... ... ... ... ирандық тайпалар тобына жататындығы байқалады.
Сақ тайпалар ... ... ... ... ... ... және т.б. ... ондаған тайпалар кіреді. Олар ежелгі
грек авторларының еңбектерінде аталады. Зерттеушілердің болжамдары бойынша
олар Қазақстан ... ... ... ... ... ... төменгі бойы мен Арал теңізінің оңтүстік және солтүстік-шығыс
өңірінде, дайлар – ... ... ... Арал теңізінің жағалауын,
исседондар – Іле мен Шу ... ... оның ... ... ... ... алқапты, ал кейбір зерттеушілер, соның ішінде, М.Қ.Қадырбаев
оларды Орталық Қазақстан ... ... ...... ... ... – Каспий теңізінің шығыс жағалауын, аргипейлер
... ... ... ... ... ... мал шаруашылығымен айналысып, жылқы, ірі қара,
қой өсірген. Мал ... үш түрі ... ... жартылай көшпелі,
отырықшы мал шаруашылығы. Сақтарда түйе өсіру ... және ... ... ... ... Олар атқа керемет мініп, садақ атуды өте ... ҮІІІ ... ... ... мен ... ... ... Ассирия және Мидиямен, ал б.з.д. ҮІ ғасырдың ортасынан бастап
құрылған Ахеменидтер тұсында Персиямен қарым-қатынас ... және ... ... ... оқиғаларға араласып отырған.
Жазбаша және археологиялық деректер б.з.б. VІІІ-VІІ ғғ. Қазақстан мен Орта
Азияны мекендеген тайпалар ... ... ... - ... ... ал б.з.б. VІ ғасырдың ортасында Ахеменидтер мемлекеті құрылған
уақыттан бастап Персиямен байланысты ... ... ... сол кездегі
көптеген тарихи оқиғаларға қатысты. Мәселен, Кир сақтармен одақ жасап,
Мидия патшасы Крезбен соғысуы ... ... ... ... ... ... мен ... бағындырмақшы болып жорыққа аттанады. Бірақ, оның
жорығы қатты қарсылыққа кездесіп, соңында Кир бастаған парсылар ... ... ... өзі қаза табады. Герадот мынадай аңыздық
мәліметтерді келтіреді: парсыларды ... ... ... ... ... торсыққа қанды толтыра құйғызып, «Сен қанға құмартып едің,
енді ... ... деп оған ... ... ... Орта ... ... жорықтарын І Дарий (б.з.д. ... ... 518 жылы І ... ... қарсы жорық бастап,
бірақ ол да жеңіліске ұшырады. Грек ... ... ... ... ... күрескендігі жайлы мына бір оқиғаны келтіреді.
Шырақ есімді бір сақ ... ... ... ... ... де,
парсыларға барып өзін сақ көсемдерінен зардап шеккен адам ... Одан соң ... ... кек ... ... ... жауларын, яғни парсыларды сусыз шөл далаға ... Ал, ол ... ... көбі ... ... ... Өз ... жерлік басқыншылардан қорғау мақсатында сақ жауынгері Шырақ ... ... ... І ... аз уақыт болса да жекелеген сақ тайпаларын, ... ... және ... да ... ... ... Бұл
тайпалар Ахеменидтердің ХV сатрапиясының (салық аймағының) ... ... ... тиіс ... бірақ ол өз уақытында төленіп тұрмады және
көбіне сыйлықтар сипатында ... ... ... ... әскерінде
қызмет атқарды. Тіпті, олардың біразы парсы ... ... он ... ... жеке әскери құрамасының қатарына да кірді.
Б.з.б. VІ ... ... V ... ... ... ... ... басталуына байланысты ірі-ірі саяси оқиғалардың болғаны
белгілі. Сол тұста кейбір сақ ... бұл ... ... мен
жалдамалылар ретінде парсылар жағында қатысып отырған. Мысалы, Гавгамелы
маңындағы шайқасқа сақтардың жеңіл атты ... ... ... (б.з.б. 500-449 жылдары) парсылардың ... Ал, бұл ... ... ... және ... дағдарыс шиеленісе
түседі, құл иеленушілер болса, бұдан шығудың ... ... ... ... деп ... Б.з.б. ІV ғасырдың 30-жылдарында
македондық-гректер Александр Македонскийдің ... ... ... ... ... армиясын талқандап, Орта Азияға ... ... ... ... олар ... қарай бет алады. Гректердің
баса-көктеп енуіне Орта Азия халықтары табан тіресе ерлікпен ... ... ... ... ... сол кезде Қазақстанның
оңтүстік аудандарын мекендеушілер, оның ішінде массагеттер белсене қатысты.
Александр Македонский әскерлерімен Сырдариядан өтпек ... ... ... ... ... Македондық-гректер Сырдария бойындағы ... ... ... тылында көтеріліс шығып, оны ... ... ... ... ... ... сол кезде жеңілмейтін
деп саналған македондық-грек әскерлерін бірнеше ... ... ... жыл ... ... ... ... ғана македондық-гректер Орта
Азияның кейбір тайпалары мен халықтарын уақытша бағындырды. Сырдарияның
арғы ... сақ ... ... тәуелсіздігін сақтап қалды.
Александр Македонский ... ... оның ... империясы тығыз
экономикалық және саяси байланыстары жоқ ... мен ... ... ... ... І ... ... мен Оңтүстік Қазақстан тиграхауда-сақтарға
кіретін сақ тайпаларының үлкен тобы қоныстанған Орта Азия мен ... сақ ... ... ... мәдениетінің ірі ошағы болды. Сақ
мәдениеті - ... және ... ... мәдениеті мен өнері
жетістіктерінің бірі болды. Ол заманға қатысты қорымдардың көп ... ... ... ... ... мен оңтүстігінің толық
игерілгенін байқатады. Сырдария, Іле, ... ... ... ... ... өзендері мен т.б. өзендердің аңғарларында көптеген тас және ... ... ... ... ... (Іле ... сол жақ жағалауы)
– 300 обадан, Берікқара қорымы (Талас өзенінің аңғары) 500 ... ... ... ... ... Қырғызстан) 700 обадан тұратын қорымдар табылған.
Оларда адамдар әр түрлі уақыттарда ... ... ... ... 20 ... дейін жететін «патша» обалары саналатын ... ... ... ... мен ... Қазақстанға тең келетін Орта Азия мен
Қазақстанның басқа аудандары жоқ. Осындай ... ... ... ... А.Н.Бернштам «патша сақтары мен үйсіндер» Жетісуды
мекендеген деп ... ... V ... ... ... ... тянь-шань қарағайлары
бөренелерінен тұрғызылған ірі жерлеу құрлыстары тамаша сақталған күйінде
табылды, олар Орта Азия мен ... ... жер ... ... ең ... ... өнерінің бірегей ескерткіштері.
Іле Алатауының солтүстік беткейіндегі үлкен қорымға ... ... ... ... ... ... ... байлығымен қайран
қалдырады. Оның басынан аяғына дейінгі киімдері ... ... ... ... мен ... ... ... олардың көпшілігі скиф-сақ
кезіндегі «аң» стилінде жасалған. Есік ... ... ... ... ... оның түбіндегі 26 таңбадан тұратын жазу, тегінде, ... ... ... І мыңжылдықтың басы сақ қоғамындағы ... ... ... құрылымның қалыптасу үрдісінің жаңа сипатымен ... ... жеке ... ал ... отбасылық меншік түрінің
шыққанын айқын байқатады. Сақ заманының ... ... ... ... тобы (патронимия) – яғни, көшпелі қауым-тайпалар одағы деп атауға
болады. Бұл құрылымның патронимия деп аталған төменгі ұясы ... ... ... ... ... ... нәтижесінде
құрылды. Ол бөліністер әулет басшысының есімімен аталды. Ал қоғамның
жіктеліп, ... мен ... ... сақ ... ... ... әлеуметтік теңсіздіктің болғанының дәлелі болып табылады.
Сақ қоғамында халықтың үш тобы ... ... ... ... ... Осы жіктердің әрқайсысының өзіне тән дәстүрлі түсі болған.
Жауынгерлерге – қызыл және ... ... – ақ, ... ... ... мен көк түстер тән еді. Сонымен қатар, ... ... - ... пен айрықша бас киім болды. Сақ көсемдері мен патшалары жауынгерлер
тобынан сайланған. Патшалардың белгісі жебелі ... ... Сақ ... ... ... салаларына, тіпті соғыс шайқастарына да ерлермен
бірдей қатынасып, ерлік көрсетіп ... VІ-V ... ... ... ... ... ... прогрестің неғұрлым жоғарғы сатысына ... ... және ... ... болғандығын көрсетеді.
2. Қазақстан аумағындағы мемлекеттік бірлестіктер.
Б.з.б. І мыңжылдықта қазіргі Монғолияның ... ... ... ... ... Азияның ұлан – байтақ кеңістігін шығу тегі ... ... ... әр ... ... ... белгілі.
Шаруашылықтың біртіндеп даму барысы, тұрмыстың біршама ... ... ... пен ... ... фактордың әсері Орталық Азияда ертедегі
ірі тайпалық бірлестіктердің ... ... ... Олардың уақыты жағынан
алғашқылары саналатыны хунну ... еді. ... ІІІ ... ... ... ... сюнну немесе хунну (ғұндар) әр түрлі
тайпаларды ... ... ... ... негізінен қытай
жазбаларынан аламыз. Олар ... ... мен ... ... ... ... ... аумақта, ал кейіннен одан әрі батысқа да таралып отырған
саяси құрылым болып табылады. Ғұндар 24 руға ... ... ... көшіп
жүретін өз жері болды.
Ғұндардың жоғарғы билеушілері қытай деректерінде “шаньюй” деп аталған.
Б.з.д. 3 ... ... ... ... ... ... ... өздерінің
мемлекетін құрды. Оларды бір ... ... ... Мөде шаньюйдің
есімімен байланысты. Ғұндар қытайлармен көп соғысты. ... 3 ... ... ... ... ... ... Ұлы қорғанды
тұрғызуға мәжбүр етті. Б.з.д. 209 жылы ғұн ... Мөде ... ... билік құрған алғашқы жылдардың өзінде-ақ Қытайдың шекаралық аудандарына
жорықтар жасап, күйрете соққы ... ... ... Мөде ... ... ... қуаты басым Хань әулетін ғұндардың Ордостағы
көшіп-қонатын жерлеріне көз ... бас ... ... ... ... ... Мөде ... алдында бас иіп, онымен “өзара тыныштық
және туыстық туралы ... қол ... Бұл шарт ... Хань императоры
шаньюйге өзінің ханшасын әйелдікке беріп және жыл ... ... ... ... ... ... кейін шығыстағы “шығыс ху” тайпаларын бағындырады, ал
оның құрамына Керулен және Онон ... ... ... сяньби
және ухуань тайпалары кіретін еді. Одан соң ғұндар ... ... ... жасайды. Бұл кезеңде қазіргі Кореядан Тибетке және
Шығыс Түркістаннан Хуанхэнің орта ағысына дейінгі кең ... ... ... ... ал ... ғұн ... кірген тайпалардың мекені
Байкалға дейінгі аумақты алып жатқан еді.
Ертедегі деректерге қарағанда ... ... ... ... Б.з.д. 201 жылы сюннулердің солтүстік және солтүстік-батысқа қарай
жорықтарын жалғастырып, Хуньюй, ... ... ... және ... ... Олардың аумағы батысында Кем (Енисей) өзенінен Іле ... ... ... алып ... з. д. 201 ... ... ... Алтай өңірін мекендеген тайпаларды
түгелдей дерлік бағындырды. Одан ... ... олар ... да ... ... Б. з. б. 177 жылы Мөде шаньюй көршілеріне қарсы әрекет
жасамақ ... ... ... өзінің батыстағы иеліктерінің билеушілерін
юечжилерге қарсы жорыққа аттандырады. Ғұндардың атты ... ... ... маңында юечжилерді жеңіп, қалыптасып жатқан бірлестігінің
төңірегіндегі бірнеше иелікті бағындырады. Бұл жөнінде шаньюй былай дейді:
“Аспанның ... ... ... ал аттар мықты шықты: олар юечжилерді
жойып, жуасытты; ... ... іліп ... ... өз ... Лоулань, Үйсін, Хуцзе және оларға шектес 36 иелік (князьдік)
сюннулерге ... ... бәрі ... армиясына кіріп, бір әулетке
айналды”.
Ғұндар бірлестігіне шығу тегі әр түрлі тайпалар мен ... ... ... ... ... ... билікке бағынғысы келмейтін күштер мен ұланғайыр аумақта
орналасқан иеліктер арасында тығыз саяси және экономикалық байланыстардың
болмауы қатты әсер ... з. д. I ... ... ғұн ... ... ... ... қатар бұрынғы бірлестік құрамында болған ғұндар б.з.д. 55 жылы
оңтүстік және ... ... ... бөлінді. Оңтүстік бөлігін Хуханье
шаньюй, солтүстік бөлігін Чжичжи шаньюй басқарды. ... ... ... ... да, солтүстіктегілер өз тайпаларының қысымына
шыдамай Саян мен Байкал өңіріне ... яғни ... пен ... қарай
қоныс аударды.
Б. з. д. 49 жылы Чжичжи Хань империясының боданына айналған ... ... ... ... сол ... ... қайта орнатуға әрекет
жасады. Бірақ оның бұл ... ... ... Өз күші ... ... ... ... сұрайды, бірақ үйсін күнбиі оған көмек беруден бас
тартады. Осыдан ... ... ... ... ғұндар оңтүстік
ғұндардың жерінен кетуге мәжбүр болады.
Солтүстік ғұндардың билеушісі Чжичжи шаньюй ... ... ... таяу ... өз ... ... Осы ... ол үйсіндердің
көрші тайпаларына жорық жасап тұрады. Сөйтіп, ... І ... ... ... бастаған ғұндар Қазақстанның Жетісу аймағына алғаш рет
көшіп келе бастады.
Ғұндардың батысқа қарай қоныс аударуының ... ... б.з. 93 ... Олар Сырдария бойы мен Арал ... ... және ... ... ... ... Б.з. ІҮ ғасырында ғұндар Еуропаға дейін
жетеді. Ғұндардың Батысқа жорығы Халықтардың ұлы ... ... ... ... Олар ... Рим империясының жерлеріне
шапқыншылықтар жасайды. Әсіресе, Ү ғ. басында Ругила ... ... ... Рим мемлекетіне шабуылы күшейеді, Дунай жағалауындағы ... ... ... Паннония (қазіргі Венгрия аумағы) жерінде жаңа
мемлекет – Батыс ғұн империясы құрылады. Ғұндар Рим империясына ... ... 433 жылы ... ... ... кейін мемлекет билігі іс жүзінде
Аттиланың (Еділ ... ... ... Ол 453 жылы ... ... ... ... халықтарын өзіне бағындырып, бүкіл Еуропаны дүр
сілкіндірді. Бірақ Аттила өлгеннен кейін Батыс ғұн ... ... ... ... ... мал ... ... рөл атқарады. Жылқы
өсіріп, ат баптауды жетік меңгерген. Ғұндардың ішінде ... ... ... ... да болған. Дәнді дақылдың ішінде тарыны
көп өсірген. Ғұндар өмірінде аңшылық та ... орын ... ... мен
бейнелеу өнері жоғары деңгейде болды. Зергерлік өнердегі полихромдық
стильді дүниеге әкелген. Көк ... ... ... ... сиынған.
Өздерінің дәстүрлі құқық жүйесін қалыптастырған.
Ғұндар қоғамында патриархалды-рулық қарым-қатынастар күшті ... ... ... иесі – ... ... оның ... туыстары түменбасы
лауазымын иеленді. Деректер ғұндарда малға және ... де жеке ... ... Ер ... ... дерлік қатардағы жауынгер
саналған. Ғұн әскерінің ... атты ... ... ... жауынгер халық
еді. Олардың жауынгерлік құдіретінен сескенген қытайлықтар Ұлы ... ... ... ... ... ғұндар – бастапқы кезде
Орталық Азияда пайда болған ежелгі ... ... ... ... арғы ... Бұл ... бір бөлігі қазақ халқының құрамына
қосылып, қазақ халқын қалыптастыруға елеулі үлес қосты. Соның үшін ежелгі
ғұндарды ... ... ... ... бірі ... ... ... Б.з.д. ІІ – б.з ҮІ ғасырларда Қазақстан аумағында мекендеп
мемлекеттік дәрежеге ... көне ... ... бірі ... ... Үйсін – қазақ халқының қалыптасуына негіз болған ежелгі
түркі тайпаларының бірі. Ежелгі ... ... ... ... ... ... ... кездеседі. Жетісу үйсіндерінің шығу тегіне келетін болсақ
кейбір ғалымдар үйсіндердің сақ заманындағы ... туыс ... ... ... және ... ... ... деп бөледі. Белгілі
антрополог О. Смағұлұлының дәлелдеуінше ... ... ... құрылыстары нәсілдік жағынан сақ дәуірінде өмір сүрген
тайпаларға өте ... ... ... сақ ... ... ... ... орынды.
Белгілі қытайтанушы тарихшы-ғалым Н. Мұқаметқанұлы: “Үйсін ...... ... ... ... ... ... б.з.д. ІІ
– ҮІ ғасырларда өмір сүрген ... ... ... Байырғы үйсіндер,
Үйсін мемлекеті бізге қытай жылнамаларының орысша аудармасы арқылы “Усунь”
деген атпен белгілі болған. ... ... ... жазылған тарихи
деректер мол, қазылған археологиялық мұралар көп, зерттеу еңбектері де аз
емес”... ... ... ... ... ең ... қытай тарихшысы Сы Мачянь
(Сыма ... ... ... - Ши цзы. Хұндар тарауында” хатталған”, - деп
көрсетеді.
Үйсін мемлекетінің негізгі территориясы қазіргі Қазақстанның Жетісу өлкесі,
Шу, Талас ... ... ... және ... Іле ... ... ... Шу мен Талас өзені, шығысында Тянь-Шаньның шығыс атырауларына,
солтүстігінде Балқаш көліне, ... ... ... аумақты алып
жатты. Үйсі мемлекеті батысында қаңлылармен, шығысында ғұндармен, ... ... ... ... ... ... деректері бойынша Үйсін
мемлекетінің астанасы Чигу-Чэн (Қызыл аңғар) ... ... Ол ... ... ... күшеюінен қорыққан қытай үкіметі өзіне одақтас іздеп, батыс
елдеріне елшілік жіберді. Қытай елшісі келген ... ... ... ... ... тең қуатты мемлекет болды.
Үйсіндер мен Үйсін мемлекеті жайлы ... ... ... ...... 120 мың ... 630 мың ... 188 мың
800 әскері болған. Мемлекеттің ең жоғарғы билеушісі ... ... ... Үйсін елі құрылғаннан бастап, оның бүкіл елді басқаратын ... ... ... ... ... ... ... күшті,
ұйымдасқан әскері болып, қытайлар үшін «Батыс өлкедегі ең күшті мемлекет»
саналды.
Үйсін қоғамы біртекті ... онда ...... мен ру дәулеттілері,
жасауылдар мен абыздар және қатардағы бұқара – ... мен ... ... ... ... да ... олар негізінен соғыс
тұтқындарынан құралды және үй шаруашылығында пайдаланылды.
Үйсін қоғамында ... және ... ... ... жеке ... ... ... өздерінің малын ажырататын өз таңбаларын салды. Жер
иеленуге де жеке меншік болғанын жазба деректер ... ... ... ... ... ... қазбалар дәлел. Жетісудың
көптеген қорғандарының көлемі әртүрлі - ... ... және ... ... ... мен ... ... деректер археологиялық
қазбалардан анықталып отыр. ... ... ... ... ... ... 105 жылы ... күнбиіне ұзатылған ... қызы ... ... ... үйде тұратынын, ет, сүтпен
қоректенетінін ... ... ... хат ... Үйсіндердің негізгі
шаруашылығы – мал ... ... ... мен қой өсіру жақсы ... ... 4-5 мың ... ... ... қатар егіншілік те
дамыған, бау-бақша ... ... ... ... ... көшті. Іле, Шу, Талас өзендері алқабынан суландыру жүйесінің
іздері ... ... ... ... ... ... кәсібінің
болғандығын да дәлелдейді.
Қарғалы үңгірінен табылған диадема (бас киім) ... 2 – 1 ғғ. өмір ... ... ... ... Бұл ... 35 см., ені 5 ... аңдар, жануарлар, адамдар бейнеленген. Ол суреттер үйсіндердің
наным-сенімдерін білдіреді. Мысалы, ондағы пырақты ... ... ... ... ... шеберлері алтын әшекей бұйымдарды ... ... ... ... жұмыстары кезінде табылған осындай және басқа
да қолөнер заттары мен бұйымдары үйсін өнерінің ... даму ... ... Ұлы ... ... бойында орналасуы оның көршілес елдер,
тайпалармен (қытай, ғұн, ... ... ... және т.б.) ... және ... ... ... мүмкіндік жасады.
Бастапқыда Үйсін мемлекеті ғұндармен қалыпты қарым-қатынаста болды. Бірақ
Хань ... ... ... ... бет алу ... ... тығыз байланыс орнатуға мәжбүр етті. Қытайлар ғұндарға қарсы
батыста жатқан елдерден одақтастар іздеуге кірісті. ... ... ... 138 жылы үйсін еліне Чжан Цянь бастаған елшілік жібереді. Осыдан
кейін екі жақты ... етек ... ... ... кең
дипломатиялық және туыстық қатынаста ... ... ... ... Хань патшалығының ханшасын әйелдікке береді. Әрине, бұл
құдалық белгілі саяси мақсатты ... хань ... ... мен үйсіндер
арасындағы одақтастық байланыстың негізін қалады. Өз кезегінде ғұндар да
үйсіндермен құдаласып, ... ... ... ... ... ... біртұтас ел ретінде б.з. ҮІ ғасырының ортасына дейін өмір ... соң ... ... құрамына енеді.
Қаңлылар – қазақ халқының негізін құраған ежелгі тайпалардың ... ... ... ... ... жазбаларынан аламыз. Шығыстанушы Н.
Аристов «қаңлылар – ежелгі түркі руы» деп ... ... ... ... және ... тілдес екенін нақтылап берді. А.М. Бернштамның
пікірінше де ... ... ... ... ... мемлекеті (б.з.д. ІІ ғ. – б.з. Ү ғ.) – Оңтүстік Қазақстанда құрылған
алғашқы мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ... болған. Қаңлының билеушісіне 5 иелік бағынышты болды. Кангюй
мемлекеті мен оның иеліктерінің орналасу мәселелерінің тарихы ... ол оның ... ... ... ... ... ... деп белгілеген. «Шицзи» мәтініне «Давань туралы хикаяда» ... ол ... ... ... қазақтың Ұлы жүзі мен Орта жүзі
көшіп жүрген Сырдарияның солтүстік жағындағы далаларды алып ... деп ... ... кангюйдің орналасуы туралы ... ... ... ... шамамен алғанда 2000 ли жерде жатыр. Бұл ... 20 000 ... бар ... ... ... ... Кангюй
Даваньмен шектес және күшінің аз ... ... ... ... ... ... билігін таниды».
Б.з.д. ІІ-І ғғ. қаңлылар батыс өңірдегі белді мемлекеттердің бірі ... Хань ... ... хроникасы «Цянь Ханьшудың» «жерге орналасуды
суреттеу» деген тарауында ... ... ... бар, онда ... ... ... «Кангюй билеушісі Лоюень елінде, Уананнан
12 300 ли жердегі Битянь қаласын мекендейді. Ол наместникке ... ... ... ... ... ... жеті ... жетуге болады... Халқы
120 000 отбасынан, 600 000 адамнан ... ... саны 120 000 ... ... ... ... ... Кангюй шығыс жағында ғұндарға бағынады...».
Осы ғасырдың ортасына қарай олардың орналасу мәселелері жөнінде ... ... 1. ... ... жазирасынан Хорезмге дейінгі қос өзен
арасындағы кең-байтақ жерді алып жатты; 2. Кангюй иелігі Сырдария өзенінің
сағасынан ... ... ... ... ал ... жерлері Сарысу
өзенінің орта ағысынан сол өзен мен Шу өзенінде, ... ... ... ... қалыптасты.
Алайда кангюйлердің байырғы жерлері Сырдарияның орта ағысы бойындағы жерлер
болған. ... ... ... ... ертедегі тарихи
ескерткіштер – ... ... ... ... ... ... аңызғы айналдырылған Кангха нақ осында ... ... ... руналық ескерткіштерінің Кенгутарбант елін де осында
орналасқан деп көрсетуді ұсынған еді. ... бұл ... ... мен ... Орта Азия ... ... ... да мамандар
негізге алды. С. Г. Кляшторный мен Л. М. ... ... ... ... ... ... елеулі үлес болды. ... ... ... ... хабарларды қорытып, кангюй жерлерінің
орналасуы жөніндегі негізгі пікірлерге сын көзбен ... ... ... кезге қарай жинақталған археологиялық деректерді жүйеге келтіру мен
қорытуда көп еңбек ... Ол ... ... ... алқабының
негізгі үш мәдениетін сипаттап, оларды кезеңдерге ... ... ... ... ... өзі қарастырған жетіасар, отырар-қаратау, қауыншы
мәдениеті кангюй ... ... ... ... ... табылады
деген қорытындыға келді.
Сонымен, Кангюйлер Сырдария ... орта ... ... ... және Кангха мемлекетінің ұйтқысы болған тайпалар одағы деп
айтуға болады.
Егер б. з. б. II ... ... ... қытай елшісі Чжан-Цянь Кангюй
жерлерінің оңтүстігінде ... ал ... ... ... ... біздің заманымыздағы I ғасырда мұндағы жағдай өзгереді. Егер ... ... ... 100-200 мың, ал ... ... 90 мың деп хабарлаған
болса, Цанб-Хань-Шу енді кангюй әскерін 120 мың, ... ... 100 ... ... Орта ... қос өзен ... ... негізгі бөлігінің
оңтүстікке, сол жағалаудағы Бактрияға ығысуы, жерге отырықшылық орын алып,
жеке-жеке бес ... ... ... өзі ... ... ... әкеп ... қоймағанын, ал кангюйлердің алдынан оңтүстік пен
батысқа басқыншылық жорық жасау үшін ... ... атап ... ... ... б. з. б. II ... аяғы – I ғасырдың басы, сірә, ... ... ... бес ... ... болса керек.
Б.з.д. І ғасырдың екінші жартысында Чжичжи ... ... ... Оңтүстік-
шығыс Қазақстан жеріне алғаш рет көшіп келе бастады. ... ... ... ... одақ құрып, оны үйсіндерге қарсы пайдаланбақ болды.
Қаңлы билеушісі Чжичжиді ... ... ... оған ... атты ... ету құқын берді. Бірақ, каңлылардың үміті ақталмады. ... ... ... Енді ... мен ... ... ... Чжичжи қаңлы билеушісінің қосынынан қуылып, Таластың жоғарғы жағына
кетеді, сол жақтан өзіне қала ... ... ... қаржыны Ферғана
мен Парфия билеушілерінен алым ретінде алып отырды, ... ол ... де сол ... ... алса керек. Екі жыл бойы салынған қала
мықты ... ол екі ... ... оның сыртқысы ағаш, ал ішкісі
мұнаралары бар қамкесектен тұрғызылған дуалдан болатын.
Чжичжидің күшеюі, үйсіндерге шапқыншылығы Қытай ... ... ... қытай әскері жорыққа шықты. Ол Ұлы Жібек ... ... екі ... Үш ... ... ... арқылы, Шатқал жотасындағы Шанаш және Талас
жотасындағы Қарабура асулары арқылы оңтүстік жолмен, үш отряд солтүстік
жолмен – ... ... ... ... ... ... орналасқан
Ыстықкөл қазан шұңқырындағы Бедел асуы арқылы өткен болар, содан соң Шу
аңғарымен ... ... ... ... ... ... ... Шаньюйдің өзі қоршауға дайындалған еді, ол өз ... ... ... ал қала ... екі ... «балық
қабыршағы» сияқты етіп әдеттен тыс сап түзеген жаяу жауынгерлер отрядын
қойды. Алайда, қаһармандықпен ... ... ... сыртқа ағаш
қорғанды өртеп, топырақ дуалды опырып жіберді, ... ... ... ... ... де ... ... алды. Чжичжи мен ... ... ... ... ... әйелдерімен және
атақты князьдарымен бірге 1518 адам тұтқынға алынды. Олардың бәрінің басы
шабылды. Бір мың екі ... ... Усун мен ... вассалдық
князьдарына сыйға тартылды.
Қытай-кангюй қатынастарының басқа бір жағы Шығыс Түркістандағы оқиғаларға
байланысты. Біздің заманымыздағы 78 жылы Бань Чжао ... ... ... ... ... ... ... Алғашқыда кангюйлер
император наместнигіне одақтас болады да, көп ... ... ... біздің заманымыздың 85 жылы Бань ... ... ... Суле
(Қашғар) билеушісіне көмекке әскер жібереді.
Қаңлы тайпаларының негізгі кәсібі көшпелі мал шаруашылығы болған. Олардың
бір бөлегі егіншілік және ... ... ... ... ... Олар Ұлы ... жолы арқылы көп елдермен сауда жасасқан, халықаралық
саудаға қатысқанын археологиялық ... ... өзге ... ... табылуы дәлелдейді. Сол заманға сай қалалары да ... ... жүн мата ... ... ... қыш ... ... Қоладан және
темірден құрал-саймандар мен қару-жарақтар ... ... ... ... алтын, күміс және қоладан жасады. Ерте ... ... ... ... ... ... ата-аналарының аруағына, ал бір
бөлігі отқа, айға, ... ... ... ... ... ... ... мәдениеттерінен көруге болады. Олар Сырдария сағасынан Ферғанаға
дейінгі ... ... ... ... ... аймағын қамтиды. 1958-
1963 жж. А.Г.Максимова жетекшілік еткен Шардара ... ... ... ... ... ... бірқатар ескерткіштер
ашты. Оның біршама толық зерттелгені Шардараға таяу, ... ... ... ... ... ... Отырар-Қаратау мәдениетіне
жататын ескерткіштер көп шоғырланған. Арыс өзенінің сол жағалауында аумағы
әртүрлі Пұшық-Мардан, Қостөбе, Шаштөбе, ... ... ... ... жиырма шақты қалашықтар бар. Олардың ең үлкені – ... ... 1969-70 ж. ... жетекшілік еткен Отырар ... ... ... ... ... мен ... ... Бұл кездегі қала орындары біртектес. Қалалар мен ... ... ... түрлі бұйымдар табылды. Археологиялық қазбалар
барысында табылған ... ... ... ... қаңлылардың
егіншілікпен, мал шаруашылығымен, қолөнер кәсібімен, саудамен айналысқанын
және өз тұсындағы Қытай, ... Рим және ... ... ... ... ... ... мәдени байланыста болғанын дәлелдейді.
ІІІ-V ғғ. қытай деректері бойынша кангюйлер өзінің Орта Азиядағы қос ... Арал ... ... үстемдік етуінен айырылып,
бірқатар тәуелсіз иеліктерге бөлініп кетеді. V ... ол ... ... жіберген елдер тізімінде ғана белгілі. Сірә, бұл ... ... ... ... ... ұсақ иеліктер эфталиттер мемлекетіне
тәуелді болса ... ... ... 1 ... орта ... ... және ... Сырдария ауданындағы этникалық-саяси жағдай
өзгерді. Оған түркі тілдес тайпалар басып кірді.
3 - тақырып. Орта ғасырлардағы Қазақстан (VІ-XII ... ... ... (VI-X ... орта ... ... (Х-ХІІ ғғ.)
3. Орта ғасырдағы мемлекеттердің экономикасы мен мәдениеті
Ерте ортағасырлық мемлекеттер (VI-X ғғ.)
VI ғасырдың басында бүгінгі ... ... аса ... бетбұрыстар орын
алды. Алтай, Сібір, Монғолия жерінде ... ... ... тап ... ... ... күшіне сүйенген Түрік қағанаты атты феодалдық мемлекет
құрылды.
Түрік қағанатының жері ... ... ... Шығыс Еуропаға дейінгі
өңірге дейін созылып, қоныс өрісі Әмудәрияның жоғарғы ... ... ... да осы ... ... ... Бұл мемлекет туралы жазба
деректер Түрік империясының өз тілінде VII-VIII ғасырларда жазылған ... ... ... ... Бұл ... ... мекендеген
Енисей өзенінің бойы мен қазіргі Моңғолия ... ... ... ... “Орхон-Енисей” жазуы деп аталып кеткен. Ескерткіштер – VII-
VIII ғасырлардағы ... ... ... елі ... қағандығының
тұсында Білге қаған, Күлтегін (әскер басы), Тоныкөк (ақылшы, ... ... ... ... ... ... жазулар.
Алғаш рет түрік атауы 542 жылы қытай ... ... ... ... тау сияқты дулыға дегенді білдіреді, кейде, түрік атауы ... ... да ... Ал ... түріктерді сюннулердің
(ғұндардың) ұрпақтары деп санаған.
Түріктер 546 жылы Алтайды мекендеген теле /тирек/ ... ... ... ... ... әскерін тұтқынға алып, өз армиясына қосып алды. 552 жылы
көктемде түріктердің билеушісі Бумын өздерінің ... ... ... ... шығып, оларды ойсырата жеңіп, Түрік қағанатын құрады.
Түрік ордасының алғашқы ... ... ... ... ... 553 ж. ... Оның мұрагері Мұқан-қаған (553-572жж.) билік құрған жылдарда
Түрік қағанаты Орта ... ... ... ие ... Олар маньчжуриядағы
кидандарды, Енисейдегі қырғыздарды бағындырып, Солтүстік Қытай мемлекетінен
алым-салық алып ... ... ... ... ... ... ... қарлұқ, қырғыз, түргеш,
ұйғыр, қыпшақ сияқты т.б. 30-дан астам ру-тайпалар біріккен. Бұл тайпалар
шығыстан батысқа ... ... ... ... ... үйсін, қаңлы
тайпаларымен бірігіп, оларды ... ... ... әуелгіде Орта Азияны өзіне бағындыруда Каспий теңізінен Солтүстік
Үндістан мен Шығыс ... ... ... ие ... ... одақ құрып, 587 ж. Бұхара түбінде оларды жеңеді. Тохаристан облысы
Иран ... ... ... ... қағанаты мен Иранның саяси ықпал жасау
аймағының шекарасы Амудария бойымен ... Орта ... ... ... ... ... теңізіне баратын Жібек
жолына иелік ету жорықтарын бастап Иранға қарсы Византиямен одақтасты. 571
жылы түріктердің әскери ... ... ... Кавказды басып алып,
Керчь шығанағына (Боспорға) шығып, 576 жылы Қырым жеріне енеді. ... ... ... ... ... ... үшін ... басталды. Өзара
қырқыс пен әлеуметтік қайшылықтар қағанатты қатты ... 588 жылы ... ... ... ... тапса, 590 жылы Византия ... ... ... 581-618 ... ... ... ... шекараларына
шабуыл жасауы қағанатты одан бетер ... ... ... қағанатындағы
саяси күйзеліс ақырында 603 ж. ... ... - ... және ... бөлінуімен аяқталады.
Батыс түрік қағанаттың астанасы Жетісу жеріндегі Суяб қаласында ... ... ... жерде), ал жазғы орталығы Мыңбұлақта (Түркістан
төңірегі) болды. Батыс түрік қағанаты ежелгі үйсін жерін жайлап, ... ... ... ... жерді өздеріне қаратты. Сонымен қатар
ол Шығыс түрік қағанатының Шығыс ... және Орта ... ... тағы ... ... басып алды. Осы қалаларда қағанның
орынбасарлары отырды.
Батыс түрік ... ... ...... ... ... бүкіл
жердің иесі болды. Жоғарғы лауазымдар – ... шад және ... ... ... ... Сот ... бұйрықтар мен тархандар
атқарды. Негізгі еңбекші халық – “қара ... ... ... деп ... қаған (610-618 жж.) мен оның інісі - Түн-жабғы қаған (618-630 жж.)
билеген кезде қағанаттың күш-қуаты арта ... ... мен ... жаңа ... ... ... Үндістанның солтүстік-батысына
дейін кеңейтеді. Батыс түрік қағанаты мал және егін ... ... ... кеңінен өрістеді.
VII ғасырдың ортасына қарай он алты жылға (640-657) созылған қағанат
ішіндегі ... ... ... ... ... ... әлсіретеді.
Осыны пайдаланған Таң империясы Жетісуды басып алып, онда таққа өз ... ... мен Таң ... ... үздіксіз соғыстардың
нәтижесінде түргештер күшейіп VIII ғасырдың басында Жетісудағы билікті ... ... ... 704-756 ... ... өмір сүрді. Қағанаттың негізін
қалаушы Үшелік-қаған болды. Қағандықтың территориясы Орта Азияның оңтүстік-
шығысында Шаш ... ... ... ... ... ... ... аралықты қамтыды. VI ғасырда ... ... өмір ... ... VII ... ... ... аударып,
Батыс түрік қағанатының сол қанатының құрамына енген, халқы ең көп ... ... ... ... ... негізінен сары және қара түргеш
тайпаларынан тұрды. Жазба деректердің көрсетуі бойынша олар Шу, Талас, ... өмір ... ... қаған өзінің негізгі тайпаларын екі Ордаға
бөліп, басты орталығын Суяб ... ... ... Іле ... ... ... Батыс түрік қағандығының құрамында болған
басқа да түрік ... ... ... ... ... ... ... қағандықтың ең жоғарғы билеушісі бас қағанның қолында
болды. Үшелік қаған қағанатты 20 ... ... ... әр ... ... ... ұстады.
706 ж. Үшелік қаған қайтыс болып, оның орнына баласы Сақал ... ... ... ... ... ... ... ішінде бірлік болмай қаған билігі
үшін сары және қара түргеш тайпаларының арасында ... ... ... ... ... арабтар, оңтүстіктен қытайдың Таң империясы,
шығыстан Орталық Азия түріктері қауіп төндірді. Ішкі тартыстардың барысында
қара түргештер жеңіске ... ... ... ... (715-738 ... ... Оның тұсында Түргеш қағанаты ... ... ... ... (Тараз) қаласына ауысады. Сұлу қаған мемлекет ішінде
тыныштық орнатып, бар ... ... ... ... ... мүмкіндік
алады. 723 жылы түргештер Ферғана қарлұқтарымен және Шаш тұрғындарымен
бірігіп арабтарға күйрете соққы берді. ... ... 732 жылы ... ... ... басып алады. 737 жылы Сұлу қаған арабтарға қарсы
жорық ұйымдастырып Тохарыстанға ... ... ... көп ... ... ... өзінің қолбасшыларының бірінің қолынан қаза табады. Сұлудың
орнына оның баласы Тұқарсан Құтшар ... ... Оның ... ... сары және қара ... ... билік үшін 20 жылға созылған ұзақ
күрес басталып, қағандықтың саяси және экономикалық ... ... ... ... Жетісуға Алтайдан қарлұқ тайпалары көшіп келіп
қоныстана бастайды. Түргештер қарлұқтарға лайықты қарсылық көрсете ... ... ... Қытай империясының Шығыс Түркістандағы билеушісі
748 жылы Суяб қаласын басып алып, содан кейін Шаш ... ... ... Оның ... ... ... ... барады. 751 ж. Тараз
жанындағы Атлах қаласы түбінде ... ... араб ... ... ... ... ... әскерлері арасында 5 күнге созылған үлкен шайқас
болды. Шешуші сәтте қарлұқтар арабтар жағына шығып, қытай ... ... ... Қытай әскері Жетісуды ғана емес, Шығыс Түркістан жерін
де тастап өз ... ... ... ... ... арабтар да Талас
өңірінде тұрақтай алмай Шаш ... ... ... ... іштей
әлсіреген Түргеш қағанаты қайтадан қалпына келмей, 756 ж. ... ... ... ... ... ... ... бұрынғы Батыс
түрік қағанатының орнына төрт мемлекет: Төменгі Поволжье мен Солтүстік
Кавказ жеріндегі ... ... ... орта және ... ... мен Арал
өңірінде Оғыз мемлекеті, ... ... ... ... ... ... Жетісу жерінде Қарлұқ мемлекеті пайда болды.
Қарлұқ қағанаты (756-940 ж.ж.). ... ... ... деректер V ғасырда
олардың тирек тайпаларының құрамында болғандығын айтады. Қарлұқ туралы
алғашқы дерек “суй әулетінің ... 581-618 ... ... ... ... ... ... атымен бұлақ (було) деп аталған. Қарлұқ
тайпаларының әуелгі орналасқан аймағы – Батыс ... мен ... ... ғ. орта ... ... ... ... ірі-ірі үш тайпа –
бұлақ, шігіл және ташлық ... ... ... ... ... барлығын шігіл деп атаған. Олардың біразы Таласқа жақын жерде
Шігіл деп ... ... ... Шу ... ... қарлұқ қоныстарының
орталығы – Баласағұн қаласы. ... ... тобы Х ... ... ... мен ... көлдерінің аралығында көшіп-қонып жүрген.
Қарлұқтардың көсемдерін “жабғу” деп атаған. Олардың астанасы Қойлық қаласы
болды.
ІХ ғасырдың аяғында ... ... ... ... Себебі Орта
Азиядан саманидтер әулеті мен арабтардың шабуылы ... ... мен ... қағандығының арасында Оңтүстік Қазақстан жері үшін
ұзақ жылдарға созылған күрес ... 893 жылы ... ... ... шапқыншылығы жасалды. Саманидтер Испиджаб, Тараз
қалаларына өз ықпалын күшейтіп, мұсылман дінін енгізе бастады. Х ... ... ... ... ішкі ... ... әлсіреді. Осы жағдайды пайдаланған Қашғар жеріндегі түрік
тілдес ... 940 жылы ... ... ... ... ... да,
Қарлұқ мемлекеті құлап, Шу ... ... ... ... ... (Х-ХІ ғғ.). ... ... солтүстік-батыс жағында,
Сырдарияның орта және төменгі бойында, оған ... ... ... ... ІХ-Х ... Оғыз тайпаларының ежелгі феодалдық мемлекеті
қалыптасты. Әйгілі М.Қашқаридің ... ... ... ... ... әсіресе Ыстықкөл мен Шудың орта бойында
қырғыз, қыпшақ, оғыз, иағма, чігіл, имек сияқты ... ... ... өмір ... ... ... ... оғыздардың алғашқы отаны
Жетісу болғандығына күмән жоқ. Алайда ҮІІІ ғ. ... ... ... ... күшеюіне байланысты оғыздар Сырдарияның орта және
төменгі ... ауа ... ... ІХ ғ. ... осы ... ... ... одағының нәтижесінде партиархалды-феодалдық
мемлекет құрылады. М. Қашқари оғыз елінің 22, ... ... 24 ... жазады.
Х ғасырда Оғыз мемлекетінің астанасы – Янгикент ... ... ... деп
аталатын қаласы болған.Оғыз мемлекеті өзінің саяси және әлеуметтік құрылысы
жағынан көне феодалдық мемлекет болды. “Жабғу” атағы бар ... ... ... ... ... саналды. Оғыз жабғыларының орынбасарларын
күл-еркін деп атаған. Жабғы мемлекетінде оғыз ... бас ... деп ... Х ғ. аяғы мен ХІ ғ. бас ... Оғыз жабғысының
мемлекетінде алым-салықты тиянақты түрде жинап отыру ... ... ... мемлекетте тұрақты басқару аппаратының құрылғандығын көрсетеді.
Х ғ. аяғында орыс ... ... 965 ж. Киев ... ... ... және ... Владимир 985 ж. оғыздарымен келісе
отырып, Еділ, Кама ... ... ... ... ... жер үшін ... ұрыстарының көп жағдайда сәтті болуы,
олардың саяси беделін де ... ... ... ұзақ жылдарға созылған
соғыс, халықтан көп мөлшерде алынған алым-салық оғыз тайпаларының әр ... ... ... ... Осы ... Жент ... ... келіп
қоныстанған селжұқтар көсемі Жент қаласындағы оғыз билеушілеріне қарсы
көтерілісті ... ... ... ... ... қарағанда селжүқтар көп
ұзамай қаланы тастап шыққан. Осы кезде ел ... ... ... ... ... ... ... 1041 жылы Хорезмді жаулап алады.
Бірақ Шахмәлік көп ұзамай оғыздарға қарсы ... ... ... ... ... қаза ... Селжұқтармен жүргізілген көп жылғы
соғыстар оғыз ... ... ... ... ХІ ғ. екінші жартысында
күшейе бастаған қыпшақтар оғыздарды Сырдария, Арал бойынан ... ... бір ... ... ... Кіші Азияға қарай
жылжыса, кейбір бөліктері Қарахан әулетінің қарамағында қалды, біраз бөлігі
Хорасан селжұқтарының қол ... ... ... ... ... ... ... кетті. Оғыз тайпалары қазақ, қырғыз, ... ... ... ... ... қалыптастырушы түріктердің
бірі болды.
2. Дамыған орта ... ... (Х – ХІІ ... ... Х ... орта ... ... Шығыс Қазақстан мен
Шығыс Түркістан жерінде Қарахан ... ... ... ... – Баласағұн
қаласы. Кейіннен мемлекеттің батыстағы шекарасы Орта Азияның көптеген жерін
қамтиды.
Жазба деректерге қарағанда Қарахан мемлекетінің құрылуы мен даму ... ... ... ... ... ... бұл конфедерацияға
қарлұқтармен бірге шігіл және ягма, оғыз, қаңлы сияқты т.б. ... ... ... Қарахан мемлекетінде шігіл мен ягма тайпалары негізгі ... ... ... ... осы ... алма – кезек ауысып
тұрған. Х ғ. ягманың бір ... ... ... ... ... ... ... ХІ ғ. ягмалар қиян теріскейде, ... да ... ... ... ... ... ... келген шігілдер
де осы алқапқа тарап кеткен еді. Карахан мемлекетінің негізін қалаушы Сатұқ
Бограхан (915-955жж), қарлұқ қағаны ... ... ... ... ... саманилердің қолдауына сүйеніп, өз ағасы Оғылшаққа қарсы шығады
да, Қашғар мен ... ... ... 942 ж ... ... билеушісін
құлатып, өзін жоғарғы қағанмын деп жариялайды. Осы ... ... ... ... ... сөзі Х ғ. аяғынан бастап, олардың Орта Азияны жаулап ала ... ... ... ... ... Ал, Қарахан мемлекеті деген
атау Х –ХІ ғасырда тарихшылардың зерттеулерінде шартты түрде қабылданған.
Сатұқ өлгеннен соң билік оның ... ... ... ол 960 жылы ... діні ... деп ... ... мемлекетінің астанасы –
Қашғар қаласы болды. Сатұқтың екінші баласы ... – ілек ... ... бұл ... оның ... ... Боғра хан мұра етіп алды. Мұса
өлгенннен соң жоғары қаған атағы оның ... Әли ... ... көшті. Оның
енші жерінің орталығы Қашғар ... ... ... ол ... ... да ... ... есептелді.
Қарахан мемлекетінің саяси тарихы ол өмір ... ... ... ... – ақ ... әрі ... екі ... - Әли Арсылан хан мен Хасан
Боғра ханның ұрпақтары арасындағы ... ... ... толы болды.
Алғашқы кезде Әли (Әлилер) ұрпағының ... ... ... ал ... ... ... ... (Хасанилерге) көшті.
Х ғ. 80-ші жылдарында Орта Азиядағы күшті мемлекет Саманилер өз ... ... ... талас – тартыстар мен қырқыстардан
әлсіреп құлдырады. Осыны Қарахан мемлекетінің билеушілері пайдаланып, ... 990 жылы ... 992 жылы ... ... алады. Осы жылы оның
баласы Жүсіп Қадыр хан Қотан қаласын басып алған. Ал Хасанның немере інісі
Қарахан билеушісі Әли ... ... ... Орта ... Саманилерге
қарсы жорыққа шығып, ойсырата соққы берген. Қарахан хандығы қиян кескі ұзақ
соғыстардан кейін 1004-1005 жылдары ... ... ... ... қаратты.
Осыдан кейін Қарахан мемлекеті ХІ ғасырдың 30 жылдары Шығыс және Батыс
Қағанат болып бөлініп, екі ... ... ... ... оның жері ... ... Қазақстан мен Шығыс Түркістан,
астанасы – Баласағұн, ... ... ... ... ... ... ... Мәуеренахр жерлері. Оның орталығы Самарқан қаласы болды.
Шығыс хандық Қарахандықтардың негізгі бөлігі болып саналған. Сондықтан ... ... ... ... Ұлы ... ... ... Бірақ екі хандықтың
арасында онша бірлік болмай, олар жиі жеке – жеке ... ... ... жылы ... ұлы ... - тегін өкімет мұралығы жолындағы күресте
інісі Сүлейменнің иелігін басып алады, бірақ ол көп ... у ... Тәж – ... ...... баласы Ибраһим ие болады, алайда ол
да біраздан кейін Барысхан әміршімен болған соғыста қаза табады. ... ... ... 15 жыл бойы ... жж.) Қадырханның балалары
Юсуф Тоғрұл мен Бограхан Харун басқарады. Олардың ... ... ... ... ... ал екі ... арасындағы шекара Сырдарияны
бойлай өтеді. Тоғрұл қайтыс болғаннан кейін оның еншілігі Бограхан ... жж.) – ... ... мен ... ... қол астына
көшеді. Қарахан мемлекетінің әлсіреуін пайдаланып 1089 жылы селжұқ сұлтаны
Мәлік шах Самарқанды басып алады, ... ... ... ... ... айналады. 1102 ж. Бограхан өлген соң көп ұзамай Мәуеренахрға
Баласағұн мен Таластың иесі Қадырхан ... ... ... ... жерлердің бәрін басып алды, бірақ Термез қаласының түбінде ... өзі ... ... ... ... сұлтан Санжардың басқаруы
кезінде (1118-1157 жж.) ... ... ... ... жүргізеді,
бірақ бұл кезде Қарахан әулетінің саяси құлдырауының белгісі ... еді. ХІІ ... ... ... ... ... Жетісу
мен Баласағұнды, сосын Шығыс Қарахандықтардың қалған иеліктерін түгел ... ... ... ... ... ХІІ ... ортасында өзінің
өмір сүруін тоқтатады.
Қарахан мемлекетінің жоғарғы өкімет билігі – хақанның қолында ... ... ... кеңесші, көмекші – уәзірі болды. Бұдан басқа ... ... ... ... және елшілер қызмет істеді.
Қарахан мемлекетіндегі аса маңызды әлеуметтік саяси институт әскери ... ... ... елді ... ... ... және уәзірлермен бірігіп
басқарды. Мемлекет бірнеше ұлыстарға бөлінді. Хан мемлекеттік немесе әскери
қызметі үшін феодалдарға жер беріп, сол ... ... ... жинауға
рұқсат еткен. Мұндай жерлер икта деп аталады, ал оны ... ... ... деп ... ... ... Қарахандар дәуірі сапалық жағынан
жаңа, яғни Қазақстан аумағында феодалдық ... ... ... ... ... ... – ХІ ғғ. Қимақ қағанаты. Күйреген Батыс ... ... ... көшпелі
және жартылай көшпелі түркі тілдес тайпалар қазіргі Қазақстан аумағында
құдіретті үш ... ...... ... - ... ... орта және ... ағысы мен Арал өңірі далаларында
– Оғыз державасын, ал Солтүстік, Шығыс және ... ...... ... ... ерте кезеңі яньмо тайпасымен байланысты, ол ... ... VІІ ... ... ... орай, Қытай деректерінде
аталып өтеді. Синологтар яньмо тайпасы мен имек (кимек) тайпасы екеуін ... деп ... Ал, имек ... шығыстанушы ғалымдардың пікірінше,
Кимек (Қимақ) атауының фонетикалық бір түрі болып табылады.
Кимектер мен Қыпшақтар бір ... деп осы ... ... ... ... ... ... тарихи жазба деректер мәліметі оларды тек өз алдына екі бөлек
халық, бірақ түрік тілді туыс этнос деп ... ... ... ... бірі ... ... ... VII ғасырдың бас кезінде Моңғолияның
Солтүстік-Батысын мекендеген.
VIII ғасырдың екінші жартысы мен ІХ ғасырдың бас кезінде Кимек тайпалары ... ... ...... Орал (негізінен Қыпшақтар) жағына,
Оңтүстік бағытқа – Сырдария мен Оңтүстік Қазақстанға және ... ... ... қарай қозғалады.
766 және 840 жж. Кимектер Батыс Алтай, Тарбағатай мен ... ... ... ... ... ... ... Оғыздардың теріскей
шебіне дейін жетеді. 840 жылы ... ... ... ... кейін, оған кірген тайпалардың бір бөлігі (Эймур, Байандұр,
Татар) Кимек бірлестігінің ұйтқысына қосылады. Жеті ... ... ... нақ осы ... ... Х ғ. басында Кимек мемлекетінің
құрамында 12 тайпа болған. Х ғасырда Кимек тайпаларының ... ... ... ... ... ал кейін яғбуге қарағанда екі саты жоғары тұратын
хакан деген жоғары түрік дәрежесін иеленген ... бар ... ... ...... ... ... қаласы болды. Кимектерде
мемлекет болғаны ... ... рет ІХ ... ... – Х ... араб ... тарихи географиялық шығармаларда айтылады. Мәселен, Әл-
Якуби кимектер мен басқа да түркі ... ... ... туралы
былай дейді: “Түркістан мен түріктер бірнеше халықтар мен мемлекеттерге
соның ішінде: қарлұқтар, ... және ... ... ... ... әр ... жеке ... олар бір – бірімен соғысып
жатады” деп хабарлайды. ІХ ғасырдың аяғынан ХІ ... ... ... қалыптасқан мемлекет болды, ал ХІ ғасырдың басында Кимек ... ... ... ... екі ... болды: бірінші, өзін - өзі билеуге, ... ... ... ... ... кимектердің орталық
билігіне бағынбауына байланысты ішкі себеп, екінші, ХІ ғасырдың басында
қоныс ... ... ... ... Азия ... қоныс аударуының
ықпалымен болған сыртқы оқиғалар. ХІ ... ... ... аударуының
негізгі себебі – 916 жылы Солтүстік Қытайда Қидандардың Ляо мемлекетінің
құрылуы еді. Осы ... ... ... ... ... ... одан әрі ... әкеп соқты.
Ал, ХІ ғасырдың екінші жартысында Сырдария өзенінің ... ... мен ... ... ... оғыз ... ... алған қыпшақтар
айтарлықтай күшейіп, бұрынғы қимақ - қыпшақ орналасқан негізгі аймақта күші
мен қуаты жағынан ... ... ... ... осы ... ... ... жетекшілігінен айырылып қана қойған жоқ, сонымен ... ... ... ... ... ... Қимақ мемлекетінің
мұрагері болды. Бұдан былай қимақтар ... ... ... ... деп аталды.
Наймандар мен керейлер. Наймандардың, керейлердің ертеректегі мемлекеттері
Орталық Азияның шығысында – Қазақстанға шектесіп жатқан Монғолия аумағында
пайда ... да, ... ... ... ... ... қатынасы бар.
XII ғасырда керейлер мен ... ... ... конфедерациясы
Орталық Азиядағы ірі мемлекеттік ... ... ... ... мәні ... тілі ... алғанда конфедерацияға енген
тайпалар санына қарап ... ... ... ... деп болжам жасайды.
Сондықтан наймандардың шығу тегі мен ертедегі ... ... ... ... ... ... ... тілі туралы әртүрлі пікірлер
бар. Кейбір ғалымдар бұл тайпаларды ... ... ... ... ... ... ... дейді. Олардың этникалық құрамы ... ... ... ... ғылыми әдебиеттегі жаңа мәліметтер олар түркі ... ... ... ... ... VIII ғасырдың орта шенінде Жоғарғы Ертіс пен Орхон
аралығында сегіз-оғыз деген атаумен пайда болған. Сегіз-оғыздар ... ... ... ... алып ... Кейінірек наймандар да
сол араны жайлаған. Наймандардың батыс жағында ... ... ... мен ... солтүстігінде Енисей қырғыздары, шығысында Шығыс
Моңғолияда көшіп-қонып жүрген керейлер, ал оңтүстік жағында ... ... да ... ... мекендеген. Осы тайпалармен және ұйғырлармен
көрші ретінде қарым-қатынас жасап тұрған. ... ... ... ... ... және ... ... болған. Қаңлылар мен
қыпшақтардың кейбір жеке ... ... ... ... ... ... сегіз-оғыздар Қидан мемлекетінің қол астына алынған кезден бастап,
олар “найман” ... ... ... болған. Наймандар Бұйрық және Беткін
деген екі үлкен ... ... ... мен керейлерде ертедегі феодалдық қатынастардың орнығуы,
ұлыстардың құрылуымен қатар ... ... ... сөз ол ... ... ... білдірді, әрбір ұлыс белгілі бір жерлерді алып жатты. Оны белгілі
бір рудың өкілі – хан ... Хан ... ... ... ... ... ... қыстауы болған. Әрбір ұлыстар ондық бірліктер бойынша,
әскери жүйемен сарбаздар ... ... ... және оның ішкі ... ... ... арнаулы шерби
атағы бар адамдар жүргізген. Арнаулы іс жүргізетін адамдар да ... ... ... ... ... ... мөрі басылған жағдайда ғана
бекітілген.
Наймандар XІ ғасырдың бас ... ... ... ... ... Бұл ... ерте ... кезеңде басқа мемлекеттермен
және халықтармен этно-мәдени байланыста болғандығын дәлелдейді. X ... ... ... мен ... ... Ляо ... кейін (907-1125 жж. құрылып, өмір сүрген), наймандар оның
құрамына кірген, ... ... ... ... тәуелсіздік алып, өздерінің
билеушісі етіп Инанч-Білге Буху ханды ... XII ... аяғы - ... ... Найман хандығы екіге бөлініп, оны ... екі ... мен ... хан басқарды. 1204 жылы моңғолдар Даянханды, 1206 жылы
Бұйрық ханды талқандады. Даянның ұлы Күшілік хан ... ... ... ... ... барып, бас сауғалады. Қидан билеушілерінің тілін
таба біліп, наймандардың шашырап кеткен әскерінің басын ... ... ... тез ... Осы кезде Хорезмшах Мұхаммедтің әскерінен
жеңілген қидандар өлкеде нақты биліктен айырылды. ... ... ... 1211 жылы ... ... тізе бүктіріп, өзінің ордасын Жетісуға
көшірді. Күшілік 1213 жылы Алмалықтағы мұсылмандар иеліктеріне қарсы әскери
қимыл-әрекетін ... ... ... ... ... ... қалуына байланысты кері шегінді. 1218 жылы ... ... ... кеткен Күшілікті ұстап алып, Бадахшанда өлтірді. Сөйтіп,
XIII ... ... ... ... Түркістан мен Жетісу моңғолдардың ... ... ... ... ... ... деректердегі ең ерте мәліметтер
Х ғасырдың бас кезіне жатады. Керейлер конфедерациясының ... ... ... ... Олар түрік тілді және моңғол тілді ... ... ...... солтүстігінде -меркіттер, шығысында
-татарлар, оңтүстігінде -таңғұттар тұрады.
Керей тайпаларының екі ордасы ... ... ... ... ... Қатынбалық қаласында, ал оңтүстік ордасы Хуанхе өзені бұрылысының
теріскейінде тұрған. 1007 жылы ... ... ... христиан
дінінің несториандық тармағын қабылдайды. Керейттер белгілі дәрежеде ... ... ... ... 50 – ші жылдарында керейлердің Қытаймен арадағы қатынасы
шиеленісті. Қытайларға қарсы ... ... ... ...... түсіп, азаптап өлтірілді. Одан кейін елді ... ...... 1171 жылы хан тағы оның ... Тоғырылға көшті. Тоғырыл хан тұсында
Керейлер ұлысы солтүстікте – Селенганың жоғарғы бойынан, оңтүстікте ... ... ...... ... ... Халкин Голге дейінгі
жерлерді жайлаған. Керейлер ... ... ... ... ... таңғұттармен тығыз саяси және этникалық – мәдени байланыс жасап
тұрған.
Тоғырыл ханның бай жиһазды сарайында дала тайпаларының ... ... ... ... хан) мен ... – тәрбие алып, саяси және елшілік өмірден
хабардар ... ... ... ... хан ... ... ... өкілдерін кеңінен тартқан. 1180 жылдары Тоғырыл Тимучинге
қолдау ... 1183 жылы ... мен ... ... ... отырып,
татар әскерін талқандады, сол үшін Тоғырыл хан Қытайдың Ван ... Бұл ... ... ресми мойындалған патша дегенді ... ... ... Ван – хан деп те ... 1203 жылы ... ... ... моңғолдар арасында соғыс өрті бұрқ ете түсіп, ... ... ... ... мен оның ұлы Сангум қаза тапты.
Керейлердің бір бөлігі қолбасшы ... ... ... ... ... орта ағысына қарай ... Ал ... ... ... ... ... алғанда, моңғол шапқыншылығы Орталық Азияның этникалық процесіне
үлкен әсер етті, ... ... ... ... ... зор ... Моңғолдардан жеңілген наймандар мен ... ... келе ... ... ... оның ішінде қазақ ... ... ... ... ... ... едәуір еді. Моңғол
дәуірінде олардың ... ... ... яғни қазақтың кең даласына
көшті, сөйтіп қазақ этносының қалыптасуында белсенді роль ... ... бір ... ... Еділ ... ұмтылды, онда олар өздерінің
керей этнонимін сақтап қалды, кейін осы ... олар ... мен ... ... аз ... ... ... кірді. Олардың (керейлердің)
көпшілігі Солтүстік Қазақстанда қалып, Орта жүз қазақтарына Керей (Қара –
Керей, Абақ - ... ... ... ... бұрынғы “Кереит” деген этноним
атауындағы “т” жалғауы ... ... мен ... ...... дамудың бір деңгейінде тұрған.
Олар дербес мемлекеттік ...... ... ... ал ұлыстар
болса, хандар әулеті бастаған бүкіл этносты біріктіріп, рулық – ... ... ... де ... ... ... ... өз территориясы
болған. Оның ... ең ... ... ... ... ... хан қосының басқару орындары, әскері мен жасауылы бар ... ... ... Сонымен туысқан тайпалардың әлеуметтік жіктелуі мен
бірігуі ерте феодалдық мемлекеттердің, яғни Керейлер мен Наймандар ұлысының
құрылуымен ... ... ... ғ. ... ... ... ең ... рет 760 жылы
ежелгі түріктің руникалық ескерткішінде жазылған. Мұсылман деректерінде
қыпшақтар тұңғыш рет араб ... Ибн ... 846-847 жылы ... мен провинциялар кітабында” қарлұқтар мен қыпшақтарды ... ... ... ... тізімінде келтіреді.
656 жылы Батыс түрік қағанаты құлағаннан кейін Алтай тауының солтүстік жағы
мен ... ... ... қыпшақтар Кимек қағанатының құрамына кірген еді,
ал ХІ ғасырда Кимек қағанаты құлағаннан кейін, кимек, қыпшақ және ... ... ... ... әскери саяси жетекшілік қыпшақ
хандарының қолына көшеді.
Қыпшақтың өкімет басына келген ақсүйектер ... ... және ... белсенді қимыл-әрекеттерге кірісіп, Орта Азия және ... ... ... ... байланыс жасауға кіріседі.
ХІ ғ. екінші ширегінде қыпшақ тайпалары оғыз тайпаларын Сырдарияның орта
және төменгі бойларынан, Арал мен ... ... ... ... ... ... билігінің Арал өңірі мен Сырдария бойындағы аймақтарға
таралуына байланысты ... ... ... ... Х ғ. екінші
ширегінде “Оғыздар даласы” (Мафазат әл-гуз) ... ... ... ... ... даласы) деген атау пайда болады. ... мен ... ... ... ... алған қыпшақтар Хорезмнің теріскей ... ... ғ. орта ... қыпшақ тайпалары Еділден көктей өтіп, ... ... Орыс және Қара ... ... ... мен Византия, Венгрия
шекараларына дейін қоныс аударады. ... ... ... қыпшақтар
қоныстанған аумақ орыс жылнамаларында половцылар, “Половецтер өлкесі” деп
атала бастайды. 1071 жылы ... Кіші ... ... ... ... алады, сөйтіп, османдық түріктердің негізін қалады, осы ... ... ... ... ... ... мадиярлар,
Молдавиядағы гагауыздар қыпшақтарға жатады. Осылайша ... ... ... ... ... ... мәлім болады.
ХI ғ. басында қыпшақ бірлестігі мейлінше күшейеді. Өріс-қонысы шығыста
Ертістен батысында Орал ... ... және Қара ... ... ... алып жатқан шығысындағы бөлігі Ел-бөрілі руынан ... хан ... ... ... ... ... ... өңірін және одан әрі ... ... ... ... ... ... ... түрған Батыс қыпшақ
бірлестігі болып екіге бөлінеді. ... ... ... көп ... ... ... ... болды. Қазақстан жеріндегі қыпшақ этникалық
қоғамдасуын үш кезеңге бөліп қарауға болады.
Бірінші кезең: қыпшақтардың қимақ ... ... ... – VІІ ғ. екінші
жартысынан VІІІ ғ. соңына дейін.
Екінші кезең: VIII ғ. аяғынан – ХІ ғ. ... ... Бұл ... ... және ... Орал ... және Еділ бойына дейін қоныс тепті. ... ... ... ... ... ... және ... тайпалары
кіреді.
XI ғасырдан ХІІІ ғ. басына дейін қыпшақтардың дамуының үшінші кезеңі жүрді.
Бұл кезде қыпшақ хандарының мәртебесі, күш-қуаты ... ... ... өзгеріп, қимақ, куман, ежелгі башқұрт, оғыз т.б. ... ... ... ... болып қалыптасуына түрік тілді қаңлылар,
ұрандар, шығыс Түркстаннан келген ... ... ... шігілдер
әсерін тигізді.
Бұл кезде қыпшақ хандары өз жерлерін оңтүстікте Тараз ... ... ... шектесті. Олардың арасындағы шекара - Балқаш
көлі және Алакөл ойпаты ... ХІІ ғ. ... ... Алтайда, Ертістің
жоғарғы жағында наймандармен, қаңлылармен, керейттермен ... ... және ... ... ... ғғ. ... аумағында тұрған қыпшақтар екі қанатқа бөлінді.
Бірінші қанаты - оң қанат Торғай даласын, Жем, ... Еділ ... ... ... түбегін мекендеді, оны елбөрі руынан шыққан
хандар басқарды. Ал, ордасы - ... ... ... ... өңірінде
жоғарғы ханның ордасы болса керек.
Екінші қанат - сол қанат Орталық және Шығыс Қазақстанды, Сырдариядан Ертіс
пен ... ... ... ... қамтиды. Орталығы Сығанақ қаласы
болды, оның ханы ұран тайпасынан шыққан. Оң қанат ... ... ... ... мен ... ... басқару жүйесіне айрықша маңыз
берілген, өйткені ол көшпелі өмірге мейлінше сай, мейлінше қолайлы ... ... ... ... ... ... балаға қалдырылып
отырған. Хандар шығатын ең әулетті ру ... еді. Орда деп ... ... ... дүние–мүлкі мен әскерінің ісін жүргізетін басқару аппараты
болды. Әскери-әкімшілік басқару ... ... ... көне түрік
дәстүрлерін сақтаған. Қыпшақ тайпаларының ... хан, ... ... ... ... тұрды. Қыпшақ қоғамы әлеуметтік және жіктік жағынан да тең
болмаған. Мүліктік теңсіздіктің ... - ... жеке ... ... табылады.
Негізгі байлық жылқының саны болған, жеке меншікті бұзған адам қатал
жазаланған. ... көп малы бар ... жеке ... заң ... ... де, мал ... ... бәрін меншіктенген.
Жайылымдарды бөліп беруді, көші-қон мәселелерін реттеп ... ... мен ... тектілері уысынан шығармаған. Қоғамның қатардағы
мүшелерінің басым ... ... де ... ... Сөйтіп, Қыпшақ хандығы
қалыптасқан феодалдық мемлекет болды, ол көне түрік мемлекетінің дәстүрін
дамытып, жалғастырды.
Қыпшақтардың саяси жағдайына келсек, 1065 жылы ... ... ... ... ... ... ... жасайды. Қыпшақтарды жеңіп
бағындырғаннан кейін, ол Жент пен Сауранға ... ... ... бір ... ... ... тәуелді етті. Алайда, XI
ғасырдың соңғы ширегінде де қыпшақтар Маңғыстау мен Каспий ... ... ... өз билігін жүргізіп тұрды. 1096 жылы ... ... ... ... ... ... бірақ ол сәтсіздікпен
аяқталды.
XI ғ. аяғы мен XII ғ. бас ... ... ... ... ... тағы ... ... қыпшақ көсемдерінің қолына қарағанымен, ... ... ... ... ... ... хандары мен соларды қайтсе де
басып алғысы келген Орта Азияның мұсылмандық әулеттері арасындағы ... ұрыс ... ... ... шахы ... ... жаулап алады, сонан
соң солтүстікке қарай бет алып, өз ... ... да ... 1133
жылы Жент қаласынан Дешті Қыпшақ даласына ... ... ... ... ... ... Тап осы кезден бастап Қыпшақ хандығының
ыдырауы басталады. Оған себеп ... ... ... ... ... ... Хорезмге бейімдеушілердің көбеюі, қаңлылардың аса
ірі бірлестігінің құрылуы, өкімет билігі үшін ... ... ... еді.
XII ғ. екінші жартысынан, әсіресе, Текеш (1172-1200 жж.) ... ... ... ... ... ... ... мақсат еткен саясат
жүргізеді. Қаңлы, қыпшақ, имек, ұран тайпалары топтарының ... ... ... қызметтерге тартады. Бұдан басқа туысқандық үшін
қалыптасқан дәстүрге сай ... ... ... ... ... хан ... алып ... Мысалы, XIII ғ. бас кезінде
Хорезм шахы Ала ад-дин Мұхаммед қаңлылардың басшысы Әмин Мәліктің ... ... ... Әмин ... ... ... ... маңызды рөл
атқарған.
Хорезм шахы Мұхаммед /1200-1220 жж./ өз мемлекетінің құрамына XIII ғ. бас
кезінде Сығанақ ... ... ... ... ... ... ... қыпшақ хандары Хорезмге қарсы қажырлы күресін жалғастыра берді.
Бұл кезде Хорезмшахы Мұхаммед Дешті қыпшақ еліне ... рет ... ... жылы ... ... ... ... аттанған әскери жорықтарының
бірінде ол Ырғызға дейін жетеді. Осы кезде ол Торғай ... ... ... ... меркіттерді қуып келе ... ... ... ... Бұл ... ... ... алғаш рет болуы еді,
сөйтіп, бұдан кейін монғол басқыншылығының дәуірі басталады.
3. Орта ... ... ... ... ... ... жеріндегі орта ғасырлық мемлекеттер шаруашылығы
отырықшы егін ... ... ... болған көшпелі және жартылый
көшпелі мал ... ... еді. VI-XII ... басты шаруашылығы мал өсіру болған. Орта ғасырлық қоғамда
малға жекеменшік қалыптасып дамыды, сөйтіп ... ... тобы ... ... ... теңсіздіктің негізі болған. Бай ақсүйектермен
біріге қауымның қатардағы мүшелері: ... мен ... ... ... ғасырлардағы жазба деректердің мәліметтеріне қарағанда феодалдық
мемлекеттердің ... қой, ... өгіз және түйе ... ... ... құрамында қыста жаюға неғұрлым бейімделген жылқы мен
қой басым болды. Олардың шаруашылығында ет пен май қорын тез ... ... ... зор. ... қойдың жүні мен терісінен жылы киім
дайындалды. Жылқы көшпелі тұрмыс жағдайында алыс ... ... ... ерекше шыдамдылығы мен ... ... және ... ... арқасында аса бағалы жануар деп есептелді. Сондықтан
көшпелілер тек қана тебіндеп ... ... ... ... ... ... ... ерекшеліктері мынада: оның шөбі малға арпаның орнына жүреді,
басқа ... ... ... жоқ. Онда ... көптігі де сондықтан", -
деп атап ... араб ... Ибн ... ... көп ... әрқашанда байлықтың өлшемі, малшы билігінің
экономикалық негізі ... ... ... ... ... ... ... жылқы иеленгендердің көп болғаны жөнінде мәліметтер бар. Түріктердің
жылқысы климаты қатаң, жергілікті табиғи жағдайларға жақсы бейімделген ... ... ... мол және еті мен ... ... ... болуымен
ерекшеленді. Түріктер сиыр және қой етінен жылқы етін артық көретін, ал ... ... ... ... - ... ... деректердің мәліметтеріне қарағанда асыл тұқымды жылқыларды өсіруге
зор көңіл бөлген. Түріктер қой, ... ... ... ірі ... де ... ... саны ... ол әлдеқайда аз болды. ... ... ... ... алыс қашықтықта көп жүрісті көтере алмайды. ... ... ... ... бір ... тұрақты қыстаулары бар
жартылай көшпелі ... ... ... ... ... ... негізінен ең кедей бөлігі сиыр ұстағанын көрсетеді. Ірі ... ... ... ... ... Қазақстанға ілгерілеуіне
қарай олардың жекелеген топтары түйе шаруашылығымен де айналысқан. ... ... ... түйе ең ... да қолайлы үй жануары болды.
Көшпелілерде аң аулау ... ... ... Әл ... ... түріктер аң
аулағанда, әсіресе қарақұйрықтар мен құландарды қуған ... ... - деп ... Аң ... кезде садақ пен жебеден басқа олар
аңға құс салған, қоянды, түлкіні, тіпті қасқырды да ... ... ... ... өзен ... ... балық аулаумен де айналысқан.
Жалпы алғанда, аң аулау дербес сала ... ... ... түрі ... ... ... ғана болған.
Егіншілік. Қалалардың өсіп өркендеуі, сауданың ... ауыл ... ... ... ... өзі егіншілік пен мал шаруашылығының
дамуына себепкер болды. Жауын-шашынның аз болуына байланысты ... ... ... негізде дамыды. Егін шаруашылығы ... ... ... ... ... ... Жетісуда, Іле өзені
бойында біршама жақсы дамыды. ... ... ... судың
тапшылығына байланысты тек өзен алқаптары мен тау ... ... ... ... ... ... егіншілік кәсіптері мал
шаруашылығымен ұштасып жатты.
IX-XII ғасырларда Отырар өңірі суармалы егіншіліктің ... ... ... көп тармақты суландырмалы жүйемен жабдықталды. Су жолы Арыс
өзеніндегі су ... ... ... оның бір ... ... ... екінші саласы Құйрық төбе, Алтын төбе, Жалпақ төбе, Марданкүйік
қалаларына барды. Отырарға баратын су жолы ... ... ... ... ... ... ... солтүстігіндегі алқапты суландырған.
Ал Сырдариядағы су жолы Сауран мен Сығанақты және сол ... ... ... және ... ... ... ... Талас
жотасының тау бауырларындағы жерді суландыру үшін Бадам, Сайрамсу, Арыс,
Ақсу өзендерінің суы пайдаланылған.
Жер кетпен ... ... ... және ... не шойын ұштары бар, ... ... ... ... егін темір орақпен орылған. Дәнді
ұнтақтау үшін тас ... ... ... ... ... ... ... өсіріп, жүзім шарушылығымен және шарап жасаумен айналысты,
бақша және бау дақылдарын екті. Таудың төменгі ... ... ... ... және Кіші ... ... ... Лепсі өзендерінің орта
және төменгі ағыстарының бойында да суландыру құрылыстары болған. Талас
өзенінен Тараз ... ... су ... ... ... айналысындағы
бау-бақшалар суғарылған.
Қолөнер кәсібі. Қазақстан жерінде халықтар өздерінің даму ... ... ... де шұғылданды. Құмыра жасаушылардың, ұсталардың, ... ... ... салушылардың істеген заттарына халықтың сұранымы күшті
болды. Саз балшық бұйымдар өндірісі ерекше дамыды. Отырар алқабында ... ... ... керамиканы өркендетудің қалыптасқан
түрлері сақталған. Сырдарияның төменгі бойындағы қалалардан табылған саз
балшықтан жасалған заттарда әсем ... ... ... ... ... ... тағы да ... ыдыстар жасалынып, сырты оюланып,
неше түрлі қызыл, жасыл, сары, қоңыр түсті бояулар ... ... ... бейнеленген құйма ыдыстар тобы ынта қоярлық. Мәселен, Тараз
қазбалары ... ... ... ... ... ... ... өсімдік
ою-өрнегімен әшекейленген құмыра табылды.
Орта ғасырдағы қалалық мәдениет. Қазақстан ... ... ... ірі ... ал ... ... ... мәдениет
дамыды. Олардың бірі Оңтүстік Қазақстан мен ... еді. ... ... ... ... Шараб, Будухкет, Отырар, Шавгар
және Сауран тәрізді ірі қалалар бой көтерді. Исфиджаб сауда жолы ... ... ... ... ... ... бұл ... маталар, қару-
жарақтар, мыс пен темір тасылды. "Исфиджаб,- деп жазды ... ... ... ... ... ... де, ірі
қалаларының бірі. Ол Азия елдерінің өркендеген және керемет ... жері ... ... көп, суы мол және ... ... ... алқабында ірі қала Тараз пайда ... Ол VI ... ... ... Тап осында Түрік қағаны Иштеми 568 жылы Земарх ... ... ... II-нің дипломатиялық елшілігін қабылдады.
Шежірешілер Таразды саудагерлер қаласы деп атаған. Ол ... ... мен ... ... болды. ХІ ғ. бірінші ширегінде ақша
айналымының қалыптаса бастауына сай Қазақстандық екі ... ...... ... қалаларында болды. Қалалардағы ішкі сауда айналымында мыс
(қола) теңгелер жүрсе, ал ... ... ... ірі товар айналымын
қамтамасыз етіп, қаржы жинаудың құралы қызметін атқарды. ХІ ... ... ... ... құю тоқтатылып, айналымда оның орнына ... ... Асса ... ... Тараз маңында Төменгі Барысхан,
Жамукат, Жекіл, Бектөбе, Дех-Нуджикес, Адахкет, Текабкет, ... ... т.б. ... мен ... ... жатты. Талас алқабынан Шуға дейінгі
жолда Ақыртас, Құл-Шуб, Жұл-Шуб, ... ... ... ... ... орын ... VI-XIII ... Шу алқабында ... ... ... ... ірілі-ұсақты 25 қала болған. Бұл
Харанжуан, Жұл, Навакет, Бунджикет, Құрмырау, Суяб, Баласағұн, ... ... Іле ... ірі ... ... ... ... Дунгене, Алмалық (Алматы), Ілебалық, Көк-Тума сияқты
қалаларды жатқызуға болады.
VII-XIII ғғ. қала ... тек ... және ... ғана емес,
Қазақстанның басқа өңірлерінде де дамыды. ... ... ... ... ... ... және т.б. ... орналасқан.
Орталық және Шығыс Қазақстанда, оның ішінде Торғай, Жыланшық, Кеңгір, Нұра,
Жезді, Сарысу өзендерінің бойында жетпіс сегіз ... орны ... ... ... деп ... мейлінше ірі қала ... ... ... пен ... ... ... сағасында – Қаңлыкент,
Қарақорым, Борсық қалалары болғаны ... ... ... ... он
алты қимақ қаласы кездессе, оның ішінде Хакан мен Хакан-Қимақ қалалары
қағанаттың астанасы ... Сол ... ... дамығанын сәулетті
құрылыстардың болуы дәлелдейді. Тараз маңындағы ... (X-XI ... (XI-XII ғғ.) ... ... ... ... Сырдарияның
төменгі сағасындағы Сырлытам, Орталық Қазақстанның Домбауыл кесенесі
ортағасырлық сәулеттік ескерткіштерге ... ... ... ... ... ... ... өнерімен тығыз байланысты. Үйлерді салуға
шикі кірпіш, құм, ағаш қолданылды. Ірі ғимараттар мен бекіністердің ... ... ... сары саздан жасалған плиткалармен қапталды.
Сөйтіп, орта ... ... ... тек ... өркениет ғана дамып
қойған жоқ, сонымен бірге отырықшылық, егін ... мал ... ... ... те дамыды, олар бір-бірін толықтырып, бір-бірін
байытып, бір-біріне үлгі болған.
Жазу мен ... ... VI- VIII ... ... ... бағынған
Орталық және Орта Азияның түркі тілдес халықтары, сондай-ақ Хазар қағанатын
құрған төменгі Еділ бойының, Дон ... мен ... ... ... ... жеке ... ... Жазу негізінен әкімшілік және
елшілік тәжірибелеріне қатысты, ... ... ... ... туындаған тәрізді. Діни қатынастардың да ... бір ... ... ... ... түріктер ағаш тақтайларға "қажетті
адамдардың аттарын, салық пен малдың санын" есептеу ... ... ... Сонымен қатар түрік елшілері грамотамен жабдықталды. 567
жылы Константинопольге II Юстиниан императоры сарайына ... елші ... ... ... ... жазылған хатты әкелген. "Мұның не жазу"
екендігін түрік ... - ... көне ... ... ... ... ... үш жағында соғды тілінде жазылған жазу бар. Оның бір
жағындағы брахма жазуымен ... ... ... ... ... ... ... болғанға дейін түріктер соғды әліппесін кеңінен қолданғанын, ... ... ... ... ... болғандығын білеміз.
Жаңа жазба - көне түрік әліппесі - түріктердің арасында VII ғ. ... ... ... Әліппе алғашында бір-бірінен бөлек жазылатын
геометриялық белгілерден құрылып, 37 немесе 38 ... ... оның ... ... ағаш пен ... ... ... ерекшелінеді.
Руна ғаріптері түркі тілінің ерекшеліктерін дәл бере білді. Әдеби және
тарихи тұрғыдан ... руна ... тіл мен ... ... ... Аймақтық белгісіне орай ескерткіштер бірнеше топқа бөлінеді.
Моңғолиядан табылған руна ескерткіштері Орхон, Тола және Селенга ... ... Бұл ... Білге-қаған мен Күлтегінге арналған
белгілі руна мәтіндері жатады: Кошо-Цайдам ... ... ... ... ... жазуы, Куличор құрметіне арналған бағана, Селенга
тасы, Сэврэй тасы, Терхин бағанасы, Тэсинь бағанасы, Қарабалғасун жазуы,
Суджа жазуы, ... 20 ... ... 2 ... ... ... мен ... ұсақ жазуы, сондай-ақ соғды тіліндегі Бугут жазуы. Бұл
жазулар "орхон ескерткіштері" деп аталады.
Тува және Минусин ... ... ... ... ... ... және ... ыдыстарда, теңгелерде қазіргі таңда белгілі
болған жазудың 150 түрі ... ... ... ... ... ... заттарына жазылған, әлі күнге дейін ... ... жазу ... ... ... бір тас ... мен ... жазылған жазулар және
молалардан табылған күміс ыдыстағы жазулар (барлығы 50-ге жуық ... ... ... Тұрфандағы көне құрылыстың қабырғасында
жазылған 4 жазу, үңгір ғимараттарындағы 2 жазу, ... мен ... ... ... ірі ... ... ... қол айнадағы жазу
жатады.
Ал Жетісулық деп аталған Орта Азиялық ескерткіштер тобына - ... ... ... ... ... мен ағаш
таяқтардағы 12 жазуды, ал Ферғана ескерткіштеріне ... ... ... мен ... 17 қысқа жазу жатады.
Көне түркі мәдениетіндегі адамзат өркениетінің өлмес қазыналарының бірі -
баға жетпес асыл ... - ... ... ... мен ... ... ... мен Күлтегіннің және басқа түрік елінің көрнекті
қайраткерлерінің құрметіне ... руна ... ең ... ... ... және сол ... ... баяндайтын дерек ретінде
жоғары бағаланады. Бірақ біртіндеп оңтүстік өлкелерді арабтардың ... ... ... ... арасына терең тамыр жаюы ... ... руна ... ығыстырылып, араб графикасы негізінде жаңа
түрік жазбасы қалыптасқан.
Ортағасырлық мәдениеттің қаншалықты деңгейде дамығандығына философ, ғалым
энциклопедист, ... ... ... Әбу ... ибн ... ибн
Тархан ибн Узлак әл-Фараби ат-Түріктің (870-950) ғылыми ... ... ... ... ... ... ... мәдениет
пен ғылымның көрнекті өкілдері, ... ... ... ... ... ... баяндайды. Ол астрономияны, логиканы, ... ... ... мен этиканы, медицина мен психологияны,
философия мен ... ... Оған ... ... - ... ұстаз"
деген атақ берілген. Бұл жерде "екінші" деген Аристотельден кейінгі дегенді
білдіреді. Әл-Фараби шын ... ... ... ... ... ол өзінің
шығармаларында араб, парсы, грек, үнді ... ... ... ... ... ... білді. Ол атақты "Китаб
аль-музык аль-кабир" атты еңбегінде музыка мәселесіне ерекше мән береді. Ол
ғылымды, білімді ... ... бұл оның ... ... ... сөз"
деген еңбегінде қамтылды.
Әл-Фараби саяси философия мен ... ... мән ... ... ... шын ... бақытқа қол жеткізуге болады, бұл бақытты алдамшы
бақыттан ажырата білу керек деген, Әл-Фараби жақсылық тілеуші қаланы надан,
адасқан ... ... ... ақ ... адамдар үшін өтірік айту, алдап-арбау
және астамшылық жат нәрсе деген. Рухтың ... ... ... өте анық ... Фарабидің қолжазбалары әлемнің көптеген
кітапханаларында сақталған. Әл-Фарабидің осы еңбектері ... ... ... оның ықпалымен Ибн Руштің, Ибн Синаның, Омар Хайямның,
Роджер ... ... да ... және өзге де ... ... орта ... кезеңіндегі тағы бір ірі әдеби поэтикалық шығарма
“Құтатғу білік” немесе “Қайырымды білім” поэмасы болып табылады.
“Құтатғу білік” ... ... ... мен ... бірдей ІХ ғасырдан
бастап-ақ ықпалды, іргелі елдік құрған қарахандар әулетінің билігі дәуірлеп
тұрған заманда Жүсіп Хас-Хаджиб ... Ол Х ғ. соңы мен ХІ ғ. ... ... ... ... жер ауқымына енетін ежелгі Баласағұн
шәһарында туып өскен. Жүсіп Баласағұн айтулы этикалық-философиялық ... ... ... ... ... ... бұл ... Қашқарда
аяқтап, Қарахандар мемлекетінің сол кездегі әмірі Сатұқ ... ... ... ... 6520 ... ... және 124 бәйттің қосымшасы ... ... ... 13 мың екі ... ... өлең. Поэманың 3 түрлі
қолжазбасы сақталған: ұйғұр жазуымен венгерлік, сондай-ақ араб ... каир мен ... ... ... білім” тек әдеп-мораль
трактаты ғана емес, терең философиялық шығарма, онда идиалдық қоғамның
нормаларын, бұл ... ... тап ... ... ережелерін
суреттейді. Білім – билеуші үшін де, халық үшін де игілікке қол жеткізудің
бірден-бір қайнар көзі деген идея оның ... ... ... ... осы еңбегі арқылы Қарахандар дәуіріне барлау жасап, ... ... ... түйіндеп, пікір қорытуға болады. Шығармада
ел басқарудың экономикалық, ... ... ... ... ... тағы ... да мемлекеттің әл-ауқатын
жақсартудың ерекшеліктері суреткерлік-философиялық тілмен ... сол ... ... мен ... жетістіктері де аңғарылып
отырады.
“Құтты білік” атты даналық дастаны ғұлама атын күллі Тұран ... ... ... ... пен ... кең шарлап кеткен бұл әдеби жәдігер он
ғасырдай мерізім өткенде өз атамекеніне оралды. 1986 жылы ... ... ... ... ... рет ... ... Сол Х-ХІІ ғасырлардың өзінде-ақ Орта
Азия, Қазақ елі ... ... ... мәдени даму биіктерінің бірі
болған философиялық поэманың даналық ойлары күні бүгінге дейін аса құнды,
өміршең. “Құтты білік” – ... ... ... ... ... шығармасы.
Түрік тайпаларының тілі, фольклоры, этнографиясы туралы шығарма ... ... ... еді, оның ... ... ... 1072-1074 жж.
жазған "Түркі тілдерінің сөздігі" («Диуани лұғат ат-түрк») атты атақты
шығармасы бар. Онда ... ... және ... ... ... қамтылған. "Түркі тілдерінің сөздігі" - XI
ғасырдағы түркі халықтарының дүние танымының ... ... мен ... ... ... түркі мәдениетінің
ескерткіші, онда ата-бабаларымыздың бұрыңғы мұралары ... ... ... ... дүниеге көзқараспен қатар жаңа
идеология - исламның элементтері мен оның бір тармағы ... ... ... ... ... ... айтуы бойынша XI ... ... ... ... бір ақпарат көзі болып табылады: атап
айтқанда, олардың материалдық мәдениеті, тұрмыс-салты туралы, энонимдер ... ... ... ... ... лауазым иелерінің атақтары мен
атаулары, тағамдар мен сусындар атаулары туралы, мал ... ... мен ... ... ... терминдер, металдар мен
минералдар туралы, географиялық ... мен ... ... аурулар мен дәрілер атаулары, тарихи және ... ... және ... ... ... ... ойыны мен ойын-сауықтар
туралы және т.б.". Махмуд Қашғари ... ... ... ... бөліп қарастырады: түркі тілді фольклорлық-тұрмыс-салт ... ... ... жырынан үзінділер, тарихи ертегілер мен аңыздар,
400-ден аса мақалдар, мәтелдер және шешендік сөздер.
Түркі ... ... ... ... және ақын Қожа Ахмет Яссауи
ортағасырда өмір сүріп артында мол мұра қалдырды. Оның ... мен ... ... қаласымен тығыз байланысты. Оның "Диуан-и хикмет" атты
кітабы ... ... ... ... ... ... хикметте"
исламның негізгі ережелері мен қағидалары ... ... 4 ... айтқанда, шариатты, тарихатты, ... ... ... мән ... "Шариат" - ислам дінінің заңдары, дәстүрі, салт-дәстүрі,
"Тарихат" - суфизм идеясы, "Хакихат" - ... ... ету, ... - ... танып-білу. Яссауидің пікірінше, шариатсыз, тарихатсыз,
мағрифатсыз ... жоқ. Ол ... ... атын ... бұрын өзінің
құдайы санаған Тәңір атымен жиі алмастырып отырған. Түріктер жаңа исламдық
өркениетке көшкен соң да ... даму ... бір ... ... ... ... жаңадан енгізілген идеологияны бұқараның ... ... ... ... ... ... ... Тәңірге
табынушылық - шаманизммен, зороастрийлікпен біріктіре білудің орны ерекше
болған, кейін мұндай процесс "Түркі халқының ... ... ... ... Осы ... яссауилік ілім зор рөл атқарды, ол әділдікті, рухани
тазалықты және адамның рухани дамуын ... ... ал ... ... түркі халықтарының көңіліне қонды. Егер рухани күш болмаса, ... ... ... ... соған орай өзін-өзі құрбан етуге дейін бармаса,
адамның өзін-өзі тануы мүмкін емес, - деген қағиданы ұстанған ... ... ... ғұмыры мен қызметін тап осындай идеялық-өнегелік жолға
арнады.
Осылайша VI-XII ... кең ... ... ... мол ... ақындық өнердің үздік дара туындыларының дүниеге келуіне
белгілі бір өркениетті ... ... ... ... орта
тынысы мен қоғамдық-саяси жағдайлардың заңдылықтары, алғышарттары ... Бұл ... ... сол ... ... ... дәрежеде
әдеби-мәдени дәстүрдің, көркемдік-эстетикалық танымның ... ... ... VI-XII ... ... қалыптасқан жағдай ғылымның дамуына,
феодалдық негіздің нығайып, мемлекеттік құрылымдардың шығуына, отырықшы-
егіншілік ... пен ... ... ... ... ... ... – тақырып. Қазақстан монғол дәуірінде (ХІІІ ғ. басы – ХҮ ғ. 1-ші
жартысы).
Монғолдардың Қазақстан аумағын ... ... ... Орда ... ғғ. ... аумағындағы мемлекеттер.
1. Монғолдардың Қазақстан аумағын жаулап алуы.
ХІІ ғ. аяғы мен ХІІІ ғ. ... ... ... қият-бөржігін тайпасының
билеушісі Есугей баһадурдің ... ... ... билік еткен ірі
көшпелі мемлекет құрылды. Ол 20 жылға созылған қиян-кескі күрес барысында
Монғолияның ... ... өз қол ... біріктірді. Егер бұрын
Монғолияны мекендеген тайпалардың көпшілігі татар ... ... (ең ... ... аты ... ... ... енді мемлекеттің нығаюына
байланысты Монғолия тайпалары өздерін монғолдар деп атай бастайды да, ... ... ... ... ие болады. Қытай деректерінде бүкіл
Монғолияның халқы «татарлар» деп ... осы атау ... ... орыс ... ... деректерге ауысқан. Жалпы «татарлар» атауының шығыс-
монғолдық тайпалардың бір бөлігіне ғана ... бар. ... ... ... ... пайда болған.
ХІІ-ХІІІ ғғ. межесінде монғол қоғамында феодалдық қатынастардың қалыптасу
процесі жүріп ... Бұл ... екі ...... ... және ... – араттарға бөлінді.
1206 жылы көктемде Темучинді жақтаушы ... ... ... ... онда ол ... хан ... ... монғолдардың әміршісі болып
салтанатты түрде жарияланды. Шыңғыс хан тұсында ... ... ... ... ... ... әскери-әкімшілік ұйым негізінде
құрылды. Мемлекет аумағы үш әскери ... ... ... Әр ... ... ... 10 «мыңдықтан», әр мыңдық – 10 «жүздіктен» тұрады.
Армия темірдей тәртібі және жоғары ... ... ... әскери басымдыққа жетуіне Шыңғыс ... ... ... және ... шығу ... ... батыл да іскер адамдарды
қоюы көп ... ... жж. ... ... ... ... Жошы ... қырғыздарын және
Сібірдің оңтүстігіндегі «орман халықтарын» бағындырды. ... ... ... тұрған ұйғырлар монғолдарға бағынды. 1211 ж. Шыңғыс
ханның қолы ... ... ... 1215 ж. олар Цзинь ... ... ... ... ... ... 1217 жылы ... империясы
Хуанхэ өзенінің солтүстігінде орналасқан барлық иеліктерінен айырылды.
Шыңғыс ханның негізгі мақсаты батыс елдерін – Орта Азия мен ... ... пен ... ... ... ... алу болды. Батыста монғолдар 1211
жылы алғаш рет Жетісу ... ... ұзақ ... ... Бұл ... ... Жетісуға Шыңғыс ханның қолбасшыларының бірі Құбылай бастап
келген болатын. 1216 жылы ... хан ... ... ұлы ... ... көшіп-қонып жүрген меркіттерді біржолата талқандауға аттандырды.
Жошы Торғай даласында қыпшақтарға қарсы 60 мың әскерімен ... ... ... ... ... қалды. Екі жақ күні бойы шайқасты,
ал түнде монғолдар жаққан оттарын ... күйі кері ... ... ... ... жылжуы 1218 жылы қайта басталды. Осы жылы ... және ... ... ... ... ... алғашқы соққы берілді.
Бұл кезде Жетісуды наймандардың Күшлік ханы ... ... еді. Оған ... хан ... ... қолбасшыларының бірі Жебені жіберді. Монғолдар
жергілікті халыққа ислам дінін жария түрде ұстануға рұқсат етіп, Күшліктің
мұсылмандарды қудалауына ... ... ... ... ... қатар Жетісу халқын өз жағына тарту үшін Шыңғыс хан бұл ... пен ... тиым ... ... елді мекендер, соның ішінде
Баласағұн қаласы ұрыссыз берілді, ал Күшлікті монғолдар ... ... ... мен Жетісуды басып алғаннан кейін монғолдарға ... мен Орта ... жол ... Бұл ... басып кіруге «Отырар
апаты» деп аталатын оқиға сылтау ... 1218 жылы ... ... ... ... мен монғол барлаушылары бар, барлығы 450
адамнан тұратын 500 ... ... жүгі бар ... Отырарға аттанады.
Отырар билеушісі Қайыр хан көпестерді жансыздар деп ... ... ... ... тоналады. Бұған шамданған Шыңғысхан ... ... ... ... ... ... ұстап беруді талап
етіп, елшілерін жібереді, ал хорезмшахтың келген ... ... ... ... Орта ... бағындыруға өз вассалдарының жасақтарымен қоса жалпы
саны 150 мың адамы бар қалың қол ... ... ... 1219 жылы ... ... басталды. Отырар қаласы қоршауға алынды. Өзінің ... ... ... Шыңғысхан бір бөлігін Отырарды алу үшін ұлдары Шағатай мен
Үгедейге қалдырды, үлкен ұлы Жошы ... ... ... ... ... аттандырды. Өзі Бұқараға бет алды. Отырар ... ... ... ... ол ... әскер мен қала тұрғындары басқыншыларға
қарсы табан тіресе қарсылық көрсетті, қаланы 5 ай бойы ұстап тұрды. Бесінші
айдың аяғында ... ... ... ... опасыздық жасап, қаланың
қақпасын ашып, 10 мың әскерімен монғолдар жағына шығып кетіп, оларды ... ... ... оның өзі осы ... үшін ... ... ... хан өз жауынгерлерімен қамалда тағы бір ай қорғанды. Бірақ
күш тең болмады, ... ... 1220 жылы ... ... ... алынды,
Қайыр хан қолға түсіп, қатал жазаланып өлтірілді.
Отырар сияқты Сыр бойындағы Сығанақ, Ашнас және т.б. ... ... ... қатты қарсылық көрсетті. Араб және парсы тіліндегі тарихи
деректерде монғолдар халқын түгелдей ... ... ... отыз ... аталады. Олардың ішінде оңтүстікқазақстандық Отырар, Сығанақ, Ашнас
қалалары бар.
Монғолдар Сырдария өңіріндегі қалаларды ... Орта ... ... ... қоршауға алу бірнеше айға созылды. Монғолдар Бұқарды,
Самарқанды алды, Хорезм жаулап алынды. 1221 жылы көктемінде монғолдар Орта
Азияны ... ... ... соғыс Хорасан, Ауғанстан және Солтүстік Индия ... ... Жебе мен ... ... ... 30 мыңдық әскер Солтүстік
Ираннан шығып, 1220 жылы ... ... ... Бұл әскер армян, грузин,
алан, ... және орыс ... ... ... бойында талқандап, 1224
жылы Шығыс Дешті Қыпшақ даласы ... ... ... ... ордасына
оралды. Сөйтіп, 1219-1224 жж. монғол шапқыншылығы нәтижесінде Қазақстан
Шыңғысхан империясының құрамына кірді.
Шыңғысхан көзінің тірісінде ұлан-байтақ ... алып ... ... ... ... ... ... ұлдарының санына қарай төрт ұлысқа бөлді.
Кіші ұлы Төле Шыңғысханның негізгі жұртын – Монғолияның өзін, ... ... 129 мың ... ... 101 мыңын иеленді. Үшінші ұлы
Үгедейге Монғолияның батыс ... ... мен ... ... аймағы
қарады. Оның ұлысының орталығы жоғарғы Ертіс пен Тарбағатай аймағында
орналасты. Шыңғысханның ... ұлы ... ... ... ... ... ... яғни Жетісу мен Мәуераннахрды қамтыды.
Шыңғысханның үлкен ұлы ... ... ... ... ... ... ... жерді қоса бүкіл Шығыс Дешті Қыпшақты қамтыды. Сонымен Қазақстанның
аумағы монғолдың үш ... ... ... ... – Жошы ... Оңтүстік және Оңтүстік-Шығыс Қазақстан – ... ... ... ...... ұлысына кірді.
2. Қазақстан Алтын Орда құрамында.
1227 жылы Шыңғысхан қайтыс болғаннан кейін 1235 жылы ... ... ... ... ... ... жаңа ... жасау туралы
шешім қабылданды. Монғол әскерін Шыңғыс ханның немересі ... ... ... ... ... ... Батый басқарған монғол
армиясының көпшілік бөлігін қыпшақтар құрады. Сондықтан ... ... ... деп ... ... жж. Еділ ... ... бағындырып, Польшаны, ... ... ... ... ... Батый Еділдің сағасына қайта оралды
да, мұнда жаңа ... ...... ... ... Бұл ... ... Ертіс өзенінен батыста Еділ мен Әмударияның төменгі сағасына
дейінгі орасан зор жерлерді алып жатты. ... Орда ... ... ... және Батыс Сібір территориясының бір бөлігін қамтыды. Бастапқыда
астанасы Астрахань маңындағы ... ... ... кейін астана Сарай-
Берке қаласына Еділ бойындағы жоғарырақ жерге ... Орда ... ... ... еді. Ол ... ... мен
тайпалардан құралды. Монғолдардың өздері ... аз еді. ХІҮ ... іс ... ... кеткен еді, ал Алтын Орданың халқы
«татарлар» деп ... ... ... белгілі шығыстанушы Л.Н. Гумилев
атап көрсеткендей ... ... ... Алматы, 1992, 208-б.) «жеңген
монғолдар өздері құрған мемлекетте азшылықта қалып, ... ... ... шын мәніндегі қуатты күшке айналып шыға келді. ... ... ... қалаған басқарушылар бұл күшпен барған сайын жете
санасуға тиісті болды».
Алтын Орда алғашқы кезде ... ... бір ... болды, сөйтіп,
әуелгі кезде монғолдың ұлы ханына қарайтын, бірақ ... хан ... ... ... ... ... 1260 ж. ... империясы тәуелсіз
ұлыстарға бөлінді. Алтын Орда ... ... ... ... ... ... ... айналды. Ол елді басқарған кезде ... ... ... ... ... Одан кейінгі Мөңке-Темір хан (1266-
1280) тұсында ... Орда ... рет өз ... ... құя ... ... 80-ші ... Алтын Ордада беклербек Ноғайдың есімімен байланысты
дағдарыс басталды. Ноғай ... бір ... ... ... мен Берке
кезінде мемлекеттегі екінші адам болды. Оның ниеті ... ... ... еді. Ол ... ... Днестр, Днепр бойындағы елдерді бағындырып алды.
Тоқты хан кезінде (1298-1312) алауыздық өзара ... ... 1300 ... ... ... ... ... ғана Алтын Орданың бірлігі қайтадан
қалпына келтірілді.
Өзбек ханның (1312-1342) және оның баласы Жәнібектің ... ... Орда ... ... 1312 жылы ... хан ... мемлекеттік дін
етіп жариялады. Орыс княздықтары Алтын ... ... ... ... ... ... ... алып, алым-салық төлеп тұрды. ... хан ... ... ... ... ... ... хан
қайтыс болғаннан кейін Алтын Орданың құлдырауы басталды. 1357-1380 жылдары
ондаған хан ауысады. Сөйтіп, бұл ... ... Орда ... «Ұлы ... деп ... 1380 жылы ... ... уақытша билеушісі Мамай
Куликово даласында Дмитрий Донской бастаған орыс ... ... ... ... хан ... ... ... Алтын Орда
билігін тартып алады. Өз ... ... ... ... үшін ол ... Мәскеуге жорық жасап, оны талқандап, өртейді. Ол сонымен қатар
Мәуераннахр мен ... ар ... ... ... ... Тоқтамыстың
кезінде (1380-1395) Алтын Орда уақытша күшейеді. Бірақ ХІҮ ғ. ... ... ... ... ... рет жорық жасап (1389, 1391, 1395 жж.), оны
ойрандап кетеді. ... ... ... ... ... ... өте ауыр
тиді. Осы соққыдан ол оңала алмайды. ХҮ ғ. орта кезінде Алтын Орда ... ... ... ... Ордасы, Қазан хандығы, Қырым мен Астрахан
хандықтарына бөлініп кетеді.
Алтын Ордада Жошы ... ... ... ... ... Жошы ұрпағының мемлекеті саяси құрылысы ... ... өз ... ... ... ұсақ үлес-иеліктерге бөлшектенген
әдеттегі көшпелі мемлекет болған еді. Алтын Орданың ішкі басқару жүйесінде
қызмет адамдарынан, ... ... ... ... маңызды орын алды. Армияны және мемлекеттің ішкі ... ... ... ... белгіленді. Алтын Орданың билеушісі - хан ондағы
барлық қарулы күштердің бас қолбасшысы саналды. Ханның атынан ... ... ... ... ал ... ... ... уәзір тұрды.
Беклербек уәзірден дәреже жағынан жоғары ... Ол ... ... қатынастарды басқарды және азаматтық істерді шешкен ... сот ... ... ... ... ...... басында уәзір тұрды. Атқарушы
өкіметтің орталық органы – ... ... ... салық және басқа
ведомстволар болды. Диуанның хатшысы бітікші деп аталды. ... ... ... ... ... ханның кеңесшісі болды. Мемлекеттік
басқару жүйесінде даруғалар мен басқақтар маңызды орын алды. ... ... ... ... ... ... ... де атқара
отырып, жергілікті халыққа әскери бақылауды ... ... Олар ... ... мен ... ... алым-салық та жинады.
Монғол әскерлерінің басқыншылығы жаулап алған елдер үшін ... ... ауыр апат ... Ол ... ... экономикалық және мәдени
прогресін, олардың саяси, ... және ... ... ... ... ... өндіргіш күштер әлсіреді. Көптеген
қалалар қиратылып, ортағасырлық қала мәдениетіне үлкен зиян ... ... ... мен ... өңіріндегі отырықшылық өмір мен
егіншілік мәдениетіне бұл ауыр соққы болып ... ... ... ... та ауыр және көп болды. ... ... 20 ... түрі ... ... ... ... зардаптарымен бірге кейбір жағымды
жақтары да ... ... ... ... пен ... ... жағдай жасады, жер-жердің бәрінде пошта және көлік
қатынасы қызметін енгізді. ... бір ... ... ... идеясын
әкеледі, бұрын ұйымдаспаған тайпалардың басын қосады. Көшпелі өмір ... ... ...... сәйкес келтіре бастайды. Кейін
«Ясаның» кейбір нормалары қазақ заңдарында белгілі ... ... ... ... мен ... көптеген нормалары монғол
дәуірінен кейін Қазақстанда ... ... ... ... ... жаулаушылығы Қазақстан жеріндегі этникалық процестер барысына да
әсер етеді.
3. ХІҮ-ХҮ ғ.ғ. Қазақстан аумағындағы мемлекеттер
Монғол дәуірінен ... ... ... ... ... және ... ... бірігуімен сипатталады. ХІҮ-ХҮІ ғғ. Қазақстанның бұл
бөлігі ... деп ... Осы ... ... сатысында Дешті
Қыпшақтағы, Орта ... ... ... ... ... дәуірінің ыдырау үрдісі жүріп, бірнеше мемлекеттер құрылды: Ақ Орда,
Моғолстан, Әбілқайыр хандығы, Ноғай Ордасы.
Ақ Орда. ХІІІ-ХҮ ғ. басында Шығыс Дешті ... ... Ақ Орда ... ... Ол ... ... ... Қазақстан жерінде пайда болған
бірінші ірі мемлекет. Ақ Орданың негізін қалаушы – Жошының ... ... Ежен ... жж.). ... ... ... қарағанда (ХІҮ ғ.), Жошы
ұлысының шығыс бөлігін (сол ... ... көзі ... ... ... Орда Ежен алады. Әбілғазының айтуынша (ХҮІІ ғ.) осынау жерді оған інісі
Батухан ХІІІ ғ. орта ... ... ... Орданың мирасқорлары іс жүзінде
дербес билеушілер болды. ХІҮ ғ. 2-ші жартысында Алтын Орда ... ... Орда ... ... ең ... ... ... Территориясы: Батысында
Жайық өзенінен шығыста Ертіс өзеніне дейінгі, оңтүстікте Сырдария ... ... ... ... ... Сібір ормандарына
дейінгі жерлер. Астанасы – Сығанақ (Сырдарияның орта ағысы). Халқы – ... ... ... ... тарихы бірінші кезеңде Шығыс Дешті-Қыпшақ жерін ... ... азат ету ... ұзақ ... ... кейінірек Ақ Орда
хандары Алтын Орда ісіне араласады, ал өз ... ... ... билеушісі әмір Темір мен оның ұрпақтарының басқыншылығына қарсы
күреседі.
Мемлекетті Орда Ежен тегінен ... ... ... ... ханы – ... ... мұрагері – Ерзен хан (1315-1320). Ақ Орданың Алтын
Ордадан оқшаулануы ХІҮ ғ. 2-ші ... ... мен ... ... ... хан ... жж.) Алтын Ордаға бағынбай дербес
саясат ... ... ... жж.) ұлы Орыс ханның кезінде (1361-1376 жж.) Ақ Орда
Алтын Ордадан ... ... ... ... жарияланды. Ақ Орда Орыс хан
тұсында ... ... ... ... ... ... ... Орыс
хан өз заманының қуатты да құдіретті, ... ... ... Ол ең ... ... саяси тәуелсіздігін нығайтуға мейлінше күш жұмсады. Оның ... ... Әмір ... ... ... тойтарыс беруге
бағытталды. Ал ішкі саясаты Ақ Орданың экономикасын ... ... ... ... ол ең ... ... ... отырықшы
егінші аймақтардың егін шаруашылығын өркендетуге және осы ... ... ... ... ... ... баса мән берді.
Орыс хан Алтын Орда тағы жолындағы күреске белсене қатысты. Ол хан ... ... соң ішкі ... ... ... Алтын Орданы өзіне
бағындыруға әрекет етті. Бұл мақсатын жүзеге асыру үшін 1368 жылы ... ... ... ... жж. Сарай-Беркені, Қажы-Тарханды
(Астрахань) алып, Кама бұлғарларын бағындырады. Бірақ ... ... ... ... жеңе ... және бұл ... Ақ Орданың өзіне Әмір Темір
тарапынан қауіп төнгендіктен Орыс хан Сырдария бойындағы өз ... ... Ол ... қайтар жолында Алтын Орданы жаулау кезінде өзіне ... Жошы ... бірі ... ... ... ... Оның ... Тоқтамыс Әмір Темірге барып паналайды. Темір бұл
жағдайды пайдаланып, Тоқтамысты көп ... Ақ ... ... ... жорығы (1374-1375) сәтсіз аяқталды, Ақ Орда әскерлері
оның әскерлерін талқандады. Бұл соғыста Орыс ханның баласы ... Бұқа ... Әмір ... ... ... ... ... екінші жорығы да Орыс
ханның ұлы Тоқтақия басқарған Ақ Орда әскерлерінен жеңілді, тек ... ... ғана ... Ақ Орда ... ... Темір басқыншылығына
қарсы күрестің негізгі ауыр салмағы Орыс ханға түседі. Ұрыс ... ... қаза ... ... Орыстың баласы Темір-Мәлікті (1376-1379 жж.) 1379
жылы жеңіп, Ақ Орда билеушісі болды.
Ақ Орданың әскери күшіне ие болған ... 1380 жылы ... ... ... ол бір ... ... жж.) Ақ Орда мен Алтын Ордаға хан болды.
ХІҮ ғасырдың 80-жылдары ... Ақ Орда мен ... Орда ... түгел
бағындырып, Әмір темірге қарсы шықты. Осы кезде Әмір Темір мен Тоқтамыс
арасындағы ... ... ... ... ... 1395 жылы Кавказдағы Терек
өзенінің аңғарындағы шешуші шайқаста Әмір Темір Тоқтамысты ... ... ... ғ. аяғы – ХҮ ғ. ... ... ... ауыр ... мен ішкі қырқыстар
кезінде Ақ Орда әлсіреп кетті. Ақ Орданың ... ... Әмір ... ... және ішкі тартыстар.
1423-1428 жж. Орыс ханның немересі Барақ біраз уақыт бойы Ақ Ордадағы өз
әулетінің билігін қалпына ... Ақ ... ... ханы ... ... ... немересі Ұлықбекті жеңіп, Сырдарияның бойындағы көптеген
қалаларды өзіне қаратады. Бірақ ол көп ұзамай қаза ... ... Ақ ... билік Шайбан ұрпағы Әбілқайырдың қолына көшеді.
Саяси жағынан іс жүзінде дербес, экономикалық ... ... ... ... өзіндік бағыт-бағдары, билеуші хандарының әулеттік жөн-
жосығы бар Ақ Орда мемлекеттік бірлестігі ХІҮ-ХҮ ғғ. Шығыс Дешті-Қыпшақ ... ... ... топтардың, тайпалар мен халықтардың бастарын
қосып, біріктіруде маңызды рөл атқарды. Кейін Ақ Орда ... ... ... негіз болды.
Моғолстан хандығы. ХІҮ ғ. ортасы – ХҮІ ғ. басында Оңтүстік-Шығыс Қазақстан
аумағы Моғолстан мемлекетіне кірді. Бұл ... ХІҮ ғ. ... ... ... ... Жетісу мен Шығыс Түркістан жерінде Шағатай
ұлысы ыдырағаннан кейін құрылды. Моғолстан мемлекетінің негізін ... ... ... ... Әмір ... ... ханы – Тоғылық Темір (1348-
1362 жж.), ол Моғолстан билеушілері әулетінің ... ... ...... ... ... болды. Территориясы: Оңтүстік-Шығыс Қазақстан,
Қырғызстан, Шығыс ... ... ...... ... ... сөзінен шыққан. Өйткені түрік және парсы деректерінде ... ... ... ... ... ... арғындар, үйсіндер,
барластар т.б. түрік және ... ... ... Олар ... сай ... деп ... ... тайпалардың Жетісуды жайлайтын
едәуір бөлегі кейін қазақ халқының құрамына ... ал оның ... ... ... Түркістанды мекендейтін екінші бөлегі қырғыздар мен ... ... ... ... ... ең ... тайпа болды.
Билеушінің дәрежесі – хан. Моғолстанда мемлекеттің саяси басшысы және жер-
судың жоғарғы иесі хан болған. ... ... ... ... көмекшілері
- ұлысбектер тағайындалды. ... ... ... ішкі және сыртқы
істері, әскери жорық және жайылымдық жерлерді бөлумен айналысты. Ақсүйектер
жерді шартты түрде ... ... ... ... ... ... ... аудандарда жер қауымның қарауында болған. Бірақ мал
ақсүйектер қолында шоғырланғандығы ... ... ... ... ... солардың меншігінде болды. Салықтың бірнеше түрі
жиналды. Қала мен ауыл ... ... мен ... ... ... деректерде көрсетілгендей, қалан, күпшір, зекет, тағар,
баж және ... деп ... ... ... ... ... еңбек,
пошта т.б. әртүрлі міндеттерді атқарған. Иеліктерді ... ... ... мен өзара қырқыстар халық бұқарасының халін ауырлатты.
Моғолстанның алғашқы ханы Тоғылық Темір өз билігін нығайту үшін ... ... ... ... тарихында феодалдық соғыстар мен ішкі қырқыс, көрші
мемлекеттер тарапынан жасаған шапқыншылықтарды тойтару жағы өте көп ... ... 1361 жылы ... ... ... ... баласы Ілияс Қожаны
билеуші етіп қойды. Кейін ол әкесінің орнына 1362-1385 жж. ... ... Оның ... ... ... ... ... Моғолстан
бірнеше бөлікке бөлінді: Дулат әмірі Қамар ад-Дин – Жетісуды, Енке төре ... мен ... ... ... Әмір Темір ХІҮ ғасырдың 70-80-жылдары Моғолстанға
оншақты рет шапқыншылықтар жасайды. ... Қожа хан ... жж.) ... ... деп ... ... Қожаның ұлы Мұхаммед хан тұсында
(1408-1418) елдің жағдайы біраз нығайды. Оның ... ... ... ... ... қолы ... Біраз уақыт өзара қырқыс пен талас-
тартыс толастайды. Мемлекетті бір орталыққа бағындыру үшін ... ... ... күш ... ғ. 1-ші жартысында Моғолстанға ойраттар шапқыншылығы жиіледі. Уайс хан
(1418-1428) ойраттарға батыл қарсылық ... ... ұзақ ... Ол өз ... ... ... ... жерге көшіруге мәжбүр
болады. Уайстың баласы Есен Бұға хан ... ХҮ ғ. ... ... билігін иеленді. ХҮ ғ. 50-жылдарының аяғында Батыс
Моғолстанға Жәнібек пен Керей ... ... ... ... ... ... Бұға ... жер бөліп берді. Мұндағы Есен Бұғаның мақсаты:
- қазақтарды ойраттарға және Темір ... ... ... күш ... ... ... мен ... Жүніске қарсы қою.
Жүніс хан тұсында (1462-1487) мемлекет ... ... ... ... ол ... ... ... жасаған ойраттардан жеңіліп қалады. Жүнісханның баласы
сұлтан Махмұт хан (1487-1508) Жетісуда және ... ... үшін ... соғысады. Моғолстан билеушілерінің ең соңғысы Жүніс ханның
немересі Сейітхан 1514 жылы ... ... ... ... ... атты жаңа ... ... Жетісудағы қазақ рулары мен тайпалары 60
жж. бастап Қазақ ... ... ... ХҮІ ... ... өзара қырқыстар, халық ... және ... ... хандығына барып қосылуы салдарынан Моғолстан
ыдырап, жеке мемлекет болып өмір ... ... ... ... құрылуына және қазақтың өз алдына жеке халық болып қалыптасу
барысын аяқтауына территориялық тірек, ... ... ... ... ХҮ ғ. 20-жылдарында Қазақстанның орталық, батыс және
солтүстік-батыс аймақтарында тәуелсіз феодалдық иеліктер пайда ... ... ... ... Әбілқайыр (1428-1468) осы аймақтардағы билікті ... Ол ... ... қалалар мен Хорезм үшін Темір ұрпақтарымен ұзақ
соғысты. Шығыс Дешті-Қыпшақтың бытыраңқы тайпаларының басын ... ... ... ... ... ... батысында Жайықтан бастап, шығысында
Балқаш көліне дейін, оңтүстігінде Сырдарияның ... жағы мен ... ... ... орта ағысы мен Ертіске дейінгі ұлан ... алып ... ...... ... 1431 ... Орда-Базар, 1446
жылдан Сығанақ. Халқы - өзбектер деп аталған түрік ... ... ... ... ... ... ... т.б.). Елді
40 жыл билесе де, Әбілқайыр хан мемлекетінің ішкі саяси жағдайын ... ... ... бір ... ... ... ... бөлініп,
оларды Шыңғыс әулетінің билеушілері басқарып, олардың арасында билік үшін
толассыз ... ... хан өз ... нығайтып, жаңа жерлер қосып алу үшін ... ... 1430 жылы ... өзені бойында Шайбани ұрпағы Махмұт
Қожаханды ... ... ... ... ... ... Сырдария
өңіріндегі далада Жошы әулетінің Махмұд және Ахмет хандарын жеңіп, Орда-
Базар қаласын тартып ... 1446 жылы ... ... тізе ... Сырдария
бойындағы Сығанақ, Созақ, Аққорған, Өзгент, ... ... ... ... ғ. 50-жылдары Самарқанд, Бұхарды ... осы ... ... ішкі ... ... ... ... 1457 жылы Өз Темір
бастаған ойраттардан Сығанақ түбінде жеңіліп, онымен өзін қорлайтындай ауыр
шарт жасасты.
Бұл жағдай ... ... ... беделін төмендетті. Нәтижесінде ХҮ ... ... ... ... ... ... пен Керей
сұлтандар бастаған халықтың бір тобы Моғолстанға ... ... ... үшін 1468 жылы Әбілқайыр хан Моғолстанға жорыққа аттанып, жолда
кенеттен қайтыс болды. Осыдан ... ... ... ... ... мұрагері Шайх-Хайдар хан ішкі тартыста өлтірілді. Ал
Әбілқайырдың немересі ... ... ... ... хандарымен
Сырдария мен Қаратау аймағындағы қалалар үшін ұзақ ... ... ... ... ... ... ... Шайбанилар ұрпағының Шығыс
Дешті-Қыпшақтағы билігі бітеді. Бұл жерлердегі билік қазақ ... ... ХҮІ ғ. ... ... ... бір бөлігі Шайбанилердің
бастауымен Мәуереннахрға көшіп кетті. Ондағы ... ... ... ... ... Орта Азиядағы өкімет билігін ... ... ... ... ... ... ... қол астына
қарайды.
Ноғай Ордасы. Алтын Орданың ыдырауы ... ... ... ... бірі – ... Ордасы. Ол ХІҮ-ХҮ ғасырларда Батыс ... ... алып ... Бұл ... ... Алтын Орданың беклербегі,
әскерінің қолбасшысы, Жошы ханның ... ... ... ... Берке хан өлгеннен кейін Доннан Дунайға ... жер ... ... Оның ... ... ... маңына қоныс аударып,
Ноғай елі атанды.
Ноғай Ордасының ... ... - әмір ... ... Ол 15 ... ... ... (1396-1411), «ұлы әмір» атанған. Шыңғыс әулетінен хан
сайлау Едігенің қолында болған. Ноғай Ордасы ... ... ... ... ... Бұл процесс Едігенің ұлы Нұраддин (1426-1440) тұсында
аяқталып, Ноғай ... ... ... ХҮ ғ. ... ... дербес
мемлекет болды. Территориясы: Еділ-Жайық арасы. Астанасы – Жайық өзені
сағасындағы Сарайшық ... ... ...... ... ... арғын,
қарлұқ, алшын, тама және т.б. ... ... ... ... ... ... ... пайда болды, оған енген тайпалар ХҮ ғ. аяғында
қалыптасқан ноғай халқының негізін ... ... ... басқару жүйесі қалыптасып, бір орталыққа бағынған
өкімет болды. Орда билеушісі – хан. Ұлыс ... ... ... олар ... ... билік жүргізіп, ұлыстың ең шұрайлы жайылымдары ... ... ... қатардағы көшпелі малшылары мырзалармен бірге
көшіп-қонып, алым-салық төлеп отыруға, соғыс жорықтарына қатысуға ... ... ... ... басқарды. Мұрагерлік жолмен берілетін
әкімшілік, әскери, елшілік билік князьдің ... ... ... ... ... ... шығарылды.
Ноғай Ордасының тарихы Еділ бойы мен Сібірдегі, Орта Азия мен ... ... ... ... ... ... тарихы әсіресе
көшпелі өзбектер мен қазақтар ... ... ... Ембі мен ... ... жүретін ноғайлар қазақтармен ұдайы араласып-құраласып
байланысып ... ... да ... ... ... ... Ордасының
шекарасы да сыртқы саяси жағдайға байланысты ... ... ... ... ... ... ... жатады, ал
оңтүстік-шығыста олар кейде Сырдария бойында, Арал теңізі ... ... ... ... Уақас би маңғыт, Мұса ... ... ... Әбілқайырға Сырдария бойындағы қалаларды ... ... ... ... ... ... ... енді бірде
татуласып, одақ құрып ... Ш. ... ... мен ... ... ... деп ... Ал Хақназар хан «қазақтар мен ноғайлар ханы»
атанған.
ХҮІ ғасырда Ноғай Ордасының Орыс ... ... ... ... ХҮІ ғ. 2-ші ... ... ... ыдырап, екіге: Үлкен
Ноғайлы (Еділдің шығысы) және Кіші Ноғайлыға ... ... ... Осы
тұста ноғайлардың көпшілігі Қазақ хандығына, соның ішінде Кіші жүз ... ... ... ... ... ... қазақ халқының
қалыптасуында үлкен рөл ... - ... ... ... ... хандығының құрылуы және нығаюы
Қазақ халқының қалыптасуының аяқталуы.
Қазақ хандығының құрылуы және нығаюы
Қазақ хандығы ... ... ... ... ... деректердің бірі Мұхаммед
Хайдар Дулатидың «Тарих-и-Рашиди» атты еңбегі. Жалпы бұл еңбек ... ... ... ... сол ... ... жағдайға байланысты
Қазақ хандығы ... да көп ... ... Абулғазы, Қадырғали
Жалайыри өз еңбектерінде Қазақ хандығы, оның билеушілері ... ... ... ... ... ... ... байланысты шығыс
деректерінің маңызы зор.
Қазақ хандығы — шаруашылықтың ... ... ... ... ... ... ... ерте заманнан бері Орта Азияның ұлан-
байтақ өңірін мекендеген көшпенді тайпалардың ... ... топ ... ... ... бірігуі арқылы XY-ғасырдың орта шенінде құрылды.
Қазақ хандығының құрылуына ... ... ... мен ... ... хан ... қарсы күрескен қазақ тайпаларын
бастап шығыс Дешті-Қыпшақтан батыс Жетісу жеріндегі Шу мен ... ... ... ... ... кезде Жетісуді билеген Моғолстан ханы Есенбұға (1434—1462-жылдары билік
еткен) ... ... ... ... қарсы пайдалану үшін қарсы
алып, қоныс берді. Осы оқиға жөнінде тарихшы Мұхаммед Хайдар Дулати «Тарих-
и-Рашиди» атты ... ... ... «Ол ... ... ... Әбілхайыр
хан биледі. Ол Жошы әулетінен шыққан сұлтандарға күн ... ... хан мен ... Моғолстанға көшіп барды. Есенбұға хан
оларды ... жая ... ... ... ... ... Шу мен Қозыбас
аймақтарын берді. Олар барып орналасқан соң, ... хан ... ... ... ... шаңырағы шайқалды. Ірі-ірі шиеленістер басталды. Оның ... ... хан, ... ... ... ... Сөйтіп, олардың маңына
жиналғандардың саны 200 мыңға ... ... ... - ... ... ... ... 870 жылдары (1465—1466) билей бастады...».
Алғашында Қазақ хандығының территориясы батыс Жетісу жері, Шу өзені ... ... ... еді. ... осы ... мекендеген тайпалар Дешті-
Қыпшақтан қоныс аударған ... ... ... ... ... хандығындағы аласапыран соғыс салдарынан күйзелген ... бұл ... ... ес ... етек ... ... ... түзеле
бастады. Мұны көрген Дешті-Қыпшақ қөшпенділері ... хан ... ... ... ... ... ағылып, Қазақ хандығына қеліп ... ... ... Қазақ хандығының экономикалық негізі әлсіз ... ... ... ... ... ... ... Ноғай
Ордасының және Батыс Сібір хандығының қол астында төрт хандыққа ... ... Ал ... хан болса өзіне қарсы шығып, Жетісуға
қоныс аударған ... өз ... ... ... отырғандығына және оған
көптеген тайпалардың ағылып барып жатқанына азуын ... ... ... ... ... ... ... яғни батыс Жетісу өңіріне он ... ... екі жүз ... саны бар ... ... ... кең
өріс-қонысты керек етті. Сонымен қатар ... ... ... көркейген аудандармен, әсіресе қолөнері мен саудасы дамыған
экономикалық орталық - Сырдария ... ... ... ... ... жасау маңызды мәселеге айналды. Бұл
қарым-қатынастьң оңалуына тек ... ел ғана емес ... ... да ... ... Осы ... ... сай, Қазақ хандығының алдында үлкен тарихи міндеттер тұрды.
1. Мал жайылымдарын пайдаланудың ... ... ... ... тәртібін қалпына келтіру (бұл тәртіп Әбілхайыр
хандығындағы аласапыран кезінде ... ... ... пен ... ... ... жолы үстіне орнаған Сырдария
жағасындағы Сығанақ, ... ... Яса ... т. б. ... ... ... ... ... бойындағы бай қалалар бұдан бұрынғы
мемлекеттік бірлестіктердің — Ақ Орданың, Әбілхайыр хандығының ... және ... ... еді. ... ... ... ... және әскери тірегіне айналдыру Дешті-Қыпшақ
даласын билеудің басты шарты болып келген. Сондықтан бұл ... ... және ... ... зор ... ... ... басын қосып, қазақтың этникалық территориясын
біріктіру.
Сырдария бойындағы қалалар мен Дешті-Қыпшақ даласы үшін ... ... ... бәсекелесі және ата жауы Әбілхайыр хан болды. Қазақ
хандығы Әбілхайырға қарсы күресу үшін ең ... ... ... ... одақтық байланыс орнатты. Бұл одақ жоңғар тайшысы
Амасанжының ... және ... ... ... ... ... біріге отырып қорғануға мүмкіндік берді.
1468-жылы қыста Әбілхайыр хан ... ... ... ... ... ... бірақ сапары сәтсіз болып, осы жорық кезінде қаза тапты.
Әбілхайыр хан ... соң ... ... ... ... ішкі
шиеленістер күшейді. Әбілхайырдың қаза ... ... ... ... оның көлемінің кеңеюіне үлкен жағдай тудырды. Өзбек ұлысының үлкен
бөлігі Керей мен ... ... ... ... ... хандары Әбілхайыр ханның
мұрагерлеріне қарсы күресте олардың ішкі-сыртқы қайшылықтарын ... ... ... билікке таласып келген Жошы ұрпақтары - Ахмет
хан мен ... хан, ... ... ... Ибақ хан және Ноғай
мырзалармен одақтаса отырып ... ... ... ... Шайх ... осы күресте қаза тапты. Әбілхайыр
ханның мұрагерлерімен күресте ... ... ... хан 40 жыл билеген
Шығыс Дешті - Қыпшақ даласын және ... ... ... бірте-бірте
өзіне қосып алды. XY-ғасырдың 70-жылдарында қазақтар Сырдария бойымен оған
жалғас Қаратау өңірінің ... ... ... алды. Сөйтіп қазақ
хандығының территориясы әлдеқайда кеңейді, оған ... ... ... ... жатты.
Алайда Сырдария жағасындағы қалалар үшін Әбілхайырдың немересі Мұхаммед
Шайбани ханмен күрес отыз жылдан ... ... ... ... ... бұл
қалаларды Түркістан аймағын билеген Әмір Темір ... ... ... ... ... мен Моғолстан ханы Жүніс хан да ... ... ... бойы калалары үшін Қазақ хандары өте қажырлы қайрат ... ... ... Мұхаммед Шайбани Түркістан аймағына келіп,
Мұхаммед Мәзит ... ... ... ... ... ... қолдап, Қазақ хандығына қарсы аттандырмақ болды. Бірақ Мұхаммед
Шайбани оның бұл үмітін ақтамады, керісінше оның қолынан Түркістан ... ... 1470 жылы ... ... ханы ... қол бастап Түркістанға шабуыл
жасады. Қазақ ханы Әз Жәнібектің үлкен ... ... ... ... ... екінші баласы Еренжі Сауранды иемденді. Сауран түбінде
қазақтардан соққы жеген ... ... ... ... Сөйтіп, Сырдария
жағасындағы — Созақ және Сауран қалалары Қазақ ... ... ... соң ... Шайбани Түркістанға қайта оралып, Ноғай ... Мұса ... ... ... отырып, Аркөк бекінісі мен Сығанақ
қаласын басып алды. Бұл уақытша ... еді. ... ... мен ... ... ... ... әскерлері Қаратаудағы Соғынлық асуы
түбінде, Созақ пен Сығанақ аралығында, ... ... ... ... ... ... қаласын қайтарып алды. Бұл шайқаста
күйрей жеңілген ... ... ... ... ... ... ... Қазақ хандығына өтті, бірақ аумалы-төкпелі ... ... ... ... ... ... хан болған кезде де ... жоқ. XY ... ... жылдарында Әмір Темір әулетінің
өкілі Сұлтан ... ... мен ... ханы ... ... арасындағы
соғыста Мұхаммед Шайбани Моғолстан ханына болысып, оның қолдауымен тағы ... ... ... ... алды. Бірақ қазақ ханы Бұрындық қырдан келіп
Сығанақ қаласын қоршады. ... ... ... ... қала
бекінісінің қақпасын ашып берді. Сонымен, бұл ... ... ... соң ... Мұхаммед Шайбанидың туысы Махмұд Сұлтан билеген Яссы
(Түркістан) қаласын қоршауға алды. Қазақтардың ... ... ... ... ... Аркөк қаласына қырық күн бекінді. Алайда үш жыл
бойы қазақтармен соғысқан Мұхаммед Шайбани, Бұрындық хан мен ... ... ... қысымына төтеп бере алмай, 1486 жылы Түркістанды
тастап, Хорезмге ... ... ... хандығы, Шайбани әулеті, Әмір Темір әулеті және Моғолстан ... ... ... ... мен ... ... ... жауласу
және Әмір Темір әулеті мен Моғолстан билеушілері арасында ... ... Осы ... ... ... ханы Жүніс 1482—1485-жылдары Ташкент
пен Сайрам қалаларын басып алды.
Моғолстан билеушілері Мұхаммед Шайбаниды Әмір Темір әулетіне қарсы ... ... ал Әмір ... ... шыққан Әмір Мұхаммед Мәзит Тархан
оларға қарсы Қазақ ... ... XY ... ... Моғолстан
ханы Сұлтан Махмұд Отырар қаласын басып алды да, оны ... ... ... ... ... және ... сынды маңызды стратегиялық
орынға ие болған Мұхаммед Шайбани тағы да ... мен Яссы ... ... ханы ... пен ... және ... сұлтандар Мұхаммед Мәзит Тарханмен
күш біріктіріп, Мұхаммед Шайбаниға қарсы Созақ қаласына шеру ... ... көбі ... ... ... және ... ... сондықтан Созақ қазақтардың колына көшті. Ал Сауран қаласының халқы
қазақтың біріккен қалың қолын ... ... ... ... ... ... ... қамады да қазақтарды қалаға кіргізді.
Бұрындық хан Сауранды қайтарып алған соң Мұхаммед ... ... ... ... ... ... ... ханы Сұлтан Махмұд Ташкенттен
Мұхаммед Шайбаниды құтқаруға көмек жібергендіктен ... ... ... тоқтатты. Мұхаммед Шайбани хан қазақтармен бітім ... ... ... Отырар, Яссы, Аркөк, Бозкент ... мен ... бір ... ... Шайбаниға қарады да, Сығанақ, Сауран, Созақ
қалалары мен ... ... ... ... ... ... қалды. Ташкент пен Сайрам қалаларын Моғолстан ханы Сұлтан Махмұд
биледі.
Қазақ хандығы өзінің шаңырағы қөтерілген ... ... ... ... отырықшы-егіншілік аудандар мен сауда, ... ... ... ... ... ... ... қалаларын иемденіп, ... ... ... және ... ... Қазақ хандарының
билігінің нығаюы Шайбани ханды Дешті-Қыпшақ тайпаларының біраз бөлегімен
Мауереннахрға ығысуға ... ... ... ... 1500 жылы ... ... әулетін талқандап, Мауереннахрды жаулап алды да, Шайбани әулетінің
негізін қалады. Бұл ... ішкі ... ... ... ... шаруашылығына тигізген зардабы салдарынан ауыр дағдарысқа
тап болып отырған Мауереннахр билеушілері ... ... ... ... ... көрсете алмады. Мұхаммед Шайбани ханға ілесіп Мауереннахрға
келген көшпелі тайпалар да бірте-бірте ... ... ... ... тілі мен ... қабылдап, өздерінің бұрынғы (Дешті-Қыпшақтағы)
өзгешеліктерінен бірте-бірте айырылды. Бұл ... ... ... ала ... ... ... атау бірте-бірте Мауереннахрдың байырғы
тұрғындарына сіңісіп кетті. ... олар ... ... атау ғана ... ... ... ықпал жасай алмады.
XY ғасыр мен XYI ғасырдың арасында (1500 жылы) Мұхаммед Шайбани ... ... ... ... қос өзен аралығын (Мауереннахрды) жаулап алуы
Орта Азия тарихындағы, әсіресе қазақ пен өзбек үшін ... ... ... ... ... ... хандығының жерін кеңейтіп, ... ... ... ... ... бытыраңқы болып келген қазақ тайпаларының
басын бір жерге қосуға, қазақтың этникалық ... ... ... ... ... ... ... болып қалыптасу үрдісін
біржолата аяқтауға мүмкіндік берді. Бұрын Ақ Орда мен Әбілхайыр хандығында
қолданылған «өзбек-қазақ» ... ... атау ... ... «Қазақ»
термині бірте-бірте Дешті-Қыпшақ пен Жетісуда қалыптасқан халықтың тұрақты
атына айналды. «Өзбек» термині Мұхаммед Шайбаниға еріп ... ... ... ... Орта Азияда ғана қолданылды.
Қазақ хандығы Қасым хан тұсында (1511-1521жж.) нығая түсті. ... ... ... ... ... 1513 жылы ... Шу өзені жағасында
Шағатай ұрпағы Саид ханмен жүздесуі болғанда, олардың ... ... ... айтуы бойынша: «Қасым ханның жасы алпыстан асып,
жетпіске жақындаған еді». ... ... ... ... ... ... ... беделі жоғары болса да, үлкенге бағыну дәстүрін ... ... ... ... Шайбани ханның 1504 жылы ... ... ... Қасым хан маңғыттардың көмегімен бүкіл ... ... ... ... Сөйтіп оның Ташкент пен Түркістанға шабуыл
жасауға ... ... хан ... ... ... әлсіретіп, хандықтың әскери
қуатын арттырды. Өзіне қарасты қазақ ... ... ... ... ... және т.б. ... қарағанда XYI ғасырдың екінші
он жылдығында Қасым хан қазіргі ... ... ... ... ... Бұл кезде хандықтың шекарасы оңтүстікте Сыр жағалауы мен
Түркістанның маңызды ... ... ... көп ... Жайық өзені жағалауын ... ... ... ... ... қазақ тайпаларын және қазақтардың этникалық
территориясын ... ... ... ... іші мен ... арттырды. Мұхаммед Хайдар Дулати: «Қазақ хандары мен ... ... ... ... ... ... емес» деп жазды.
Бұл тұста Қазақ хандығы сол кезеңнің халықаралық қатынасына да ... ... хан Ұлы ... ... III ... ... ... дипломатиялық қатынаста болды. Осы кезеңде ... ... ... ... Европаға да белгілі болды. Мәскеуге бірнеше рет
келген (1517, 1526 ) ... ... ... ... ... ... ... хандығы туралы баяндаған.
Қасым ханның билігінің соңғы кезеңінде Шайбанидтермен қарым-қатынасы өте
күрделі болды. Деректер бойынша олардың ... ... ... ... үшін ... ... хан ... замандастары Рузбихан, Бабырдың еске
түсірулері бойынша жылқы малының өте білгірі және әскери талантты қолбасшы
ретінде суреттеледі. Хан ... өте ... ... және де ... саны ... бір ... жеткен. Қасым дәстүрлі әдет-ғұрыптарды ұстанған хан
болды. Осы ... ... ... жинағы етіп, елді басқаруда
кең қолданған. Бұл заң сол кезде мұсылман ... ... ... ислам дінінің (шариғат) ... ... ... ... өміріне
үйлесімді заң болды. Сондықтан да халық арасында бұл заңдар жинағы Қасым
ханның атымен байланыстырылып: «Қасым ханның ... ... деп ... ... ... ... ... Мүлік заңы (мал, мүлік, жер дауын шешу ... ... заңы ... өлтіру, ел шабу, мал талау, ұрлық қылмыстарына жаза);
Әскери заң ( қосын құру, аламан міндеті, ердің құны, ... ... ... ... халықаралық қатынастарда сыпайылық,
әдептілік);
Жұртшылық заңы (ас, той, мереке үстіндегі ережелер);
Қасым хан ... ... ... ... ... ... ... бір орталыққа
бағынған мемлекет деңгейіне көтеріле алмады. Қасым хан қайтыс болған соң
Қазақ хандығындағы ішкі ... ... ... Оның ... билікке таласқан дау басталды. ... ... ішкі ... пен ... күшейді. Қазақ хандығы осы ішкі феодалдық қырқыстар
нәтижесінде ... ... ... ... ... ... ... халқының тарихында
төтенше маңызды оқиға болды. Ол ұлан-байтақ өңірді мекендеген ... ... ... ... ... этникалық территориясын
біріктіруде, қазақтың байырғы заманнан басталған өз ... жеке ел ... ... аяқтатуда аса маңызды және түбегейлі шешуші рөл
атқарды.
Қазақ халқының ... ... ... өте ... және ұзақ ... болып табылады. Халық болып
қалыптасу үшін төмендегідей жағдайлар қажет:
Белгілі деңгейдегі мәдениеттің дамуы;
Шекаралары белгіленген территория;
Белгілі ... ...... ... қалыптасуы;
Біртұтас қалыптасқан ортақ тіл;
Этникалық өкілдердің көпшілігіне тән белгілі сипаттағы ... ... ... ... ... ... ... көрсететін
мемлекеттің атауы.
Қазақ халқының қалыптасу үрдісін оқып-үйренген кезде Қазақстан ... ... ... өмір ... ... ... ... Дәстүрлі
түрде Қазақстан жерін мекендеген тайпаларды зерттеу қола ... ... ... ... 2-1 ... ... ... шекаралас жерлерді мекендеген тайпаларды олардың мәдениетіне қарай
андроновтықтар дейді. Андроновтықтар ... ... ... жоқ. ... ... ... өзінің расалық-генетикалық бастауын осы ... ... деп ... Оны ... ұлттық мәдениетімен
андроновтықтардың мәдениетінің ұқсастығы ... ... ... ... ... ... қазіргі қазақ
кілемдеріндегі өрнек нақыштарымен ... ... ... ... ... ... қой, ... малдарын өсіру және оны тамақ ретінде пайдалану
андроновтықтар мен қазақтардың өмір салтының ... ... ... ... ... ... сақ, ғұн, ... және сармат тайпалары
қазақтардың арғы тегі болып табылады. Кейбір ... ... ... тайпалары мен кейінгі қазақ этносының ... ... ... бар. ... ... өмір салты мал шаруашылығымен
байланысты, киіз үйді кең ... ... ... тамаққа
пайдаланған, бидайдан нан пісірген және т.б. айқындаушы ұқсастықтар көп.
Сонымен қатар қоғамдық - ... ... да ... бар. ... үш бөлікке бөлінген: сол қанат, оң қанат және орталық ... ... ... ... ... сәйкестігін көрсетеді. Бұл
этногенетикалық ұқсастықты дәлелдейді.
Ғалымдар қазақ халқының қалыптасуын ... ... ... ... ... ... өмір кейін түркі
халықтарының көбіне тән ... ... ... ... ... ... шапқыншылығы қарсаңында біртұтас халық болып қалыптасуға даяр
еді. Оған қимақ-қыпшақ ... ... ... ... ... ... алып жатқан территориясын парсы ақыны, саяхатшы Насир ... ... деп ... ... ... шапқыншылығы бұл жердегі
тайпаларды басқару жүйесіне және де шаруашылық жағдайына, әдет - ... ... ... ... алу ... ... құрамға біршама
өзгеріс жасады. Қазақстан территориясы әртүрлі ... ... ... айналды.
Ұлы қоныс аудару кезеңінде, сосын түркі және ... ... ... ... ... ... ... үлкен өзгеріс
әкелді. Сонымен ... ... ... ... ... басқа тайпалармен араласып, оларды ассимиляциялады. Сондықтан ... арғы ... ... ... ... Отан ... ... болады.
XIY-XY ғғ. Қазақстан және оған шекаралас аймақтарда Ақ Орда, Моғолстан,
Әбілхайыр хандығы, Ноғай ... ... ... болғаны белгілі. Ол
мемлекеттер тұрғындарын өзбектер, өзбек-қазақтар, моғолдар және ноғайлар
деп ... Бұл ... ... ... және ... мән болған. Егер де
«халық» деген түсінік этникалық құрылым тұрғысынан қаралса, онда ... ... ... ... қазақтар, қырғыздар). Халық
өзінің атымен мемлекетке ат ... , онда ол ... ... (моғолдар Моғолстан мемлекетінің ... ...... ... яғни бұл этносаяси ұғым. Тарихи-этнографиялық әдебиетте
тарихи – этнографиялық өңірде құрылған мемлекеттің тұрғындарын ... деп ... ... және ... ... да тұтас болу үшін ең алдымен өзінің
тәуелсіз мемлекеті болу керек. Біртұтастыққа ұмтылған тайпалар саси ... ... ... ... Ноғай ордасы және Моғолстан ... ... ... осы ... ... ... өзіндік этникалық кеңістіктің қалыптасуына негіз болды. ... мен ... әр ... ... ... олар бір тілде
сөйледі.
Қазақ халқының ...... ... ... ол үш ... және
төмендегідей тайпалардан тұрды. Ұлы жүздің тайпалық құрамы: ... ... ... ... Шапырашты, Сары үйсін, Ошақты, ... ... ... ... ... ... Қыпшақ, Қоңырат, Уақ, Керей. Кіші
жүздің тайпалық ... ... алты ата ... он екі ата ... ... ... ... құрамына төрелер мен қожалар кіреді.
Қазақ халқының қалыптасуы XY ғ. екінші жартысы мен XYI ғ. бас ... ... ... қалыптасқан кезде аяқталды. Сөйтіп, халықтың
қалыптасуының тағы бір ... - өз ... аты ... ... ... ... сана ... жалпы қазақтарға тән
этникалық сана күшейді. «Қазақ жері», «қазақ мемлекеті», «қазақ елі» деген
түсініктер кең өріс ... ... ... ... ... бар: ру-тайпа, халық, ұлт. Бұл әр бірлестікте өзіндік этникалық сана
болады. Этникалық сана - бұл ... өзін ... ... ... деп ... ... болып қалыптасуының алғашқы кезеңінде ... ... ... орына ру-тайпалық сана басым болды. Мысалы:
«Сен қай рудансың?» деген сұраққа ... ... ең ... ... ... ... ... жүзін айтатын болған. Олар өзін қазақпыз деп елден
тыс шыққанда ғана ... ... ... атаудың шығуы туралы көп пікір бар. Ғылыми тұрғыдан
жазба әдебиетте «қазақ» атауының пайда болуы туралы ... ... ... ... YIII ... ... ... «қазғақ ұғылым» -
«қазақ ұлым» ... сөз ... ... IX-X ғасырларда Жетісу мен
Оңтүстік Қазақстанды мекендеген үш ... ... ... «хасақтар»
деген аты болған. Қарлықтардың қазақ этногенезіне тікелей ... ... ... ... араб ... ... ... орыс
жылнамаларында Қара теңіздің солтүстік шығыс жағалауындағы Касаг ... ... елі ... ... бар. Кейбір ғалымдардың пікірінше бұл
жерде қазақтардың үлкен қонысы болған, олар ... XI ... Дон ... жағалауына орныққан. X ғасырда билік ... ... ... ... ... ... Кавказдың солтүстік–батысында
«қазақтар елі» бар. Азербайжанның батысында бүгінгі күнге дейін Қазақ
ауданы бар.
Ең ... ... сөзі ... ... ... ... ... сөздігінде кездеседі. Ол сөздік ... ... ... ... ... бар. Сөздік 1245 жылғы қолжазба түрінде жеткен және
1894 жылы Германияның ... ... ... ... ... Бұл
сөздікте қазақ терминінің «үйсіз», «кезбе», «қуғындалушы», «еркін» ... ... ... бұл сөздікте қазақ термині әлеуметтік
мағынаға ие болып отыр. Осылай ... ... ... өз заңдары
бойынша өмір сүрген адамдар тобын атаған.
«Қазақ» сөзінің осы мағынасынан шыға ... ... ... ... үйсіз-кезбелердің көрсетілген аудандарда қоныстануы
туралы айтылған деген ... ... ... ... ... ... «қазақ» термині өзбек ханы Әбілхайырдан Шу
мен Талас өңіріне көшкен тайпалар тобына ... ... пен ... ... ... ... ... халқының этногенезінде шешуші роль
атқарды. Бірақ негізгі роль халықтың қалыптасуында емес, оның ... ... ... ... көшу қазақ халқының қалыптасуын айқындаған
жоқ, тек қалыптасып келе жатқан үрдісті ... Бұл ... ... ... ... дәлел болады. Қазақ халқының қалыптасуының
аяқталу кезеңі белгілі ... ... ... ... ... даму сатысында тұрған Шығыс ... ... ... сипатталады. Қазақ хандығының құрылуы және нығаюы түрлі
хандықтарға қарап ... ... ... ... ... топтастырды.
Қазақтың этникалық территориясын біріктірді, осы арқылы қазақтың халық
болып ... ... ... ... XVI - XVIII ... басындағы Қазақстандағы
саяси және әлеуметтік-экономикалық қарым-қатынастар
1. XVI-XYII ғ.ғ. Қазақ хандығы.
2. Қазақ хандығын нығайту жолындағы Тәуке ханның
қызметі.
3. ... ... ... қазақ халқының күресі.
1. XVI - XYII ғ.ғ. Қазақ хандығы
XVI ғасырдың басында нығайған Қазақ хандығының жағдайы аталмыш ... ... ... ... ... ... ... нығайтуға және күшейтуге
қажырлы қайрат жұмсаған Қасым хан қайтыс болғаннан соң оның ... ... ... үшін ішкі ... пен ... ... ... авторы Мұхаммед Хайдар Дулати айтқандай: «Қазақ сұлтандары
арасында дау-шар басталды». ... ... ... ... әкесінің орнына хан
болып, бірақ көп ұзамай өзара ... ... қаза ... соң ... жж. ... немере інісі Тахир хан болды. ... ... ... ... ... ... және ... істерге олақ адам еді.
Ол феодалдық қырқыстарды тия алмады, көрші елдердің көпшілігімен: ... ... ... және ... ... де жауласты. Бұл
соғыстарда қазақтар жеңіліп, Қазақ хандығы оңтүстіктегі және ... ... ... ... ... оның ... тек ... ғана
сақталып қалды. Тахир хан Жетісуға қашып барып Моғолстан ... ... одақ ... 1527 жылдан кейін ол көбінесе қырғыздарды
биледі, ойрат-жоңғарлардың Жетісуға жасаған ... ... ... ... ... ... ... аумағы қысқара түсті.
Тахир ханның өлімінен кейін оның інісі Бұйдаш (1533-1534 жж.) ... ... ... ... ... ... ... ол қазақтардың бір
бөлігін ғана билеген. Оның тұсында да ... ... мен ... жоқ. ХҮІ ... ... Бұйдаш ханмен қатар өзге де қазақ
хандары, мысалы, Қазақстанның батыс өңірінде Ахмет хан, Жетісуда Тоғым хан
болған. Міне, бұл ... ... ... ... ... ... ... баласы Хақназар хан (1538-1580) тұсында Қазақ хандығы ... дами ... Ол ... ... ... және күшейтуге қажырлы
қайрат жұмсады. Өзінен бұрын бытыраңқы жағдайға түскен Қазақ хандығын қайта
біріктірді. Хақназар қазақ-қырғыз одағын одан әрі ... сол ... ... оны ... мен ... ... деп атады. Ол
осы қазақ-қырғыз одағына сүйене отырып, Моғолстан хандарының Жетісу мен
Ыстықкөл алабын ... алу ... ... ... хандық құрған кезде Қазақ хандығының сыртқы жағдайында аса ірі
тарихи оқиғалар ... ... ... ... ... өз ... даласына едәуір жылжытты. Қазан мен Астраханьды басып алғаннан кейін
Еділ өзенінің барлық аңғары Ресейдің қол астына кірді. ... және ... ... ... ... ... ноғайлар Қазақ хандығының
солтүстік-шығысына ығыса бастады. Олар ... ... ... аралықта
көшіп-қонып жүрді. Башқұрттар мен Сібір татарлары да қазақ жерлеріне ... ... ... ағысына қарақалпақтар келе бастады.
Еділ мен Жайық арасындағы өңірді мекендеген Ноғай Ордасы ыдырай ... ... ... ауыр ... тап ... Оған ... ... бір бөлегі Қазақ хандығына келіп қосылды. Хақназар Ноғай
Ордасының көп ұлысын (бұлардың көбі ... Кіші жүзі – ... ... тайпалар) өзіне қаратып алды. Тарихи деректерде Хақназарды «қазақтар
мен ноғайлардың ханы» деп атаған. Сөйтіп, ХҮІ ... ... ... ... бұрын оған қараған қазақ тайпалары және олардың этникалық
территориясы Қазақ хандығына бірікті. Бұрын Ноғай ... ... ... ... ... да Қазақ хандығына өтті. Бұл жағдай Қазақ ... және ... ... ... ... ... ... мен Қазақ хандығы арасындағы кең өңірді алып жатқан Ноғай
Ордасының ... оның бір ... ... ... ... енді бір
бөлегінің орыс патшасына бағынуы, шығысқа қарай кеңейіп келе ... ... ... Қазақ хандығына жақындата түсті.
1563 жылы Сібір хандығының билігіне келген Көшім хан ... ... ... ... Оның ... ... билеушілері мен қазақ хандары
арасында да қақтығыстар болып тұрды. ... ... ... ... ... ... сыртқы саясатын өзгертті. Өзінен бұрынғы қазақ хандары
үнемі жауласып келген Мауераннахрдағы шайбани әулетімен одақтастық байланыс
орнатуға ұмтылды. Сөйтіп, шайбанилық ... ханы ... ... ... ... ... қимылдары тоқтап, бейбітшілік ... Орта Азия ... ... ... ... жиіледі. Мұның өзі Қазақ хандығының ішкі жағдайын жақсартуға,
шаруашылық өмірдің оңалуына тиімді болды. ... ... ... ... ... ханды 1580 жылы Абдолла ханның қарсыласы ... ... ... астыртын өзінің адамын жіберіп өлтіртті. Қадырғали Жалайырдың
айтуынша «Оның да атағы мен ... ... көп ... ... ... өз араларында болған қақтығыстарда қаза болған».
Хақназар хан қаза болған соң оның орнына Жәдік ... ... ... ... ... 1580-1582 жылдары хан болды. Ол бұл ... ... ... ... ішінде беделді хан болды. Оның ... ... ... аз ... ... хан ... хандығының сыртқы
саясатындағы Хақназар хан ұстаған бағытты жалғастырды. Ол ... ... ... ... ... ... ... пайдаланды.
1582 жылы Бұхара ханы Абдолла қазақ ханы Шығай және оның баласы ... күш ... ... билеушісі Баба сұлтанға қарсы Ұлытау
жорығын ұйымдастырды. Баба сұлтан ... ... ... ... ... әскерлері Баба сұлтанды Сарысуға, Ұлытауға дейін қуды. Шығай
хан сол жорықта қайтыс болды. Түркістанға ... келе ... Баба ... сұлтан өлтіріп, басын Абдоллаға әкеледі. Қас жауын жойғанға ... ... хан ... Самарқан өлкесіндегі Африкент уәлаятын тарту
етті.
1582 жылы Шығай хан қайтыс болғаннан кейін ... ... ... ... ... хан ... ханы ... жасасқан шартты бұзып, қазақ
және өзбек билеушілері ... ... ... ... Абдолла ханмен
одақтан Тәуекел ханның бас тартуының себебі, біріншіден, Абдолла әуелдегі
Түркістаннан төрт қала ... ... ... бас ... ... ... басты себеп – Абдолла Тәуекел ханның беделінен, батырлығы
мен батылдығынан ... ... яғни ... ... ... ... ... төнгенін сезді. Өйткені кезінде бүкіл Мәуереннахрды
Тәуекелдің ... ... ... қол ... ... ... хан да Жошы ... болғандықтан, бүкіл Орта Азияны билеуіне толық
құқығы болды.
Тәуекел сыртқы ... ... ... ... ... күш салады. Ендігі жерде ол Сыр бойындағы ... ... ... ... 1586 жылы ... алуға әрекет жасайды.
Абдолланың негізгі күштері Мәуереннахрдың солтүстігінде шоғырланды. ... ... хан ... оңтүстік аймақтарына шабуыл жасайды. Оның
шабуылы Түркістан, Ташкент, Самарқанд ... ... ... ... ... ... алуға жасалған алғашқы жорығы сәтсіз аяқталады.
Тәуекел хан ... ... ... ... нығайту барысында орыс
мемлекетімен дипломатиялық қарым-қатынастарды жандандырды. Қазақ ... ... өзін ... ... ... 1594 жылы ... ... достық келісім жасасу үшін Құлмұхаммед басқарған Қазақ хандығының
тұңғыш ресми елшілігін жібереді. Тәуекел ... ... ... ... көмегімен Абдоллаға қарсы ... ... ... ... ... одақ құру және 1588 жылы орыс ... ... әкеткен өзінің
немере інісі, Ондан сұлтанның баласы Оразмұхаммедті тұтқыннан босату ... ... ... ... ... ... Жалайыр бар еді. 1595 жылы
елшіге орыс ... ... ... ... Онда орыс патшасы
Тәуекел ханға Қазақ хандығын «өзінің патшалық қол ... ... және ... ... ... уәде ... Сонымен бірге мынадай талап қойды:
«біздің патшалық қоластымызда болғандықтан және біздің патшалық ... ... ... және ... ... ... ... патшасы
Көшіммен соғысып, біздің ұлы мәртебелі патшамызға жол салатын боласыздар».
Орыс мемлекеті ... ... ... одақ ... бас тартқанымен,
Тәуекел хан орыс мемлекетімен дипломатиялық қарым-қатынасты үзген жоқ. 1595
жылы Мәскеуден орыс ... ... ... ... хандығына келді.
Нәтижесінде екі мемлекет арасында сауда ... ... ... ... бір ... ... ханға тәуелді болды. Сондықтан ол
өзінің Мәскеуге жолдаған грамотасында өзін «қазақтар мен ... деп ... жылы ... ... ішкі ... ... ... онда ықпалды
адамдардың қолдауымен Абдолланың ұлы Абдылмомын әкесіне қарсы шықты. ... ... ... ... ... түбінде Абдолла ханның
әскерін талқандады. 1598 жылы наурызда Абдолла хан қайтыс болып, Абдылмомын
хан болды. Осы ... ... ... хан жүз мың ... ... ... Ахси, Әндіжан, Ташкент, Самарқан қалаларын басып
алды. ... ... ... ... ... хан ауыр жараланып, Ташкентке
қайтып келіп қаза ... ... ол өз ... ... бейбіт жағдайды және Орта ... ... бұл ... ... дың жаңа әулетімен
ауыстырылғанын ... ... ... үшін ... созылған күресті
табысты тәмамдады. Абдолла ұрпақтарының өзара билікке таласы нәтижесінде
Шайбани әулеті өмір ... ... Орта ... ... тек ... ... ... Орта Азия халықтарының
белгілі бір әлеуметтік топтарына ... Атап ... ... ... дін
иелері қолдады. Сонымен бірге Ескендір Мұңшы ... ... ... ... және ... ... ... болғанын
айтады. Жалпы, Шайбани ұрпақтарының өзара қақтығыстарынан шаршаған ... ... ... ... ... ... қолдады десек қателеспейміз.
Өйткені Шайбани тармағынан тараған Жошы ұрпақтарының өзі Мәуераннахрда
Шайбани әулетін ... ... ... ... ниет ... ... Мәуераннахр қазақ хандарының қолына ... ... де, ... және оның ... 200 жыл бойы ... хандығының
құрамында болды. Түркістан қаласы Қазақ хандығының орталығына айналды.
Шайбанилер әулетінің орнына келген Аштархани ... XVII ... ... Түркістан, Ташкент, Ферғана қалаларын қайтару үшін жорықтар
жасады. Олар тек Ферғана қаласын ... ... ... яғни ... орта ... екі ... ... аудандардың Қазақ хандығының құрамына енуі, Қазақ хандығының
экономикасына, қоғамдық және саяси құрылысына күшті ... ... Орта ... Қазақстан арасындағы мәдени-сауда байланысы дамыды.
Тәуекел ханның орнына 1598 жылы хан болған Есімнің ... ... ... ... ... ... ... қалаларымен бірге
Түркістан аймағы, Ташкент қаласы атырабымен, біраз уақытқа Ферғана кірді.
Осы кезде болған тағы бір ... ...... хан ... Сібір хандығының
жойылуы еді. Тарихи әдебиетте Сібір халқы – Сібір татарлары деп аталған.
Ресейден ... ... ... ... Ермактың жасағы 1582 жылы қазан
айында Сібір ханы ... ... ... ... жасап, оны
жеңіліске ұшыратты. Көшім өз әскерлерімен оңтүстікке шегініп, 1598 ... орыс ... ... қарсылық көрсетті. Бірақ Көшім көмексіз
қалған еді, бұл ... ... Орта ... ... ... ... құлап
(1598), оның орнын Аштархан әулеті (1599-1735) басқан еді. ... ... ... Орта ... ... ... де, 1598 жылы ... жойылды. Бұрын Сібір хандығының қол астына қараған қазақ ... ... ... хан (1598-1628 жж.) қазақ тарихында «Еңсегей ... ер ... ... ... болды, оған бұл атақ 1598 жылы ағасы Тәуекел ханмен бірге
Мауераннахрға ... ... ... ... ... ... үшін берілген
екен. Есім – Шығай ханның баласы. Хан ... ... соң ... ... ... Орта Азия ... ... экономикалық байланыс
орнатуға ұмтылды. Қазақ хандығын бір ... ... ... ... ... ... ханның ескі жолы» деп аталған заңдар жинағын
құрастырды. Есім ханның қазақтарды бір ... ... ... ... ... ... хандығын бөлшектеуге тырысты.
Ташкент қаласы Қазақ хандығына қараған соң оны ... ... ... ... баласы Тұрсын Мұхаммед сұлтан басқарған еді. Ол көп ұзамай
тәуелсіз хан ... ... ... ... өз ... ақша соқтырып, алым-
салықтар жинады. Сонымен, Қазақ хандығы екіге бөлініп, Түркістан қаласын
орталық еткен Есім хан, ... ... ... ... Тұрсын хан билеген
еді. Бұлардың арасында соғыс қақтығыстары болды. Екі хан арасындағы ... 1627 жылы Есім хан ... ... өлтіріп, қазақ хандығын өз қол
астына біріктірді. Қазақ хандығын біріктіру жолындағы Есім ханның ... ... ... ер ... атты ... жырына өзек болған.
XVII ғасырдың басында қазақ билеушілері мен ... ... ... ... ... олардың арасындағы қақтығыстар уақытша одақпен
алмасып отырды. Мысалы, Аштарханилер әулетінің өкілі, ... ханы ... ... алуға тырысты, сол мақсатпен 1611 және 1613 ... ... ... ... ... ... хан ... дейін
жетіп, Ташкент пен оның аймағына өзінің құқығын мойындатты. Екінші жорығы
да Ташкентке бағытталып, ... ... ... ... Осы жеңістен
кейін ол өзінің ұлы ... ... ... ... етіп
тағайындайды. Ескендір сұлтанды ташкенттіктер өлтіргеннен кейінгі Иманқұл
ханның кек алу жорығы қазақтар үшін ауыр ... ... ... ... ол ... екі ... ... жауластығын пайдаланды. Сөйтсе де
кейінгі жылдары қазақтардан ... ... ... ... бейбіт
келісім жасады.
Есім хан 1628 жылы ... ... ... қаласындағы Ахмед Иассауи
кесенесінде жерленген. Есім ханның мұрагері Жәңгірдің өмірі ат ... ... ... ... ... ... оны ел үшін ... туған
ерлігіне бола «Салқам Жәңгір» деп атаған. Жәңгір хан (1628-1652 жж.) билік
құрған ... да Сыр ... ... үшін ... ... ... үшін ... қақтығыстар тиылмады.
Қазақ хандығына қалмақтар жақтан төнген қауіп зор ... ... ... ... түрікше аты. Олар өздерін ойраттар деп атаған. Қалмақтар
бұл жылдары шығысында Хангай таулары, батысында Моғолстан, ... ... ... ... пен Енисейдің жоғарғы ағыстары ... ... 1635 жылы бұл ... ... ... Батур қонтайшы Жоңғар мемлекетінің негізін ... ... ... ... ... ... ... шапқыншылықтар жасай
бастайды. Жәңгір хан тұсында қазақтар мен жоңғарлар арасында үш ірі ... ... ... 1635 ... ... ... ... тұтқынға түсіп
қалып, бірақ көп ұзамай қашып шығады. Тұтқыннан босағаннан кейін, Жәңгір
хан қалмақтарға қарсы ... ... өз ... ... 1643 жылы ... Батур қазақ жеріне 50 мың әскермен басып ... 1644 ... ... орыс ... ... ... 50 мың қолына Жәңгір хан
бастаған 600 жауынгердің ... ... ... ... бұл 600 адам
ататын қарумен жабдықталған Жәңгір хан әскерінің алдыңғы шебі ... ... өз ... бір ... ... тар ... асып келгенше екі
таудың арасындағы тар жырада ор ... ... ... ... Ал ... ... таудың екінші бетіне жасырынады. Жоңғарлар ор қазып,
бекініп ... ... ... ... ... жасайды. Осы кезде Жәңгір өз
тобымен жаудың ту сыртынан лап береді. Қазақтар осы жерде бірінші рет ... қару ... ... ... ... ... 10 мың ... Шайқастың шешуші кезеңінде ... ... ... ... батыр бастаған 20 мың әскер көмекке келеді. Батур қонтайшы кейін
шегінуге мәжбүр болады. ... 1643 жылы жер ... және ... ... ... Жәңгір хан Самарқан билеушісі Жалаңтөс батырдың әскери
көмегі арқасында зор жеңіске ... Бұл ... ... ... ... ... Бұл ... Қазақ хандығы үшін зор маңызы болды.
Бірақ жоңғар ... ... ... ... кіру үшін жаңа ... бастады. Батур қонтайшы бытыраған әскерлерін қайта ... орыс ... ... ... ... ... ... ат-көлік жинастырды. Осындай әскери дайындықтан ... ... 1652 жылы ... ... ... Бұл ... қазақ жасақтары
жеңілді. Жәңгір хан осы 1652 ... ... ... ... ... ... хан да ... қаласындағы Қожа Ахмед Иассауи кесенесінде
жерленген.
Жәңгір ханнан кейін Қазақ хандығының әлеуметтік-экономикалық және саяси
жағдайы ... ... ... ... ... ... ... Қазақ сұлтандары ұлыстарды жеке-дара билеп,
дербестенуге бой ... ... ... ... ... ... ... оқшаулана бастады.
XVI-XVIII ғасырдың басындағы қазақтардың әлеуметтік- экономикалық жағдайы.
Қазақтардың негізгі кәсібі мал шаруашылығы болды. Мал ... ... ... ... үй ... сонымен бірге көлік қызметімен
қамтамасыз етіп ... Мал және мал ... ... ... ... ... көзі де болды. Қазақтардың мал шаруашылығына байланысты
Ш.Уалиханов былай дейді: «Дала көшпелісін ішіп-жегізетін де, киіндіретін ... ол үшін өз ... ... аман болғаны қымбат. Жұртқа мәлім,
қырғыздар бір-бірімен амандасқанда: «Мал-жаның аман ба?» ... ... ... мал ... ... ала сұрастыруы көшпенділер өмірінде
малдың қаншалықты маңызы барын ... ... ... ... ... байланысты қазақтар
көшпелі және жартылай көшпелі мал ... ... ... жыл ... ... ... ... Маусымдық жайылымдарды
(көктеу, жайлау, күздеу, қыстау) ... ... ... бұрыннан
қалыптасқан жолдары мен жылдық айналымы орнықты. Әрбір ру ... бір ... ... ... ... ... ... ара
қашықтығы жүздеген шақырымға созылды. Мал шаруашылығы табиғат ... ... ... ... ... болмады, қыста мал тебіндеп
жайылды. Қыс қатты болған жылдары жұт болып, малдың жаппай ... ... ... ... ... ... кедейленіп, көбі
отырықшылыққа ауысатын. Дегенмен мал шаруашылығын жүргізудің ғасырлар ... ... ... ... ... ... ... қой, түйе, сиыр өсірген. Соның ішінде жылқыға үлкен ... ... ... ... жүк ... салт ... және жүйрік-
арғымақтар. Көшпелі мал шаруашылығына жылқыны үйірмен бағу тән. Бір үйір ... ... ... ... үйір ... ... ... Салт мінетін жылқы ат
деп аталды. Қазақтардың шаруашылығында қой жетекші орын алды. Қыпшақ даласы
көшпенділерінің басты байлығы қой ... ... ... ... ... ... еті мен сүті ... болды, терісі мен
түбітінен киім-кешек, аяқ-киім, ыдыс-аяқ жасалынды. ... ... де ... орны зор ... ... ... қос
өркешті, жүнді түйе өсірді. Жылқы, қой, түйемен ... ... сүті ... үшін ешкі де ... Бірақ ешкі мен сиыр қазақ шаруашылығында аз
болды. Қазақ ... ешкі ... ... сиыр ... ... ... бұл ... етін тек жұт жылдары ғана
жеген.
Мал жеке адамның және отбасының ... ... Мал ... ... ... жағдайының басты өлшемі болды. Ал ... ... ... пайдаланған. Әр рудың өзіндік жері болды ... ... ... ... ... ... ... де айналысты. Қазақ хандығының түрлі ... ... ... ... ... ... ... Жетісу
мен Оңтүстік Қазақстан халықтары айналысты. Қазақтар көбіне тары дақылын
екті. Сыр бойындағы ... ... жүйе ... дамыған. Қалалардың
маңында суландыратын арнайы алқаптар болды. Қала ... ... ... ... ... аң ... де ... Аң аулаудың бірнеше түрлері болған:
құс салған, тазы ит қосып аулаған т.б. ... ... ... ... ... ... ... Аң аулау дербес ... ... мал ... ... қана ... шаруашылығында әр түрлі қолөнер мен үй кәсіпшіліктері елеулі
орын алған: тері өңдеген, киіз басқан, құрақ ... ... әр ... ... ... қолайлы киіз үйлерде өмір ... ... ... әлеуметтік жағдайына байланысты киіз үйлердің түрлері көп ... мен ... ... және ... салған жылы үйлерде тұрды.
XVI ғасырдың соңына қарай Ресей мемлекеті Қазақ хандығы және Орта ... ... ... ... Сырдария қалалары арқылы
халықаралық сауда және көшпенділермен дәстүрлі ... ... ... мен елді ... ... ... Қытай мен Еуропаға керуен
жолдары өтті. ... ... бұл ... ... ... ... ... хандары мен сұлтандары қоныстанды. ... ... ... ... Сыр бойындағы қалаларда дүкендер, базарлар, ақша
сарайлары жұмыс істеді. ... ... ... ... ... болды. Көшпелілердің астыққа - ... ... ... пен бау шаруашылығының басқа өнімдеріне деген
және әсіресе, маталарға деген сұранымы ... ... ... ... ... көшпелілік шаруашылығы мен отырықшы-егіншілік аудандары
және қала шаруашылығының ... ... ... ... экономикалық
өмірінің ажырамас белгісі болды.
Қазақ хандығы тұсында ... ... ... екі ... ... тұрды:
ақсүйек және қарасүйек. Ақсүйектер әлеуметтік тобына Шыңғыс ханның
ұрпақтары – ... ... және ... пайғамбардың үрім-бұтақтары –
қожалар жатты. Бұл топ үш жүз қазақтарының генеалогиялық құрылымынан бөлек
тұрды. Шыңғыс ... ... ... ... ... ... ... топқа тиіселі барлық ерекше құқықтармен қамтамасыз етілді.
Шыңғыс ханның ұрпақтарының әрқайсы хандық ... ... ... ... бұл ... топ руға бөлінбеді. Әрбір сұлтанның ... ... ... ... ... бәрі ... ... Қарасүйек өз
ішінде тайпаға, руға бөлінді.
Қарасүйек әлеуметтік тобынан ерекше құқықтар иеленген тек билер ... ... ру ... ... соттық, әкімшілік билік шоғырланды. Билер
сұлтандармен бірге мемлекеттік мәселелер шешілетін ... ... ... ... ... ... ... хан жанындағы «билер кеңесінің»
құрамында болды.
Танытқан ерлігі немесе соғыс қимылдарын шебер басқарғаны үшін хан ... ... ... ... ... ие ... ... ердің атағы ғана
емес, сонымен бірге ... ... ... жауынгер батырлық
танытқанымен, қолына ... ... тән ... ... ... ... дәріптеп отырған.
Қазақ қоғамындағы ешқандай құқығы жоқ мүшелері – ... ... ... топ ... ... ... ... құрады. Олар өз
қожайындарына тәуелді болды.
Қоғам мүшелері дәулет-мүлкінің мөлшеріне сай «бай» және ... ... Осы ... ... ... әлеуметтік топтардың иерархиялық
ұйымдасқан құрылымынан тұрды. Бұл ... ... ... тығыз
байланыста болды. Әр әлеуметтік топтың өзіндік құқықтары болды.
2. Қазақ хандығын нығайту жолындағы ... ... ... ... Тәуке хан (1680-1718) тұсында Қазақ хандығының күш-қуаты
өсіп, бірлігі артты. ... ... жылы ... ал ... ... жылына
байланысты ғылыми зерттеулердегі пікірлер де әр түрлі. Жәңгір ханның ұлы
және мұрагері Тәуке 1680 жылы ... ... ... ... Ол ... феодалдық алауыздық пен бытыраңқылықты жойып, бір орталыққа бағынған
Қазақ ... ... ... ... ... ... билікті күшейтуге
бағытталған реформалар жүргізді.
Тәуке хан ... ... ... ел ... ... ... атқа ... Қазақ жеріне орыс елшілігін бастап келген М.Тевкелев 1748 жылы
жазған құжатта: ... хан өте ... кісі ... оны ... ... құрметпен еске алады», - деп көрсетеді. Халық зердесінде
Тәуке заманы Қазақ хандығының ең бір ... «қой ... ... ... ... ғасыр» деп еске алынады. Орыстың ... ... ... көне ... ... заңгері Ликургпен
теңеген.
Тәуке ханның билік құрған алғашқы жылдарында оның билігін ... ... ... Сондықтан Тәуке хан бытыраңқы қазақ қоғамының ... бір ... ... ... ... басты міндеті деп
санады. Осы мақсатта әр түрлі әлеуметтік топтан шыққан ... ... ... ... ... ... ... дейін мемлекетті басқару
ісіне тек ... ... ... ... ... ... еді.
Тәуке хан мемлекетті басқару ісіне туа біткен данышпан, ел арасында ... ... ... ... яғни ... мен ... Бұл шаралар нәтижелі болды. ... ... ... де үлкен
өзгерістер енгізді. Билер ... ... оның ... ... ... ... тегі тек ақсүйек табынан болмағанын ескерсек, қарапайым
халықты мемлекетті басқару ... ... ... хан ... ... өзгеріс
болды.
Билер кеңесі мемлекеттің ішкі және сыртқы саясатына қатысты мәселелерді
шешуде үлкен қызмет ... ... ... хан ... көрсетпеді, яғни
мемлекеттік биліктің басым бөлігі ... ... ... ... ханның
тұсында «Билер кеңесінің» құрамына атақты Төле би, Қаз дауысты ... ... ... ... Қабек, Даба, Есейхан, Жалған, Ескелді,
Сасық би, Байдалы, Тайкелтір, Қоқым ... ... ... ... ... ... ауқымы зор болған. Бұл органның шешімі негізінде ғана Тәуке
хан мемлекеттік мәселелерді шешуге құқықты ... және ... ... ... мен ... жүзеге асырып отырған. Сонымен қатар
«Билер кеңесі» хандық билікті шектеу ... ие ... ... ... ... де ... ... дәстүрлі менталитетінде билердің
қоғамдағы мәртебесін анықтайтын қағидалар көп сақталған. Мысалға, «Атаның
баласы болма, ... ... ... ... ... – биді ... ... тамыр жоқ, биде бауыр жоқ», «Тіл жүйрік емес, шын жүйрік» т.б. Бидің
үкімі ру, аймақ атынан емес, ... би ... ... Атақты Әйтеке би
ұрпақтарына мынадай өсиет ... ... ... ... өлімім
өзімдікі». Туа біткен даналық мен ... ... ... ... де мол ... 1820 жылы орыс және ... құқық нормаларымен
жетік таныс Д. Самоквасов қазақтардың құқық ... ... ... ... ... ... мен ... тарихын да жақсы білетіндігі туралы
жазған. «Биі жақсының елі жақсы», «Батыр елін ... ... би елін ... ... нақыл сөздер қазақ билерінің дипломат қызметін атқарғанын
да ... ... ... ... Атап ... ... ... биді «ағын
судай әйгілі шешен» деп мақтан тұтқан. Сөйтіп, Тәуке хан ел ... ... ... арқа ... ... ... қоғамындағы орны мен рөлін
көтерді.
Билер кеңесі мерзімді түрде Сырдарияның бойында ... ... мен ... ... ... Битөбе, Мәртөбеде шақырылған. Жыл
сайын Ташкент қаласының маңындағы Күлтөбеде үш жүз өкілдерінің басын қосқан
жиналысын өткізіп ... Бұл ... ... «Күлтөбенің басында күнде
кеңес» деп аталды.
Тәуке хан қазақтың жыраулары мен шешендерінің және шежірешілерінің ... ... ... шежірне, аңыз-жырларын жинаған. Сонымен қатар
қазақ халқы арасында бұрыннан қолданылып келген ру-тайпалардың ұрандары мен
таңбаларын қайта ... ... Бұл ... Орта ... өмір сүрген
көшпелі хандықтарда болып келген салт еді. ... ... ... хан өзіне
қарасты тайпалардың таңбасын белгілеп беріп отырған. Бұл ... ... ... ... билігін күшейтудің дәстүрлі шараларының бірі еді.
Тәуке хан өзінен бұрынғы ... ... ішкі ... ... ... үш ... ... қосты, жеке-жеке ұлыстарды билеген сұлтандардың
бөлектенуіне тежеу салып, Қазақ хандығының ішікі бірлігін бекемдеуге ... ... оны ... ... Бұл ... едәуір қырғыз тайпалары
мен қарақалпақ тайпалары Тәуке ханның қарауында болды. Тәуке ... өз биі ... ... арқылы, қарақалпақтарды олардың Сасық ... ... ... Бұл іс жүзінде жоңғарлардың шабуылынан қорғануды
негіз еткен қазақ, қырғыз және қарақалпақ халықтарының әскери-саяси ... ... аты ... ... ... заңдарымен де тығыз байланысты. Ол
қазақтың атақты билерімен ақылдаса ... ... ... ... ... ... аса ... айтылған түйінді биліктерді
жинақтап, өзінен бұрынғы «Қасым ... ... ... ... ханның ескі жолы»
сияқты қазақ заңдарын жаңа жағдайға сай ... ... ... ... ... атты ... ... құрастырды. «Жеті жарғы» орыс
деректерінде «Тәуке хан заңдары» деген атпен ... Жеті ... ... ... азаматтық құқық нормалары, сондай-ақ салықтар,
діни көзқарастар туралы ережелер енгізілген, яғни онда ... ... ... жағы ... ... Оларда орта ғасырдағы қазақ қоғамының
патриархаттық-феодалдық құқығының негізгі принциптері мен нормалары баянды
етілген. Қазақша «жарғы» ... ... ... ... Жеті ... - ... құқықтық жүйеден тұратын қоғамдық қатынастарды реттейтін салалардың
жиынтығы. Олар: жер дауы, жесір дауы, құн ... бала ... және ... ... ... ... дау, ұлт қауіпсіздігін қамтамасыз
ету.
«Жеті жарғыны» қазақ ... ХІХ ... ... дейін қолданып келді. Ал
кейбір заңдар Қазан төңкерісіне дейін қолданылды. Сонымен бірге ... өз ... ... ... де ... ... дәуірінде
«Жеті жарғыға» «феодалдық қатынастардың сарқыншығы» деген сипат тағылып,
мүлдем зерттелінбеді. ... ... ... орыс ... жазбалары
негізінде белгілі. Алғаш рет орыс ... ... ... руының старшыны
Күбек Шүкіралиевтің мәліметтері негізінде «Жеті жарғының» 11 үзіндісін 1820-
шы жылы «Сибирский ... ... ... ... ... ... нұсқасы ( 34 үзінді) А.Левшиннің ... ... ... «Жеті жарғы» дүниеге келгеннен кейін 100 жылдан соң халық ауыз
әдебиеті негізінде ... ... бұл ... ... ... ... жетпегені белгілі.
«Жеті жарғы» заңдар жинағы мемлекеттің ішкі жағдайын күшейтуге бағытталды.
Осы заң негізінде қазақтың тайпа, ру ... ... бір рет ... Бұл ... ... ... және ішкі жағдайына байланысты
мәселелер дауыс беру негізінде шешілді. Жиынға қару ... ... ғана ... беру ... ... ... ... қару ұстап
келген азамат жылына өз байлығының жиырмадан бір бөлігін салық ретінде
мемлекетке беруге ... ... ... әр ... өз ... ... таңбалар құрылтайда мемлекеттік рәміз дәрежесінде бекітілді.
Қазақтың негізгі ... мал ... ... ... ... ... сай әр меншік иесі өз малдарына ен салуға міндеттелді. ... әр ... ... жер ... ... ... ... қылмысты іс-құқық нормаларына үлкен орын бөлінген. ... кісі ... ... ... ... ... ... қорлау, ұрлық
істеу және тағы басқалары жатқан. Кінәлілер жасаған ... ... ... жазаға кесілген. Бұл жинақта «қанға қан» заңы сақталды. ... ... екі жақ ... ... жазаны құн төлеумен алмастыруға
мүмкіншілігі болған. Құн төлеу төрт жағдайда рәсімденген. Олар: егер ... ... және ... ... оны ... ... егер әйел
некесіз туған баласын өлтірген жағдайда, ... ... ... ... дәлелденген жағдайда және «құдайға тіл тигізгені анықталған
жағдайда». Өлім жазасының екі түрі ... ... асу және тас ... қолдану.
Жазалаудың ең көп таралған түрі – құн ... ... ... ... ... ... жағдайына байланысты құн мөлшері өзгеріп отырған.
Мысалы, өлген ер адамның құны 1000 қой ... әйел ... құны 500 ... Ал ... ... әлеуметтік жағдайы ақсүйек болса құн мөлшері жеті
есе ... яғни ... ... қожа ... өлтірілгендерге жеті адамның
құнын төлеген. «Сұлтан» немесе «қожаға» тіл тигізгені үшін 9 мал, ... үшін 27 мал ... ... ... құны бүркіттің немесе ... ... ... Дене ... ... келтірген қылмыскер де
белгілі мөлшерде құн төлеген. Атап айтқанда, бас бармақ – 100 қой, ... қой ... ... ... ... ... ... құны иесіне «үш тоғыз»
етіп қайтарылған. Мысалы, ұрланған 100 түйе 300 жылқыға немесе 1000 ... Бұл ... біз ... ... сай ... істеген әр әлеуметтік
таптың құқықтары заңдастырылғанын көреміз.
«Жеті ... ... өлім ... мен құн ... ... ... ... Мысалы, әкесіне қол жұмсаған ұл баланы қара ... ... ... Ата-анасына дауысын көтерген қыз баланың жазасын
шешесі шешкен. Күйеуін өлтірген екіқабат әйел елден ... ... ... ... ... ... Құдайға тіл тигізгендігі жеті
адамның куәлігі арқылы анықталған адам таспен атып ... мен ... ... да ауыр ... ... ... Егер ұрыны ұрлық
үстінде өлтірсе, онда құн төленбейтін болған. Ұстап алған ұрыны дүре соғып
жазалауға, сотсыз-ақ рұқсат ... ... ұры ... ... ... ... алғанын қайтаруға және «тоғыз» айыбын тартуға міндетті
болды, яғни ... бір мал үшін ... мал ... тиіс ... ... тек ... ... мен рубасыларының қолында болған. Қылмысты
істі шешкені үшін билерге ақы ... Атап ... ... ... бір ... тиіселі болған. Сұлтандар қылмысты болған ... ... тек хан ... ... ... іске 13 ... тартылған. Есі дұрыс емес адамдар жауапқа тартылмаған.
«Жеті жарғы» қабылданғаннан кейін ішкі қырқыстар ... ... ... ... ... хан мемлекеттің ішкі жағдайын нығайту барысында
басқа да ... ... ... Атап ... кіші ... аз жеті ... тайпаға, орта жүздің уақтары мен керейлерін бір уақ-керей ... ... де, ... ... ... мен оның ... ... бірлігіне қайшы келді. Тәуке ханның билік құрған соңғы жылдарының
өзінде басқа хандар мен ... ... ... байқалды.
Тәуке ханның сыртқы саясаты көрші елдермен тату көршілік байланыс орнатуға,
олармен экономикалық, сауда-саттық ... ... ... бейбіт
дипломатиялық саясат болды. Тәуке хан 1687 жылы Бұхар ханы Субханқұлымен
Ташкент ... ... ... оны ... ... ... Бұхар
хандығымен сауданы дамытуға күш ... ... ... ... ... ... ... бейбіт қарым-қатынас орнап, Бұхар саудагерлері қазақ
жеріне кіріп сауда жасауға мүмкіншілік алған. Қазақ ... ... ... ... ... хан ... жарлық шығарып, ендігі жерде
тонаушылар қатаң жазаланып отыратын болған. Бұхар басшыларының ... ... ... ... ... көрсетілмеді. Бұл мемлекетпен
байланыс тек сауда қатынастарының жандануымен шектелді.
Орыс деректерінде Тәукені тек қазақтардың ғана емес, ... ... деп ... Олар жыл сайын қазақтарға салық төлеп, өз ... ... ... ... ... Бұл ... орыс деректерінде
былай делінген: «Арыстың оң жағасындағы құмды жол арқылы Ақсу ... ... күн, осы ... ... ... жол ... ... өзенінің төменгі ағысы арқылы үш күндік жолда Үзкент қаласы, сол ... жылы ... хан ... ... ... түсті. Олар егін егіп,
қазақтармен қатынаста өмір сүреді. Үзкенттен төмен Сырдың екі ... ... ... ... ... көп ... ... істері қазақтармен
ортақ. Олардың билеушілері Табұршық сұлтан». Қарақалпақтар Тәуке ханға
бағынышты болған, оларды ол ... би ... ... ... ... ... ... де бағынышты болды. Қырғыздар да
қазақтардың жоңғарларға қарсы әскери қимылдарына белсене ... ... ... «Қырғыздар туралы жазбалар» деген еңбегінде: «Ал енді
Есімнің немересі, Жәңгірдің баласы Тәуке қырғыздардың биі ... ... ... Тиес ... биі ... ... Бүкіл рудың
билеушілері есебінде Тәуке мен Тиестің аты Тәуке-Тиес деп бірге аталыпты».
Шоқанның бұл ... ... ... ... ... ... болғаны
сипатталады.
Тәуке хан билік құрған жылдары Ресеймен қарым-қатынас ... ... ... ... орыс бекіністері мен ... ... ... ... ... ... әрекеттерді бейбіт
жолмен шешу үшін Тәуке хан 1687 жылы Тобыл қаласына ... ... ... ... Бұл ... сауда қатынастарын жандандыруды да мақсат
етеді. Сөйтіп, Тәуке хан ... ... және ... байланыстарын
орнатты. 1686-1693 жж. аралығында Тәуке хан Ресейге бес елшілік ... жылы хан ... орыс ... ... мен ... қабылдаған.
Сөйтсе де, орыс-қазақ қарым-қатынастары 17-ші ... соңы мен ... ... ... шиеленіседі. Өйткені осы жылдары Ресей мен Жоңғар
мемлекеттері жақындасады. Қазақ мемлекетінің күшейгенін байқаған ... ... ... қазақтарға қарсы қою саясатын жүргізеді.
Тәуке хан билік құрған жылдары қазақ мемлекеті мен жоңғарлар арасындағы
қарым-қатынас тұрақсыз ... Тек ... ... ... ... ... ... біршама тыйылды. Өйткені 1653 жылы ... ... ... Батыр қонтайшы қайтыс болғаннан кейін, оның
мұрагерлері таққа таласумен болды. 1670 жылы билікке ... ... ... ... ... ... ... Ол 1681
жылы Шудан өтіп, Сайрам қаласын басып алуға әрекет жасады. 1684 ... ... ... ... ... Жоңғар хандығының
территориясына қытайлар тарапынан шапқыншылық ... ... бас ... ... ... ... ... қала халқының
басым бөлігін тұтқынға айдап әкетті.
1697-1727 жылдар аралығында жонғарлар мемлекетін ... ... ... ... ... ... шиеленісті. Осыған
байланысты 1710 жылы Қарақұмда Тәуке ханның бастамасымен қазақ ... ... ... ... нәтижесінде қазақтар жоңғарларға қарсылық
көрсетуге шешім қабылданды. 1713-1714, 1717 жылдардағы ... ... үшін ауыр ... Осы қиын ... Тәуке ханның
қолбасшылық, реформаторлық, батырлық қасиеттері айқын көрінді. Тәуке хан
Шыңғыс хан ... ... ... ... ... ... Әскерді қатаң
басқаруға үлкен мән берілді. Әскерде басшылық ету ... ... ... ... ... ... Тәуке ханның ұсынысымен Билер кеңесі аса
ерлік көрсеткен батырлардан тағайындады. Бас қолбасшы ... ... ... Әскер саны соғыс жылдарында 80 мыңға жеткенімен, бейбіт кезеңде хан
ордасында тұрақты сарбаздардың саны 1000-нан аспады. Бұл ... ... ... ... ... ... ... әр ру басылары қамтамасыз
етіп отырған. Бұл мәселе де Тәуке ... ... ... ... ... алдын-ала соғыс өнерінің түр-түрінен дайындықтан
өтуі хан жарлығы негізінде міндетті болған. Бұл ... ... ... Сонымен бірге хан жарлығымен шекара аудандарында әр 5-
7 шақырым аралықта әскери ... ... ... ... сәтте мұнаралардағы тұрақты жауынгерлер от жағып, келесі ... ... ... ... ... ... ... Бұл стратегиялық тактика
негізінде жау шабуылын 100 шақырым жерден көріп, ұтымды қарсылық алдын-ала
ұйымдастырылды.
Қорыта келгенде, Тәуке хан өзі ... ... ... ішкі және ... ... жүргізді. Ол ХҮІІ ғ. аяғы мен ХҮІІІ ғ. ... ... ... ... реттей алды. Бұл кезде Қазақ хандығы біртұтас
мемлекет болды. Қазақ ... ... ... және мемлекеттік құрылыстың
негізгі принциптерін анықтаған «Жеті жарғы» заңдар ... ... ... ... хан дипломат-мәмілегер, айлакер қолбасшы, әдеттік ... ... және ... ... ... мен жерінің тұтастығын
сақтауға жан аямай күш салған ірі мемлекеттік тұлға ретінде танылды. Тәуке
ханның күшті мемлекет ... ... ... ... т.б. ... ... XVII ... соңы мен XVIII ғасырдың басында қазақ
қоғамында интеграциялық сана күшейіп, хан ... ... Үш ... 112 ру ... ... ... саны 2-3 миллион адамға жетті.
3. Жоңғар шапқыншылығына қарсы қазақ халқының күресі.
XVIII ғасырдың басында ... ... ... ... ... ... хан ... тартыстарды уақытша тыйып, тыныштықты қалпына келтірген
еді. Алайда сұлтандардың өз ... ... ... үшін ... ... бірлікті бұзды. Қазақ қоғамының өз ішінде дағдарысты құбылыстар етек
алды: көшпелі ... ... ... болмады, алауыздық етек алып, рулық
тартыс, билік үшін ішкі саяси күрес күшейді. Ал бұл ... ... ... ... ... пен ... – Ресей мемлекетінің,
шығыстан – жоңғарлардың, оңтүстіктен – Орта Азия хандықтарының саяси қысым
жасауы айқын ... ... ... үшін ең ... ...... хандығы
тарапынан төнді. XVIII ғасырдың басында ... ... ... мен дербеттер Тарбағатай, Монғол Алтайы, Ертістің жоғарғы
ағысын, хойттар Қара Ертіс салалары мен ... ... ... ал Іле
өзенінің орта және жоғарғы салалары ... ... ... ... ... мекендеді. Жоңғар экономикасының негізі мал
шаруашылығы болды. Мал басының ... жер ... ... ... ... ... ... шапқыншылықты жиілетті. Сонымен
бірге жоңғарлар Қазақстанның оңтүстігіндегі сауда-қолөнер орталықтары
шоғырланған ... ... ... ... жылдың көктемінде Аягөз өзенінің бойында қазақ жасақтары мен жоңғар
әскерлерінің арасында болған үш күндік ... ... ... ... Оған ... ... және ... сұлтандар өздерінің ... ... ... Осы жылы ... әскерлері Түркістан маңында
Бөген, Шаян және Арыс өзендерінің бойында қазақтарды тағы да ... жж. ... ... ... күші Цин ... ... соғысып жатты. 1722 ж. Цин императоры Кансидің өлімінен соң Цеван
Рабдан енді басты күшті ... ... ... ... 1723 жылы ... ... шиеленісті. Қытай мемлекетімен бейбіт келісім-шартқа
отырғаннан кейін жоңғарлар Қазақ хандығына қарсы соғыс ... ... ... ... бытыраңқылығын пайдаланып, 1723 жылы көктемде
жоңғарлар 70 мың әскермен жеті бағыттан ... ... ... ... ... ұлы ... Церен Балқашқа одан әрі қарай Қаратау
өңіріне, Құлан батур Алтайға және Көктал ... ... ... ... ... ... ... Цереннің Цеван-Доржы атты ұлы Шелек өзенінің
аңғарымен, екінші ұлы Лама-Доржы ... ... ... ... Шу ... ... ... Цеван-Рабданның өзі Іле өзені арқылы Жетісуды
басып алуды көздеді. Бас ... ... ... ... ... соққыны Жетісу мен Ертіс өңірінің қазақтары қабылдады.
Жоңғарлардың шапқыншылығын күтпеген, ... ... әуел ... ... қарсылық көрсете алмады. Жоңғарлар халықты жаппай қырып, ... ... ... ... ... ... тастап босып кетуге
мәжбүр болды.
Қаратау мен Арыс өңіріндегі қазақтардың көп ... ... ... ... ... ... ... жоңғарлардың қолына көшті. Қазақ рулары
мекендерін тастап, Сырдарияның арғы бетіне қарай қашты. ... ... және Орта жүз ... ... бөлігі Ходжентке, Орта жүз
қазақтарының біраз бөлігі Самарқанға, ал Кіші жүз ... Хиуа мен ... ... Ал ... қазақ ауылдарын, қалаларын басып алды,
халқын қырып, тұтқынға айдады. ... ... ... ... ... ... Оның ... 5000 қазақ жанұясын тұтқындап, 1000 жанұяны
тұтқынға айдады. Жоңғарлар ... ... ... ... бөлігін
жаулап алды. Ендігі жерде қазақ жері мен ... ... ... Балқаш көлі мен Шу, Талас өзендерінің арасымен өтті. ... бұл ... ... ... ... ... » деп аталады.
Қашып, босқан қазақтардың паналаған жері ... ... ... ... Бұл ... қазақтың кіші жүзі арасында «Сауран айналған» деген
атпен әйгілі болған. Жоңғарлардан қашқан Кіші жүз ... ... ... көз ... үшін Сауран қаласын айнала көшкендіктен, бұл оқиға
«Сауран айналған» деп аталған ... Осы ... ... ... жеткен «Елім-
ай» әні халық бұқарасының сол жылдардағы мұң-зарын бейнелейді.
Бұл жылдардың өзінде жау халықтың рухын сындыра ... Көп ... ... ... қарсылық көрсетті. Ташкенттің 300 мың тұрғындары қаланы үш ай
бойы ұстап тұрды. Халық жоңғарларға ... ... ерен ... ... ... ... ... тұрғындары да жауға табанды қарсы
тұрды. Осындай қарсылықтарды ұйымдастырушы ... ... ... ... ... және т.б. халық ... ... ... ... мен ... ... қатысты. Қоршауда қалған Сайрам
қаласын басып ала алмаған жоңғарлар Сайрамсу мен Тубалақ өзендерінің ... ... ... Бұл ... ... сумен қамтамасыз еткендіктен
қала тұрғындары сусыз қалады. Осыдан кейін ғана ... ... ... ... беруге мәжбүр болады. Тек қалаларда емес, тау, ... де жау ... ... ... тап ... ... айтуы бойынша қазақтар шегінуі барысында да үлкен қарсылық
көрсеткен.
Осы жылдары ... ... ... ... да қазақ жеріне
шабуылы жиіледі. Әбілқайыр ханның басшылығымен қазақ жасақтары бұл ... ... ... ... берді. Осынау қиын-қыстау кезде халық
сұлтандар мен ру басыларына үміт ... өз ... да ... ... ... жасақтарының басында халық батырлары тұрды.
Халық рухын көтеруде Төле, Қазыбек, Әйтеке билердің рөлі зор ... ... ... ... ... 1724 ... басталды. Бұл жылы негізгі әскери
қақтығыстар Орталық және Батыс ... ... ... ... ... хан ... қазақ қолдары табысты қимылдады.
Әбілқайыр ханды ... ... ... ... мойындады. Бұл
жылдары Әбілқайыр хан соғыс даласында асқан батырлық ... 1725 ... қол ... ... соны ... ... ... басып алған жерлерін азат етуді бастады. Осы жылы ... ... рет ... тойтарыс берілді. Отырар, Шымкент, Түркістан, Сайрам
төңірегін жаудан азат етуде қазақ сарбаздары асқан ерлік көрсетті. ... ... ... Садырбұлақ өзенінің төңірегіндегі
қалмақтардың қолын Үлкентұр ... қуып ... ... ... Жүсіп Көпейдің жазбаларында 1725 жылы Бұхара жақтан қайтып келе
жатқан Орта жүз ... ... ... ... ... ... ... талқандады делінеді. Шәкәрім Құдайбердіұлы да
бұны растайды. Осы жеңістен ... ... ... маңында кездескен қазақ
сарбаздары жаудың тас-талқанын шығарды. Бұл ... ... ... Тама Есет, Тама Жантай, Қаракерей Қабанбай, Қанжығалы Бөгенбай
қолдары бірлесіп жауға соққы берді. ... ... жер ... атқа ие ... Одан ... қазақтар Сырдарияның төменгі ағысы ғана
емес, Мұғалжар тауларының бір бөлігін жоңғарлардан азат етті.
1726-27 ... ... мен ... ... ... ... азат етуде қазақ
руларының басын біріктіру саясатын қолға алды. Осы бағытта Кіші жүз ... ... ... 1726 жылы ... ... беткейіндегі
Ордабасы деген жерде үш жүз өкілдерінің біріккен ... ... Бұл ... ... ... - Әбілқайыр, Әбілмәмбет, Сәмеке, Күшік, Жолбарыс
сұлтандар, ... ... ... ... ... ... қатысты. Жиналыс
барысында үш жүздің басын біріктіріп, жауды Қазақ жерінен қуу мәселесі
талқыланды. ... ... ... ... ... ... құру ... деп
шешті. Сонымен қатар қаралған маңызды мәселенің бірі – бүкіл ... ... ... ... мәселе болды. Ордабысында Әбілқайыр хан
бас қолбасшы болып сайланды. ... ... ... болып атақты
батырлардың ішінен Қанжығалы Бөгенбай сайланды. Жиналыста елімізді жоңғар
басқыншыларынан азат ету ... ... ... бас ... бар ... ... ... шешім қабылдады. А.И.Левшиннің айтуынша
дұшпанға қарсы бірігу басталды.
1727 жылдың жаз айларында үш жүздің біріккен қолы ... ... ... ... ... айналысты. Әбілқайыр Бұхарадан ат,
қару-жарақ ... ... ... ... ... жан-жақты дайындайтын
батырларды өзі тағайындаған. Сонымен бірге әскери барлау ... ... ... Күзде Сарыарқа даласындадағы Бұланты өзенінің маңында жауға үлкен
соққы ... ... ... ... ... деп ... Осы ... соңғы
шайқас Жақсы Қон өзенінің жоғарғы ағысындағы ... ... ... ... шайқаста да жоңғарлар жеңіліс тапты. Кейіннен шайқас болған ... ... деп ... Бұл ... ... ... ... болашақ
күреске жігерлендірді. Ол қазақ жасақтарының өз күштеріне ... ... ... ... ... ... Әбілқайыр хан және Бөгенбай
батырдың басшылығымен Қаракерей Қабанбай, ошақты Саңырық, тама ... ... тама ... ... ... ... ... асқан ерлік
көрсетті. Осы шайқастағы қазақтардың ерлігі ... ... ... ... ... айтылады. Үмбетай,
Ақтамберді, Тәттіқара, ... ... тағы ... жыраулардың жырларында
шайқаста ерлік көрсеткен батырлардың іс-қимылдары жан-жақты сипатталған.
Жоңғар басқыншыларына қарсы Отан соғысында қазақ ... үшін ... ... бірі – ... ... Бұл ... 1730 жылы Балқаштың
оңтүстік-батысындағы Алакөл маңында орын алды. Аңырақай шайқасы болған жер
200 шақырымға ... Бұл ... ... орны М.Тынышпаевтың,
А.Диваевтың зерттеулерінде нақты ... 1997 жылы ... ... ... пен ... М.Қозыбаев бастаған ғылыми экспедиция
шайқас болған жерді жан-жақты зерттеді. Экспедиция барысында археологиялық
зерттеулер жүргізіліп, географиялық жер ... да ... мән ... ... оңтүстігімен Алакөлге бет ... ... ... ... ... ... Тараз қаласының шығысында Әбілқайыр сайы бар.
Ал халық ауыз әдебиетінде бұл ... ... ... ... ... мәлімет
бар. Археологиялық зерттеулер барысында сарбаздардың ... ... ... ... ... ... ... қолдары Мойынқұм мен Бүркітті, Шабақты,
Қарақоңыз, ... Шу ... ... ... ... ... Осы кезеңде қазақ әскерінің жалпы саны 29 мың болды. ... ... ... ... мыңдық басында тұрған 29 батырдың
есімдері, рулары ... ... ... ... ... ... Көкжал Барақ, Керей Жәнібек, Шанышқылы Бердіқожа, Керей Жанатай
ер, ... ... Тума ... ... ... және т.б. ... жүздіктердің басында да батырлар тұрды. Қазақ әскерінің сол
қанатын Әбілмәмбет хан, ... ... ... би, ... ... ... оң ... Төле би, Саңырық, Қойгелді, Қосын ... ... ... ... басқарды. Әскердің орталық тобын Әбілқайыр,
Әйтеке би, ... ... ... ... басқарды. Шайқас барысында
жалпы қолбасшылықты Әбілқайыр жүргізді. Жоңғарлар да бұл ... ... ... ... ... ... саны да 28-30 мың ... жекпе-жектен басталады. Жоңғар жағынан талантты әскери қолбасшы,
атақты күрескер Шарыш батыр шыққан. Қазақтар жағынан Сабалақ ... ... ... Сабалақ Абылай атасының аруағына сиынып, атын ұран
еткен. ... ... ... ... ... ... жеңісі қазақ
сарбаздарының рухын көтеріп, жеңіске жетеледі. Осы тарихи оқиғадан ... ... (шын аты ... ... ... ие ... шайқасына қатысқан қазақ сарбаздары ... ... ... ... ... ... ... Тама Есет, Шапырашты
Наурызбай, Райымбек , Құдайменді ... ... ... тағы басқа
батырлар қанды шайқастардың алдыңғы шептерінде болып, ... рет ... ... үлгісін танытты. Батырлар өзіндік шешім қабылдай алатын, соғыс
ісін жан-жақты білетін, әскери стратегия, тактикамен таныс тәжірибелі ... ... ... Төле ... ... қазақ билерінің жалынды
ұлағаттары халықтың рухын көтеріп, бірлігін нығайтты. Жырларының ... ... ... ... ... ... ... Бұқар,
Ақтамберді, Үмбетай жыраулар өздері де бұл ... ... ... ... ... барысындағы көптеген іс-қимылдар жан-жақты
сипатталған. Жыраулардың Отан қорғау тақырыбына арналған ... ... ... ... ... жақындата түсті.
Өкінішке орай, Аңырақай жеңісі жалғасын ... ... ... ... ... жік ... Өйткені, осы кезде Болат хан ... ... ... ... үшін ... басталды. Тәукенің баласы Үлкен
хан Болат өлгеннен кейін оның орнын Орта ... ... Кіші ... хан ... деп ... ... қалаған адамы Болаттың ұлы
Әбілмәмбет болды. Сәмеке мен Әбілқайыр өздерін үлкен ... құр ... ... ... даласын тастап, кетіп қалды. ... ... ... ... ... кіші жүз территориясына ... ... ... ... ... азат ету ... оңалмас нұқсан
келді. Қазақтардың Аңырақайдағы жеңісіне қарамастан жоңғарлар тарапынан
шабуыл тиылмады.
1723-1730 жылдардағы Ұлы Отан ... ... ... ... тек ... ... ... сұлама» жылдарының өзінде
қазақ халқының санының үштен екісі кемігені туралы ... бар. ... ... бойынша 1723 жылы қазақ халқының саны 3 млн. 330 ... 1725 жылы 2 млн. 222 ... ... ... ... ... ... зор болды. Қазақ халқы өз мемлекетінің
тәуелсіздігін сақтап, басып ... ... ... ... жеңіске
жетті. Жоңғарлармен соғыста ерлік көрсеткен батырлардың, билердің есімдерін
ұрпақтары ... ... ... ... тұтады. Ел қорғаған батырлар
ерлігін дастан ... ... ... Атап ... ... ... батыр», «Шақшақ Жәнібек батыр», «Қойгелді батыр», «Өтеген батыр»
тағы басқа. Олардың аты ... ... ел ... ... ... ... Бүгінгі таңда олардың атымен аталатын Қазақстанның
әр қаласында көшелер, мекемелер бар. 1723-30 жылдардағы Ұлы Отан ... ... жас ... үлгі ... ... шапқыншылық жылдары қазақ жүздерінің экономикалық және ... ұзақ ... ... із ... ... тарихына алапат ауыр жылдар
болып енді. Қазақтар мал-мүлкі мен ... ғана ... ... ... ... ... да уақытша айырылып қалды. Көшіп-қонудың
ғасырлар бойы қалыптасқан жолдары бұзылды. Сырдария мен ... ... ... ... нұқсан келтірілді. Жоңғарлардың
Қазақстанның оңтүстігіндегі қалаларды басып алуының қазақ ... және ... ... үшін ... ... ... ... рулары
сауда және қолөнер орталықтарынан ажырап қалды. Қазақ ... ... ... әлсіреді.
Жоңғар шапқыншылығы қазақ қоғамының әлеуметтік қатынастарына да ... ... ... ... мен ... ... ... қоңсылар,
жатақтар және т.б. көбейді. Өз бетімен шаруашылық жүргізу мүмкіндігінен
айырылған олар малы көп ... ... ... ... ... ... мәжбүр болды.
Қазақтардың 1730 жылғы Аңырақай жеңісіне қарамастан Жоңғар хандығының жаңа
шабуылының тікелей қаупі сақталып қалды. Қазақ хандықтары ... ... ... ... ... Цереннің (1727-1745 жж.) билік басына
келуі мұндай шабуылдың қаупін күшейтті.
Қазақ хандықтарының Орта Азия ... де ... ... қала ... Еділ қалмақтары және башқұрттармен қарым-қатынастар да
күрделі еді. Осындай жағдайда қазақ билеушілері алдында маңызды да ...... ... ... жаудан қауіпсіздендіру және елдің феодалдық
бытыраңқылығының күшейе түскен ... жою ... ... Олардың бұған өз
күштерімен жете алмайтындығына көздері жете түсті. Солтүстіктегі қуатты
көрші – Орыс ... ... ... ... пиғыл туындады.
Осылайша қазақ билеушілерінде ... ... және ... ... ... ... кірудің жолдарын іздеуге деген
ұйғарым қалыптасты.
7-тақырып. Патшалық Ресейдің Қазақстанды жаулап
алуының басталуы
1. Кіші және Орта жүз ... ... ... ... ... оның ... Абылай ханның қазақ хандығын нығайту жолындағы қызметі.
3. Кіші жүз ... ... ... ... шараларына қарсы
күресі.
1. Кіші және Орта жүз билеуші топтарының Ресей бодандығын қабылдауы
және оның салдары.
Қазақ халқының тарихында XVІІІ ғасырдың басы аса бір ауыр ... ... хан 1718 ж. ... болған соң қазақ жүздері арасындағы саяси және
шаруашылық байланыстар әлсіреп, билеуші ... ... ... сайын үдей түсті. Тәуке хан тұсында бір ... ... ... ... бытыраңқылыққа ұшырады. Белгілі орыс тарихшысы – ғалым
А.И.Левшин өзінің “Описание киргиз – казачьих или ...... орд ... ... ... ... ... Тәуке хан билеген кезеңді былай
сипаттайды: «Тәукенің атын атасақ, бар ... ... ... ... ... ... ... Ликургы, Драконты – сол адам. Тәуке ала
ауыз ... ... ... елді ... ... ру мен ... арасындағы
талай жылғы қантөгісті тоқтатты, ақылы мен әділдігінің арқасында ... ... ... ... әлсіз рулардың басын қосып, ... ... қоя ... ... ... салып, тәубәсіне келтірді,
баршаға ортақ заң жасап, сол бойынша билік айтты».
Тәукеден кейін Қазақ хандығы іс ... ... ... ... ... жеке хан ... ... ал ұлыстарды басқарып отырған
сұлтандар сол хандарға тікелей бағынды. Жолбарыс Ұлы ... ... ... ... жж.), ... ... ... жж.) Орта жүздің,
Әбілхайыр (1718-1748 жж.) Кіші жүздің хандары ... ... ... оның ... ... ... жж.) Ұлы хан ... атағы ғана
болды. Саяси тұтастығынан айырылған мемлекеттің экономикасы да ... ... ... ... ... және ... сауда-
саттық үзіліп қалды. ... мен ... ... ... ... қалалар құлдырады. Көшпелі және жартылай көшпелі аймақтармен
отырықшы халықтың арасындағы байланыстың әлсіреуі ... ... ... ... ... ... ... Қазақ хандығының сыртқы жағдайы да шиеленісе түсті. Жоңғар
шапқыншылығы ... ... жж. ... ... – Жоңғар соғысы кезінде
ойраттар (жоңғарлар) біраз жерінен, адамынан (50 мың), ... ... ... күресуге күші жетпеген Жоңғар мемлекеті соғыста айырылған
байлықтарын (адам, жер, мал) ... ... ... қайтаруға тырысты.
Ал орыс мемлекеті болса Кіші жүз ... ... ... Ұлы жүз бен Орта жүз ... ... Орта Азия ... бойындағы қалмақтар, башқұрттар мен ... ... да ... ... ... ... 20-шы ... соңы мен 30-шы жылдардың басындағы
жеңістердің нәтижесінде ... ... ... ... ... мәжбүр
болады. Әрине, қазақтың барлық жері ... азат ... де, бұл ... еді. ... осы шайқастарда біріксе ғана біртұтас күш ретінде
елі мен жерін қорғауға ... ... ... ... Ұлы ... ... күрес қазақтарды тағы бөлшектеді. Ұлы хандықтан үміткер Кіші жүзден ... Орта ... - ... ... елеусіз қалдырды деп, Аңырақайдағы
жеңістен соң шайқас алаңын тастап ... ... Осы ішкі ... ... ... ... ... басып алу үшін қайтадан
батысқа қарай жылжыды. Осындай қиын–қыстау жағдай Әбілқайыр ... ... ... ... іздеуге мәжбүр етті.
1730 жылы жазда Әбілқайыр Уфа наместнигі арқылы ... ... мен ... ... елші етіп ... Ресей империясының
бодандығына қабылдауды өтінеді. Тұтас алғанда Кіші жүздің Ресей бодандығын
қабылдауының ... ... ... ... Әбілқайырдың алысты
көздейтін жеке басының менмендігін, оның барған сайын ... ... қара ... ... мүдделерін естен шығармау керек екенін атап
өтеміз. Хатында Әбілхайыр хан Орта және Кіші жүз ... ... ... қабылдайтынын атап көрсетті.
Еділ қалмақтарын, Қабарда княздігін, Грузин ... ... ... ... ... ... ... дипломатиялық қызметінің өрісін
едәуір кеңейтті. Бұл жолы да Әбілхайыр ханның елшілігіне ... ... Оның ... ... бастаған 7 адамнан тұратын елшілері
құрметпен қабылданып, бағалы ... ... ... ... етудің себебі орыс патшасы І Петрдің XVІІІ ғ. басында Қазақ ... ... ... ... Ол: ... Азия ... мен жерлеріне
кірудің кілті мен қақпасы дәл сол орданың (Қазақ хандығының) өзі ғана, ... де ... ... ... Азия ... ... ... болуы
үшін қазақ ордасы Ресейдің қол астында болу керек» деген еді.
Осы ... ол ... ... ... жж. ... ... ... 1713 ж. кінәз Александр Бекович-Черкасский басқарды. 1715 ... ... ... ... І Петрдің И.Д. Бухгольцке арнаулы
жарлығында оған Тобылға бару және онда аталған ... 1500 ... ... ... ... көліне бару, онда қала жасап, ... ... ... ... пен оның ... ... ... міндеттелді. Осы әскери экспедиция үшін адамдар Томскіден, Түменнен,
Тарадан және ... ... ... ... ... ... жуық ... зеңбіректер алынған. И.Д.Бухгольцтің қырдағы жүрісінен
ойраттар қауіптенбеу үшін қонтайшы ... ... ... арнаулы өкілдері жіберілді. 1715 жылы 1 ... ... ... ... ... сол ... ... салды. 1716 ж. Омбы
бекінісінің іргесі қаланады. 1717 ж. полковник П.Ступин ... ... ... одан әрі бекітеді, 1718 ж. П.Северскийдің
отряды Железинск бекінісін салады, ал В.Чередов ... ... ... ... ... ... 1720 жылы И. ... экспедициясы Үлбі
өзенінің Ертіске құятын жерінде Өскемен бекінісінің негізін ... ... үшін ... ... ... кіретін кілт пен қақпа” ғана емес, ол
бірнеше мың халықтың бейбіт жолмен империяға ... ... ... ... ... орнауы еді. Сонымен бірге Ресей қазақтар
арқылы жоңғарлар мен башқұрттарға күш ... ... ... ... және Орта Азия ... ... ... туады деп есептеді.
1731 жылы 19 ақпанда Ресейдің патшасы Анна ... ... ... қабылдау жөніндегі құжатқа қол қойды. Бұл құжатта ... ... ... ... ... ... және де салық төлеп
тұруға уәде ... ... ... ... ... ... көрсетпесе; үшіншіден, қазақтарға біреулер шабуыл жасаса, Ресей
империясы ... өз ... ... төртіншіден, тұтқынға түскен
орыс азаматтарын қайтарып, башқұрт және де қалмақтармен тату-тәтті боламыз
деп қазақтар уәде ... ... біз ... ... ... қол астына
аламыз да, оның боданы деп есептейміз. Ал қазақтар, империяның боданы
болған соң, өз ... ... ... ... ... ... тату-тәтті болуы қажет.
Осы грамотаны қазақтарға жеткізу үшін 1731 жылдың 31 сәуірінде Ресей Кіші
жүзге ... ... ... ... ... ... ... жіберді. Патша үкіметі А.И.Тевкелевті қырғыз-қайсақ ... ... ... ... ... ... сыртқы істер
алқасының 12 тармақтан тұратын ... ... Бұл ... ... үшін ... бағдарламасы болды. Онда Ресей елшісіне
тек Кіші жүз ... ғана ... ... ... ... ... бодандыққа
өткізу міндеті қойылған еді. Нұсқауда ... ... ... хан төңірегінде алауыздықтар анықталған жағдайда дипломаттың
еркін нұсқаулар таңдау ... ... ішкі ... ... ... ... Кіші жүзге
дипломат жібергенде үкіметте ол жөнінде жеткілікті ақпарат ... жоқ, ... ... ... туралы Сыртқы істер алқасының
кеңсесінде бәрі алдын-ала алынған, үзік-созық ... ... ... ... ... қазақ жерінде жүріп ... оған ... ... ... жазып алу, ... ... ... ... оның ... екенін, өздері зеңбіректер құя білетін-білмейтінін зерттеу ... Осы ... ... А. И.Тевкелев күнделік–журнал жүргізген.
Белгілі тарихшы Н.Маев 150 жыл өткен соң, өзі жинаған деректер ... ... жайы ... да, халықтың салты туралы да, тіпті оның
тілектері туралы да сенімді мәліметтері ... ... ... ... ... сын ... ... жылы 5 қазанда А.И.Тевкелев Ырғыз өзеніндегі хан ордасы орналасқан
Майтөбе сайына келді. Атақты мейманды ... ... ... хан ... ... ... ... қызметін түгелдей қолдаған Нұрмұхамед
Әли Баһадүрге (Нұралыға) тапсырды. Алайда Ұлы даланың тілі де, ... ... ... ... ... ... ... күрделі дипломатиялық
мансабының алғашқы қадамдарының өзі көрнекті ақсақалдардың, сұлтандардың
зор ... ... Олар ... ... ... ... де
келмеді, «ханды соқыр тиын сияқты да көрмеді” тіпті оны өлтіруге тырысқаны
туралы дерек бар. Осы жағдай Әбілхайырдың Ресей ... ... ... және халықпен ақылдаспай жібергендігін дәлелдейді. Ал ... өз ... ... ойлап келген адам, сондықтан ол өз мақсатын
орындау үшін қазақтың ... ... мен ... мол сыйлықтар беріп,
алдап-сулап әрен көндірген деп жазады тарихшы С.Асфендияров. А.И.Тевкелев
күнделігіне 2 ... жуық ... бойы ... өлім ... бас тіге ... ... ... қабілетін жұмсап, бүкіл орданы көндіргенін жазды.
Бірінші болып бодандыққа Әбілхайыр хан ант берді, оған ... ... соң Есет ... ... Сол арада адалдыққа 27 ақсақал ант берді.
Сонымен қазіргі кейбір басылымдарда ... ... ... ... ... ... ... 29 адам бекітті. Бодандықты қабылдаған ... ... ... шекарасын, орыс көпестерінің сауда керуендерін
қорғауға, орыс мемлекетіне әскери көмек ... ... ... ... уәде ... Бірақ бұл уәделердің бәрі ... ... ... ... ... ... өкіметінен өз ұрпағында хандық биліктің
қалуын, іштен және сырттан қиындықтар туа қалған ... ... ... ... ... Ор ... салуды талап етті. Әбілқайырдың бұл
талаптарына патша өкіметі үлкен мән ... ... ... талаптар
патша үкіметінің шығыс шекарасындағы мүдделеріне ... ... ... ... мен ... ... бекініс салу Ресей үшін ... ... ... еді.
1731 жылы Кіші жүз бен орыс мемлекетінің арасындағы қарым-қатынас осы ... ... ... ... ... ... қол қойғаннан
бастап іс жүзінде бекітілді. Бұл сонда, қандай қарым-қатынас? ... ... ... - ... ... және ... ... ерекше хұқықтар мен өзара ... ... ... ... Оның ...... кейінгісін қорғаса, ал
кейінгісі алғашқысына егемендігін сақтай отыра белгілі қызмет көрсетеді”
дейді Мұхтар ... ... ... энциклопедияларындағы қазақ
шежіресі» деген ... ...... ... ... Протекторатын қабылдау – күшті мемлекет әлсіз мемлекеттің
қорғаушысы, ... ... арқа ... ... ... ал ... сол үшін белгіленген (келіскен) міндеттер атқарып отырады. Басқаша
айтқанда, Ресей империясы Қазақ мемлекетін (Кіші жүзді) ... ... ішкі ... ... ... ... сақтап қалуға
мүмкіндік жасауға тиіс. Әбілхайыр ханның ... ... ... ... Иоановнаның қазақ халқына берген грамотасының мазмұнына қарап, бұл
тарихи процесті Қазақстанның өз еркімен Ресей ... ... деп ... Кіші жүз ... Ресей империясының протекторатын қабылдауы
немесе оның «боданы» болуын сұрауы тарихи факт. Алайда ... ... ... Ол тату ... ... қарым–қатынас жасау, одақтасу, адал болу
деген ұғымдарды білдіреді.
Әілхайыр хан Ресеймен татулыққа жету ... ... ... ... ... яғни өзінің билікке жетуінің бірден-бір жолы деп үміттенді.
Екіншіден, халықтың ұзақ ... ... ... ... ... ... орыс-казак станицаларының салынуын және
жоңғарлар мен Еділ ... Орта Азия ... ... ... ... отырып, ол Ресейден бодандықты ... ... Дәл осы ... хан тағына лайықты адам «соғыс тәжірибесі мол, атағы
да, абыройы да зор, өктем мінезді, ... ... …» ... ... Ж. ... Ал М. Мағауиннің пікірінше: «… үш ... бас ... ... ... ... ... жеке басының ерлігімен аты шыққан, оның ... ... аға ... үміт ... ... бар еді …». ... ... пікірі де осы мағынамен ұштасады. Ол: «Сол бір ... ... ... ... жан жоқты. Алайда бақ ... тақ ... ... ... бұл ... іске ... ... хан халық
бірлігін, оның болашақ тірлігінің өзіндік жолын іздеді …» ... ... ... патшалығы қазақ хандықтарын түгел ... ... бұл ... ... ... ... 1734 жылы ... экспедициясы құрылды. Көп кешікпей оны Орынбор экспедициясы
деп атады. Ол экспедицияны сенаттың обер ... И. К. ... ... ... соң 1737 жылы Н. ... келді. Бұл экспедициялардың мақсаты Кіші
жүз және Орта жүздегі ықпалды Шыңғыс ұрпақтарының бодандығын ... ... жылы ... бекінісіне олар қазақтың беделді сұлтандарын шақырып,
Ресейге өздерінің бодандығын мойындауды талап етті. Осы жолы орта ... ... ... ... ... ... айта кету керек, бұл
жерде бодандық қабылдау ... ... қол қою ... ... жоқ. ... айта кететін жәйт, қазақ билеуші топтарының бодандық туралы
мәселеге өте ... ... Оған ... Ресей империясының қазақ
билеуші топтарынан ант алу ... жиі ... ... ... Мысалы:
Әбілқайырдың өзі үш рет ант берген. Әбілқайырдың 1742 жылы ... ... ... ... 1731, 1738 ... ... мәніндей құны
болмаған.
1740 жылы Қытаймен бейбіт ... ... ... 1741 ж. Орта ... ... ... кіреді. Күтпеген соққыны қазақтар қайтара алмай,
Кіші жүз жеріне қарай шегінуге мәжбүр болады. Әбілхайыр хан ... ... ... ... ... ... ... көмек көрсетпейді, өз
азаматтары (подданныйы) ретінде санап, сыртқы жаудан қорғамайды. Бұл ... ... ... көрінеді және де Орта жүздің Ресей ... жай ғана сөз ... ... ... саяси мағынасы болмаған деп
айтуға болады. Ресей империясы қазақ хандығының күшеюін немесе ... ... ... ... мемлекетті бағындыру қиын болатынын
түсінді. Сондықтан Ресей ... ... ... ... салу және
түрлі сыйлықтар мен атақтар таратып өз мақсаттарына пайдалану, қазақ жерін
Ресей ... ... ... ... ... Ресей Әбілхайыр
ханды патша үкіметіне ... ... ету үшін оның ұлы ... ... ... С. ... ... бойынша патшалық үкімет
Қазақстанға достық және бодандық туын желеу етіп, жыртқыштық, тонаушылық
саясатты ұстанды.
Патша ... Кіші ... өз ... күшейтуге бағытталған шаралары
Әбілхайыр ханды қарсылыққа мәжбүрледі. 1744 жылы ол ... ... Хиуа мен ... ... алып бара жатқан көпестерді тонайды,
1746 ж. Ресей қарамағындағы қалмақтарға, ... орыс ... ... ... ... ... ... қазақ жеріне орыстар билігінің
таралуына орай бұл ... ... ... әкімшілерімен жиі
өткізілген қиын келіссөздердің ... ... ... ... туғызды. Осы жағдай Әбілхайыр ... ... ... ... адал және ізгі ... көзқарасының салқындауына себеп
болды. Әбілхайыр ханның Ресей ... ... ... ... 1748 жылы ... ... Орта жүздің Барақ сұлтаны
өлтіргенде Ресей империясының шенеуніктері былай деп жазған: «Әбілхайыр хан
қаншалық ... ... да, ... қарағанда бірінші болып императордың
ұлы мәртебесінің қол астына кірген ... жылы ... ... Кіші ... ... Әбілхайырдың баласы Нұралыны
бекітті және ол ... ... ... сыйлықтарға ие болды. Патша
Анна Иоанновнаның атынан ... ... атап ... ... және ... жазулары бар қылыш, бұлғын тон, қара түлкілі екі бөрік, мәуіті
тон …», - дей ... ... ... ... ... ... старшын,
бий т.б. сыйлықтарға «жалпы 3000 руб. ден де көп ... ... …», - ... ... «Неплюев және 1758 жылға дейінгі бұрынғы құрамдағы Орынбор
өлкесі» ... ... ... ... бұл ісі ... ... ішкі
саясатына араласуға жағдай ... яғни ... ... ... жол ... еді. Бұл ... Ресей империясының
дипломатиялық корпусы үлкен рөл ... ... ... ... ... ұлт ... ... жеріндегі әскери–зерттеу
миссиясы Ресейдің қазақ жеріне ендеп кіруіне ... ... ... 30-40 ... Кіші жүз және Орта жүз ... ... ... қарамастан, олардың бағынуы нақты ... ... ... бұл ... ... ... қырғи-қабақ
соғыста еді. Оның үстіне Қазақстан шекарасында күшті Цин империясының пайда
болуы күрделі саяси ... ... және ... ... ... кету ... ... соқты. Жоңғар басқыншыларының қазақ жеріне әлсін-
әлсін шабуылын Ресей үкіметі тиімді пайдалануға тырысты. ... ... осы ... Ресей бодандығында ұстау шекаралық өкімет
орындарының негізгі ... ... ... ... ... Қазақстанмен
шекара аймақтарында бекіністер салуды үдетті. Ресей империясы ХVІІІ
ғасырдың 30-40 ... ... ... ... ... бекінісіне дейін созылып жатқан Үй
бекініс–шебін салды. Оның ұзындығы 770 ... ... 1752 ... жазында
генерал С.В.Киндерманның басшылығымен 11 бекіністен тұратын Новоишим
бекіністі шебін салу ... Оның ... ... 662 ... ... Осы
бекіністі шептің ең бастысы Есілдегі ... ... ... ... ... Үй және ... ... жалғастыру болатын. Осы шептердің
салыну ... ... ені 50 ... 200 ... дейін
жететін жер көлемі алынды. Ресейдің Қазақстан территориясына экспанциясы
нәтижесінде 1752 жылдан бастап Ертістің жоғарғы ... ... ... ... ... ... Ресейге қосылғаны туралы ресми түрде
жарияланды.
Ресей империясы қазақ жерін ... ... ... ... ... ... ... И.И.Неплюевтің “бөліп ал да билей бер“
принципіне негізделген идеялары мен ... ... ... Қазақ
руларының Жайыққа, Жайық қалашығы мен бекіністерге ... ... ... тиым салу туралы 1742 жылы 19 қазанда жарлық шықты. Кейін ол 1756
жылы толықтырылып, түгел Жайық пен Еділ ... ... ... ... жылы Өскемен бекінісінен Телец көліне дейін ... ... 1761 жылы ... ... ... ... шебінің бекіністері
пайда болды. Осы алынған жерлерді ... ... ... ғана ... ... түсінген шекаралық өкімет орындары бұл аудандарға ... ... ... ... ... ... 60-жылдарында-
ақ Алтайға Тобыл губерниясынан 2 мың ... мен ... ... ... ... ... өкімет органдары қазақтарды шекаралық
аудандардан ... ... ... шаралар қолданды. 1755 жылы Сыртқы
істер ... ... ... ... ... ... еркін өту
олардың дағдысына айналмау үшін Ертістің оң ... ... ... ... 1764 жылы ... ... 10 шақырымнан және орыс
бекіністерінен 30 шақырымнан жақын жерде көшіп жүруіне мүлде тиым салынды.
Осылай ... жж. Кіші және Орта жүз ... ... ... ... ... ... Қазақстан жері Ресей империясының
отарына айналды.
2. Абылай ханның қазақ хандығын нығайту жолындағы қызметі.
Абылай хан туралы көптеген ... ... ... ... мен зерттеулер бар. Абылай ханды еске алғанда біз оны ... ... ... ... Орта жүз және де ... ... халқын біріктіріп, қазақ
хандығын біртұтас мемлекет ретінде сақтап қалып, оның Ұлы ханы болып, ... ... ... мен ... ... ... және де
саяси қайраткер, ақылды қолбасшы, ... ... ... ... ... хан бүкіл өмірін қазақ халқы (қазақ елінің) бостандығы, егемендігі
үшін арнады. Шоқан Уәлиханов «Қазақ жерінде Абылайдың даңқы аса зор. ... ... ... ... ... ... ... деп жазған еді.
Абылайдың шын аты - Әбілмансұр. 1711 жылы ... ... Уәли ... ... ... кезде дүниеге келген. Бұл кезең қазақ халқы үшін өте
қауіпті, ауыр ... еді. Үш ... ... ... ... ортасында
қазақ мемлекетінің жойылып кету қаупі төніп тұрды. ... мен ... ... ... ... салып отырды. Ауыр «Ақтабан шұбырынды,
алқакөл сұлама» жылдары Абылай 12 ... ... ... ... ... ... ретінде танылады.
XVІІІ ғасырдың орта шенінде ... елін ... ... үшін ... және Қытаймен татулық, достық қатынас сақтап, олардың қолдауы
арқасында жоңғар ... ... жөн ... Ең ірі ... ... екендігін түсінді. 1740 жылғы шайқаста Абылай
қазақ жауынгерлерінің тікелей қолбасшысы ... ... ... ... ... берді. Жоңғарлар көп шығынға ұшырап, кейін шегінуге мәжбүр
болды. Абылай қазақ ... ... ... ... ... ... негізгі әскери күшті жинап көрші мемлекеттерге қазақ хандығы
біртұтас ел екенін көрсетті. Абылай сұлтан бұл ... ... ... ... ... елдің тыныштығын, халықтың тұтастығын,
мемлекеттің егемендігін, тәуелсіздігін ... ... ... ... ... іске ... барысында ол Ресей империясының 1740 ж. Орынборда
(тамыздың 28-і) сұлтан Абылай «верным добрым и ... … и ... ... деп ... ... өкіметіне, кейін Қытай мемлекетінің бодандығын
қабылдауға ... ... ...... Н. ... «XҮІІІ ғасырдағы
Чин патшалығы мен қазақтардың қарым-қатынасы» атты ... ... ... «1755 ж. Орта жүз ханы Абылай Чин хандығының елшілерін күтіп алған
кезде, оларға Чин хандығына бағынышты болу ... ... «Ұлы ... ... ... ... ... бұрыннан естуші едім, арада асқар
тау, алып өзендер көп, жер шалғай болғандықтан тарту-таралғы апара алмадық.
Міне, ... ... ... шалғайды шарлап, Ілені сапырып, Лама дінін
көркейтті. Қазақтар мен жоңғарларға тыныштық орнатылды деп ... ... ... ... ... патшаға қараймын». Ал бұл туралы А.Левшин былай деп
жазады: «Жауын ... де, ... де ... ... ол өз қалауымен
біресе Ресейдің, біресе Қытайдың бодандығын қабылдауға мәжбүр болғанымен
шын мәнінде ... де бой ... ... ... ... ірі мемлекетпен дипломатиялық, сауда қарым–қатынастарын орнатып,
кезінде жоңғарлар басып алған Алтай, Тарбағатай ... ... ... ... ... ... ата-мекендеріне орала бастады. Жоңғарлармен
күресте халықтың басын біріктіруде ерекше рөл атқарды. Абылай ... ... ... ... Ресей мен Қытай сияқты ірі империяларды өз
саясатымен санасуға мәжбүр ете отырып, іс ... ... ... ... ... ... өткір ойлы, терең білімді шешен адам ... ... ... және де ... ... орыс ... ... білген. 1741 жылы
Абылай сұлтан жоңғарлардың қоршауында қалып, тұтқынға түседі. Тұтқында
болған екі жыл ... ... тілі мен ... ... жоңғар хандығының
ішкі саяси жағдайын жіті бақылап, бұл мемлекеттің ...... ... ... және де халықтың бірлігінде екенін
түсінеді. Абылай ... және де ... ... ... барлығы отыз бес
адам қалмақ тұтқынынан 1743 жылдың 5-і қыркүйегінде елге ... ... ... екі ... уақыт ішінде өзінің қадыр–қасиетін
жоғалтпай жоғары ұстауы, сөз жүйесіндегі ... мен ... ... ... Церен Абылайдың даналағына бас иіп, оған жоғары
мәртебелі ... ... және де «ол ... ... жүз жыл ... ... бүкіл әлемді билеу қолынан келеді» деп ... ... Осы ... ... орыс ... ... ... «Он,
Аблай, от зюнгарцев с великим награждением отпущен, а именно: дана ... ... ... ... ... ... ... палатка железная
складная, панцырь и прочее». Жоңғарлардың ... ...... ... ... сен бе?» - ... ... былай жауап берген екен
«… балаңды өлтірген мен емес, халық, ... ... ... ... ... Бұл ... туралы Үмбетей жырау «Бөгембай өлімін Абылай
ханға естірту» атты жырында былай дейді:
«Өлтірем деп Қалдан ... ... ... сөз ... ... ... бітеу жұтылдың,
Шешендік жолын тұтындың,
Үш ауыз сөзбен құтылдың …»
ХҮІІІ ғ. 50-шы жылдары Жоңғар ... ... ... ... ... ... ... Абылай хан ол елді қырып шапқан жоқ. ... ... ... ... ... ... рөл ... Жоңғар хандығының
мүлдем жойылуы неге әкеліп соғатынын Абылай жақсы түсінген. Сондықтан да ол
қалмақ халқының Қытай басқыншыларына ... ... ... ... ... ауыз ... айырылды, соның нәтижесінде 1756-1757
жылдары Цин империясы Жоңғар мемлекетін ... ... ... тынды.
XVІІІ ғ. орта кезінен бастап Абылай қазақ елінің ерікті, іргелі біртұтас ел
болуын, ата қонысына жайғасып, ... ... ... ... Ол ... ... Үш жүздің басын қосуды, туған ... ... ... етті. Абылай хандық құрған кезде ханның жанында Кеңес
болған. Оған барлық ... ... ... ... мәселелерді
қарайтын және де бүкілқазақтық Құрылтай шақырылып, соғыс пен бітім, ... ... дау мен ... ... ... ... сауда мен
дипломатиялық қарым – қатынас мәселелері қарастырылып ... ... ... ... ... ... қалалары азат болған
соң, яғни қазақ хандығына қайтадан қарағаннан кейін, Үш жүздің бірлігінің
көрінісі ... ... ... қаласы қазақ мемлекетінің астанасы болып
белгіленді.
Мемлекеттің тәуелсіздігін сақтау үшін, басқыншылардан елін қорғай алатын
жауынгерлік қабілеті бар ... күш ... ... ... ... ... ... қасына жинай білген және де өзінің жоғары дәрежедегі
қолбасшылық қасиеті бар екенін көрсете алған. Орыс ... ... ... ... ... ... ... айырылып қалмау
үшін, орыс мұжықтарынан қазақтарға егіншілікті үйретуге әрекет ... ... ... ... көп көңіл бөлгені де орынды еді. Бұрын
айырбас ... тек ... ғана ... енді 1760-шы жылдары
Троицкіде, Семейде, Қызылжарда жүргізілетін болды. Ертіс өзенінің сол жағын
бойлай ...... ... ... ... атты сауда жолы салынды. Қазақ
хандығы мен Қытай арасындағы ... биік ... ... мен ... жәрмеңкелер ашылып, олар қазақтарға малын, қолөнер
бұйымдарын Қытай тауарларымен айырбастауға мүмкіншілік ... және ... Орта Азия ... де ... сауда қарым–қатынасын орнатуға
жол ашты.
1771 жылы үш жүздің ... ... ... ... қазақтың ханы етіп
сайлайды. Оның хан атағын ... ... да, ... ақ ... да
бекітеді. Ресей патшасы Екатерина ІІ Абылайды хандыққа бекіту, әйтпесе,
оған әлдебір ... беру үшін оны ... рет ... не ... ... ... ... хан ол шақыртуларға: «Мені үш жүзге хан
қылып ... ... ... ... қоса ... бір ... алудың қажеті
жоқ», - деп жауап берген. Шын ... де ... ... ... ... ... ішкі, сыртқы саясатын ешкімге жалтақтамай дербес
жүргізді. Ол өз мемлекетінің дербестігін ... де ... ... Цин ... ... мемлекетін қырып-жойып, шауып тастағаннан
бастап Абылай бірнеше елшілер жіберіп, Қытай мемлекетімен ... ... ... ... ... империясы бірнеше қайтара шапқыншылық
жасап, қазақ ... ... ... болды. Қытай мемлекетін жеңу оңай емес
екенін түсінген Абылай хан ... ... ... ... ... жол
ашып, оны Ресей ... ... ... ... ... өрбіте отырып, Абылай Ресеймен де қалыптасқан саяси және
экономикалық қатынасты үзбеген. Ресей империясы қазақ ... ... ... салып, оларды орыс казактарымен толық жайғастырып
жатқанда және де Жайықтың, Ертістің тағы басқа өзендердің жағасына қазақтар
малын ... тиім салу ... ... ... ... ... ... мәселені дипломатиялық жолмен шешуге тырысты. Ресей
патшалығының отаршыл, ... алу ... ... болу ... ... ғ. 70-шы жылдары Түркістан аймағында тұратын қазақтарды қырғыздар
шауып, мал-жандарын айдап ... ... ... ... ... ... ... талап етеді. 1779 жылы Абылай ... ... ...... тұтқынға алады. Қырғыздар
келісімге келіп, бітім жасауды өтінеді. Сосын, Түркістан, Сайрам, Шымкент,
Созақ ... ... ал 1781 жылы ... бағындырады, оны
алым–салық төлеп тұруға міндетті ... ... хан «… өзі ... басы
ретінде рубасыларының ғұрпы бойынша өмір сүру үшін Түркістанда қалды. Сонда
1781 жылы ... ... ... Қожахмет Яссауидің мешіті алаңына жерленді»,
- дейді Ш. ... хан ... ... ... ... ... түзеді. Абылай кезеңі
тарихта ең бір елеулі кезең болды. Жау қуылды, халық өз ... емін ... ... ... бірлікке, ұйымшылдыққа негізделген хандық ... ... бола ... да ... хан көзі ... ... ... тұрақты болуының тарихи жағдайын жасап үлгермеді. 1781 жылы
Абылай хан дүние ... ... ... ... ... ... ... бастады.
Абылай хан – XVІІІ ғасырдағы тарихымыздың аса ірі тұлғасы. Ол ... ... А. ... ... ... ... ... ақыл – айласы жағынан
болсын, қол астындағы халқының саны, күші ... ... ... ... патшалығымен, Қытайдың боғда ханымен жүргізген тапқыр, ... ... ... өз ... бәрінен де басым еді. Ол
ұстамды, досына мінәйім мінезді, жауына қатал, қаһарлы кісі еді. ... ... ... ерте ... еді».
Бұл жерде Абылай ханның XVІІІ ғасырдан күйі жеткен санаулы күйшілеріміздің
бірі екенін айта кеткен жөн болар. Себебі қазақ ... ... алар ... ең мол ... көзі күй тілінде және күй аңыздары түрінде сақталған.
Абылай ханның күйлерінің тақырыбы нақтылы өмір құбылыстарына арналған ... ел қамы мен ... ... ... толғанған ойларын сипаттайды. Абылай
ханның күйлері туралы Ш. Уәлиханов, А. Затаевич сияқты ... ... ... «Ақ толқын», «Бұлан жігіт», «Дүние қалды», «Қайран
елім», «Қоржын қақпай», «Жетім ... т.б. «Бұл ... бәрі күні ... ... ... ... ... бір даңқты кезеңдерді елестетеді»
дейді Ш.Уәлиханов.
Абылай ханның алға ұстаған саясаты, мақсаты – қазақ халқының бостандығы ... ... мен ... еді. Алайда ол дүние салғаннан кейін
қазақ мемлекеті қайта бөлшектеніп ... ... ... империясы қазақ
жерін отарлауды қызу қолға алды. Оны іске асыру әр түрлі ... ... яғни ... шеп ... ... қазақ жерін тартып алу, ... жою, ... ... және ... кезінде қазақ хандығының саяси және экономикалық ... ... ... ... тәуелсіздікке, бейбіт өмірге ұмтылды. Абылай сұлтан
болған кезінде ақыл–айласымен, сабырлы салмақтылығымен маңайына Төле ... би, ... би, ... би, Сасық билерді, Қаракерей ... ... ... ... ... ... т.б.
батырларды, Бұхар жырау, Ақтамберді жырау, Үмбетей жырау сияқты сыншы-
жырауларды ... ... ... ел ... аса зор ... ие ... халқының басқа халықтармен терезесі тең дамуы үшін жан ... хан. Көзі ... аты ... айналған Абылай деген ... ... ... ... ... ... тәрізді
ұғымдармен бірге айтылатын болды.
3. Кіші жүз қазақтарының патша үкіметінің отарлау шараларына
қарсы күресі.
ХҮІІІ ... 30-шы ... Кіші ... ... ... еткен соң патшалық
Ресей біртіндеп қазақ даласындағы отарлау саясатын тереңдете ... ... ... ... ... ұшырап, саяси жағдайлар шиеленісе
түсті. Мұның барлығы Қазақстанның әр өңірінде ... ... ... шығуға итермеледі. Ал, Кіші жүз өңірінде қалыптасқан жағдайлар
қазақтардың Е. Пугачев бастаған көтеріліске қатысуына ... ... ... ... деп ... лақап ат жамылған Е. Пугачев пен ... ... ... ... жатқан мәселелерден біршама хабардар
еді және олар қазақтардың көтерілісті қолдайтынын түсінген ... ол ... өз ... пайдалануға тырысып, 1773 жылдың 6
кыркүйегінде қазақтарға ... ... ... манифест жазып, 200
адамнан тұратын қазақ жасақтарын жіберуді сұрайды. Пугачевтың жазған мұндай
үндеулері ... ... ... ... ... ... кыркүйектің 20-сына қарай Нұралы хан 1000-ға жуық қазақ
жасағымен Жайық ... ... ... ... ... ... тартынып, көп ұзамай кері қайтып кетеді. Пугачев 1773 ... ... ... ... тағы да манифест жазады. Одан соң, Пугачев
Жайық қалашығына ... ... оны ала ... да, онда аз ғана ... ... күшін алып Орынборға қарай ... Жол ... ... ... басып алады.
Қазақ жасақтары Жайық қалашығына, Озерная, Сахарная, ... ... ... ... ... 1773 ... 5 қазанында
Пугачевтың көтерілісшілері Орынборды қоршауға алған тұста Досалы сұлтан
бастаған қазақ жасақтары ... ... ... ... қоршауға
алуға қатысады. Досалы сұлтанның үш баласы Пугачевты қолдап көтеріліске
қатысқан болатын. Орынборды қоршау 5 айға ... оның ... ... жасағы қолдау көрсетті.
1774 жылдың тамыз айында старшын Дайыр сұлтан бастаған 50 ... ... ... ... ... ... ... қазақтар редутке
шабуыл жасап, оған старшындар Алғабай, Итек және Дәуітбай тархан қатысты.
Пугачев көтерілісіне қазақтардан басқа ... ... ... еді. Бұл көтерілісті басуға патша әкімшілігі жақсы қаруланған
жазалаушы әскерді көп ... ... ... ... ... ... соң, ... бастаған көтеріліс жеңіліс
тапты. 1775 жылдың көктемінде жазалаушы әскер көтеріліске қолдау көрсеткен
қазақ ауылдарына шапқаншылықтар ... ... ... қазақтар далаға
ішкерілей көшіп кетіп, бас сауғалайды.
Ал, 1775 жылдың жазына қарай Кіші жүз ... ... ... ... ... аңыз ... Бұл ... таралуы барысында күйеуі Сейдалы
сұлтанның қолдауына сүйенген Сапура ... ... ... атынан
үндеу таратып, жанына жасақ жинап күзге қарай көтеріліске ... ... ... ... сұлтан бастаған көтерілісшілер отряды жазалаушы
әскердің құрамында болған башқұрттарға шабуыл жасады. ... ... ... ... ... оған ... саны 10 мыңға
дейін жеткен болатын. Көтерілісшілер Гурьев пен ... ... ... ... ... қарсы күресуді ойластырады. Жоғарғы
Орал, Ор, Елек, Орынбор бекіністеріне шабуылдар ... ... ... өте
келе көтерілісшілер арасында өзара келіспеушіліктер туындап, Досалы сұлтан
Ресейді қолдап кетеді. 1776 ... ... ... ... ... аяусыз басып тасталды. Сапура Мәтенқызы бір топ ... ... ене ... ... ... болады.
Бұл көтерілістерден кейін, патша өкіметі 1775 жылы жергілікті басқару ісіне
қайта ұйымдастыру жүргізді. ... ... ... Кіші жүз ... жүз аумағының бір ... ... және Уфа ... ... ... ... обер-комендантына Кіші
жүздегі патша әкімшілігінің жергілікті мекемелерінің іс-шараларын тікелей
жүргізу тапсырылып, ол үшін Шекара ... ... ... ... ... ... сұлтандарын өзінің сенімді тірегіне айналдырып,
олардың көмегімен қазақтардың толқуларын болғызбауға ұмтылды. Өз тарапынан
Нұралы хан мен ... ... ... ... дәлелдеуге бар күшін
салды. Патшалық үкімет орындары сыйлықтар үлестіру, айлық ... ... ... дала аристократиясымен одақты нығайтуға ұмтылды.
Кіші жүз жерлеріне ... ... ... ... ... есебінен жер бөлініп беріле бастады. Бұл жағдай жайылымдық
жерлердің тарылып, мал шаруашылығының күйзеліске ... алып ... ... ... ... ... қазақ ауылдарына
шабуылдар жасап, малдарын айдап, адамдарын байлап әкетіп отыратын ... ... ... Н.Вахметьев патшаға жазған мәлімдемесінде:
“Шеп бойындағы барлық бастықтардың ... ... ... ... ... аздырып-тоздырып, талан-таражға ұшыратуы сондай,
барымта деп алынған малдың мыңынан жүзі ... ... ... тимейді.
“Шекараға жете алмай өлді” деген ... мал ... ... т.б.
қолында қалып отырды. Сөйтіп осы жаман әдет арқылы дүние-мүлік жинап, байып
алғандар көп», - деп ... ... ... деген шабуылдар бүкіл
бекініс линияларының бойында қолданылып тұрған. Мұндай ... ... ... ... сылтаулар арқылы да жасалған, оның ұйымдастырушылары
Жайықтағы казак-орыс әскерінің атамандары. Бұл ... көп ... ... ... олжа ... ... ... Орынбор
әкімшілігінің өзі де мойындайды.
Бұл келеңсіз құбылыстарға қоса хан мен ... ... ... ... ... ... халықты әбден титықтатқан еді.
Патшалық Ресейдің жергілікті әкімшілік орындарына арқа ... ... ... оның ... сұлтандары 70-жылдардың екінші жартысында халықты қанауды
күшейтті. Нұралы хан Кердері руынан бір жылда - 100 ... Тама ... - ... Табын руынан - 50 жылқы тартып алған.
1782 жылғы жарлық бойынша қазақ ауылдарының Жайықтан өтуіне хан шекаралық
үкімет ... ... ... кейін ғана жол берілді. Нұралы мен оның
ең жақын туыстары ... ... ету ... ... ... ... ... әскерлерінің старшиналарымен сөз байласты. Әскери старшиналар
өзеннен өткені үшін ақы төлемеген ауылдарды тонады, ал ... ... ... әкетті. Сол кезде хан мен оның жақындастары тұтқындарды сатып
алу үшін ... ... ... Бұл ... Орал ... ... ... “тұтқын іздеу” қаржысы ханның, шекаралық
әкімшілік пен казактардың үстем топтарының ... ... ... ... ... ... ... бастаған Кіші жүз қазақтарының
көтеріліске шығуына негіз болды, Яғни 1783 ... ... ... ... 4 ... аса ... ... әкетуі елдің ішіндегі
жағдайды одан әрі ... ... ... әкеп соғады.
Көтеріліс алғаш Кіші жүздің батыс өңірін Тама руын ... ... Орал ... ... ... ... басқа да руларға таралды. Көтеріліске
елге жастайынан ақылдылығымен, шешендігімен ... ... бала би ... ... ... зор, ықпалы күшті Байбақты руының старшыны С.Датұлы
жетекшілік жасады.
1783 жылы көтерілісшілер қазақ ауылдарына ... ... ... бірі Чагановтың отрядын талқандап, оның өзін тұтқынға алып,
кейін Хиуа хандығына ... ... ... Осы ... ... ... Орал ... әскер шығып, 1783 ... ... ... С.Датұлын қолға түсіреді. Бірнеше ай түрмеде
отырған Сырымды құдасы Нұралы хан 1784 жылы кепілдікке 70 ... 350 ... ... босатып алады. 1784 жылдың мамырында елге оралған Сырым ... Орал ... ... ... бастайды. Бірақ, оның бұл ... хан ... ... ... ... оған керісінше қарсы болып,
көтерілісті басуға әкімшіліктен қосымша әскер ... ... ... бұл ... риза ... ... онымен араздасып, енді көтеріліс тек
Жайық казактарына ғана емес, Әбілқайыр әулетінен шыққан хан мен ... ... ... жылы ... ... Табын, Шекті, Шеркес руларының адамдары ... ... ... одан әрі ... ... - ... Тіленші, Оразбай,
Айшуақтың баласы Жантөренің иеліктерін, Жоғарғы Орал бекінісі мен ... ... ... ... 1784 ... ... ... 1000 адам болса, 1785 жылы Сырым ... ... - 2700, ... - 2000, ... ... - 15000 ... ... 1785 жылдың
көктемінде Сырымның жасағы Антоновск форпостына, Сахарная ... ... ... жасап, оларға көп шығын келтіреді.
1785 жылдың наурызында көтерілісті басуға Орынбор қаласынан Елек өзенінің
жоғарғы ағысын бойлай генерал-майор Смирновтың ... ... ... пен ... ... Жайық казактары аттанады. Бұл отрядтар
көтеріліске ... ... ... ... тонап, Қаракөл маңындағы
ауылдардан 112 адамды тұтқындап алып кетеді. Майор Назаровтың ... ... келе ... ... ... ... ... сарбаздар
қарсылық көрсетіп, осы шайқаста Аппақтың өзі де ерлікпен қаза табады.
Назаровтың отряды ... ... ... ... жасаған кезде Айшуақтың
екінші баласы Жантөрені соққыға жығып, ... ... ... үшін Айшуақ сұлтанды тұтқындап, 2124 жылқысын қоса айдап кетеді.
Осыдан Айшуақ 1787 жылға ... ... ... сұлтанның тұтқындалып, балаларының біреуі өліп, біреуінің соққыға
жығылуы, старшындардың патша әкімшілігіне ... Кіші жүз ... ... ... ... ... жағына шығуы, ... ... ... ... ... Бұл жағдай
Ресей өкіметін де қатты ойландырды. Енді олар Кіші жүз ... ... ... ... ... да, генерал-губернатор
О.А.Игельстром Орынбор шекаралық комиссиясында қызмет істейтін ахун ... ... діни ... М.Құсайыновты елшілікке жібереді. Елшіліктің
алдына: көтеріліс жасаушы рулардың старшындарымен тікелей байланыс орнату,
көтерілістің себептерін ... ... ... ... ... ... берілетін жеңілдіктерді ... ... ... ... Кіші ... ... танысқан Құсайынов, 1785
жылдың жазында көтерілісшілер мен старшындардың ... ... ... ... ... ... ... етеді.
Ал көтерілісшілер өз тарапынан патша әкімшілігіне мынадай талаптар ... Еділ мен ... ... ... ... 2) Орал казак-орыс
әскерлерінің жазалау отрядтарын жіберуді тоқтату; 3) ... ... ... ... ... келген М.Құсайынов патша ІІ ... ... ... ... ... 1785 жылдың
күзінде тағы да старшындар мен көтерілісшілер қатысқан жиналыс өтіп, оған
қатысушылар Нұралы ... ... ... жөніндегі шешімдерін күшінде
қалдырып, бұдан былай оны хан ретінде мойындамайтындықтарын білдіреді.
Орынбор генерал-губернаторы ... осы ... ... ... ... ... жүз үш бөлікке бөлініп, билер мен сұлтандар арқылы
басқарылсын” ... ... ... ... ... ... Кіші жүзді басқарудың империялық басқару жүйесіне жақын
жобасын жасайды. Оның ... ... Кіші ... хандық билік жойылып,
елді басқару Орынбор шекаралық сотына беріледі, ол ... ... ... ... ... атпен қалған бұл
реформа, жалпы империядағы саяси жағдайға байланысты және ... ... ... ... ... іске ... мен ... Сырым бастаған бөлігі болмаса, барлығы бірдей хандық
биліктің жойылуын қолдамаған еді. Хандық билік ... ... Кіші ... ... ... тәуелді басқару жүйесін құра
алмады. Бұл реформаның бір пайдалы жағы, оны ... ... ... ... ... ... ауылдарына шабуыл жасауына тиым салынды. Қазақтарға
Еділ мен Жайық ... ... ... ... ... ... 45 ... аса шаруашылығы бар 17 ру басы рұқсат алады.
“Игельстром реформасы” толық нәтиже бермеген соң, ... ... ... ... ... мақсатында енді сұлтандармен арадағы одақты
нығайтуды көздеді. ... ... жаңа ... ... ... ... інісі Ералымен байланыс жасап, қазақ
қоғамына қатысты қатал саясат ... ... ... ... ... әскерлері қазақ ауылдарына ... ... ... ... ... ... ... билігіне шек қоя бастады. 1790
жылы Орынборға барған билер мен ... ... ... Осы жылы ... Нұралы хан қайтыс болып, орнына билер мен ру ... ... ... Кіші ... ханы етіп ... ... ... әкімшілігі бұл
сайлауды мойындамай, хандыққа Ералыны ұсынды. 1791 жылы күзіне ... ... Ор ... ... ... ... ... ру басыларының шешіміне қарамастан Ералы хан ... ... ... ел ... наразылық тудырып, стихиялық баскөтерулер байқалды.
С.Датұлы Кердері және Табын руларының старшындарына хат ... ... ... ... ... ... және ... патша үкіметіне қарсы
күреске шығатынын хабарлайды. Бірақ оның ... ... ... ... Оған ... азаттық күресі жалғасып, негізінен шекара
өңіріндегі руларды қамтиды. 1792 жылы ... ... ... Елек қаласына жасаған шабуылы сәтсіз аяқталады.
1794 жылы Ералы хан қайтыс болғаннан кейін патша ... жаңа хан ... ... ... 1795 жылы Нұралының баласы Есім хандыққа ... ... ауа ... ... Кіші жүз ... күйзелтіп кетеді. Оған қарамастан Есім хан түрлі салық жинауды
тоқтатпайды. 1797 жылы ... ... ... ... ... ... ... Есім ханға қарсы қозғалысы
басталады. 1797 жылы наурыздың 26-нан 27-не ... түні ... ... 5 ... жерде Есім ханды өлтіріп, ауылдарын тонап
кетеді. Бірақ, ханды өлтіруге Сырым өзі ... Хан ... ... ... ... ... ... әдісі Сырымды тұтқындау деп
есептейді. Онымен ғана шектелмей амалдар ... Кіші ... хан ... Ол ... ... Айшуақ сұлтан, кеңес мүшелігіне алты
старшын және патша үкіметінің өкілі Құсайынов сайланады. 1797 жылы ... хан ... ... оған 1000-ға жуық адамы бар Сырым ... ... Осы ... ... “Кіші жүз халқының жағдайының ауырлығына және
хан кеңесінің құрылуына байланысты ... ... - деп ... Одан соң ол хан ... құрамына сайланады.
77 жастағы Айшуақ сұлтанды 1797 жылы қазан айында патша үкіметі хан ... ... 1783 ... 1797 жылға дейін 14 ... ... ... ... ... ... халықтың босқа қырылмауы, ел
ішінде ... ... ... ... ... қозғаушы күші -
халық болды. Оған билер мен ... ... мен ру ... ... ... да ... отаршыларының жүргізген құйтырқы саясатының нәтижесінде хандық ... ... ... ... ... отарлау саясатының одан әрі
тереңдей түсуі, орыс-казак әскерлерінің қазақ ... ... ... шаруашылыққа үлкен нұқсан келтірді, қоныстар мен жайылымдық
жерлерді тарылтты. Сондықтан, көтерілісшілер негізінен екі ... ... бірі ... саяси хандық билікті, екіншісі ... ... ... ... ... айтқанда, Е. Пугачев бастаған көтеріліске қазақтардың қатысуы,
Сапура Мәтенқызы мен ... ... ... ... ... ... Ресей
империясының отаршылдық саясаты мен жергілікті билеуші топ ... ... ... ... зор ... ... бірі ... Қазақстанның мемлекеттік тәуелсіздігінен айырылуы.
Ұлт-азаттық жолындағы көтерілістер.
1. ХҮІІІ ғасырдың соңы – ХІХ ... ... ... ... Кіші ... жүздегі хандық биліктің жойылуы.
2. Ұлы жүз қазақтарының қоқандықтарға қарсы көтерілісі. Қаратай, Арынғазы,
Жоламан Тіленшіұлы бастаған ... ... мен ... бастаған көтеріліс.
4. К.Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық соғыс.
5. Патшалық Ресейдің ... ... ... ... ... соңы – ХІХ ... ... Қазақ хандығы.
Кіші және Орта жүздегі хандық биліктің жойылуы.
Абылай хан қайтыс болғаннан кейін Қазақ хандығы бытырап, әр ... ... ... бұл ... ... хан ... Уәли ханға бағынуға ниет
білдірмеді. Әр жүздің өзіне тән ... ... ... ... ... Кіші жүз ... ... Сырдариядан батысқа Жайық пен
Тобыл өзеніне дейінгі жерді алып ... Орта ... тән ... шығыста
Қытай шекарасынан батыстағы Торғайға дейін, Ташкенттен оңтүстік Сібір
жеріне дейін ... Ұлы жүз ... ... және ... ... мекендеді.
Табиғи - климаттық жағдай шаруашылық өмірдің барлық қырынан ... ... ... “ертеден қазақтардың негізгі шаруашылығы мал
шаруашылығы болған. Біз өмірімізді мал ... ... ... ... Көшпелі мал ... ... ... ... бір ... ... жерге көшіп-қонып отыруы болды (жайлау,
күздеу, қыстау, көктеу). ХІХ ғасырдың басына ... жеке ... ... мен ... ... ... басталды. Қазақтардың көшпелі-
жайылымдық шаруашылығының негізгі жүйесі экстенсивті сипатта ... ... ... ... шөп шабумен айналыса бастауы ... ... оның ... ... жағдайына қарсыласуына
мүмкіндік әперді.
Қазақтардың шекара ... орыс ... ... ... ... ... ... ерекше мәнге ие болды. Қой саудасы орыс және
Орталық Азия көпестері ... ... ... Ірі қара ... ет, ... өндіріп базарларға шығарып сата бастады. Түйенің көлік ретінде маңызы
арта түсті. ... ... бір ... жүк ... ... ... бір
түйеге 35-50 сомнан 100 сомға дейін жетті.
ХІХ ... ... жер ... ... да кең дами ... жүз ... жер ... айналысатын. ХІХ ғасырдың 30-жылдарында
жер шаруашылығымен кедейлерден басқа ауқатты қазақтардың да бір бөлігі
айналыса ... ... ... ... және ... ... жағасын
мекендеген қазақтар – бидай, сұлы, арпа егіп, суармалы жүйе арқылы жақсы
өнім алатын болған. ХІХ ... 40 ... ... ... ... Орта жүз
қазақтарының бір бөлігі - жатақтар жер шаруашылығымен айналыса ... олар ... ... ... ... және Сырдария аудандарында
байқалды. Жер өңдеу құрал-жабдықтары дөрекі темір кетпен, ағаш, жер тырма
және ... ... ... ... болды. Сырдария, Торғай және Ырғыз
өзендері жағалауында тұратын ... ... ... айналысты. Онда
қарбыз, қауын, пияз, сәбіз, асқабақ, жүгері және т.б. ... ... ... балық кәсіпшілігімен, сонымен қатар аң ... ... ... ... т.б) ... Аң ... өз ... жұмсап
және орыс саудагерлеріне сатып отырды. Қазақтардың негізінен кедей бөлігі ... мен ... ... ... айналысатын, олар балықты ау
немесе сүзгіш арқылы ұстады.
Қазақтардың шаруашылығында ... ... де ... орын алды. Тері өңдеу,
оқ-дәрі жасау, ағаш немесе сүйектен, ... ... ... ... дами
түсті. Әсіресе, киіз үйдің кереге, уық, шаңырағын жасайтын шеберлер ерекше
бағаланды. Қазақтар үй ... ... ... ... орақ ... заттарды темірден жасаған. Зергерлер күмістен түрлі әшекей бұйымдар
жасап отырған. Суық қарудың барлық түрлерін, мылтықты да ... ... ... ... киіз, сырмақ, тұмақтар, тондар, аяқ киім т.б.
заттарды керемет жасаған.
Ұсталардың күмістен және теріден ... ... ішкі ... ... ... шаруашылығына қажетті заттарды көрші елдермен айырбас
жасады. ХІХ ғасырдың бірінші ... ... ... ... ... Сауданың негізгі тіректері Орынбор, Троицк, Петропавловск бекінісі,
Пресногорьковск, Омбы, Семей және Орал болды. Ресейдің қазақтармен ... орыс ... ... саудагерлер немесе татар көпестерінің көмегі
арқылы жүрді. Ішке тауар әкелу сыртқа тауар шығарудан басым болды. ... және сүт ... ... ... ... ... ... шай, дәрі-
дәрмек және т.б. заттар алып отырды.
Біртіндеп ішкі сауда дами бастады, бірақ ол ... ... ... ... ... тек қана ... ... ғана емес қазақ жүздерінің
арасында да жүрді, ал кей жерлерде ақшаға да ... ... ... дамуы барысында Қазақстанда несие сауда қатынасы кең қанат алды.
Көпестер мен Сібір казактары заттарды қазақтарға несиеге ... ... ... ... алдап кетіп отырды. Қазақтар арасында арнайы сауда
серіктестіктерін құрып, жоғары өсіммен несиеге ақша ... ... ... де ... ... ... дамуы кедей-батрақтардың пайда болуына әкелді. Ақша
табуға жұмысқа кеткен көптеген қазақтар балық ... ... ... бай ... жалданып түрлі жұмыстар істеді. Қазақтардың тек
аз бөлігі ғана тау-кен өндірістерінде (Баянауыл ... ... ... т.б.) жұмыс істеді. Шеп бойындағы орыс ... ... ... өте нашар болды, олар көп жағдайда еңбек ақыларын да
дұрыс ала алмай, өз қожайындарының қанауына түсті.
Елдің ... ... ... ... әлеуметтік қарым-қатынасына
әсер етпей қоймады. ХVІІІ ғ. аяғы мен ХІХ ғ. ... ... ... ... ру старшындары мен билер ... Олар елге ... ... әрі түсіндіруші болып саналды. Билер ... ... ... сот ... ... ... ... бөлісуге, қоғамдық
жерлерді біріктіру үрдісіне қатысып отырды.
ХІХ ғасырдың басында ру басшылары мен ... ... ... ... ... ... пайдалану құқықтарымен ғана шектелмей жеке иеліктерді де
басып алуға кірісті. Жақсы қауымдық жерлерді тартып ... ... ... ... ... бәрі қазақ руларының дәстүрлі ... ... ... ... бұл дәстүрлі мал шаруашылығының дағдарысқа
ұшырап, жайылымдық жерлердің құлдырап, шаруашылық ... ... ... ... ... салық төлеуге міндеттелді. Егінді жерлерден
«үшір” (жиналған өнімнің 10-нан бір бөлігі) ... ... ... 40-шы ... ... ... болған. ХІХ ғасырға дейін зекет жинау
құқығы тек ... ғана ... ХІХ ... ... ... ... соң ... мен билер жинайтын болды. ХІХ ғасырдың І жартысында
осы екі салық түрі жиі жиналып тұруы және олар ... ... Оған ... шаруашылығына міндеткерліктер «соғым» және «сыбаға» т.б. сипаттағы
салықтар қосылды.
ХІХ ғасырдың І жартысында бай ... мен ... ... жұмыс іздеуге мәжбүр болған кедейленген қазақтар саны өсті.
И.Завалишин: “жатақтар ... ... ... ... ... шеп
бойындағы казак-орыстарға, шеп бойындағы қалаларда олар тіптен топтарымен
бір жапырақ нан үшін ... ... ... - деп көрсетеді. Кедей
қазақтар ... ... ... ... ... және бақташыларға
бөлінді.
Үстемдік етуші топқа мұсылмандықтың өкілдері қожалар мен молдалар да кірді,
қожалар ... ... ... ... ... ... ... Олар рухани лауазымның өкілдері ретінде салықтан ... ... ... ... ... ... ... тархандар да иеленді. Бұл атақты ХІХ ғасырда олардың
мемлекет алдындағы ерекше қызметі үшін Ресей өкіметі мен Ішкі ...... ... ... «тархан» атағын билер Ж.Сегирбаев ... ... ... жорықтарда көрсеткен ерекше миссиясы үшін»
1821 әскери губернатор граф Эссен берді. 1743 ж. ... ... ... ... ... ... берілген болатын. «Тархан» атағы
жеке және мұрагерлікке ... ... ... ХІХ ... ... артықшылықтары болмады, олар тек салықтан босатылды. ХІХ ғасырдың 60-
жылдарында тархандар саны ... ... ... ... ... ... ... өмірінде ерекше орынға ие болған топтың бірі батырлар
болды. Алғашқыда батырлар тайпалар мен ... ... ... болса,
кейін жоңғарлармен және Орта Азиялық ... ... ... ... рөлі ... жоғарылап ру ақсақалдары деңгейіне
көтерілді. Ш.Уәлиханов: “Батырлар - ... ... ... ... әрі ... адам ... Ол ел ... ықпалды, берген кеңесі елде
әрқашанда ... ... - деп ... ғасырдың ортасында қазақ қоғамында тауар-ақша қатынасына байланысты
жаңа әлеуметтік топ - ... ... ... ... ... ірі ... жүргізетін бірқатар байлар болды. Олар заттарды сатып қана
қоймай, басқа адамдарға несиеге ... ақша ... ... ... ... ... қана қоймай, белгілі бір табыс үшін қандайда бір ... ... ... ... ақша ... отырған. Байлар сұлтандар
мен рубасылар арасынан да, «қара сүйектер» ортасынан да ... ... ... ... ... ... ... Байлар керуендік
саудамен де айналысқан. Кейде байлардың өзі керуенбасы болып ... ... ... ... ... бірақ көбінесе түйелерін қарапайым
қазақтарға белгілі бір ақыға беріп, ... ... ... ... заттай
алып отырған. ХІХ ғасырдың басында байлардың шығуы қазақ қоғамында жаңа
экономикалық құбылыс болды.
Егіншілер, жатақтар мен ... ... ішкі ... қоғамында әлеуметтік
теңсіздік патшалық Ресейдің ... ... ... де ... ... ... ғасырдың бірінші жартысында қазақ қоғамында құл ретіндегі адамдар
категориясы да ... ... олар ... рөл ... да, ... ... тұрды. Құлдар негізінен соғыста қолға түскен және базарлардан сатып
алынып ... Олар ... үй ... ... ... ... толық мүшесі болды немесе төлеңгіттерге айналып отырды.
ХVІІІ ғасырда төлеңгіттер хандар ... ... ... ... Олар ... ... дипломатиялық жұмыстарды да ... ... ... ... ХІХ ... ... жойылуымен байланысты болды. Төлеңгіттер енді ... ... ... жасақтары ретінде қызмет етті. Төлеңгіттер
сұлтандарды және олардың ... ... жол ... ... ... ... т.б. ... де атқарды. ХVІІІ ғасырда төлеңгіттерді
тек қана «ақ сүйектердің» тұқымдары сұлтандар ғана ... ... ... І жартысында сұлтандар бұл ... ... ... ... мен ... да ... ... ХVІІІ ғ. соңы мен ХІХ ғ. басында қазақ қоғамы екі ... - ... би, бай, ... бір ... болса, екіншісі – қарапайым шаруа,
оның ішінде кедейленген егіншілер, жатақтар мен бақташылар болды.
Егер бұрын жасы келген, алдына ... ақыл ... адам – ... ... ХІХ ғ. І ... ... ие ... басшы-сұлтандар мен аға
сұлтандар да ақсақал атанды. Әйелдердің ер адамдармен қатар тең ... ... ғ. соңы мен ХІХ ғ. ... ... ... ... қазақ қоғамында рулық-патриархалдық қатынастардың сақталып қалуы
қоғамның одан әрі дамуына, бірігуіне, орталықтандырылған мемлекет ... ... ... ішкі және ... саяси жағдайын жете білуге тырысқан патша
өкіметі хандық билікті сақтай отырып, қазақтардың ішкі ... ... 1781 ж. Орта ... Уәли хан ... жж.) ... ... әкімшілігі сұлтандар мен ру басшыларының өздерінің хандарына, ... Уәли ... ... да ... мен арыз-шағымдарын қарастыруға
тырысты. Сондай-ақ қазақтардың саяси, сот және рухани ... ... ... де ... ... ... ... ақсақалдар
Кеңесін құру; билер соты; қазақ ... үшін ... ашу; ... ... ... ... ... қазақ жерлеріне әскери-ғылыми-
барлау экспедицияларын жіберу т.б. Ал, 1819 ж. Уәли хан қайтыс ... Орта ... ... хан сайланбады.
Ресей қазақ даласын отарлауды табанды түрде жүргізе отырып, саяси сахнадан
Әбілқайыр ханның ұрпақтарын ығыстырып, Кіші ... ... ... ... ... 1797 жылы Ресей үкіметінің ... хан ... ... ... ... төмен болатын. Оның тұсында ел ішіндегі
қарым-қатынас ... ... ... ... ... ... ... сенімін ақтамаған Айшуақтың орнына оның баласы Жантөре хан (1805-
1809 жж.) сайланады.Осы кезде Орынбор ... ... ... ... ұстанады. Ол бір жағынан халық өкілдері сайлаған ... ... ... ... жағынан оның ел арасындағы беделінен сескеніп, оған
қарсы кейбір сұлтандарды жасырын айдап ... ... 1808 ... ... ... ... жағдайы қиындай түсті. Кіші жүздің хандығы бұрынғы
біртұтастығынан ... ... ... билігі әлсірей бастаған Жантөре
хан Ресей үкіметінен қолдау табу мақсатында Жайық ... ... ... 1809 ... ... ... бірі Қаратай сұлтан 200
жігітпен оның ауылына шабуыл жасап, ханның өзін ... ... ... соң ... ... оның ... Әбілқайырдың тұқымы дарынсыз Шерғазыны
хан тағайындайды. Бірақ, оны халық жиналысы мойындамайды да, ... ... ... ... ... ... хан сайлайды. Арынғазы тез арада
Кіші жүздегі билікті бір ... ... ... билікті жоюға
мүдделі патша үкіметі Арынғазының хандық ... ... ... ... ... ... 1821 жылы ... келген
Арынғазы ханды патша үкіметі қамауға алады да, Сібірге жер ... ... ... Кіші ... хан тағайындау ісі жүзеге асырылмады.
“Игельстром реформасы” ... ... ... Еділ мен ... арасындағы жерлерге көшіп-қонуға рұқсат алған соң, кейінірек,
1801 жылы қосөзен аралығында екінші ... - ... ... ... ... еді. Бұл жағдайдың барлығы Кіші жүздегі ... ... ... ... ... ... ХVІІІ ғ. аяғы мен ХІХ ғ. басында Орта және Кіші ... ... ... ... Ұлы жүздің территориясы Қоқан
хандығының қол ... ... ғ. 20-30 ... ... бақталастығының шиеленісуіне байланысты
патшалық Ресей Орта Азия мен Қазақстанда өз ықпалы мен билігін одан ... ... ... деп ... Қазақстанның Ресей мен Орта Азия
хандықтарының және Қытай ... ... ... ... ... ... ... үрдісін тездетті. Осы мақсатпен Ресей империясы ... ... ... ... 1824 ж. ... қырғыздары туралы» Жарғыны
қабылдады. Ресейдің хандық билікті жоюға асығуы соншалықты, олар ... ... ел ... ... ... ... ... мен
батырларды бір-біріне айдап сала отырып, ... күш ... ... қолданды.
1822-1824 жылдардағы Жарғының қабылдануымен Орта және Кіші жүзде хандық
билік жойылды. Авторы Сібір ... ... ... ... ... ... (1822 ж.) ... бүкіл Орта жүздің жерін қамтыса, авторы
Орынбор әскери губернаторы П.Эссен болған «Орынбор қырғыздары туралы» (1824
ж.) Жарғы Кіші жүз ... ... ... ... ... ... Орта жүз ... «Сібір
қырғыздарының облысы» аталып Батыс Сібір генерал-губернаторына бағынатын
болды да ... ... ... 1839 ж. ... Омбы ... Хандық билік
жойылғаннан кейін Оңтүстік-батыс Сібірде тұратын қазақтар ішкі округтерге
біріктірілді, ал Орта жүздің қалған ... ... ... ... ... ... 7 сыртқы округ құрылды: Қарқаралы (1824 ж.), ... ж.), ... (1831 ж.), ... (1832 ж.), ... (1833 ж.), ... ж.), ... (1838 ж.).
Әр округ болыстар мен ... ... ... ... генерал-губернатор басқарды, оған сібір қырғыздарының
облысы бағынды. Округтердің басшылығында округтік ... ... ... ... ... 3 ... ... аға сұлтандар басқарды.
Округке 15-тен 20-ға дейін болыс ... ... ... басқарды. Бір
болыстың құрамында 10-нан 12-ге ... ауыл ... ... ... басқарды, әр ауылда 50-ден 70-ке дейін үй болды. Қазақтарға тек
қана өз округында ғана көшіп-қонуға рұқсат ... ал бір ... ... өту үшін ... ... рұқсат алуы керек болды.
Жаңа әкімшілік бөлініс қазақтардың дәстүрлі жер қатынасын күйретті де ... ... ... Сонымен қатар, оған аға ... ... ... ... ... көлемде жер бөліп беру де әсер
етті. Оларға ... мал ... ... т.б. ... ... және егерде ол жерлер ... ... ... ... ... онда оның иесі жерге ... ... ... де
мүмкіндігі болды. Патша өкіметінің қарауы бойынша Орта жүз жері бөлініске
түсіп, бір ... ... ... өтіп ... ... Омбы
облысы Тобыл губерниясына кірді, Семей және Өскемен ... ... ... ж. Жарғы бойынша сот істеріне де өзгерістер енгізілді, ол өзгерістер
бойынша сот үш ... ... ... (мемлекеттік сатқындық, ұрлық, барымта, билікке бағынбау);
арыз-шағымдар («қазақтардың әдет-ғұрып заңдары» бойынша билер ... ... ... ... берілетін арыздар бойынша (қазақтардың сұлтандар мен
билерге, ... ... ... ... салық жүйесін енгізді, ол бойынша әр қожалық өкіметке
100 бас малдан 1 бас мал ... ... тиіс ... ... ... ... бес ... салықтан босатылды. Қазақтарға керуендерді,
почта жолдарын ... ... ... ... ... және т.б.
міндеткерліктер жүктелді.
Жарғының арнайы бір ... аға ... ... және ... ... шенеуніктерінің мәртебесін және жылдық
жалақысын белгіледі: аға ... ... 1200 сом, ...... ... ... – 150 ... бойынша қазақтарға өз округтерінің ішінде және оның ... ... ... ... рұқсат етілді. Жарғының жеке баптары ... ... ... ... ... ... ... басқаруды реттеу үшін бірнеше
«Ереже…» қабылданды және ... ... ... ... ... ... мүмкіндік берді. Патша әкімшілігі ... ... ... білмеуі, әкімшіліктің Орта жүздегі ... ... ... ... ... ... жаңа ... енгізуі қазақ
қоғамының жікшілдікке ұшырауына және үкіметке ... ... ... әкеліп соқты. Ол қазақ халқын өз мүддесін қорғауға ... ... ... ... көтерілістер орын алды.
1824 ж. Орынбор генерал-губернаторы П.Эссен даярлаған «Орынбор ... ... кіші ... ... асырылды. Бұл реформа барысында Кіші
жүздегі хандық билік жойылып, оның территориясы: ... Орта және ... үшке ... Орынбор генерал-губернаторлығына бағынды. Бұл
бөліктердің ... аға ... ... ... аға ... Қаратай
Нұралыұлы, Темір Ералыұлы, Жұма Құдаймендеұлы ... Аға ... ... «көзі мен құлағы» саналған 200 адамнан тұратын казак-орыс
отрядтары берілді. Сұлтандарға жылына 1200 сом ... ... 1824 ... ... ... ... төрт ... және төрт ауқатты қазақтан
тұратын шекаралық комиссия құрылды.
1822 ж. Жарғыдан айырмашылығы Кіші жүздегі ауыл старшындарынан ... ... ... сайланбайтын болды, оларды шекаралық ... ... ... ... 1831 ж. дистанциялар
мен старшындықтар ұйымдастырыла бастады. Батыс бөлікте – 8, ...... – 28 ... ... 1837 ж. 1 сом 50 тиын ... ... ... енгізілді. Сұлтандар, старшындар және молдалар салықтан босатылды.
1844 ж. ... ... ... ... ереже» қабылданды да, ол
бойынша орыс шенеуніктерінен жергілікті ... ... ... ... Қазақтардың ру-тайпалық бөлінісі
ескерілмеді, ауылдардың өз бетінше қарекет етуі мүмкін ... ... ... ... ... өз ... айналдыру үшін хандық
билікті, яғни, қазақ мемлекеттілігін ... ... ... ... ... ... енгізді. Алғаш Кіші жүз қазақтары шекаралық
комиссия арқылы басқарылды, ал Орта жүз ... ... ... ... ... жж. ... империясы Орынбор және Сібір
ведомстваларының территориясында ... Кіші және Орта жүз ... ... ... ... Осы және одан кейін жалғасқан ХІХ
ғасырдың 30-50 ... ... ... Ресейдің қазақ жерлерін
одан әрі отарлау үшін жағдай ... ХІХ ... 60 ... ... ... ... ... Ресей империясына бағынышты болды және жаңа
заңдар қабылданып, Ресейлік басқару жүйесіне қарай жақындатылды.
2. Ұлы жүз қазақтарының қоқандықтарға ... ... ... ... ... ... көтерілістер.
ХVІІІ ғ. аяғы мен ХІХ ғ. басында Қазақстанның ... ... ... ... ... Орта ... үш ... - Хиуа, Бұқара және Қоқанның
мүдделері қақтығысқа ... ХІХ ғ. ... ... ... ... ... Оңтүстік Қазақстанды жаулап алуды көздейді. Оның ... ... ... толықтыру, мал шаруашылағын дамыту, сонымен ... ... ... ... Орта ... керуен жолдарына бақылау орнату
және мұсылман халықтары тұратын территорияны иелену еді.
1810 жылы Оңтүстік Қазақстанды ... ... ... ... 1865 жылы ... қол ... ... дейін қоқандықтар Ұлы жүз территориясында
әкімшілік қадағалау жүргізіп Ақмешіт, Жаңа-Қорған, Күміс-Қорған, ... ... ... және т.б. ... ... Бұл ... Хиуа мен
Бұхара Қоқанға қарағанда әлсіздеу болды да онымен тайталасқа түсе алмады.
Қоқан ... қол ... Ұлы ... көп ... ... (35 мың ... (5 мың үй), ... (9 мың үй), Жаныс (7 мың үй) ... ... ... ... әкімінде (наместник) болды. Оның екі көмекшісі: 1)
Саркар (мырзабасшы) салық жинаумен және азаматтық ... 2) ... ... ... ... іс және ... ... айналысты. Билерге
артықшылықтар беріліп ... ... ... кейбіреулері “датқа”
лауазымын алды. Бұқара халықтың негізгі бөлігі “зекет” салығын (шариғат
бойынша мүліктің 1/4 ... ... ... ... ... төңірегінде
тұратын қазақтар бекіністердің жөндеу және кеңейту жұмыстарына тартылып,
әскерді азық-түлікпен қамтамасыз ... тиіс ... ... қатар, қазақтар
әскери міндеткерліктер атқарып, олар қарсылық көрсеткендерді тыныштандыру
жорықтарына да қатыстырылып отырды.
Қоқандықтардың қазақтарға түрлі салықтар ... ... ... үлкен
ауыртпалық түсіріп, ішкі әлеуметтік қайшылықтарды тереңдетіп, халық ішінде
кедейлердің көбеюіне әкеліп соқты. Қоқандықтар ... ... ... ... ... ... ... сақталып қалды. Ол туралы Ш.Уәлиханов:
“Қазақтардың арасында "әзірейіл барда жаным бар деме, ... ... бар ... - ... ... пайда болды”,- деп көрсетеді. Қазақ халқы
қоқан ... ... ... ... ... 1810 ж. ... өңірінде
тұратын қазақтар салық төлеуден бас тартты. Қоқан ханы Әлім бек ... ... және ... ... Түркістанды бағыныру
үшін 12 мың әскер жіберді. Қоқандықтардың ... ... ... ... ұшырады. Қоқандықтар Түркістанды басып алуы ... ... ... Төре ... ... мәжбүр болды. Бұхараның әмірі
Тоқай Төреге Бұхарадағы ... ... ... ... ... ... берді. Жасақ жинап жарақтанған Тоқай Төре алдымен Созаққа бекініп,
одан кейін Түркістанды қоршауға ... Оған ... ... Ташкенттен 300
жауынгермен Базар бахадүрді аттандырды. Олар жолда Тоқай Төреге көмек
көрсеткен 1000 отбасынан ... ... ... ... ... ... тонап,
көп пайда түсіріп, адамдарын тұтқындап алып ... ... ... Төре ... ... мәжбүр болды. Одан кейін қазақтардың қарсылығы біраз уақыт
басылды. Тоқай Төре уақытша Бұхараны ... ал ... ол ... ... ... ... тұста өлтірілді.
1821 ж. Тентек төренің бастауымен қазақтардың ... ... ... болды. Көтерілісшілердің саны 12 000 дейін жетті. Олар ... ... ... ... ... бекіністі қоршады. Көтеріліске
Түркістан, Шымкент, Сайрам, Әулие-Ата ... ... ... Көтерілісшілерге қарсы Абул-Қалым-Аталық басқарған әскер
жіберілді. ... төре ... ... ... Бір ... Тентек төренің
басшылығымен Сайрамда, ал екіншісі Шымкентте ... ... ... ... көтерілісшілер қаруын тастауға мәжбүр болды. Тентек төре
жеңілісті мойындап, қоқандықтарға “баж” немесе ... ... ... және ... ... сыйлықтармен жіберуге келісім берді.
Ұлы жүз ... ... ... ... қарсы күресте
жеңілуінің негізгі ... ... ... ... арасында ауызбірліктің болмауы, Бұхара әмірінің көмегіне
арқа сүйеген көтеріліс ... ... ... болуында еді.
Дегенмен де, бұл Ұлы жүз қазақтарының өз еркіндігі мен тәуелсіздігі жолында
қоқан үстемдігіне қарсы ... ... ... ... жж. ... ... ... Омар ханның кіші баласы Мадалы хан
(Мұхамед Әли) отырды, оның тұсында жекеленген ... мен ... ... ... ... ролі күшейді. Ұлы жүздің басып алынған
территориясының бір бөлігі және ... ... ... ... жылына 20 мың алтын ақша төлеп тұруға міндетті болды. ... ... ... да ... ... Одан ... жылдары қоқан
билеушілерінің өзара қырқыстары Ұлы жүз қазақтарының одан әрі зардап шегіп,
кедейлене ... ... ... Құдияр хан (1845-1875 жж.) тұсында қазақтар
ғана ... ... ... ... ... да ... түсті.
1797 жылғы Есім ханның өлімінен кейін Кіші ... бір топ ... ... хан сайлау жөніндегі ұсынысына қарамастан және оның ел
арасындағы беделінен ... ... ... ... хан ... Бұл шешімге келіспеген Қаратай халық арасында ... ... үгіт ... ... 1805 жылы ... хан сайлағанға дейін
патша әкімшілігімен бейбіт қатынас ұстады.
1806 жылы Қобда ... ... ... съезд Ресей әкімшілігінің
шешіміне қарамастан Қаратай сұлтанды хан сайлайды. Осылайша ... ... ... ... ... ... ... бағытталады. Күрес
барысында Қаратай транзиттік сауда жолдарының бәрін өзіне ... ... ... ... ... ... пен Бородиннің ... ... ... ... топтасқан Кіші жүз ... Орал ... ... ... Қаратай 1809 жылы Жантөре ханды
өлтіргеннен ... 1812 ... ... ... ... ... болады.
Жантөренің өлімінен кейін Ресей Айшуақтың ұлы Шерғазыны хандыққа бекітеді.
Ресей әкімшілігінің ондай шешіміне риза болмаған ... ... ... 1816 жылы Орданың Батыс бөлігіне басқарушы-сұлтан болып
тағайындалғанға дейін ... ... ... ... ... ... осындай келісімге барған еді. ... 1816-17 ... ... ... ... ... ... тоқтатты.
1816 жылдан 1821 жылға дейін Арынғазы Хиуаға қарсы азаттық ... 1815 жылы ... ... ... хан ... ол 30 ... Оған дейін Кіші жүздің иеліктерінде қайраткерлік танытқан Арынғазы
ел ... ... ... ... ... 1816 жылы ел ішінде тәртіп
орнату ... ... ... ... сұлтандардың өз
білгендіктерін істеуін тоқтатқан еді. Сондай-ақ, ол ... соты ... да ... ... ... ел ... беделінің
өсуіне байланысты старшындардың көпшілігі оны Кіші жүзге хандыққа бекітуді
сұрап патша ... ... ... ... ... ... біржола жойып, сонымен қатар бір хандық құруды жоспарлайды. Бір
хандық қана құру Ресейдің келісімінсіз мүмкін емес-ті. Сондықтан, ... ... ... Орынбор генерал-губернаторы Эссен ... ... ... ... ... ... отырып,
патшадан қолдау көрсетуді сұрау үшін 1821 жылы Санкт-Петербургке аттанады.
Бірақ, оның үміті ... ... мен Хиуа ... ... ... ... ... патша әкімшілігі оны шақырып,
тұтқындап, Калугаға жер ... Ол 1833 жылы ... ... болады.
ХІХ ғасырдың 20-30 жылдары патшалық ... ... ... Қасымұлы мен
Жоламан Тленшіұлы бастаған көтерілістер болды. ХІХ ғасырдың 20 ... ... жаңа ... салу үшін ... тағы да өз ... ... Кіші ... табын руы мекендеген суы мол, жайылымдық жері
кең Жаңа-Елек ауданын орыс шенеуніктері тартып алды. Оған ... ... ... руын ... ... ... шебі 29 бекіністен тұрды. Орал, Елек, Берденкі және Құрат
өзенінің бойындағы ... ең ... ... 7 мың ... ... Ресей
үкіметі Орынбор және Орал орыс-казактары мен шаруаларын орналастыра
бастады. Жоламан ... ... жер ... ... ... ... ... Орынбордың әскери губернаторы Эссенге 1822 ж. 6 тамызда және 1823 ж. ... хат ... онда 1810 ... ... ... бұл ... ешқандай
кедергісіз еркін пайдаланғанын, Ресей Елек өзенінің бойын алғаннан кейін
форпостар салып және Кіші жүз ... бұл ... ... ... соң жағдайдың қиындай түскендігін ескертеді. Сонымен қатар,
губернатордан әскери бекіністерді алып ... ... ... қайтарып», Сібірге жер аударылып Орынбор түрмесінде жатқан қазақ
Түленбай Құндықовты өз тұтқынында ... ... ... ... талап етеді. Бұл хаттар жауапсыз қалды, ал Орынбор Шекаралық
комиссиясы ... ... ... ... хан ... ... ... Бұл жағдай Жоламан Тіленшіұлын қанағаттандырмады,
сондықтан ол ... ... ... ... ... ... аға ... қыстаулары мен әскери бекіністерге
шабуылдар жасады. Жазалаушы отрядтардың ... мен оның ... ... ... ... ... ... патша әкімшілігінің қолдауына
сүйеніп жазалаушы отрядтың ... ... ... ... ... ... ханның жасағына да қарсы күрес жүргізуіне
тура келді.
1835 ж. Жаңа-Елек ... Ор және ... ... ... жерлерінен
айрылған Жағалбайлы, Жаппас, Алшын, ... ... ... ... ... ... кең ... жайды. Өз жерлерінен айырылған қазақтар
шекаралық аймақтарда көшіп-қонуына тура келді және ол үшін салық төлеуге
мәжбүр ... ... ... аға сұлтандардың ауылдарына, керуен
жолдарына, бекіністерге жиі шабуылдар түрінде көрініс тапты.
1838 ж. ... Елек ... Ор және ... ... ... шеп ... көшіп-қонып жүрген қазақтар көтеріліске тартылып,
көпшілігі Торғай мен Ырғыз өзендерінің бойындағы аудандарға көше ... ... және ... ... ... ... үкіметі Ордан
полковник Мансуровтың, Орынбордан полковник ... Елек ... ... басқарған үш отряд жіберді. Бірақ бұл үш отрядтың да әрекеті сәттіз
аяқталды.
Жоламан батыр Орал казак әскерінің генерал-майоры ... ... ... ... берсеңдер дос боламыз, егер берілмесе жау боламыз”,- деп
хат жазды. Осылайша, Жоламан батыр ХІХ ... 20-30 ... ... ... алған Кіші жүз қазақтарының жерлерін ... ... ... ... және ... ... бастаған көтеріліс
шыққан тұста Кіші жүз қазақтарын Кенесарыға қосылып өз ... ... ... ... ... ... ж. ... қырғыздары туралы Жарғының» енуі, одан кейін ол заңды
түсіндіру үшін жүргізілген ... 1824 ж. ... ... ... ... ... - ... Саржан Қасымұлы бастаған
көтерілістің шығуына ... ... 1824 ж. 8 ... ... мен билердің
белсенді қатысуымен бірінші Қарқаралы приказы, одан соң Көкшетау ... ... ... ... және ... ... ... елін Кенесары Қасымұлының ағасы Саржан сұлтан басқарды. ... ... ... ... жерлерінен әскерді әкетуді, ... ... ... ... ... Саржан Қасымұлы бастаған
көтерілістің негізгі мақсаты - патша ... ... ... ... ... ... қайта жаңғыртуға ұмтылыс болды. ... ... ... ... Шора ... ... Тал, Айдабол, Байдәулет
руларының қазақтары қосылды.
1826 ж. тамызда Саржан Қасымұлы өз ... ... ... ... Бірақ жүзбасы Карбышевтің басқаруымен дер ... ... ... ... жол ... ... қаруланған көтерілісшілердің
шегінуіне тура келді. Саржан Қасымұлының біраз ... ... ... ... ... ол ... сенімді қызмет етіп отырған Қарқаралы
уезіндегі билердің ауылына бауырлары Есенгелді және ... ... ... ... ұстауға жүзбасы Потаниннің отряды жіберілді. Сұлукөл
сайының маңында ... ... ... отрядының тегеурініне шыдамаған
Саржанның отряды ... Бұл ... ... осы 1832 ж. ... ... бірге күресу үшін Ташкент күшбегіне одақ құруға итермеледі.
Батыс-Сібір ... ... ... ... жіберіп, бұл
қарсылықты басып тастады. Бірақ Саржан күресті тоқтатпады. 1833 ж. шағын
отрядымен ... ... ... ... мен ... ... ... бекеттерге шабуыл жасап тұрды. Ұлы жүз қазақтарының бытыраған
күштерін және Сырдария бойындағы Ташкент күшібегіне бағынышты қазақтарды өз
жағына тартып Ресейге ... ... ... ... 1836 ж. ... бұл ... ... қойып өзімен келіссөз жүргізуге ... ... ... ... және 20 сарбазымен қоса өлтірді. Ресей
патшалығының Саржан Қасымұлының ... ... ... толқулар басылады
деген үміті ақталмады.
3. И. Тайманұлы мен М. Өтемісұлы ... ... ж. ... жарлығы бойынша қазақтарға қысқы уақытта Жайықтың оң
жағалауына мал жаюға тиым ... ... ... бұл ... ... мүддесі тұрғысынан ... ... ... ... ... Еділ мен Жайық арасындағы
жерлерге көшіп-қонуға патша үкіметінің рұқсат ... соң, ... ... ол қосөзен аралығында Нұралы ханның баласы Бөкей сұлтанның ... ... ... ... ... тек 1812 ж. ғана ... үкіметінен “хан”
атағын алып, ол басқарған иелік Бөкей ордасы ... Ішкі Орда деп ... ... ... Ресей империясының шекаралық өңірінің “Ішкі” жағында
орналасқандықтан “қуыршақ мемлекет” рөлін атқарды. Бөкей ... ... ... Кіші жүздегі саяси-экономикалық жағдайдың ... ... ... ... Жайықтың оң жағалауына 5 мыңға жуық үй көшіп-
қонса, кейін Орынбор шекаралық комиссиясының ... ... ... ... 10 235 үйге ... ... хандығының шекарасы бірте-бірте анықталған
соң, оның ... ... ... қарай 350 шақырым, ... ... 200 ... ... алып ... ... бұл ... қоныстанған
қазақтарға патшалық Ресейдің отаршылдық саясаты өзіндік зиянын ... Орал ... ... ... ... ... ... әскери бекіністер салына ... ... ... Плинин,
Фокеев, Сламихин бекіністері салынды. Қараөзен мен ... ... ... айналды. Жайық өзенінің бойы біртіндеп Орал казак-орыс
әскерлерінің меншігіне қарады. Соның салдарынан ... ... ... ... ... ... ... қатар, Орал
казак-орыстары қазақтардың ауылдарына шабуыл жасап, адамдарын өлтіріп, мал-
мүліктерін тонап ... ... ... ... жергілікті әкімшілігі
мұндай озбырлықтарға қарсы шара қолданбай, керісінше көп жағдайда мәселеден
жалтарып кетіп отырды.
1815 ж. Бөкей қайтыс ... соң оның ... ... ... ... атты үш ұлы ... Хан тағының мұрагері Жәңгір оң-солын танып,
ел басқаруға араласқанша Ішкі Орданы Бөкейдің інісі Шығай биледі. 1824 ... ... ... хан ... ... соң Ішкі ... қоғамдық
тұрмыс пен әлеуметтік–саяси құрылымдарға, жер қатынасына, салық саясатына
өзіндік өзгерістер енгізбек болды. Бірақ ... және ... ... ... бұл “жаңалықтарына” дайын болмады.
Жер қатынасында әділетсіздіктер орын ... ... ... ... ... төңірегінде жүрген ... ... ... ... Құдайбергенов т.б. шұрайлы жерлерді иеленді. ... Ішкі ... ... Орал ... да ... қысым көрді. Жайық
өзенінің жағалауына адам жолатпады. Қазақтарға Жайықтан ... ... ... ... мал ... ... ... өзенге он шақырым жақындауға тиым
салынды. Ал, ол ... ... бара ... ... ... ... иеленіп
кетіп отырды.
Ішкі Орданың қазақтары 1846 жылға дейін ... ... ... ... ... ... ... Ордадағы салықтың түрлерін
негізінен ханның өзі белгілеп ... ... ... ... пайдасына
алынатын “зекет”, “соғым” сияқты салықтар болды. 1825 ж. “зекет” ... мың сом ... ... ... салығынан жылына 6000 сом пайда тауып
отырған, бұл салық кейде 800-1000 бас мал түрінде ... ... 1836 ... Орда ... ... “зекет” салығына 18000 қой, 800 өгіз, 1000 жылқы,
700 түйе, одан ... да ... ... ... ... комиссиясына
шағымданады.
Жәңгір хан 1833 ж. ... ... ... ... ... ... ... көшіп-қонып жүрген рулардың басқарушысы етіп
тағайындайды. Жаңа тағайындалған басқарушы қарапайым халықты ... ... Ол ... ... “жалға” беру дегенді шығарып, қазақ шаруалары
жер үшін ауыр ... ... ... ... Оған қоса ... ... әр шаңырақ 2 сом, ал ауыл ... бір ... ... Одан ... да ... ... ... әбден күйзелтті.
1835 ж. Исатай ханға арызданбақ болғанда, сұлтан Шөке Нұралиев ... деп ... ... ... елден 264 түйе, 127 жылқы, 19222 ... ... ... ... ... ... қалдырады. Қ.Бабажановты
тағайындау қарсаңында және одан ... де ... ... ... ... ... осындай жер қатынасындағы әділетсіздіктер, Орал казак-орыстарының
көрсеткен озбырлығы, түрлі салықтардан түскен ... Орда ... ... Бұл ... 1836-38 ... халықтың көтеріліске
шығуына әкеліп соқты. Көтеріліске Исатай Тайманұлы мен Махамбет Өтемісұлы
жетекшілік жасады. ... ... әр ... ... ... ... кейіннен біріккен күшке айналып, ашық қарсылыққа ұласты.
Көтерілістің негізгі қозғаушы күші бұқара ... ... ... хан 1812 ... ... ... Жабал Бегалин қайтыс болған соң орнына Исатайдың
жақын ... ... ... ... ... ақын ... әрі ... және орыс тілдерін үйренеді. Ол Жәңгір ханның баласы
Зұлқарнаймен бірге Орынборда да тұрады. Жәңгір хан Махамбетті сарай ... ... ... ... ... өзгеруіне байланысты Махамбет
1828-1829 жылдары өз ауылына кетіп қалады. Одан соң шекаралық ... ... ... ... ... ... деген айыппен қамауға алынып,
екі жылдай қалмақ қамалында болады. 1831 ж. онда ... ... ... ... ... 1834 ж. ... хан Махамбетті
старшындыққа тағайындайды, бірақ бұл тағайындауды Шекаралық комиссия
бекітпейді.
1835 ж. ... ... ... ... ... ... ... орын алған әділетсіздікпен озбырлықты әшкерелеп, хан
билігіне бағынбауға шақырады. Исатай мен Махамбеттің бұл ... ... ... жатыр деп Жәңгір ханға бірнеше рет хат ... ... ... ... көтерілісшілердің Жәңгір ханға ... ... ... ... хан енді ... алдап Жасқұстағы ордасына
шақырады, бірақ Исатай бұл шақырудан бас ... ... ... ... ... ... жығып қайтарып жібереді. 1836 ж. наурызда хан
Қарауылқожаға қол жинап Исатай мен ... және ... ... ... ... ... ... береді.
Қарауылқожа адай, беріш, табын т.б. рулардан 522 жігіт жинап, Исатайдың
ауылына аттанады. Мұны ... ... 200 ... ... соғысуға
әзірленеді. 4-сәуір күні Қарауылқожа жасағымен Исатайдың ауылының маңындағы
Қиялы моласының жанына келеді де, ... ... ... пен Қабық
молданы елшілікке жіберіп, хан мен императорға бағынуды талап етеді. ... ... 200 ... қолдарына ту алып, Қарауылқожаның ... ... ... жекпе-жекке шақырады. Қарауылқожа Исатай
батырдың айбынынан сескеніп, хан ... ... бас ... ... ауылдарына қайтарады. Қарауылқожаның Исатайдан соғыссыз жеңілуі ел
арасына тез тарап, Исатай батырдың беделі одан әрі өсе ... ... соң ... хан ... қайткенде Исатайдан кек қайтару жағын
ойластырып, Орынбор әкімшілігіне Исатай мен Махамбет ... ... ... ... деп жала жауып, сотқа шақыртады. Бірақ сотта ... ... ... ... ... ... Халық толқуы шекаралық комиссия
мен ханды қатты ... ... ... ... ел ... ... бір топ
адаммен Қарауылқожаның үстінен ханға ... ... ... ... да ... үстінен ханға арызданады.
1836-37 жж. көтерілісшілер ханға ... ... ... ... болады. Сонымен қатар Исатай ел ішіндегі түрлі ... ... ... мен ... жерлерін бөліске салып, Жайықтың арғы бетіне
өтуге шақырып отырады. 1837 ж. наурызында Шекаралық ... ... ... ... ... бірақ олар сотқа барудан бас тартады. Орынбор
генерал-губернаторы Перовский жіберген ... ... ... ... ... отряды да оларды тұтқындай ... Бұл ... саны 3 мың ... ... еді. 1837 ж. ... ... ... бастаған көтерілісшілер Қарауылқожаның ауылы мен басқа да би-
сұлтандардың ауылдарына шабуыл жасайды. Одан ... хан ... ... ... ... ... ордаға 12 шақырымдай жерге келіп
орналасады. Исатай хан ордасына жақындаған ... қол ... 2000 ... ... ... өз ... айтып хат жазып, оның ... ... хан ... ... ... ... арқылы уақыт ұтады да,
Орынбор генерал-губернаторлығына жасырын хат жазып, көмек сұрайды. Бұл
жағдайды ... ... да ... хат ... ... ... ... Перовский қазан айының 17-сінде подполковник
Геккені Жәңгір ханға көмекке жіберіп, күшпен тәртіп ... ... ... ... тапсырады. Қазан айының 30-да Гекке хан ордасына
жетеді. Оған жолда атаман Покатиловтың 400 казак ... ... ... ... ... соң ... күш ... үшін, уақыт ұту мақсатында Исатаймен
келіссөздер жүргізеді, ... одан ... ... ... ... ... хат ... өздерінің көтерілісшілермен соғысуға даяр еместігін
және полковник Меркульевтің ... ... ... ... ... ... ... Қараша айының 7-де Меркульевтің отряды
Исатайдың ауылына шабуыл жасап, батырдың отбасын ... Бұл ... ... ... ... ... көмекке аттанады. 8 қарашада Исатайдың
жігіттері Меркульевтің отрядын қоршап алады да ауыл ... ... ... ... ... ... тең еместігін байқап, ауыл адамдарын
босатуға мәжбүр болады. Осы ... ... ... мен ... бастаған
көтерілістің мәні өзгеріп, ол тек ханға қарсылық ... енді ... ... ... әкімшілігіне де қарсылық сипатына ие болды.
Меркульевтің отряды Геккенің отрядымен Бекетай ... ... ... қарай бағыт алады. Тастөбеге 4 шақырымдай қалғанда 500-ге ... ... ... Исатай батыр Меркульевтің отрядынан
құтқарып алған елді қорғау үшін ... ... ... ... Гекке бастаған 2000 жазалаушы солдат ... ... күш ... Жазалаушы отряд саны жағынан басымдылық танытса ... ... ... шабуыл бастайды. Алдымен мергендер тобы мылтық
атады, Геккенің отряды оларды зеңбіректен атқылайды. ... ... ... соң ... ... шабуылға көшеді. ... ... ... ... ... ... сиретіп тастайды.
Мұны байқаған Гекке көтерілісшілерге жақындап келіп зеңбіректен қайта оқ
атуды бұйырады, онысы нысанаға дәл ... ... көп адам ... Сол ... ... тағы да ... шығады. Осы шайқаста
Исатай оң қолынан жараланады да, баласы Жақия 50-60 адаммен ... ... ... ... ... ... Геккенің отрядынан
жеңіледі. Жеңілістен кейін Исатайдың ... Ішкі ... ... ... ... қатары сиреген көтерілісшілерді қайта біріктіруге әрекеттенеді. Ал
бұл уақытта подполковник Геккенің басшылығында 700-дей казак-орыс әскері, 2
зеңбірек және 400 ... ... хан ... болды. Жазалаушы отряд енді
Исатай батырдың өзін ұстауға тырысады. Осы ... ... ... казак отрядына ханның 600 жасағын қосып алып бірталай жерді ... ... ... ... ... ... 500 сом күміс ақшамен
сыйлық тағайындайды. Есаул Трафимовқа 75 ... ... және ... 100
жасағымен қоса Тастөбенің төңірегін аңду тапсырылады. 1837 жылы 15 ... ... ... ... ... мен ... отрядтың
арасында кескілескен шайқас болады. Бірақ та жазалаушылар көтерісшілердің
көп ... ... ... оқ ... ... ... ... жерге дейін қуғындайды. Бірақ даланы қанша ... ... ... ... ... ... сенімді серіктері Махамбет,
Тінәлі, Иса, Сарт Қабыланбай, Төлеген, ... ... ... ... ... көтерісшілер қалып, олар басшыларын ... ... ... отряд желтоқсан айында Исатайды Самар даласынан
іздейді, ал ... ... ... ... ... ... сәтті күтеді.
Губернатор Перовский болса Жайықтың арғы ... кіші ... ... ... ... ... Айшуақовқа Исатайдың Жайықтан өтіп
кетпеуін алдын-ала тапсырады. Губернатордың ... ... ... ... Баймағанбет сұлтан өз қарауындағы елдің ... ... ... келсе тез арада ұстап беруді тапсырады. 1837 жылы ... күні ... ... Маябасовтың бастауымен Исатайдың тобы
Жайықтан жасырын өтпек болғанда, ... ... ... ... Жигиннің
отряды байқап қояды. Бұл кезде Исатайдың жігіттерінің көпшілігі өткелден
өтіп, тек ... адам бері ... ... да, олар ... жендеттерімен
қақтығысқа түседі. Казак-орыстар Сарайшықта жасақтарымен дайын тұрған
Баймағамбет, Мұхамедқали ... ... ... Бұл ... ... мен Понамаревтің жазалаушы отряд қосылады. 14 ... ... ... ... ... ... Бағлан, Еділ
Сартұлының балалары Ерше мен Нұрша түседі. Ал ... ... ... ... ... ... ... шайқастан кейін көтерілістің бірінші және екінші кезеңі
жеңіліспен аяқталады. Исатай мен Махамбет Кіші ... ... 2000 ... Хиуа ... ... ... өкіметіне және оның қолшоқпары
Баймағамбет Айшуақовқа қарсы күреседі. Кіші жүз даласындағы халық ... орта ... ... ... келген Кенесары Қасымов ... ... ... ... Сондай-ақ, осы тұста Кіші жүздегі Жоламан
Тіленшіұлы бастаған көтерілісте өрши ... ол ... ... ... ... ... әскер мен Баймағамбеттің жасағы Исатайларды тынымсыз
іздеуде болатын. ... ... ... ... ... Жәңгір хан
Кіші жүздің ішіне өз тыңшыларын жіберіп, бақылауды күшейтеді. Ал Орынбор
губернаторы ... ... Кіші ... ... басуға қосымша әскер
жібереді. Полковник Гекке мен Баймағамбеттің ... ... ... ... ... ... Қиыл ... қарсы жағалауындағы биік
қырға келіп тоқтайды. Көп кешікпей екі арада шайқас ... ... ... үш ... ... ... оқ атады. Шайқаста
көтерілісшілердің 70-80 адамы қаза табады да, ... ... ... ... соңына түседі, көтерілісшілер болса
шегіне отырып, біршама шайқасады. Кезекті ... ... ... ... де, оған ... Махамбет пен Үбі келіп, аттарын ұсынады, бірақ батыр
атқа мінбей жаяу ұрыс ... Осы ... ... ... ... үш нөкері оның қолын артына ... ... да, ... ... ... тақап тұрып атады. Оған қоса Иван Богатырев деген
урядник батырдың басын қылышымен шауып түсіреді. Осылайша елі үшін ... ер ... ... қаза ... Басшысы өлген көтерілісшілер
Ойыл өзенінің жағасындағы қалған топқа қосылады. Кіші жүзді ... ... ... ... ... ары ... ... мүмкіндік бермеді. Осыдан кейін Исатайдың ұйымдастыруымен болған
Кіші жүздегі көтеріліс жеңіледі.
Исатай қаза тапқаннан ... ... ... ... ... ... өтіп ... Кейін Орынбор әкімшілігі оны қолға түсіріп, сотқа
тартып, Атырау ... жер ... ... Сот ... риза болмаған
Баймағамбет сұлтанның адамдары 1846 ж. қыркүйекте Махамбетті өз үйінде
өлтіріп кетеді.
И.Тайманұлы мен ... ... ... үш ... ... болады. Бірінші кезең - 1833-1836 ... ... ... ... ретінде сипатталса, екінші кезең - 1837 жылдың басында
көтерілісшілердің ханға қарсы аттануынан бастап, ... осы ... ... ... ... ... ... Үшінші кезең - 1837 ... ... мен ... ... ... шағын тобының
Жайықтың сол жағалауына өтіп, күш жинап көтеріліске қайта шығуынан ... ... ... ... ... ... ... маңында болған шайқаста
біржола жеңіліске ұшырауына дейінгі уақытты қамтиды.
Исатай Тайманұлы мен Махамбет Өтемісұлы ... ... - ... теңдік үшін болған, қазақ халқының Ресей империясының отаршылдық
саясатына қарсы халықтың азаттық рухын жігерлендірген ... ... бұл ... халқымыздың тарихында өзіндік орны бар, маңызы зор
көтерілістердің бірі.
4. Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық ... ... ... ... ... ... ... шекаралық
аймақтарда жаңа бекіністерді салып, қазақ жерлерін күштеп тартып ... әрі ... ... ... ... ... шиеленісуі
Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық ... ... ... ... ... ғасырларда болған басқа барлық көтерілістермен
салыстырғанда Кенесары Қасымұлы бастаған ... ... ... үш ... бұқара халқы түгелге дерлік катысты. Бұл күрестің кең қанат
жайып, ... ... ... Кенесары күресінің өзіне тән саяси
ерекшелігі деу керек. Азаттық ... ... ... саны ... ... ... 1843-1845 жылдары көбейе түскені байқалады.
Кенесарыны анағұрлым ... ... ... ... ... Жағалбайлы,
Табын, Тама, Бағаналы, ІІІекті, Алшын, Керей, Жаппас, Арғын, ... ... ... ... ... ... күресіне ру басылары мен билер
және басқа да ауқатты топ өкілдері ... ... ... Ш. ... Күшіков, Мұса Шорманов және т.б. ... ... ... бірі оның ... ... Ол өзінің күйеуі Семеке мен оның
туыстары ... ... пен ... ... ... ... Олар ... соң күйеуін тастап, баласымен көтерілісшілерге
қосылып, Кенесарының бір отрядын басқарады.
Кенесары бастаған азаттық күрестің ... ... хан ... ... территориялық тұтастығын қалпына келтіру, Ресейдің құрамына
кірмеген қазақ жерлерінің тәуелсіздігін сақтап қалу ... ... ... ... ... соғысты бастамас бұрын бірнеше дипломатиялық
қадамдар жасады. 1837 жылдың көктемінде патша үкіметіне жаңа ... ... бас ... ... ... бұзуды, орыс әскерлерінің
қазақ даласына ішкерілей енуін тоқтатуды талап етіп бірнеше хат жолдаған
болатын. Сол хаттарының ... "Ата — ... мұра ... Есіл, Нұра,
Ақтау, Ортау, Қарқаралы, Қазылық, ... ... ... ... ... ... ... қазіргі патша тұсында бізден ... ... ... ... ... ... тұрғындарды өте қиын жағдайға
ұшыратуда. Бұл тек біздің болашағымыз үшін ғана емес, ... ... ... сүруімізге де қауіпті", - деп көрсетеді. Бірақ, ... ... ... ... тарапынан жауапсыз қалдырылды. Одан кейін Кенесары
1837 жылдың күзіне қарай ашық күреске ... ... ... ... ... бара ... ... қорғаушы Ақтау бекінісінің ... ... ... жылы Кенесары әскері Ақтау мен Ақмола арасындағы ... ... онда ... ... отрядын талқандап, 10 пистолет, 9 мылтық,
13 қылыш, 7 найза, 495 мың оқ, т.б., ... ... ... түсірді.
1838 жылдың күзінде Кенесары сарбаздары патша үкіметінің жазалаушы
әскерлерімен ... ... ... ... ... ... ... кескілескен шайқас мықты бекіністердің бірі ... ... үшін ... Оны аға ... полковник Қоңырқұлжа Құдаймендиннің
жасағы мен старшина Карбышев басқаратын ... ... ... Кенесарының әскері бекіністі өртеп, жаудың біраз әскерлерін
тұтқындап, ... ... ... ... ... Кенесары Орынбор әскери губернаторлығына қарасты
ЬІрғыз бен Торғай жаққа көшеді. Ол кездегі ... ... ... ... кезеңде көтерілісшілермен арақатынасты бейбіт
жолмен ... ... еді. ... ... ... ... ... болады. Жылдың аяғында Кенесары мен В.А.Перовский
арасында уақытша ... ... қол ... Ол ... ... Кенесары
бастаған көтерілісшілер шекара шебіне шабуыл жасамауға уәде береді. ... 1842 ... ... ... Бірақ,, уақытша тыныштық орнаған тұста
Батыс Сібір генерал-губернаторлығының әскери ... ... ... жоқ ... ... ... ... қазақтың үш жүзінің атынан жиналған ықпалды
билер мен сұлтандар Кенесары Қасымұлын ата салт ... ақ ... ... бүкілқазақ халқына билігі жүретін хан етіп сайлады. Осылайша,
Қазақ хандығы қайта құрылып, ... ... ... ... Ресей империясының билігі орныққан Ертіс, Есіл, Орал ... ... ... ... ... ... Кенесары ханның
билігі жүрді. Мемлекеттік құрылыс қайта ... Хан ... ... ... ... ... ... жеке ерлік көрсеткендер,
дипломатиялық қабілеттері бар ақылды саясаткерлер мен ... ... ... ... ... Хан ... мен ... шешімдерін таратып, түсіндіріп және орындалуын талап ... ... ... ... Салық жүйесіне өзгерістер енгізілді.
Әскери мәселеде, Хан кеңесінің мүшелері мен ... ... ... ... ... мыңдықтар және жүздіктерге бөлінген, далалық соғыс
жағдайына ыңғайлы жасақтар ұйымдастырылды.
Кенесары Орынбор губернаторымен уақытша келісімге келген ... ... ... хандығының қол астындағы қазақ жерлерін азат ету үшін ... Бұл ... ... Созақ, Сауран, Ақмешіт, Жаңақорған
қалалары қоқандықтардан азат етіліп, Түркістан қаласы ... ... ... ... ... ... ... жүргізуге межбүр болды.
Қоқандықтарды талқандауда Сырдария бойындағы Жанқожа Нұрмұхамедұлы бастаған
қазақтардың Кенесарыға қолдау ... ... ... ... ... ... жылы Орынбор генерал-губернаторы В.А.Перовский Петербургке қызметке
шақырылып, оның орнына ... ... ... ... Обручевтің Перовскийге қарағанда Кенесарымен арадағы
меселені ... ... ... ... ... ... пайдаланған Сібір
губернаторы Горчаков осы жылы ... ... ... ... ... жібереді. Нәтижесінде, Орынбор әкімшілігімен ... ... ... ... Ал, 1843 ... 27 ... ... І Кенесары Қасымұлы бастаған күресті басу үшін қазақ даласына ірі
көлемдегі әскери жорық ұйымдастыру туралы бұйрық ... ... ... ... ... ... әкелген адамға 3000 сом сыйлық тағайындады.
1843 жылдың көктемінде патша әкімшілігі қазақ даласына үш ... ... ... Ол ... Ор ... ... және Тобыл өзені
бойынан бір уақытта аттанып, Кенесары ханның жасақтарын жан-жақтан қоршауға
алып, шешуші соққы беру ... ... ... тапсырылды. Оған қоса,
Батыс Сібір генерал-губернаторлығынан ... ... және ... А. Жантөрин мен Б. ... ... ... ... ... бар ... отрядтар жасақталды. Кенесары ханның
әскеріне қарсы соғыс операциясын басқару ... ... Ол ... ... 20 ... әскері бар еді. Кенесары ... ... ... ... ... мүмкіндік бермей, жеке-
жеке соққы беруді ойластырды. Ол өз ... бір ... ... ... ... ... ... де, олар Ұлытауға қарай шегіне шайқас
жүргізіп, ... ... ... ... ... ... ... Ал, кейіннен
Кенесарыға қарсы шайқаста көрсеткен дәрменсіздігі үшін Лебедев Орынборға
шақыртылып, қызметінен ... ... ... ... ... ... өзінің негізгі күшімен Константиновск бекінісіне шабуыл жасап, 1844
жылы шілденің 20-нан 21-не ... түні ... ... ... ... ... қоршауға алып талқандайды.
Осы 1844 жылы Ыстықкөл төңірегіндегі ... ... Бұғы руы ... Боранбай Бекмұратов Ресейдің билігін мойындауға дайын екендігін патша
І Николайға хабарлайды. Бірақ манаптың бұл ... ... ... ... ... ... жауапсыз қалдырады. Кейбір ... ... ... ... ... танытуы Кенесары ханды
ызаландырған болатын. Ал, Кенесарының ... ... ... манаптары Орман, Жантай, Жанғаралы Батыс-Сібір ... ... ... ... ... ... сұрайды және қазақ ханы
Кенесарыға ... ... ... ... ... Бұл жағдай Кенесарыны
одан әрі ерегістіре түседі.
1846 жылдың басында Кенесары хан әскерлерімен Балқаш көлінің маңына ... ... ... қазақ даласындағы Кенесары бастаған көтерілісті
біржола жою үшін енді генерал-майор Вишневскийдің ... ... ... 1846 жылы ... хан ... Әулиеата (Тараз), Мерке
қалаларын қайтарады. Осы жылы Кенесарыға қолдау көрсетуші Ұлы жүздің Саурық
батыры ... ... ... ... Оған ... ... Саурық батырдың ауылын шауып, Саурық батырды жігіттерімен қоса
өлтіріп, мал-мүлкін тонап кетеді. ... ... ... арақатынастары
шиеленісе түсті. Патша үкіметі болса қазақ-қырғыз тартысына ашық ... ... өз ... ... ... үшін ... екі ... айдап салып, екі жақты да әлсіретіп барып, осы өңірге өз әскерін
кіргізудің қолайлы ... ... ... ... ... 1847 жылы ... хан 10 мың ... қырғыз жеріне басып
кіріп, оларды Қоқан езгісіне қарсы қазақтармен бірігіп күресуге шақырады.
Кенесары ханның соңғы шайқасы ... ... ... ... ... ... мен Вишневскийдің отряды және Қоқан хандығының
әскерлері ... сай" ... ... ... үш ... ... ... аймақ хан Кененің сарбаздарына басымдық ... ... ... ... ... ... мен Сыпатай батыр бастаған
жасақтардың ұрыс алаңынан ... ... ... ... да жағдайды
қиындатқан болатын. ... ... есе күші көп ... ... ... ... хан 32 ... сұлтанымен бірге тұтқынға
түседі. Наурызбай батыр қаза табады. Қырғыздардың қолына ... ... ... хан ... ... ... түсіп, сыйлықтар алған
қырғыз манаптарының тарапынан өлтірілді. Кенесары ханның қасіретті ... оның ... ... ... ... ... де жеңіліске
ұшырады. Кенесары бастаған азаттық күресті кейін оның баласы Сыздық сұлтан
жалғастырды.
Кене ханның ... ... ... ... Ақғаш, Басығара, Жанайдар,
Жәуке, Иман, Байсейіт, Сұраншы, Жоламан және т.б. ... ... ... шайқас жүргізді. Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық
соғыстың жеңілуінің ... ... ... ... ... бір ... ... алмауы, кейбір ру басыларының өз бетінше билік жүргізуге
ұмтылуы және де кейбір ... ... топ ... патшалық Ресейді
жақтауы, Кенесарының Ресей, Қоқан, Бұхар хандықтарымен күресте ... ... ... қатар, ол өзін жақтамаған кейбір қазақ жөне ... ... кері ... ... өйткені ол халықтың наразылығын
тудырып, көтерілісті әлсірете түсті. ... де, ... ... ... ... ... тапқанымен, ол қазақ халқының тарихында
мәңгілік өшпес із қалдырған, ... ... ... ... ... ... зор күрес болды.
5. Патшалық Ресейдің Оңтүстік Қазақстанды жаулап алуы.
ХІХ ғасырдың 20-жылдары ... Орта жүз бен Кіші ... ... ... ... басқару жүйесін енгізгенімен, Ұлы жүз мәселесіне әлі де ... ... ... ... ХІХ ғ. ... ... ... империясының
“үлкен саясатынан” Орта Азия ... де тыс ... ... ол ... ... мен оның иеліктеріне көп көңіл бөлді.
Ағылшын-орыс бақталастығында бұл үрдістердің белсенділігі арта ... Таяу ... ... ... ... ... әкелді.
1841 жылы Лондон конвенциясы Ресейдің Таяу Шығыс мәселесіндегі ... ... ... Орта Азия мен ... ... ... ... негізгі аймақтарының біріне айналды. ... ... ... Орта Азия ... мен ... және ... ... патша әкімшілігі жақсы түсінді. ... ... ... үшін ... шаралар қарастыра бастады. Ресей Сыртқы Істер
министрлігінің Азия департаментінің ұсынысымен ХІХ ғ. 30-жылдары ... ... ... ... ... мен ... ... Г.И.Данилевский бастаған дипломатиялық миссиялар
жіберді. Бұл ... ... ... Хиуа және ... ... ... ... бірқатар келісімдерге қол жеткізіп, Орта Азия
хандықтарының ішкі ... мен Хиуа ... ... ... қатысты саясаты туралы бірқатар мәліметтер алып қайтты. 30-
жылдардың аяғы мен ... ... ... ... хиуалықтардың
шекаралық аймақтардағы күш көрсету және тонаушылық әрекеттерін ... ... орыс ... ... ... ... ... бейтараптандыру үшін Хиуаға әскери экспедиция
ұйымдастыру туралы декларациясын жариялады. Ресейдің мұндай ресми ... ... Орта ... ... ... ... қаупінің күшеюі
себеп болды.
1839 жылы қараша айының ортасында Орынбор губернаторы В.А.Перовский 12
зеңбірек, 4 мың жаяу ... және 10 мың ... ... ... ... ... ... Қатты суық пен боранның салдарынан ... 2 ... ... ... ... Ембі ... дейін ғана жете алды.
1840 жылы 1 ақпанда тағы да 5 мың түйе ... ... да ... ... ... жетті. Ақпан айының ортасында Орынборға кері
қайтты. Бірақ, жағдайдың бұлай ... ... Хиуа ... ... ... 124 орыс тұтқынын қайтарды ... ... ... ... ... ... ... және Орта Азия
хандықтарының шекарасына орыс ... ... ... ... ... ағысының бойына әскери бекіністер сала ... ... ... ... 1848 жылы Қазалы форты салынды. Жаңа бекіністердің
салынуы орыс әскерлеріне біртіндеп Сырдарияны ... ... ... және
қоқандықтардың ірі бекіністерінің бірі Ақмешітке жақындауға ... ... ... ... ... келген экспедиция Арал
теңізін зерттеп, теңіздің ... ... Арал ... кеме ... Оның болашақта Орталық Азия және Хорезммен сауда қарым-қатынасында,
әскери мәселелерде маңызы зор болды.
12 күндік ... ... 1853 жылы 28 ... орыс ... ... ... Осыдан кейін Сырдарияның төменгі ағысында Сырдария шебі
құрылды. Оған Райым бекінісінен Ақмешітке ... ... ... және ... ... ... ... сақталып тұрды. Ресей ... және ... ... ... ... ... алды. ХІХ ғасырдың 50-жылдары
Орталық Азия мен Оңтүстік Қазақстанның Ресейдің сыртқы саясатындағы ... ... ... жж. ... ... ... жеңілуіне байланысты
батыстағы рыногынан айырылып, енді оған шығыстан жаңа рынок ... ... 1858 жылы ... Азия ... Хиуа мен Бұхараға Н.Игнатьев
бастаған дипломатиялық елшілік, ... ... ... ретінде Ч.Ч.Ханыков
бастаған экспедиция жіберді. Бұл аймақтан алынған ... ... ... ... мен ... Азия ... әскери
қимылдарын ұлғайтпаса, ол аймақта Англияның мүддесінің арта түсетіндігіне
толық көзі жетті. Өйткені, Англияның бұл ... ... кең ... ... жоспары бар екені дәлелденген болатын. 1860 жылы ... ... ... сеніміне кіріп, Үндістандағы Англия басшыларымен
байланыс орнатуға ағылшын барлаушысы Абзал-Мажит жіберіледі. Біраз уақыттан
кейін ... ... ... ... ... ... жеткізіліп,
әскери нұсқаушылар мен қару жасайтын мамандар жіберіле бастады. ... ... ... ... мен ... әскери шептерін күшейтуге
кіріседі.
Англия мен Қоқанның бұл әрекеттері Ресей үкіметі жағынан қарсы шаралар
қолдануды талап ... ... бұл ... Орынбор мен Сібір шебінен екі
жақтап тереңдей ену үшін ... ... ХІХ ... 60-жылдары
Қазақстан территориясында Ресейдің әскери бекіністері мен қамалдары,
форпостары мен ... саны арта ... ... ... Қапал,
Сергиополь, Верный, Қастек және т.б. Ресейдің Қазақстандағы әскери тірек
пункттері болды. 1856 жылы ... 213 мың ... ... Ұлы ... және 60 мың ... кіретін Алатау округі құрылды. Ресей
әскерлерінің оңтүстіктен де солтүстіктен де ... ... ... риза ... ... мен ... ... Ұлы жүз
қазақтарының 1857-58 жылдарда көтерілістер жасап, ... ... өтуі ... ... ... ... ... ру басыларына қатысты алдау-
арбау, шен-шекпен беру, жоғары қызметтерге тағайындау сияқты жүргізген
саясаты да ... ... рөл ... ... саясат тек қазақтарға
қатысты ғана емес, Орталық Азия аймағындағы басқа да халықтарға қатысты
жүргізілді.
1860 жылы орыс ... ... ... белсенді әскери қимылдары
басталды. 26 тамызда Тоқмақ, 4 қыркүйекте Пішпек бекіністері алынып, ... ... ... болған шайқаста қоқандықтар жеңіліс ... пен ... ... екі ... ... мен ... ... жағдайы өте ауыр болды. Жергілікті халыққа қатысты екі ... ... Күш ... ... ... мен ... ... жақтың да әскери басшылары: “ауылдары өртеніп, малдары тартып алынды,
оларға берген ... ... ... ... деп ... 1861-63
жылдары Ресей үкіметінде Оңтүстік Қазақстан мен Орта Азия ... ... және тез ... ... ... пікір-таластар жүрді. Одан
кейін Сырдария мен Сібір шебінің аралығына 4 экспедиция жіберілді. Олар бұл
аудандарда ... ... ... кездестірмеді. Жұмғол мен Құртқа
бекіністері шайқассыз берілді, Созақ пен Шолаққорғанда қоқан билігіне қарсы
көтерілістер бұрқ ете ... 1863 жылы ... ... ... ... ... Орта Азия хандықтарына қатысты белгіленген іс-әрекеттері
туралы баяндама жасап, оны мақұлдатып алды. 1864 жылдың басында ... ... екі ... ... ... дайындала бастады. 1864 жылдың
мамыр айында Оңтүстік Қазақстандағы орыс әскерлерінің ... ... да ... ... бастаған отряд Түркістанға қарай
қозғалды. Веревкиннің отрядында 1593 солдат, 44 офицер, 18 ... ... ... ... болды. Верныйдан бір мезгілде құрамында 2571 ... ... 22 ... және құрамында сұлтан поручик Ш.Уәлиханов басқарған
1400 ... ... бар ... ... отряды да қозғалды. 4
шілдеде Черняевтың отряды ... 6 ... ... ... ... ... ... отряды Түркістан қаласына барар жолда қоқан
әскерлерінің шабуылына ұшырады да бекіністі қоршауға ... ... ... ... ... қолына өтті. Әулиеата мен Түркістанды тез
арада алуда әскери операцияларға басшылық ... үшін ... ... ... ... ... ... атақтарын алды.
Жорықтарға қатысқан солдаттар “жоғары құрмет” және түрлі ... ... ... көтерілген орыс армиясы алдын-ала
дайындықсыз 1864 ... 22-23 ... ... алуға тырысты. Бірақ бұл
уақытта қоқандықтар Шымкентке едәуір әскери күштерін тартып ... ... ... ... береді. Бекініс-қалаларға жақын орналасқан қазақ
ауылдары екіге бөлініп, бірі орыстарға, ... ... ... ... ... ... ... күшейіп, хан мен ... ... ... көбейе түсті. Қоқан мен
Бұхара арсындағы қайшылықтар шиеленісті. Мұндай ... ... ... де өз ... ... ... Черняевтің алты жарым рота
жаяу әскермен бір жарым жүздік казактардан тұратын отряды және ... рота жаяу ... бір ... ... мен мың жарым қазақтан тұратын
отряды Шымкент түбінде бірігіп қалаға шабуыл ... 1864 ... ... ... ... Түркістан мен Шымкентті жаулап алғаннан кейін Орынбор
мен Сібір шептері жалғастырылды.
1865 жылы маусымда бір апта ... ... орыс ... ... ... 1866 жылдың жазында патша ІІ Александр Ташкентті Ресейдің
құрамына қосу туралы ... ... Бір ... ... 1867 жылы ... ... ... және Сырдария облыстары кіретін, орталығы Ташкент
қаласы болған Түркістан генерал-губернаторлығы ... ... ... ... ... ... ... жаулауы Ақмешіт, Түркістан,
Әулиеата, Шымкент, Ташкент т.б. бекіністердің ... ... ... ... ... Орыс әскерлері мұсылмандардың қасиетті
жерлерін (Қожа Ахмет Яссауи, т.б.) ... ... ... ... 25 ... атқылап талқандады, Түркістандағы Қожа Ахмет Яссауи кесенесіне
зеңбіректің 12 ... ... оның 11-і ... қабырғаларын ойып
кетті. Шымкент қаласын қорғап, қаза тапқандардың саны 3170-ке дейін ... ... ... ... ... Шоқан Уәлиханов өзінің
діндестері мен ... орыс ... ... тағылық
әрекеттеріне байланысты одан әрі жорыққа қатысудан бас тартуға ... ... ... мен Орта Азия ... қарсылық көрсеткендері
үшін қатыгездікпен, аяусыз басып-жанышталды. Ресей болса, ... ... ... ... ... ... ... қауіпсіздігін қамтамасыз етуге бағытталған ... ... ... ... ... деп ... ХІХ ғасырдың 60 жылдары Оңтүстік ... ... ... ... ... ... ұзақ ... Ресейдің отарына
айналды. 1867-68 жылдары Түркістан және Далалық өлкені басқару ... ... ... Орта Азия және ... ... отары ретінде заңдастырылды.
9-тақырып. ХІХ ... ... ... Қазақстандағы
саяси
және әлеуметтік-экономикалық қатынастар
1. ... жаңа ... ... жүйесінің ендірілуі
және оған
қазақтардың қарсылығы.
2. Қазақстанға орыс шаруаларының, ұйғырлар мен дүнгендердің қоныс аударуы.
3. XVІІІ ... ... ... мен XІX ... ... ... ... жаңа әкімшілік-территориялық басқару жүйесінің
ендірілуі
және оған ... ... ... ... ... ... Ресейдің отаршылдық
саясатының маңызды бөлігінің бірі болып ... ... ол ... жер ... сот ... ... ... беру, дін мәселесі
сияқты қазақ қоғамының шешуші салаларының ... ... ... ... ... жүйесін енгізудегі патша үкіметінің алдына
қойған басты мақсаты ... ... ... ... ... ... 1867 жылы 11 шілдеде патша жарлығымен империя құрамында Түркістан
генерал-губернаторлығы құрылса, ал 1868 жылы ... және ... ... құрылды. Реформаның ең басты және негізгі міндеті
... ... ... басқа бөліктерімен бірте-бірте қосып жіберу" үшін
Ресейге ... ... бір ... ... ... ... ... ақсүйектерді биліктен ысырып ... ру ... ойға ... ... ... ... оңай әрі тез ... отыру. Жалпы алғанда, реформалар патшалық үкіметтің қазақ ... ... және ... ... ... еркін пайдалану
үшін орыс капиталына анағұрлым тиімді жағдай қалыптастыру әрекетінен туған
еді.
Экономикалық ... ... ... ... мен ... ... меншігіне кесіп, казак әскери бөлімдері мен орыс ... үшін ... жер ... ... ... экспедициялар
жабдықталды. Мұның өзі қазақ жерін пайдалануынан алып, барша қазақтың ... ... ... деп ... ету ... ... империя
отарына айналғандығын дүниеге паш ету болды. Патша үкіметінің 1886 ... ... ... және 1891 ... ... облыстарды басқару туралы
Ережесі сол орыс билігін одан ары ... ... ... ... ... ... күшеюін тереңдете түсті.
1867-1868 жж. реформа арқылы патша өкіметі қазақ даласын толық отарлауға
тырысты. Сондықтан да ... ... ... бөлініп, ал облыстар
әкімшілік орталықтарына, қазақ даласымен ... ... әр ... ... ... Торғай мен Орал облыстары
– Орынбор; Ақмола және Семей ...... ... ... мен ...
Түркістан генерал-губернаторлықтарының құрамына кірді. Бұрынғы ішкі Бөкей
хандығының аумағы уақытша Торғай ... ... ... ... ол ... ... 1872 ... бастап Астрахань губерниясының
құрамына кірді. Ал ... ... ... 1870 ж. ... ... Кавказ әскери округының билігіне ... ... мен ... ... ... ... себептері болды.
Бұл туралы профессор Б. Сүлейменов: "Патшалық ... ... ... ... ... мен ... округтарға бөлшектеу, қазақ
халқының ұлттық бірлігінің қалыптасу ... ... ... қазақ халқын
отарлық езгіде ұстауды жеңілдетуі тиіс еді" - дейді.
1867-1868 жж. реформалардағы басты ... бірі ... ... ... құру болды. Ол аппарат әр түрлі жеңілдіктерге:
анағұрлым ... ... екі есе ... ... босаған кездегі жоғарғы
зейнетақыға қызығатын чиновниктерден құралды. Зерттеуші ғалым К.А. Жиреншин
өз еңбегінде: ... ... ... ... ... ... білімі таяз адамдардан, ең бастысы, өз қызметін ... ... деп ... сол ... ... тез ... алуды көздеген
офицерлерден жасақталған болатын: Генерал-губернаторлықтардың ... ... ... оның ... және тапсырма орындаушы
чиновниктер құрды. Генерал-губернаторлар әскери және ... ... өз ... ... ... ... қазақ даласындағы
әкімшілік құрылысының принципі – жаңа отаршылық реформа ... ... ... ... ... беру болды" - деп, патшалық үкіметтің
құйтырқы саясатының табиғатын айқын да ашық көрсетіп береді.
Бұл тұстағы генерал-губернаторлардың билік шараларын іске ... ... ... үш бөлікке бөлінді: облыстық басқармалар, уездік басқармалар
және ... ... ... ... ... басшылығында
әскери және азаматтық ... ... ... ... 1868 ... ... дала облыстарының әскери-губернаторлары облыстардағы
әскери қолбасшыларға ... ... және де олар ... аумағындағы орналасқан казак ... ... ... ... өз кезегінде уездерге бөлінді. Уездік басқарманың басшылығына орыс
чиновниктерінің ішінен облыстық әскери-губернатордың ұсынысы ... ... уезд ... ... Жаңа ... ... ... барлық билік жүйесі толығымен уезд бастығының қолына
шоғырландырылды. Ереженің 42-65 баптары бойынша, уезд ... ... ... ... басқару орындарына жүктелген міндеттердің
орындалуын қадағалау, уезде ... пен ... ... ... ... және ... денсаулығын сақтау. Уезде орналасқан әскери
бөлімшелер, мекемелер мен бекіністер уезд ... ... ... жж. реформа ел мен жерді басқарудағы патшалық үкіметтің алғашқы
буыны болып табылатын жергілікті ... ... ... ... ... ал ... ауылдарға бөлінді. Е.Г.Федоров "Қазақстан – патша
үкіметінің отары" атты ... ... ... тұрғындарының
орталықтарын әдейі бөлшектеді, ... ... ... бөлшектеу арқылы
қазақ халқының мәдени дамуын ... ... ... ұстауды көздеді",
– деп көрсетеді.
Уездер территориялық белгі бойынша бір болысқа 1000-2000 киіз үй және ... ... 200-ге киіз үй ... ... ... ... мен
ауылдарға бөлінді. Болыстар шаруашылық жағынан біріккен ауылдардан тұрды.
Осыған байланысты жаңа ... ... ... ... ... ... ... түрде жойылды. Ру басында ақсақал тұрғанда, оның сөзі мен ісі
билік ... ие ... ... ... дала тыныштығы үшін қорқуы заңды
нәрсе болатын. Граф Паленнің Түркістан аймағын тексеру ... ... "Бұл ... іске ... ... ... ... аймақта бір
қалыпты орналаспауы әкімшілік басқару ... ... ... ... ... ру басында ру ақсақалдары тұрған жағдайда дала тыныштығын
ұстап тұруда көп қиындықтар туғызуы ... еді", – деп ... ... себебін тап басып жазуы осының айғағы. Елге сүйенген ру басы кей
жағдайда әкімшілік талаптарды орындамауы да әбден ... ... ... ж. Ереженің 85-бабына сәйкес болыстардың басында қазақтардан сайланған
болыс басқарушылары, ал ауылдардың басында сол ... ... ... ... ... және ... старшиналарды халық
сайлайды" деп нақты көрсетілген. Бір қарағанда сайлау демократиялық ... ... ... көрінуі мүмкін, бірақ іс жүзінде ... ... өз ... орай ... ... ... болыс басқарушыларын
– облыстық әскери ... ал ... ... уезд бастығы
бекітетін еді. Отаршылар әкімшілігі ұсынылған кандидаттар көңілінен шықпаса
бекітпей тастап, жаңа сайлау ... де ... ... ... ... – уезд ... ал ауылдық старшиналарды
сайлауға болыс басқарушылары міндетті түрде қатысатын. Болыс басқарушылары
тікелей уезд ... ... ... және оның ... ... ... еді, ал ауыл старшиналары болыс ... ... бола ... ... ... ... міндеттерді
орындады.
Реформаларды жүзеге асыруда патша үкіметі саяси-экономикалық іс-шараларымен
қатар өлкені мәдени және рухани жағынан да отарлауға басты ... ... ... ағарту ісі патшалықтың сыртқы саясатының үлкен де маңызды
саласы болып табылатын. Бұл сала патша ... ... ... өзекті
құралы десе де болады. Бұл саясат ... ... ... ... ... ... арқылы орыстандырып, сөйтіп империяның ... ... еді. ... сай, 1867-68 жж. ... ... ... ... шаралар жан-жақты қарастырылды. Сол құжаттар бойынша
уездік қалаларда бастауыш ... ашу ... ... ... білім беру үшін алғашқы кезде уездік басқарма орналасқан жердің
бәрінде ұлт айырмашылығына қарамастан ... ... ашу ... ... ала отырып талай мектептер, гимназиялар ашылды.
1868 жылғы ... ... діни ... ... ... қарауынан
алынып, азаматтық басқарманың қарамағына ... ... ... Оларды бекіту тұтқасы орыс әкімшілігінің қолына тиді. Бастауыш
мектептерде мұсылман дінін ... ... ... Әкімшілік
қазақ мектебіне сабақ беретін ұстаздардан орыс тілін ... ... ... орын алып ... территориялық-әкімшілік үрдістер ... ... ... ... ... ... жаңа салық жүйесін енгізді. Қазақстанда отырықшылық пен ... ... ... қарамастан салық төлеушілердің
басым бөлігін көшпенділер құрады. Мәселен, 1880 жылы 90,5 % ... ... 82,0 %-ға ... ... ... ... қазақтардың жаңа көтерілісін
туғызды. XІX ғасырдың 60-шы жылдарының ... ... ... Кіші жүзде отаршылдыққа қарсы жаппай халық наразылықтары өріс ... ... ... ... патша үкіметінің салық саясатының
күшеюі болды. Оның үстіне ... ... мен ... ... ... атқарды. Сондай-ақ, жаңа әкімшілік бөліністер ғасырлар
бойы пайдаланып келген көшпелі халықтың маусымдық жайылымдарды ... ... ... ... мен ... күрт ... ... бөліністердің дұрыс жүргізілмеуі 1868 жылғы
Орал мен Торғай облыстарында орын алған ұлттық бас ... ... ... 1868 ... ... ... стихиялық түрде басталған
көтеріліс 1869 жылдың қазан айына дейін созылды. Нашар қаруланған, ... ... ... ... көтерілісшілер өздеріне қарсы қимылдаған патша
үкіметінің жазалау топтарын "қарақшылық" шабуылдарға ұшыратты. 1868 жылы ... ... 200 ... және жаяу ... бар ... отряды Орынбор
бағытындағы Жамансай көлі маңында қазақ жасақтарымен кездеседі. Жазалау
тобы көтерілісшілерге тегеурін бере ... ... күні ... ... кері ... жылдың наурызы мен маусым айының аралығында болыс, би, сұлтан және
старшиндарға қарсы 41 рет ... ... Оған 3 ... ... ... ... мен Орал ... көтеріліс өртінің ұлғаюына байланысты
жергілікті үкімет орындарымен қатар орталық үкімет те көтерілісшілерді
жазалауға ... ... ... Орал ... ... подполковник Рукин,
граф Комаровский ... ... ... Веревкин
басшылығындағы отряд аттандырылды. Көтеріліс ... ... мен ... ... ... ... орай басылып,
жанышталды.
Сол сияқты 1870 ... ... ... ... де осындай сипатта
болды. Жаңа жүйе ... ... ... ... ... халқының
үкіметке қарсы наразылығын туғызды. Маңғыстау приставы подполковник Рукин
дала тұрғындарының қиын жағдайымен санаспай, ... ... ... ... алымын жаңа салық жүйесіне сәйкес дереу енгізуді ... ... ... тұрғындар, соның ішінде Бозашы түбегінің балықшылары
Рукиннің талабын орындаудан бас тартты. Адайлардың ... ... ... Рукиннің ойланбай жасалған әрекеттері жер-жерде көтерілістің
шығуына ... ... 1870 ... наурызында Рукиннің отряды
көтерілісшілердің үлкен тобымен кездесіп, қоршауда қалады. 25 наурызда ... ... 20-ға жуық ... қаза ... ... ... Рукин өз-
өзіне қол жұмсайды. Жеңіс ... ... ... айының
басында Николаев станциясына, Александровск фортына шабуыл ... ... ... ... ... саны 10 мыңға жетті. Патшалық
өкімет орындары қазақтардың ... ... ... ... ... ... болды. Кавказдан тың күштердің келуі күштердің арақатынасын
өзгертіп, көтерілісшілер Үстірттің баруға қиын аудандарына шегінді.
Осы тұста Англия ... ... ... ... арта түседі. Патша үкіметі
ендігі кезекте Хиуа хандығына қарсы шаралар ... ... Хиуа ... ... қозғалысын қолдау үшін 4 зеңбірегі бар 6
мыңдық жасақпен қимыл жасауды ... ... ... ... ... қыр көрсетуі нақты нәтижелер бермеді, дегенмен аймақтағы жағдайды
едәуір шиеленістірді.
Маңғыстау аймағы 3 айға жуық ... ... қол ... ... ... ... ... жазалайды. Осы тұста генерал-губернатор
Н.А. Крыжановский ... ... ... "көтерілісшілерді жазалау"
туралы нұсқауын жібереді. 1870 жылы желтоқсанда көтеріліс жеңіліс тапқан
соң, көтеріліс басшылары И. Тіленбаев, Д. ... Е. ... және ... 3 мың ... Хиуа хандығының шегіне өтіп кетеді.
Сөйтіп, бұқаралық сипатына қарамастан, көтерілістің негізгі қозғаушы күші -
қазақ шаруалары өз ... ... ... қол ... ... ... ... күрес жеңіліске ұшырады. Көтеріліс
аяусыз жанышталып, адайларға соғыс шығыны ретінде 90 мың қой салық салынды.
Маңғыстау ... өз ... ... ... отарлау саясатына қазақ
халқының қарсылығының айқын көрінісі болды.
Жалпы XІX ғасырдың екінші жартысындағы реформалардың болмысы ... ... ... ... жасауға болады. Патша үкіметі Қазақстанға енгізген
әкімшілік реформалары негізінде оның ... ... ... ... ... ... құрамындағы әкімшілік басқару жүйесін орнатты.
2. Қазақстанға орыс ... ... мен ... ... ... ХІХ ... ... жартысындағы Қазақстанда жүзеге
асырған әкімшілік реформалары қазақ елінің саяси тәуелсіздігін ... бұл ... көп ... ... ... ... ішкі өміріне тереңдеп еніп, оны игеріп алып кетуге әлі де болса
әлсіз екендігін ... ... Мұны ... түсінген патшалық әкімшілік ХІХ
ғасырдың ... орта ... ... Қазақстанды отарлаудың "ең
сенімді" жолына түсті. Ол ... ... орыс ... ... ... ... еді. Патшалық Ресейдің қоныс аудару саясаты бірнеше ... ... ... Қазақстан тарихнамасында бұл қоныс аудару ... ... ... ... қарастырылады.
І кезең ХІХ ғасырдың 70-80 жылдар аралығын қамтиды, ол 1889 ... ... ... ... ... созылды.
ІІ кезең ХІХ ғасырдың 90-жылдарынан 1905 жылға дейінгі уақыт аралығын
қамтиды.
ІІІ кезең 1906 ... 1916 ... ... ... орыс және украин шаруаларын қоныстандыру ХІХ ғасырдың ... соңы ... ... ... жүргізілді. Қоныс аударудың
алғашқы кезеңі өз еркімен қоныс аударған шаруалар қозғалысымен анықталып,
патша үкіметі өз ... ... ... жағдайын реттеу мақсатына
бірқатар жеке заң-актілермен, нұсқаулар қабылдады. Онда көзделген мақсат ... ... ... өз ... ... оған көмек көрсету болды. Оған
алдын ала дайындық шаралары жасалды. Мәселен, ... ... ... ... ... бойынша Жетісуға шаруалардың ... ... ... ... әзірленді. Бұл құжат 1868 жылдан бастап 1883
жылға ... ... ... ... ереже" бойынша орыс қоныс
аударушыларына (ерлерге) 30 десятина жер ... 15 ... ... ... ... ... 100 сом мөлшерінде көмек беру және басқа
жеңілдіктер анықталып, көрсетілді. Қоныс аударған ... ... ... ... ... ... жаңа ... ХІХ ғасырдың 80-
жылдарынан дайындалды. Оларда да жаңа ... ... ... үшін ... сақталды, тек жер мөлшері аздап төмендеді. Айталық, 1886 жылғы
дайындалған: "Түркістан генерал-губернаторын ... ... ... ... десятина (ерлерге) жер беру, қоныс аударушыларды алым-салық ... 5 ... ... ... ... ... алымды тек жартылай
төлеу жеңілдіктері ... ... 1889 ... 13 ... ... Онда ... аудару тек Ішкі
істер министрлігі және Мемлекеттік мүлік министрлігі арқылы ... ... ... ... ... ... мөлшері жергілікті өкімет құзырына
берілді. Мұнда ... ... ... ... ... ... ... қоныс аударып, тұрақтайтын ... ... ... ... Ақмола және Семей облыстарының территориясына орыс-
украин шаруалары көптеп ... ... ... қоныс аударған
шаруаларға қажетінше жерді үлестіру кеңінен жүргізілді. Тек 1885 жылды қоса
алғанда, Ақмола облысы қазақтары жерінен 251779 ... ... ... Онда 10 940 ер ... бар 24 ... ... ... құрылған еді. Семей облысы бойынша 33 064 десятина егістік жер
жергілікті тұрғындар ... ... ... ... 12 ... (1868-1880
жж.) 3324 отбасы қоныс аударған, оның 2099 ... ... ... ... ... ... ... Заң күші Торғай және Орал облыстарына да таралды. Заң қоныс
аудару мәселесін ... ... ... ... ... үшін ... алуы қажет болды. Түйіндеп айтсақ, патша өкіметі орыс шаруаларының
еркінше қоныс аударуын қадағалап, реттеуді ... ... ... өз
еркінше қоныс аударуы ретсіз қозғалыс болып қала берді.
Патша үкіметі өзінің қоныс аудару саясатын қарқынды ... ... ... жж. Ұлы Сібір темір жол құрылысын бастады. Қазақтар жерін экономикалық
игеру мақсатында "артық", "бос" ... ... ... ... ... жедел жұмысқа кіріскен еді. Комиссиялар алдында ... ...... көп ... қазақтар жерінен "бос", "артық" деген жерді
анықтау арқылы қоныстанушылар "қорын" ... ... ... ... ... жүйесін қалыптастыруға үлкен назар аударылды.
Нәтижесінде ХІХ ғасыр соңына ... ... ... ... ... ... Транссібір темір жолы қазақ
жерінің ... ... ... ... Ақмола облысы әкімшілігіне
қараған осы өңірде құрылған 5 уездің 3 ... 160 мың ... ... ... үшін 2241503 ... жер ... Мұнда, экономист
Ф.А.Щербина басшылығымен "қоныстанушылар ... ... үшін ... ... ... ... экспедиция 1896-1902 жылдарда
Ақмола, Торғай және Семей облыстарының 12 ... ... ... ... қажетті пайдаланатын "нормасын" "187 десятина жер 24 мал
басына жеткілікті" – деп ... ... 8 ... ... ... жер мөлшері – 51 %, қалған 49 % жері "қоныс ... ... ... ... ... қанағаттанбаған патшалық
әкімшілік қазақтар пайдалануындағы жер "нормасын" ... ... ... ... ... арқылы жоғарыда аталған уездер ... ... 63% ... ... ... аударушылар қатары жылма-
жыл артып, олар тұрақтанған жерлерде мыңдаған ... ... ... солтүстік, батыс және шығысында жаңа келіп қоныстанған орыс
және украин ... ... ... ... ... ... ... және Орал облыстарында тұрғын қазақтармен салыстырғанда,
келімсек орыс-казактар және орыс, украин ... ... ... ... ... 1897 ... ... ресейлік халық санағы бойынша, тек бір Ақмола
облысында орыс тұрғындарының көрсеткіші 33 % жеткен.
Қазақстанның ... 14 ... ... ... және ... ... ХІХ ғасырдың 80-жылдарында мұнда 5 уезд және 80-нен астам елді
мекендер ... ... ... ... ... ... ... қоныс
аудару саясаты нәтижесінде келімсек орыс, ... ... ең ... ... су көздеріне бай, орманды жерлер берілді. ... ... ... ... ... ... ... түрлі амал-
айламен қоныстарынан көтеріле көшуге мәжбүр ... ... ... ... ... саны ... демографиялық ахуал күрделене түсті.
Қазақтар сан жағынан 1897 ж. ... ... 87 %-ке ... ... Келімсек
орыс және украиндардың саны 532,7 мыңға, татарлар – 55,4 ... ... ... ... ұйғырлар – 56 мыңға артқан. Бұл сандық көрсеткіштер жаңа ХХ
ғасырда ... ... ... 1901 жылы Жарлық шығарды, онда жеке ... ... ... жер ... ... ... етілді. Қазақтар жері қазыналық
деп есептелді және 1867-68 жылдар реформасына сәйкес ... ... ... ... 1904 жылы ... аудару басқармасы құрылып, оған
орталық Ресейден шаруаларды ... ... ісін ... ... еді.
1904 жылы 6 маусымда шыққан енді бір заңда "село тұрғындары мен ... өз ... ... ... ... ... Бұл ... заңдық
күші бар құжаттардың барлығы қазақ халқын өз ата-қонысы болған туған жерден
ығыстырылуға, ... ... ... ... мәжбүрлікке душар етті.
XІX ғасырдың соңында Қазақстанға орыс шаруаларымен қатар ... ... де ... ... ... ... ... дейін Іле аймағы
патшалық Ресейдің қол астында болды. 1881 жылы 12 ақпанда Қытай мен ... ... ... қол ... Шарттағы 17 статьяның алғашқылары
келісімнің мәнін жан-жақты ашып көрсетті. Мысалы, шарттың 3-бабында: "Іле
аймағының тұрғындарына ... қол ... ... қалу немесе Ресей
жерлеріне көшіп, Ресей азаматтығын қабылдау ұсынылады"-деп қарастырылған.
Ұйғырлар мен дүнгендерді ... ... ... ... үкіметінің
көздеген мақсаты – оны жергілікті халықтың ұлт-азаттық көтерілісіне қарсы
қолшоқпар ретінде пайдалануды көздеді. Бұл мәселе бойынша ... ... ... ... Шелек және Іле өзенінің аралығында орналастыру
туралы шешім қабылданды. Ұйғырлар мен ... ... ... ... ... аралығында жүзеге асырылып, 1884 жылдың басында 9572 ұйғыр
отбасы қоныс аударды, оның 24628 ер адам ... ал 20745 ... ... 45373 адам еді. ... ... Қазақстанға барлығы 5055 дүнген
қоныс аударды.
Қоныстанушылардан жаңадан 5 болыс: ... ... ... Ұйғыр
ауданы), Малыбай (Шелек ауданында), Қорам (Шелек ауданы), ... ... ... ... құрылды (қазіргі Жаркент
ауданында). Жаңа құрылған ... ... ... сол ... Іле аймағында
болған басшылар сайланды.
Дүнгендер мен ... ... ... Жетісуға жасанды жолмен
суландырылатын ... ... ... ... ... ... өсіру дүнгендердегі сияқты негізгі дақылға айналған жоқ.
Олар негізінен бау өсіріп, бақша салумен ... ... ... ... ... ... ... үштен екісінен астамында бау
да болды.
Сонымен, қорыта ... орыс ... ... өлкесіне қоныстандыра
отырып, қазақ халқын шаруашылыққа жарамды жерінен ... ... ... отарлаушы әкімшілік жүйесінің жаңа жағдайға байланысты одан әрі
жетіліп, ... ... ... ... ... ... ... орыстандыру, шоқындыру шараларының да жүйелік, мақсаттылық сипат
алғандығын байқаймыз.
3. ХVІІІ ғасырдың екінші ... мен ХІХ ... ... ... ... ХVІІІ ғасырдың екінші жартысы мен ХІХ ғасырдағы ... ... ... өмір ... ... ... құраған ұлыстар мен
тайпалардың материалдық ... мен ... ... ... ... жаңа заманға сай дамып қалыптасқан түрі болды.
Рухани мәдениеті: Қазақ халқының ... бойы ... ... ... бір ... - ... шежіресі екені анық. Қазақтың байырғы салт-
дәстүрі бойынша әрбір қазақ ... ... жеті ... ... ... ... балаларына үйрету әрбір атаның, отбасы тәрбиесінің негізі болды. Тек
ата-анасынан айырылған жетімдер ғана мұндай ... ... ... ... ... “жеті атасын білмеген жетімдіктің салдары” дейді. Ру, тайпа
және жүздің шежіресін таратып айта ... ... ... ... ... деп ... Ерте ... шежіре ауызша ... ... ... ... ... бірсыпыра шежірелік жинақтар
таспаға түсірілген. Олар: “Көшен-Қарауыл шежіресі” ... ғ.), ... ... (1835), ... жазып алған “Ұлы жүздің шежіресі” және т.б.
Сол сияқты ХVІІІ ғасыр “ақындар поэзиясы ... деп ... ... мен ... өте ... ...... өлең-
жырларында халықтың өмір тіршілігі, көңіл-күйі, салт-санасы, өндірісі мен
тұрмысы, мінез-құлық өлшемі, сол ... рухы ... Олар ... ... қайғыға да, жұрт кенелген мерейге де ортақ болды. Ел басына
ауыр күн туғанда шапқыншы жауларға қарсы жан аямай ... елін ... ... етіп ... ... ХVІІІ ғасырда танымал болған Ақтамберді,
Тәттіқара, Үмбетей, Бұқар, Шал, Көтеш секілді жыраулар өз өмірінде ұшан-
теңіз жыр ... ... ... ... көрнекті орын алатын ХVІІІ
ғасырдағы атақты жырау ... ... ... ... ... Ол ... ... және нығайту идеясын білдірген көрнекті
дидактикалық өлең-толғаулар шығарған. ... ханы ... ... әр ... мен ... ... Жырау қазақтың барлық үш жүзін біріктіріп,
бір орталыққа қараған ... ... ... армандады. Тәттіқара, Үмбетей,
Шал, Көтеш сияқты ... ... ... ... ... ... Бөгенбай батырдың қайтыс болуына арналған естірту жыры - жоқтауы
белгілі. Үмбетей жоқтауында Бөгенбай - ... ... ... ... Тәттіқара ақын қатардағы жауынгер ретінде көптеген шайқастарға қатысып,
жорықта ... ... ... ... жолындағы күресте
қандай да болсын қиыншылықтың алдында бас имеуге шақырады.
XІX ғасырда қазақ әдебиеті ұлттық дарынды ... ... де, ... ұқсамайтын дара туындылардың сан қырлы сипатымен де ерекшеленді. Бұл
дәуірде айтыс өнері дамып, ... ... ... Шөже, Орынбай, Түбек,
Сүйінбай, Шернияз, Біржан, Бақтыбай, Жамбыл сияқты әйгілі ақындар қатары
Сара, ... ... ... Ақбала және басқалар сияқты ақын қыздардың
есімдерімен толықты деуге болады. Түрі мен ... ... ... ... ... Олардың кейбіреулерінің негізгі ... ... оның ... ... рулық қоғамдастықтың
ерекшеліктері сөз болса, Біржан мен Сара ... ... ... ... беру ... көтеріледі. Мұндай айтыстармен қатар бірін-бірі
қалжыңмен қағыту, ... ... ... ... ... ... ... де аз кездеспейді.
Осы кезеңнің музыкалық мәдениетінде Махамбет Өтемісұлы (1804-1846) ... ... Ол ... ... ... ... ... көтерілісінің белсенді қатысушысы ғана емес, көтерілістің “жаны”
мен “жылнамашысы” болды. Оның “Исатай ... ... ... ... ... ... жан-жақты сипаттады.
Сол сияқты Шернияз Жарылғапұлы (1817-1881) Кіші жүз ... ... ... ... ... және ту ... ... жырларымен халықты күреске үндеді.
Шығармалары қайшылыққа толы, күрделі тұлға ... ... ... ... ... ... орын алады. Зар-заман ақындарының көрнекті
өкілдері - Дулат ... ... ... ... ... ... ... Олар қазақ халқының өмірін ақиқатпен жырлаған
ақындар болды. Ахмет Байтұрсыновтың “Ақындық ... өз ... ... білуде емес, басқалардың да халін танып, күйіне ... ... деп ... ... бұл ақындар да қара басын күйттеген ақын
емес, халқының үнімен елдің мұңын жеткізуші болды. Зар-заман ақындары ... ... ... отаршылдық саясаты дәуірлеп, қазақ жерінің нағыз
талауға түскен кезі еді. Мәселен, Мұрат Мөңкеұлы “Үш ... ... бір ... ... ... ... арқылы қазақ жерін
отарлаушыларды батыл әшкерелеп, озбыр ... ... ... Дулат
Бабатайұлы “Бейшара менің қазағым”, “О, Сарыарқа, Сарыарқа” өлеңдері арқылы
қазақтың ауыр ... ... ... ... ... қатар шығыстық ақындық дәстүр
үлкен орын алды. Қазақтың дастандары ... ... ... ... Абай ... ... ... дастандар алып
келді. (“Ескендір”, ... ... ... Абай (Ибраhим)
Құнанбайұлы (1845-1904) өзі туған ортадан шоқтығы биік ... ... ... ойлы адам ... өмір шындығына өзінің саналы көзқарасын
қалыптастыруға тиіс. Абайдың бүкіл шығармашылығы ... пен ... ... ымырасыздық идеяларына толы. Ол ел ішінде бірлік пен татулық
болғанда ғана қоғамның ... ... - ... ... ... ... толық көлемде дами алады және бүкілхалықтық ... ... ... ... алға ... жолдарын үнемі іздестіріп отырды. Яғни, бұл
даму егіншілікті, қолөнерді, сауданы дамытумен тығыз ... ... ... те ... ... мал ... ... Сол сияқты ақын орыс әдебиеті мен мәдениетімен таныс болды.
М.Ю. Лермонтов, А.С.Пушкин, Н.Крылов шығармаларын аударумен ... ... ... ... ... арасына тұңғыш таныстырушы болып,
олардың өскелең идеяларын насихаттады.
Осы кезеңнің дара тұлғаларының бірі ... ... ... 1856 жылы ... екі ... ... ... Орталық
Тянь-Шань арқылы Алакөлден Ыстықкөлге дейінгі, екіншісі - ... ... ... ... 1857 жылы ... ... ... да сапар шегіп, қырғыз халқының энциклопедиялық дастаны “Манасты”
көшіріп алды. Ыстықкөлге экспедиция кезінде Ш.Уәлиханов ... ... ... көзі - ерте заман бұйымдарының ... ... ... ... ... ... “Қытай империясының ... және ... ... ... туралы жазбалар” деген тарихи-
этнографиялық туындылары жоғарыда ... ... ... болатын.
Ш.Уәлихановтың ғылыми қызметі Орыс географиялық қоғамының ... ... ... ... ол қоғамның толық мүшелігіне қабылданады. Оның ғылыми
мұрасы Қазақстанның және көп ұлтты Ресейдің, ... да ... ... ... қамтиды. Шоқан Орта Азия мен оған іргелес
жатқан аймақтар халқының ... ... мен ... де үлкен үлес қосты.
А.Құнанбаев пен Ш.Уәлиханов XІX ғасырдағы екі ... ... ... ... діни ... және зайырлы (орыстық). Мектеп пен
медреселерде діни білім беріліп, ... мен ... ... ... діни ... философия, тарих, әдебиет, астрономия,
медицина, математика, лингвистика пәндерін оқытса, зайырлы оқу орындары
қазақтарды Ресейге ... ету мен орыс ... ... ... Олар отарлау аппараттарына шенеуніктер, аудармашылар, оқытушылар,
әскерилер, дәрігерлер даярлады.
Орынбордағы зайырлы оқу ... ... 1857 жылы ... ... ... Ы.Алтынсарин аяқтайды. Ы.Алтынсарин (1841-1889)
бастамасымен және тікелей қатысуымен ... ... ... ... ... қол ... Ол, ... қолөнер және
ауылшаруашылығы училищелерін ашуға көп күш-жігер жұмсап, байырғы ... ... ... дамуы үшін қажетті мамандар даярлауға
ерекше мән берді. Ы.Алтынсарин орыс-қазақ мектептерінің оқушыларына арнап
“Қырғыз (қазақ) ... және ... ... орыс ... ... ... атты оқу ... жазды. Орыс кластарына қазақ
тілінен сабақ беріп, ол ұлттық әдебиет пен мәдениетті дамыту, ... ... ... ... жемісті еңбек етті.
XІX екінші жартысында Қазақстандағы музыка өнерінің дамуына Құрманғазы
Сағырбайұлы, Дәулеткерей ... ... ... ... ... композитор-музыканттар үлкен үлес қосты. Домбыра, қобыз, сыбызғы
сияқты музыкалық аспаптар арқылы түрлі эпостарды, тарихи ... ... мен ... ... отырды. Аталған композиторлардың дүниетанымы
тарихи тұрғыда шектеулі бола тұрса да, олардың шығармаларында ... ... ... ... ... ... Ақансері
Қорамсаұлы, Жаяу Мұса Байжанұлы, Құлтума Сармұратұлы сияқты және тағы ... ... ... ... шығармашылық және орындаушылық
шеберлігі арқасында қазақ ән мәдениетінің ... ... ... ... ... ... Қазақтардың XVІІІ-XІX ғасырлардағы материалдық
мәдениетінің күйі ... ... даму ... ... ... барысына көшпелі қазақтар экономикасының дамуындағы басты ... ... мал ... әсер ... Бұл жағынан алғанда егіншілік,
сауда-саттық, көрші халықтардың ықпалының маңыздылығы да аз ... ... ... жер ... ... рөл атқарса, көшпелі
халықтарда мал шаруашылығы маңызды болды. Қазақ көшпенділерінің ... ... ... ... ... ... тікелей байланысып
жатты. Көшіп-қону мал өсірушілерге маусымдық жақсы жайылымдарды ... ... ... ... көбінесе меридиан (оңтүстіктен
солтүстікке) бағытымен жүрді. Ірі ... мен ... ... ... бір ... болды. Әрбір рудың өзінің көш жолдары
болды. Қазақтың мал шаруашылығының өріс, қоныстары ... төрт ... ... ... ... және ... деп төртке бөлінді. Жаздық жайылым
қазақтардың ортақ ... ... ... ... мен күзеу бір орында
болды. Қыстауда малшылар құйма кесектен ... ... ... ... ... киіз ... тұрды.
Киіз үй – көктем, жаз және күз мезгілдерінде қоныстан-қонысқа көшіп жүру
жағдайына қолайлы құрама үй. Оның ... ... ... ... ... ... ... болып бөлек-бөлек қанаттан жасалды.
Ал керегеден жоғары сидам жіңішке ағаштан ... ... ... ... ... күмбез шығарылды. Уықтардың аяғы дөңгелене жайылған
керегенің аша басына ... ... ұшы ... ... ... ... - үй күмбезінің төбесі әрі терезесі. Үй ағашының сыртынан
арнаулы киіздер, қабырғасына туырлық, үстіне үзік, төбесіне түңлік ... ... ... оң ... ... оның тұсында тұскиіз ұсталып,
төсекті қоршап шымылдық тартылады. Үйдің төріне жүкаяқ қойылып, оның ... ... ... сол ... ... ... саба ... қойылып, ол шимен ... мал ... ... еңбек құралдары керек болған жоқ. Жылқы
ұстау үшін құрық, ... ... ... ... ... жал-
құйрығынан тұсау мен шідер жасалды, құлын мен бота байлауға жуан арқан ... ... мал ... науа мен ... ... ... аяғында қазақ даласына орыстардың қыста шөп дайындауға арналған
шалғылары біртіндеп тарала берді. Ал, XІX ... орта ... ... ... айыр да ... ... ... суармалы егіншіліктің ежелгі ошақтары ертеден болып келген.
Осыған ... ... ... ... ... ... ... тісағаш, егін оратын орақ, ағаш күрек, сыпыртқы егіншілік
құралдарына жатқызылды. Егісті суғару үшін суды көтеріп ... әр ...... шығыр, сондай-ақ кетпендер мен күректер пайдаланылды.
Оларды жергілікті ұсталар өздері дайындап ... атқа ... ... қоспағанда қазақтың мал шаруашылығына және
егіншілікке байланысты негізгі ... ... ... ... ... ... ... Қазақтың ат-тұрман әбзелінің ішіндегі ердің сыртқы
түрі мен дайындау тәсілінде жергілікті ... ... ... ең ... түрі - қайыңнан шауып жасалған, алдыңғы қанаты кең “қазақ ері”
болып ... ... ... ... “құранды ер” дейтін түрі
таралған. Ер-тұрман әбзелдерін жасау, ... ... ісі ... тек қана ердің өзін емес, сонымен бірге бүкіл ат әбзелдерінің бәрін ... ... ... жүген, айыл, үзеңгі, таралғы, қамшы және т.б
жасап, оларды әсемдеп, көркемдеп отырған. ... ... ... өретін шеберлерді “өрімші” деп атаған.
Қазақтардағы көшпелі тұрмысқа бейім ... ... ... ... - ... киіз ... ... металл, тері, сүйек және
мүйіз өңдеудің дамуына ... ... ... және киіз ... ... айналысты, олар негізінен алғанда үйге керек-жарақтардың
тоқымашылық пен ... ... ... ... ... ... үй ішіндегі алуан түрлі басқұрлар, бау-шулар, текеметтер, ... және т.б ... ... ... ... ... ... үй-жайлар
санының көбеюі және орыс мәдениетінің ықпалы тұрғын үйлердегі ... ... ... әкеп ... ... үй ... орнына
әйнектелген ыдыс қоятын шағын шкафтар, жақтаулы ағаш кереуеттер, іші
құлыпталатын әр ... ... ... болды.
Қазақтардың ұлттық киімінде этнографиялық белгілері сақталып қалғанымен,
олардың да ... мен ... ... ... Ер ... бітеу пішілген,
кеудесінде тік өңір қақпағы бар, жалпақ қайырма жағалы, етегі біршама ұзын
көйлек киетін ... Ер ... көп ... ... ... түрі ... Ол көбінесе фабрикалық маталардан тігілді. Ауқатты қазақтар түрлі-
түсті бұқара жібегінен, барқыттан ... ... ... ... ... ... әдемі “мәуіті шапан” мен “мәуіті шекпен” де ... қос ... ... салынды. Шабудың төменгі жағынан тілік
қалдырылып, жұқа түйе ... ... ... ... ... ... кеңінен қолданылған қысқы сырт киімінің ежелгі
түрлерінің бірі – күпі көктемде ... түйе ... қой ... Сырт ... ... ... қадірлісі аң және үй жануарларының
терісінен тігілген ішіктер болды. Қазақтардың көбінің қолы ... және ... ... киім түрі қой ... ... жүні ... ... тігілген
тон болды. Енді аяқ киім түрлеріне келетін болсақ, қазақтардың негізгі аяқ
киімі былғары етік, кебісті мәсілер болды. XVІІІ ... ... ... ... ... ... қайқы етіктері XІX ғасырдың екінші жартысында
жоғала бастады. Барлық жастағы ер адамдар қыс кезінде негізінен ішінде ... бар ұзын ... ... етік ... Неғұрлым ауқаттылары жаз
кезінде былғары кебісі бар мәсі киіп жүрді. Бұл аяқ киімдердің ... ... сол аяқ деп ... ... ... Бас киім ... келетін
болсақ, ересек ер ... ... ... алдырып, басына тақия,
тебетей киді. Бұның сыртынан тігілген терісіне ... ... ... ... деп ... ... ... Әйелдердің киімдері жас ерекшеліктеріне
сәйкес ... ... ... ... ... әйелдері ерекше сәнді
киініп, киімдерінің сыртынан тағатын кемер белдіктерін күміспен күптеп,
алтынмен аптап, ... ... ... ... отырды. Әйелдердің жасы
мен отбасындағы жағдайына ... бас ... де ... ... ... ... шет-шетіне моншақтан немесе бағалы металдан шекелік тағылған,
бай нақышты үкілі тебетей - ... ... ... ... бас ... бір ... соң ақ мақта-матадан дайындалған кимешекпен
ауыстырылатын еді.
Мал ... ... ... ... ... ішетін тамақтары
мен ыдыс-аяқтарынан айқын көрінеді. Негізгі тамақтары ет-сүт өнімдері
болды. ... ыдыс пен ... ... ... ... ... ... және шұғадан жасаған. Олар:
торсық, саба, ... ... ... ... ... ағаш ... мес, мал сауға
арналған көнек және т.б. Көшкен кездерінде ... ... беті ... ... ... ... киіз ... (аяққаптарда) сақтаған.
Сусымалы мал өнімдері үшін тоқыма қаптар дайындаған. Сүр ет пен сары майды
ағаштан жасалған кебежелерде сақтаған.
Сөйтіп, XVІІІ ... аяғы мен XІX ... ... ... ... ... ... және жартылай көшпелі тұрмыс-салтына
байланысты дәстүрлі ерекшеліктер сақталып қалды.
Сонымен, қорыта айтқанда, 1867-1868 жж. әкімшілік реформасы ... ... ... әлеуметтік-экономикалық үстемдігін нығайту
болса, ал қоныс аударушы орыс ... жаңа ... ... ... тірегіне айналдыра отырып, қазақтардың рухани және ... ... ... ... ... орыстандыру, шоқындыру негізінде
империяның тұтастығын күшейтуді көздеді.
10-тақырып. ХХ ғасырдың басындағы Қазақстан
1. Бірінші орыс революциясы және оның ... ... ... дүниежүзілік соғыс жылдарындағы Қазақстан. Қазақтардың 1916
жылғы ұлт-азаттық көтерілісі.
3. Ресейдегі 1917 жылғы Ақпан буржуазиялық-демократиялық ... оның ... ... ... ... ... орыс революциясы және оның Қазақстанға әсері
ХІХ ғасырдың аяғы мен XX ... ... ... ... әлеуметтік-
экономикалық өмірінде болған өзгерістер ескі қалалардың өсуімен, ... ... ... ... ... ірі ... ... қана қоймай, оларды мекендеген халықтың шаруашылығында және мәдени,
қоғамдық ... ... роль ... ... XX ... ... көп ... елге айналды да, ғасыр басында ... ... алты ... ... ... мен Жетісу облыстары Түркістан
генерал-губернаторлығына (орталығы - Ташкент қаласы), ал ... ... ... ... – Дала ... ... Ішкі ... ордасының территориясы Астрахань губерниясына, ал
Маңғыстау Закаспий облысына қаратылды.
Осы кезеңде ... ... ішкі ... көші-қон ағынының дамуы
нәтижесінде Қазақстан халқының тез өскендігі де ... Оған ... ... ... жалпыға бірдей санағынан кейінгі алғашқы ... ... жж.) ... халқының саны 4147,7 мың адамнан
5045,2 мың адамға, яғни 25,7% ... Ал, ... ... ... өсу ... ... талдау жасасақ, мынадай
цифрларды аңғаруға ... ... сол ... ... алты ... ... жылдарда жалпы алғанда бір мың адамға халықтың табиғи ... ал ... ... -15,3%; ... облысы бойынша орыстар мен
украиндардың үлес салмағы 1897 жылғы 33,0% 1917 жылғы 55,7% дейін ... ... екі ... ... ... табиғи өсімі 38,9% болған. Ал, қазақтары
басым облыстарда табиғи өсімнің едәуір төмен ... ... ... 25,7%, Сырдарияда - 25,6%, Оралда – 20%, Семейде - 15,6%. ... ... ... үлес ... ... ғасырдың басында
орыстардың, украиндардың және басқа да ұлт өкілдерінің империяның ішкі
аймақтарынан ... ... ... ... әсер еткендігін аңғаруға болады.
Ал, жалпы алғанда, XX ... ... ... ... ... ... ... 87%-ынан 95%-ына дейін құрады да, өлкеде ... ... ... ... мордвалар және басқа да ұлт өкілдері
қоныстанды.
Ерекше назар аударатын тағы бір жайт - ол өлке ... ... ... ... қоныстануы еді. Олардың негізгі кәсібі ... ... мал ... болатын. Сонымен қатар, XX ғасырдың ... ... көп ... ... ... ... Қоныс аударған
орыс шаруаларынан басқа, егіншілікпен жергілікті қазақтар да айналысты.
1897 жылғы ... ... өлке ... 55,4%-ы ... шұғылданған.
Сонымен, XX ғ. басындағы Қазақстандағы әлеуметтік-демографиялық ... ... ... ... ... ... отарлау саясатының кең белең
алғандығын еркін аңғаруға болады: біріншіден, ... ... көп ... қалыптасу үрдісі күшейе түсті; екіншіден, байырғы ... ... ... де, ... ... ... алғанда, орыстар мен
украиндардың үлесі өсті; үшіншіден, қалалар мен ... ... ... ... оның ... ... ... аймақтарынан келген қоныс
аударушылар мен отаршылдық ... пен ... ... жіктер мен топтардың басымдылығы толық аңғарылады.
XX ғасырдың басында Ресей патшалығының ... ... ... ... екі ... яғни ... өндірісі мен кен-зауыт
өнеркәсібі, сондай-ақ, ауыл шаруашылығы, оның ішінде мал ... ... ... ... ... ... өнеркәсібі түсті металдар
мен темірдің бай кен орындарын ... ... ... мен Орталық
Қазақстанда өркендеді. Бірақ, ғасыр басында мыс, ... ... жөне ... ... ... еліміздің тау-кен кәсіпорындары, негізінен,
шетелдік акционерлік қоғамдардың қолына көшті. Мысалы, 1904 жылы ... ... ... мыс ... ... акционерлік қоғамы Спаск-
Успенск мыс кені мен заводын, Саран-Қарағанды тас ... ... ... ... сатып алып, пайдаланды.
Қазақ өлкесінің ғасыр басындағы тау-кен өнеркәсібінің басты салаларының
бірі ... ... ... ... қатар, Екібастұзда, Қарағандыда, Саранда
көмір кен ... мол ... ... ... ... жолмен және су
жолдарымен Ресейдің ... ... Омбы мен ... ... ... Қызылжар және басқа да қалаларына жеткізіліп отырды.
Осы кезеңде Батыс Қазақстан өңірі мен ... ... ... шығару
өнеркәсібі де біршама дамыды. Бірақ, ол ... ... ... билігінде қала берді. Тек, І912-1914 жылдардың өзінде ғана
ағылшын капиталистеріне ... ... ... ... "Орал-Ембі
қоғамы", "Солтүстік Каспий мұнай компаниясы" өлкенің арзан жұмысшы ... ... ... ... мұнайдың мол бай кен
орындарын жыртқыштықпен пайдалана ... ... ... ... әкеліп жатты.
Осындай себептерге байланысты, Қазақстанның кен ... бұл ... ... ... өсіп шыққан жоқ. Оны сырттан келген орыс және
шетел капиталы жасады. Оның өнімі түгелдей ... ... тыс ... ал ... XX ... ... бастап шетелге кетіп жатты. Осының
бәрі кен өнеркәсібінің Қазақстанның ... ... ... ... өнеркәсібінің біршама өсу жолын тұтас алып ... ... ... шаруашылық шикізаттарын өңдейтін кәсіпорындардың атап айтсақ, теріден
былғары ... май ... ... ... ... ... ... шайқайтын және т.б. кәсіпорындардың белгілі дәрежеде роль ... ... ... да ... ... ... капиталистік
өнеркәсібінің шикізат көзіне, сондай-ақ өнім өткізу ... ... ... ... ... роль атқарды. Өйткені, олар бір мезгілде
артта ... отар ... ең ... Орта Азия мен ... ... ену құралына айналған болатын. Ал, шын ... Орта ... ... ... ... игеруі осы аумақтардың терең
түкпіріне темір жолдар салудан басталған еді. ... жол ... ... XІX ... аяғы мен XX ... басынан ірі темір жолының
салынуына байланысты тартыла басталды. Революцияға ... ... ірі ... ... жол желісі 1901-1905 жылдары салынған Орынбор-
Ташкент жолы болды. Сөйтіп, ғасыр басында одан ... ... ... ... ... ... салу ... дами түсті. Әрине, өлкенің әлеуметтік-
экономикалық өмірінде жол ... ... ... рөл ... олар ... ... өз ықпалын тигізді. Бұл темір жолдар
өлкені Ресейдің өнеркәсіп орталықтарымен байланыстырып, оны ... ... ... ... әр ... ... шикізаттары,
мал шаруашылығы өнімдері, мал, астық сыртқа шығарылып, өлкеге фабрика-завод
бұйымдары, тағы да басқа қажетті тауарлар әкелінді. ... ... ... пайда болған темір жол ... сол ... ... көп ... байланысты олар өлкенің әлеуметтік-экономикалық
және саяси-мәдени өмірінің ошақтарына айнала бастағанын ... ... ірі ... жол ... ... саны ... мың ... Мысалы, 1916 жылы Орынбор станциясында - 9720, Ақтөбеде - ... - 5300, ... - 3600, ... - 1852, ... - ... ... 1906-07 ... Петропавл (Қызылжар) ... саны 3 ... ... осы кезеңде өлкедегі өнеркәсіптің біршама дамуы, ... ... су ... ... ... - ... ... жұмысшы табын
қалыптастырудың бірден-бір әлеуметтік-экономикалық негіздерін қалауға ... ... ... ... ... ... одан әрі дами түсті.
Мысалы, 1913 жылғы өлкедегі жұмысшылар саны 75 мың ... ... ... ... ... 51 мың ... ... еткен 675 фабрика-заводтың
кәсіпорындары болды да, ол жұмысшылардың 28 ... ... ірі ... істеді. Тек теміржол мен су жолдарында 25 ... ... ... қамтылды. Ал, бірінші дүниежүзілік соғыс ... ... ірі ... ... мен ... өсе ... ... 1917 жылғы
Қазан төңкерісі тұсында Қазақстандағы жұмысшылардың жалпы саны 90 ... ... ... ... ... маусымдық жұмыстарға ғана
тартылып, кәсіби мамандықтарының болмауынан тұрақты ... ... ... тек ... жол ... мен ... өндіріс орындары ғана
біршама қамтамасыз ете алды. Сөйтіп, өлкедегі тау-кен ... ... мен ... ғана ... шоғырлануы жоғары болды.
Соған қарамастан, әлеуметтік тұрғыдан өлкенің өнеркәсіп жұмысшыларының
жағдайы Ресейдің өнеркәсібі ... ... ... ... ... Оған кәсіпорын қожайындарының өктемдігімен белгіленген жұмыс
күнінің ұзақтығы себеп болды. Мысалы, Ембінің мұнай ... ... ... ... өндірілетін кен орындарда 10-12 сағат, тұз өндірілетін
кәсіпшіліктерде 14-16 ... ... ... Міне, осындай әлеуметтік
теңсіздіктердің басымдылығын көрген және ... ... ... ... ... ... ... басынан өткізген қазақ
жұмысшылары ерекше ауыр жағдайда болды. ... бәрі ... ... ... ... ... және ... жақсарту мақсатындағы күреске итермеледі.
Жалпы Қазақстан еңбекшілерінің саяси оянуына, өлкедегі ... ... ... пен ... ... да ... қарсы ұлт-азаттық,
жұмысшылар мен ... ... ... қозғалыстардың ерекше
серпін алуына, әрине, патшалық Ресейдегі 1905-07 жылдарда ... ... ... ... зор ... ... экономикалық және саяси дамуы дәрежесінің салдарынан жұмысшы
қозғалысы өрістеді. ... оған ... пен қала ... ... аграрлық қозғалыстар, негізінен, қазақ ауылдарының,
қоныс аударған деревнялардың, еңбеккерлер топтарының ... ... ұлт ... ... ... ... ұлт-азаттық қозғалысты жаңа сатыға көтерді.
Сөйтіп, 1905-1907 жылдарда өткен ... ... ... ... ... жаңа ... қадам басты. Қазақ даласында осы
жылдары Ресейдегі революциялық процестердің ... ... ... жұмысшылардың бірқатар саяси және экономикалық толқулары болып
өтті. Оларға 1905 ... ... ... мыс ... ... ... айында Спасск мыс қорыту зауытындағы, Қарағанды кендеріндегі,
сондай-ақ, ... ... ... Верный, Қостанай және басқа да қалалардың
кәсіпорындарындағы өткен ереуілдерді жатқызуға болады.
Ресей империясындағы 1905 жылғы қалыптасқан ... ... ... ... ... жаңа ... ... кезеңін бастап берді. 1905 ж.
cаяси ... ... ... ... қазақ даласына жетісімен, Ә.
Бөкейханов атап көрсеткендей, "бүкіл дала саясат ... ... ... ... тасқыны құрсауына енді". Сол кезеңдегі әкімшілік орындарына
түскен мәліметтердің бірінде: "Патша үкімдерінің ... бері ... ... мерзімді басылымдарға қызығушылықпен зер сала ... ... ... ... ... газеттерді жаздырып алуда. Қырғыздар
арасында бұрын-соңды болмаған құбылыстар байқалуда" – ... ... ... ... ... бірі ... ... елді
мекендерінде қазақтардың үлкенді-кішілі жиылыстарының өткізіле бастауы еді.
Мұндай жиылыстарда қазақ ... ... ... ... ... ... ... орындарына тапсыруға петициялар әзірленді. Осылайша
қазақ даласындағы саяси күрес патшаға, ... ... ... ... ... ... ала ... Қазақтардың орталық билік орындарына
тапсырған петицияларында жерді тартып алуға, салықтың ауырлығына, ... ... мен ... ... ... озбырлық, қиянат,
қоқан-лоқы жасалуына наразылық білдірілді. ... ... ... ... ... ... ... қазақ арасында оқу-ағарту ісін ретке
келтіру және өлкеге земство ... ... ... ... елінің мұң-мұқтажын білдірген петицияларды
жазып, оны тиісті орындарына ... ісі 1905 ж. ... ... ... болатын. Мәселен, 1905 ж. сәуірдің 2-інде Ақмола қаласындағы Халфин
деген қазақ саудагерінің үйінде жиылыс өтіп, ... ... ... үшін ... ... ... ... мәселесі қарастырылған. Ақмола
қаласында өткен осы жиылысқа ... ... ... қызмет
атқарған Серкебаев, Кенжебаев және Сатыбалдиндер басшылық жасаған.
Қазақ даласынан ... ... ... жіберу арқылы да, сонымен бірге
жеделхатпен де жолданған. Петицияларды жазып дайындау ісінің ... сан ... аз ... ... ... қазанында қайнап, жаңадан
қалыптасып, тез ысыла бастаған ұлттық интеллигенция ... ... ... М. ... "1905 ... бері ... ... да басқалардың дүбіріне
елеңдеп, ұлт пайдасын қолға ала бастады. Сол бостандық ... ... ... ... ... ... іс ... жұртқа көсемдікпен жол-
жоба көрсеткені үшін алды абақтыға жабылып, арты ... ... ... ... - деп ... жылы Семей облысы Қарақаралы уезінің Қоянды ... 14,5 ... қол ... Қарқаралы петициясына Ә.Бөкейхановтың, А.Байтұрсыновтың,
Ж.Ақбаевтың қатысы болған. Осы петиция туралы және оны дайындап, ... ... ... ... ерекше еңбегін жоғары бағалаған
М.Әуезов 1923 жылы жазған ... елу ... ... ... ... жылы Қарқаралыда Ахаңмен басқа да ... бас ... ... ... ... атынан петиция (арыз-тілек) жіберген. Ол петицияда
аталған үлкен сөздер: бірінші – жер мәселесі. ... ... ... ... ... ... Екінші - қазақ жұртына земство
беруді сұраған. Үшінші – отаршылардан орыс қылмақ ... ... ... ... ... барлық мұсылман жұртының қосылуында қазақ жұртын муфтиге
қаратуды сұраған. Петицияларды тілек қылған ірі ... осы. Ол ... ... ... баласының дертті мәселелері осылар болғандықтан, Ақандар
бастаған іске қыр қазағының ішінде тілеулес кісілер көп шыққан, ... ... ...... ... қозғалыстың біршама өрлеуі 1905 жылдың қазан-
қараша айларында өткендігі тарихтан ... ... бұл ... ... патша Манифесінің жариялануы Қазақстанның көптеген қалаларында
көп адам қатысқан жиылыстарға, демонстрацияларға және ... ... бой ... ... ... Бұл ... Әлихан Бөкейханов
былай деп жазды: "Қазақтардың жүріп-тұруы арқасында Манифест қысқа уақытта
бүкіл даланың қолына ... ... ... үлкенді-кішілі съездерге
жиналды… Манифесті оқыды, оны түсіндірді, болашақтағы Мемлекеттік ... ... ... ... ... ең алыс ... ... болып қалаларға барды, онда қала тұрғындары ұйымдастырған
қалалық митингілерге қатысты. Орыстар, татарлар, сарттар мен қазақтар бір
туысқан от ... ... ... ұлт зиялыларының қоғамдық-саяси қызметіндегі белсенділігі де ... Олар 1905 ... ... ... бес ... қазақ халқы
делегаттарының съезін өткізіп, өз ...... ... ... ... ... құруға әрекет жасаған болатын.
Ондағы мақсат – 17 қазанда жарияланған патша Манифесі берген ... ... ... ... ... еді. Осыған байланысты 1906
жылдың ақпанында Семейде қазақтардың екінші съезі өткізілді. Ол кадеттерге
жақын ... ... ... ... оған өлкеге шаруалардың қоныс
аударуын тоқтату, Қазақстанның барлық жерін байырғы ... ... ... ... ... ашу, тағы басқа да талаптар енгізілді. Олардың
басында Ә.Бөкейханов, ... ... ... М.Дулатов,
Б.Қаратаев және қазақ зиялыларының басқа да көрнекті ... ... олар дін ... ... ... әсіресе үкімет пен
жергілікті органдардың мұсылман дініне ... ... ... ... ... дамытуды, сонымен қатар, Қазақстанда қазақ тілін басқа
тілдермен тең ... ... ... ... ... орай мұсылман
дінбасыларының ықпалы күшті болған Семейде, Петропавлда, Ақмолада, Верныйда
және т.б. қалаларда діни ұйымдар ... ... Өлке ... ... қойған петициялық науқаны кеңейе түсті. Жалпы, мұсылман ... ... ... империясы құрамындағы автономиясы және ... ... ... ... көтерді.
Сонымен қатар, осы кезеңде Қазақстан халқының ... ... ... ... ... ... науқаны маңызды рөл атқарып, онда қазақ
зиялыларының көптеген өкілдері белсенді қызметімен көрінді. ... ... 6 ... ... Дума жөніндегі патша Манифесі қазақ еліне де
депутат сайлау құқығын берген болатын. Бірақ, бұл құқықтың ... ... ... ... барысында ұлттардың ара салмағы
есепке алынбады. Сондықтан, қазақ зиялылары мұндай әділетсіздікті түзетуге
біршама әрекет жасап көрді. ... ... ... ... ... ... бір ... ғана сайлау құқығына ие болды. Сөйтіп, Қазақстаннан
бірінші Мемлекеттік Думаға барлығы 9 ... оның ... 4 ... ... 4 ... Ә.Бөкейханов, А.Бірімжанов, А.Қалменов және Б.Құлманов
сайланды. Олар Дума жұмысына ... ... ... ... Бұл ... заң ... ретінде дайындаған ең басты құжаты
аграрлық мәселеге байланысты еді. Мұсылмандар фракциясы жер ... ... ... ... ... ... барлығы 72 күн ғана жұмыс жасаған бірінші Мемлекеттік Дума 1906 ж. ... күні ... ... ... Дәл сол ... кешінде Думадағы
оппозицияның 182 өкілі (кадеттер, трудовиктер, меньшевиктер) ... ... ... Манифест дайындап, оған өздерінің қолдарын
қойды. Олардың арасында Ә.Бөкейханов та бар еді. Сол үшін ол ... ... ... ... қана қойған жоқ, сонымен бірге жауапқа тартылып,
абақтыда отырып шығады. Сөйтіп, халық ... ... ... ... ... Мемлекеттік Дума оның үміттерін ақтамады, ал оның
мінберін партиялар өз мақсаттарына ... ... ... ... ... болсақ, ол 1905 жылдың 6
тамызындағы және 11 желтоқсанындағы сайлау ... ... ... ... 14 депутат, олардың 6-ы қазақ ұлтының өкілдері: молда
Ш.Қосшығұлов – ... ... би ... – Семей облысынан, адвокат
Б.Қаратаев – Орал облысынан, сот ... ...... ... – Сырдария облысынан, қатынас жолдары инженері
М.Тынышбаев – ... ... ... ... Дума ... құрамы
жағынан болсын, күн тәртібіне қойылған мәселелерді талқылау жағынан болсын
бірінші ... ... ... ... ... ... ... тартысын
тудырған мәселелердің бастысы аграрлық және қоныс аудару мәселесі болды.
Әсіресе, депутаттар Б.Қаратаев, А.Бірімжанов, Ш.Қосшығұлов, Х.Нұрекенов ... ... заң ... ... өкіметінің қоныс аудару саясатына
қайткенде бір ... ... ... ... 1907 жылы 17 мамырда депутаттық
сауалға байланысты жарыссөзде депутат Б.Қаратаев сөйледі. Ол ... ... ... үшін ең маңызды іске айналған жер мәселесіне арнады: "Үкімет,
біріншіден, Ресей ішіндегі помещиктер ... ... 130000 ... ... ... ... орыс шаруаларына қазақ жерлерін тартып әперіп
отыр. Екіншіден, үкіметтің бұл ... ... ұлы ... негізде жүргізілуде. Соның нәтижесінде ... ... ... ... ... поселке, деревня құрап отырған
үйлерінен жаппай қуып шығумен айналысып отыр". Әрине, бұл сөз іс ... ... ... ... ... ... жергілікті халықтың
атынан әшкерелеу еді. Б.Қаратаев орыс ... ... ... мен ... ... елінің осындай ауыр жағдайына көңіл аударуға шақырды.
Патша үкіметі 1907 жылдың 3-маусымында шығарған заңымен екінші Мемлекеттік
Думаны да ... ... Бұл ... сонымен бірге, сайлау Заңына
өзгерістер енгізді. Патша үкіметі ... мен ... ... ... ... ... ... бұл аймақтардан депутаттардың
болмағанын өзіне қолайлы деп ... ... ... ... қатынасқан
бірінші және екінші Думалар қазақ қоғамының отарлық жағдайына өзгеріс
енгізе алатындай ... ... ... жоқ. ... ... өмірге
келуімен бірге, қазақ зиялыларының Думаға артқан үміті де біржола сөнген
еді. Дегенмен, ... ... ... ... Дума ... ... саяси күрестен біржола ығыстыра алған жоқ. Олар Думадан тыс қала
отырып, ... ... ... екі Думадан анағұрлым консервативті,
ұлыдержавалық ... ... Дума ... де ... фракциясы,
сібірлік депутаттар, солшыл кадеттер және ... да ... ... ... ... отарлау саясатына, "3-маусым Заңына" қарсы
әрекеттерін тоқтатпады. Ал, жалпы ... сол ... ... ... ... ... патша үкіметінің бірінші және екінші Дума
жұмысына және ... ... ... шараларға қатысуы, әрине, олар үшін
үлкен өмір мектебіне айналып, белгілі деңгейде өзіндік із ... ... ... ... Дума сияқты "өкілетті" орынның, ең алдымен,
орыс помещиктерінің ... ... ... ... ... ... Ал, екіншіден, қазақ зиялылары Думаға қатысты шараларға
араласа отырып, негізгі мақсатқа жету үшін ... ... ... арттыру мен батыл қимыл-әрекеттердің ... ... ... ... ... да бұл ізгі ... қол ... үшін, ендігі
жерде қазақ зиялылары саяси ... ... ... ретінде "Айқап" сияқты
журнал мен "Қазақ" сияқты ... ... ... ... ғасыр
басындағы белсенді басталған қоғамдық-саяси қызметін одан әрі ... ... ... ... ... ... шығып тұрды. Оның шығарушысы
және редакторы Мұхамеджан ... ... ... ... ... ... ... ой-пікірдің аграрлық-демократиялық бағыттарын
білдірді. Оған Б.Қаратаев, С.Сейфуллин, Б.Майлин, С.Торайғыров, Ж.Сейдалин
және басқалар қатысып ... ... ... ... мәселелер қатарында
оқу-ағарту ісі мен аграрлық мәселе, яғни жер ... ... мал ... және олардың отырықшылыққа көшуі туралы мақалалар
көптеп жазылды. Сондай-ақ, журналда патша өкіметінің отаршылдық саясаты
әшкереленіп ... ... ... қаласында 1913-1918 жылдары А.Байтұрсыновтың
басшылығымен шығып ... ... ... ... ... Ол ... ... идеяларын ұстанды. Газет редакциясында сол ... ... ... және ... ... жалпы
ұлттық қозғалысының жетекшісі, экономист-ғалым Ә.Бөкейханов, А.Байтұрсынов,
М.Дулатов және басқалар қызмет істеді. Олар ең күрделі ... ... ... ... тарапынан мемлекеттік меншіктің күшін жою және оны
қазақтардың меншігіне беру, жер сатуға тыйым салу талаптарын қойды.
Тұтас алғанда, қазақ өлкесінің ... және ... ... ... әр ... көзқарастарда болғанына қарамастан, ХХ
ғасырдың алғашқы ширегінде ... ... ... ... мен "Қазақ" газеті
өз беттерінде ұлттық идеялар мен ... ... ... ... ... ... ... Бірінші дүниежүзілік соғыс жылдарындағы Қазақстан.
Қазақтардың 1916 жылғы ұлт-азаттық
көтерілісі
Бірінші дүниежүзілік соғыс 1914 жылғы 19 шілдеде (1 ... ... ... ... ... жаңа ... салалары жедел қарқынмен
дамыды. Өнеркәсіп орындары ел экономикасының дамуына үлес қосумен ... ... орай ірі ... ... да ... өндірісінің ішінде металлургия өндірісі ... ... ... Ресей соғысқа дайындықсыз, әскери-өнеркәсіптік ... ... ... ... ... ... ... әскери-техникалық
жағынан нашар қамтамасыз етілген еді. Соғыс басталған соң жалпы империяда,
ішінара Қазақстанда өндіргіш күштердің даму ... ... кеми ... ... соғыс Қазақстан экономикасының құлдырауына әкеліп
соқты. Ауыл ... ... ... ... ... біркелкі
дамымады. Ол құнарлы, егіншілік шаруашылығын ... ... ... ... ... егін ... да ... өзгерістер енгізді. Ең
алдымен, ауыл шаруашылық ... ... егіс ... ... ... бойынша күзгі бидайдың егіс көлемі 1913 жылмен салыстырғанда 1917
жылы 63,5%-ға, жазғы бидай - ... тары - ... ... - ... Ал ... ... егіс ... 433,8 мың десятинадан 1115,0
мың десятинаға дейін, яғни екі ... ... ... ... ... және ... ... бойынша дәнді дақылдардың өнімділігі 1914 жылдан
1917 жылға дейін әр десятинадан алынатын 38,7 ... 29,8 ... ... ... ... өлке егіншілігі жағдайының сипатты ерекшелігі
оның жүргізілуі деңгейінің төмендігі болды. Бұл ... ... ... ... ... және ... ... өңделу сапасының
төмендігінен көрінді. Егіс көлемі мен өнім ... ... ... ... ... жетіспеуі болатын. Мәселен, Ақмола облысының Көкшетау
уезінен ғана 1915 жылы армияға ауыл шаруашылығымен айналысып келген ... ... 39%-ы ... Қазақстанның басқа да аймақтарында мұндай
көріністер байқалып тұрды.
Ер азаматтарды жаппай майданға алу мал ... да ... ... Оған сан және сапа ... ... ... ... Ұсақ мал көбірек,
ал ірі мал азырақ өсіріле бастады. Байырғы халықтың басым көпшілігі тұратын
жерлерде жылқы, түйе, ірі қара мал саны ... ... Ішкі ... ... жылқы саны 310,3 мың болса, ал 1916 жылы 160,2 мың болып, үлес салмағы
жөнінен 48,5%-ға кеміп ... ... ... ... мен ... да осындай көріністер байқалды. Соғыс жылдарында қазақтың мал
шаруашылығы, бірінші кезекте, мал жайылымдық ... ... ... ... шекті. 1913-1917 жылға дейін қазақ халқынан жалпы көлемі
764,4 мың десятина жайылымдық алқаптың жылқы - ірі қара ... ... ... алынды және жалға алуға даярланды.
Мал санының қысқаруы, ең ... ... ... ... ... үшін
мәжбүрлеу тәртібімен ет беруге міндетті болғандығынан орын ... ... ... өсе ... ... ... мүмкін емес еді.
Өйткені қазақ шаруашылығында мал саны жылдан-жылға азая берді. ... ... мал ... қысқаруына ауық-ауық өткізіліп тұратын
реквизиция да әсер етті. Осы жылдарда Түркістан өлкесінен 300 мың пұт ... мың ... 13 мың түйе ... 1914 ... ... ... ғана ... сомның малы мен мал өнімдері тасылып ... ... ... ... және жылқы малын есепсіз пайдалануға
байланысты мал санының ... село мен ... ... ... кері әсер ... ... малы ... солтүстік облыстарда азайып
кетті. Соғыс жылдарында армияны жабдықтау үшін мол ... ... мал және ет ... ... ... ... ... Осыған
байланысты бұл кезеңде өлкеде анағұрлым арзан ет беретін сала - шошқа
шаруашылығы жедел дами ... ... ... ... соң, ... ... де ... үшін жұмыс істеді. Өлкедегі кен өнеркәсібінің маңызды салаларының
бірі Успен және ... ... ... ... ... арта түсті.
Бұл кеніштерден 1914 жылы – 246 пұт, ал 1916 жылы – 1551 пұт ... ... ... үш жылы ... ... кенін өндіру 6,3 есе ұлғайды.
Салықтардың жоғарылығынан, қатынас ... ... ... жетіспеуі салдарынан және басқа себептерден алтын кеніштерінің
саны қысқарды. Түсті металлдарға деген қажеттіліктердің артуы және ... күрт өсуі ... ... ... ... ... Риддер
және Сокольский кеніштерінің дамуына түрткі ... ... ... ... ... ... 1917 жылы 25,3 есе өсе ... Бірінші
дүниежүзілік соғыс жылдарында мыс рудасын негізінен “Спасск мыс рудалары”
акционерлік қоғамы мен “Атбасар мыс ... ... ... ... мыс ... ... ... кеми берді. Жер ... ... ... мыс ... ... ... ... барлық бай кенді (құрамындағы мыс 25%) алып қоюына әкеп соқты.
Соғыс жылдарында Сарысу ... ... ... Ол ... ... 25-30% мыс бар 128 мың пұт ... өндірді.
Көмір өндіру Семей, Торғай, ... ... ... ... Екібастұз кен орындары елеулі рөл атқарды. Ол Екібастұз қорғасын-
мырыш зауытын, Ертістегі жекеше кеме ... ... ... ... ... көмірмен жабдықтап отырды.
Өңдеуші өнеркәсіп соғыс мұқтаждығына ет-сүт өнімдерін, былғары тауарлар
және басқа да ... ... ... ... ... ... тауарларын
өндіру өсті, бұл кезеңде өлкеде 139 былғары ... ... ... Олар
негізінен Семей және Ақмола облыстарында орналасты және ... ... ... 64,3% -ын ... ... ... былғары, тері және
ішек-қарын өндірісінің майдагерлік ... одан әрі ... ... ірі ... ... - ... ... Рига қалаларына өнім
жеткізіп берді. ... ... ... ... ... былғары аяқ
киімге және тері тондарға сұраным ерекше өсті. Соғыс жылдарында жүн өніміне
сұраным ұлғайып, өлкеде шұға ... ... ... ... ... орындап, шинельге арнап шұға дайындай бастады, сол сияқты соғыс
сұранымына ет өнімін дайындауда Петропавлда ет-консерві ... ... мал ... арнайы орын ашылды. Өлкеге дайын өнім, киім-кешек пен аяқ
киім әкелудің ... ... ... ... осы ... ... ... саны көбейді. Мәселен, 1916 жылы Верный ... ... ... істеген ірі шеберхана болды.
Өнеркәсіп орындарындағы жұмысшылардың, қалалардағы еңбекшілердің жағдайы
күрт нашарлады. Кәсіпорындарда жас ... ... ... ... ... еңбегі кеңінен қолданылды. Жұмысшылар тәулігіне 10-
12 сағат, ал кейде 16 ... ... ... ... ... ... ... берді. Мәселен, Спасск зауытында 1914 жылы күндік ... ... 1 сом 04 ... 1915 жылы – 94 тиын ... ... ... өнеркәсіп
орындарында барлығында дерлік болып жатты.
Селолар, қалалар мен ауылдар еңбекшілері жағдайының нашарлауы 1914 жылдың
өзінде-ақ ... ... ... ... Ташкент және
Транссібір теміржолдары жұмысшылары арасында бас көтерулер мен ереуілдерге
алып келді. ... ... ... ... ... бой көтеруінің бірі
“әйелдер бүлігі” ... ... ... ... орындары үкіметке қарсылық
деп қарады.
Шаруалар ... ... ... ... да қамтыды.
Мәселен, 1916 жылы 21 ... ... ... Ақтөбе уезінің Ақбұлақ
селосында 30 адам болатын солдат әйелдерінің тобыры көпестер - Незвановтың,
Пряткиннің дүкендерін ... ... ... ... бой ... Қазақстанның басқа да аймақтарында орын алды. 1916 жылдың ... ... ... ... ашынуы үдей түсті. Нәтижесінде бұл
жағдайлар қазақтардың ұлт-азаттық қозғалысына зор ықпал ... жылы 25 ... ... ... Орта ... ... ... 19
бен 43 жас аралығындағы ер азаматтарын тыл жұмысына алу туралы ... Бұл ... 1916 ... ... ... ... себеп
болды. Шілденің бас кезінде ... ... ... ... ... басталып, көп ұзамай қарулы көтеріліске ұласты. Халық
ашу-ызасының алғашқы соққыларына тылдағы жұмыстарға алынатындардың тізімін
тікелей ... ... ... ауыл ... және ... басқа да төменгі билік иелері ұшырады. Іс жүзінде ... ... ... ... пен ... жол ... ... Оның
үстіне патшалық өкімет орындары лауазымды адамдарды, болыстарды, село және
ауыл басқарушыларын, байырғы ... ... ... ... имамдарды, молдалар мен ... ұсақ ... ... мен ... ... және орта ... ... үкіметтік мекемелердің шенеуніктерін, дворян және
құрметті азамат құқықтарын пайдаланатын ... ... ... босатты.
Стихиялы қозғалыс бірте-бірте ұйымдасқан сипат алып, ... ... оның ірі ... ... мен ... ... болды. Көтеріліс
бүкіл Қазақстанды қамтыды. Бұл көтерілістің ... ... ... және ... ... Сол арқылы ол қазақ халқының бостандық пен ... ... ... ... қорытындысын шығарды. Көтерілістің
негізгі күші ұлттық шаруалардың қалың тобы, сондай-ақ сол кезде туып ... ... ... ... өкілдері, қолөнершілер болды.
Сонымен бірге көтерілістің ұлт-азаттық сипатта болуы себепті қазақ ... ... ... ... бірінде байлар, болыс басқарушылары,
билер), сондай-ақ ... ... ... ... ... әр ... аудандарында пайда болған стихиялы қозғалыс бірте-
бірте ұйымдасқан сипат ала бастады: ... ... ... ... Саурықов, Жәмеңке Мәмбетов, Тоқаш Бокин, Әубәкір Жүнісов, Серікбай
Қанаев, Монай және ... ... және т.б.) және ... ... -
Әбдіғаппар Жанбосынов, Амангелді Иманов, Әліби Жангелдин және ... ірі ... ... ... ... ... 1) шілде - стихиялық наразылық көріністері,
2) тамыз - оның ... ... ... және 3) ... ... ... бәсеңдеуі және жеңіліс табуы деген кезеңге бөлуге
болады.
М.Тынышбаевтың мәліметі бойынша, 25 ... ... ... Жетісу
қалаларында 8 шілдеде белгілі болған. Облыстың жекеленген уездерінде
жұмысшыларды шақыру ... ... одан ... 2 және 3 ... ... ... ... бас кезінде-ақ толқулар Верный уезінің ... ... ... ... ... көтерілісшілерге Бекболат Әшекеев, Тоқаш
Бокин, Аққоз Қосанұлы және басқалар ... ... ... ... ... наразылығы үдеп кетуіне орай, патша үкіметі ендігі тұста көтеріліс
қимылдарын басу үшін ... ... ... ... 17 ... және ... ... соғыс жағдайы жарияланып, патша үкіметі
мұнда ірі ... ... алып ... ... ... ... қоныс аударушы халықтың ауқатты топтарынан қазақ және ... ... үшін ... ... құрды. Жетісу облысы Жаркент
уезі көтерілісшілерінің Асы жайлауында, ... ... ... ... ... ... ... Құрам елді мекендері аудандарында, Лепсі
уезінің ... ... және ... ... патша жазалаушыларымен
ірі қақтығыстар болады.
Осындай жағдайда Верный уезінде ... ... ... ... ... үшін ... ... 1916 жылғы 13
тамызда Ошақты ... ... әр ... ... ... съезін шақырады.
Съезде тыл жұмыстарына адамдар алу туралы жарлық шығарған үкімет орындарына
қарулы ... ... ... ... ... ... ... Өз
жақтастарымен Үшқоңыр тауындағы Ошақты сайына орнығып алған Б.Әшекеев
қарулы ... ... ... ... ... ... жаңа күштермен толықтыру жөнінде шаралар қолданды. Алайда, бұл
әрекеттер айтарлықтай жетістіктер бермей Б.Әшекеев ... орын ... ... ... ... 7 ... Верный
қаласында Верный әскери гарнизонының соты болып, көтеріліс ... ... өлім ... ... ... асу туралы үкім шығарды. Соттың
үкімін облыстың әскери губернаторы Фольбаум нақ сол күні ... үкім ... соң, яғни 1916 ... 9 ... ... ... Боралдай деген
жерде орындалады.
Сотсыз және тергеусіз атылғандарды ... сот ... ... 1917 ж. 1 ... дейін 347 адам өлім ... 168 ... ... 129 адам ... ... ... Патша өкімет
орындары қудалаған 300 мың қазақтар мен қырғыздар немесе ... ... ... бірі ... ... мәжбүр болды.
Дәл осындай көтерілістің ірі ошақтарының бірі - ... ... ... саны 50 ... ... Бұл кезде Торғай уезі негізінен қыпшақ
және арғын ... ... 13 ... ... ... ... толқулар қыпшақтар мекендеген Қайдауыл, ... ... ... ... ... негізінен арғындар мекендеген
Тосын, Майқарау, Сарықопа, Наурызым, екінші Наурызым болыстарын қамтыды.
Көтерілістің етек жаюы ... ... ... ... ханы етіп ... ... Оспанов арғын
көтерілісшілерінің ханы болып ... ... 1916 жылы 21 ... ... (6 ... ... 6 ... қыпшақ, 1 болыс ... ... ... ... ... Нияз бидің ұрпағы Әбдіғаппар
Жанбосынов көтеріліске ... ... ... ханы ... ... ... ... Кенесары Қасымовтың серігі, атақты
Иман батырдың немересі Амангелді Иманов көтерілісшілердің сардарбегі болып
тағайындалады. Орталық ... ... және көп ... ... осы ... ... Әліби Жангелдин көтерілісшілердің “рухани
көсемі” болды. Ондаған мың ұйымдаспаған көтерілісшілерден Ә.Жанбосынов,
А.Иманов және ... ең ... ... ... ... ... ... тәртіпті жасақ құрды. Әрбір қолды басқаруға тиісінше
онбасы, елубасы, жүзбасы, мыңбасы тағайындалды. Сардарбек ... ... ... ... ... ... ... 15 мың қол Торғай қаласын қоршады. Қаланы
қоршау ... ... ... қоршау кезінде генерал-лейтенант
А.Лаврентьевтің жазалаушы корпусы қалаға қарай үш ... бет ... ... ... бастаған 12 мың адамға жуық сарбаздар Түнқойма пошта
станциясына шабуыл жасайды. Көтерілістің ... ... адам ... үшін қарашаның екінші жартысында Торғайдан 150 шақырым жерге жетіп,
Батпаққара ауданына ... Осы ... 1916 ... ... ... 1917 ... ақпанның ортасына дейін жазалаушыларға ... ... ... ... мен жазалаушылар арасында
Татырда, Ақшығанақта, Доғал-Үрпекте, Күйікте шайқастар болды. Шайқас 1917
жылғы ақпанның екінші ... яғни ... ... ... ... ... 1916 ... ұлт-азаттық көтерілісі Торғайдан өзге барлық
аймақтарда ... ... ... және ... облыстарында
көтерілісшілерге қарсы 12 атты әскер ... 11 ... жаяу ... қимыл жасады, ал Торғай көтерілісшілеріне қарсы патшалық өкімет
орындары 17 атқыштар ротасын, 18 казак жүздігін, 4 атты ... ... ... 10 ... және ... әкеп ... Осыған қарамастан,
Торғай облысында көтеріліс патша үкіметі құлатылғаннан кейін ғана тоқтады.
Қазақ қауымында патшаның 1916 ... ... ... мен ... ... болған жоқ: ауылдың феодалдық-байшыл билеуші тобы мен жергілікті
әкімшіліктің белгілі бөлегі патша ... ... ... оны ... ... асырушылар болды; қазақ интеллигенциясының радикалды батыл іс-
қимылға бейім ... ... ... Ж.Ниязбеков, Т.Рысқұлов,
Ә.Жангелин, С.Меңдешев, Б.Алманов, Ә.Жүнісов т.б.) ... ... ... оған ... де ... «Қазақ» газетінің төңірегіне топтасқан Ә.Бөкейханов, А.Байтұрсынов,
М.Дулатов сияқты ... ... ... ... ... ... ... шықпауға үгіттеп, оны орындамаған жағдайда
қазақтар қантөгіске ұшырауы мүмкін деп санады және ... ... ... ... ... ... кезеңде «Алаш» қайраткерлері
халықты жаңа аласапыраннан ... ... ... оны аман сақтауға
тырысты. Сондықтан да олар қарулы көтеріліске ... ... ... патша
жарлығын орындауға шақырды. Біріншіден, олар Ресейге төнген сыртқы қатердің
бодан болып отырған қазақтарға да толық қатысы бар деп ... ... ... ... - деп ... ... іс жүзінде қарусыз қазақтардың
тұрақты орыс армиясына қарсы бас ... ... ... ... ... ... ... құрбаны болады деп қауіптенді.
Үшіншіден, соғыс Ресей үшін жеңіспен ... ... ... ... ұлттық автономия құрылатынына үміт артты. ... ... ... ... ... ... аман ... бірінші кезекке
қойған «Алаш» көсемдері тыл жұмыстарына шақыруды кейінге қалдыра тұрып,
тиісті әзірлік жұмыстарын ... ... ... ... орын ... ... ... мың адамдардың қаза табуы бұлардың қауіптерінің
негізсіз еместігін дәлелдеді.
Жеке-жеке бұрқ ... ... көп ... ... ... ... ... майданға жөнелту басталды. Сол кезде “Қазақ”
газетінің ... тыл ... ... ... қызмет көрсетуді ұйғарды және осы мақсатпен барлық ... ... ... ... майдандарға өз еркімен
барып, оларда бұратаналар бөлімін құруға шақырды. Зиялылар (көпшілік ... ... үн ... және көп кешікпей Минскіде земство одағының
жанынан бұратаналар бөлімі ... ... ... ... ... еткен қазақ жігіттерінің сөзін сөйлеп,
мұңын жоқтады. Ә.Бөкейханов, М.Дулатов т.б. бастаған ... ... тағы ... тыл ... ... ... ... қалалар
мен елді мекендерде болып, оларға қолдан келген көмектерінің ... Олар ... ... ... және олардың майдан өңірі
аудандарындағы тұруы мен жұмыс істеуі үшін қажетті жағдайлар туғызу жөнінде
нақты қадамдар ... Ал ... өзі ... ... көп ... бойы айтылып
та, жазылып та келген Алашорда 1916 жылғы көтеріліс кезінде ұлттық мүддеге
сатқындық жасады деген пікірдің сыңаржақ ... ... ... ... ... де, майданның қара жұмысына шақырылғандарға да
ешқандай сатқындық жасаған жоқ.
1916 ... ... ... ... ... сан ... ... ерекше орын алады. Бірінші дүниежүзілік соғыс жағдайларында
көтерілістің жалпы жұрт ... ... ... А.Иманов,
Ж.Мәмбетов, Ұ.Саурықов, ... ... ... С.Қанаев
көтерілісшілердің саяси ... ... ... С.Меңдешев,
Ә.Жангелдин, Б.Алманов және басқалар кезінде Сырым Датов, Исатай Тайманов,
Махамбет Өтемісов, Жанқожа Нұрмұхамедов, Кенесары ... және ... ... ... ... халықты көтерді. К.Қасымов басшылық
еткен ұлт-азаттық қозғалыстан кейін 1916 жылғы көтеріліс бірінші рет ... ... ... ... әр түрлі дәрежеде қамтып, бүкілқазақтық
сипат алған көтеріліс болды. 1916 жылғы ... ... ... ... ... ... ... оңтүстігінде және
оңтүстік-шығысында) оған қазақтармен қатар қырғыз, ұйғыр, өзбек және басқа
да халықтар өкілдерінің де қатысуы болды.
Қазақстан мен ... ... 1916 ... ұлт-азаттық көтеріліс тұтас
алғанда Ресей империясындағы саяси және әлеуметтік-экономикалық дағдарыстың
одан әрі ... ... ... ... Ол Ресейдегі әскери-отаршылдық
басқару ... ... ... шығыстың отар ... ... ... XX ... ... өріс алған бүкіл ұлт-азаттық
қозғалысының құрамдас бөлігі болды.
3. Ресейдегі 1917 ... ... ... ... оның ... қоғамдық-саяси өмірге әсері
Ресей империясының барлық саяси жүйесіне тән ... ... ... 1917 ... ... революциясының нәтижесінде патша ... Ол ... ... оның ... ... ... патша
билігіне, крепостниктік құрылысқа және отарлық езгіге қарсы көп ... ... ... жылы 28 ақпанда М.В.Родзянконың басшылығымен Мемлекеттік Думаның
комитеті құрылып, мемлекеттік және қоғамдық ... ... ... өз
қолына алғанын мәлімдеді. 2 наурыз күні ... ... ... мен ... ... ... келісім бойынша Уақытша үкімет
құрылды. Жаңа құрылған үкіметтің құрамы мен ... ... да осы күні ... ... ... Думаның
Уақытша комитеті мүшелері астана ... мен ... ... ... ... ... ескі ... қара күштеріне
қарағанда анағұрым табысқа жетіп отыр. Қалыптасқан жағдай атқару өкіметін
құруға мүмкіндіктер ... Осы ... ... ... ... ... қоғамдық-саяси қызметімен көзге түскен өкілдерден құрылған
алғашқы кабинеттің министрлерін тағайындады”, - деп князь ... ... ... ... Бұл ... өз ... 1)
саяси, діни, қарулы көтеріліс және т.б. істер бойынша амнистия жариялауды;
2) сөз және ... ... ... ... 3) ұлттық, діни және
сословиялық шектеушіліктерді ... 4) елді ... ... ... ... бірдей жабық, тікелей дауыс беру арқылы
сайланатын Құрылтай жиналысына тоқтаусыз дайындық жүргізуді; 5) ... ... ... ... басқару органдарына бағындыруды
және т.б. демократиялық негіздерді басшылыққа ... ... ... ... Ақпан революциясын қазақ қоғамы зор қуанышпен
қарсы алды. “Қазақ” газеті 9 наурыздағы санында: "…Киіз ... ... ... ай, сол жағынан күн туды, жақсылық, ... тек қана ... ... Руссия болған жұрттың бәріне ... ... ... ... - деп жар ... ... революциясы қалың бұқараның саяси құқықтарын
кеңінен пайдалануына мүмкіндік жасады, олардың саяси күреске ашық араласуын
қамтамасыз етті. Елдегі ... ... ... ... ролі ... Революция патшалық цензураны жойды. ... сөз және ... ... ... ... ... мәселе бойынша қабылдаған алғашқы актілерінің бірі
1917 жылы 20 ... ... ... ... діни наным-сеніміне,
ұлтына қарай шектеушілікті алып тастауы болды. ... ... ... ... халық Уақытша үкіметке барынша қолдау көрсетуге ... ... ... ... ... ... бастады. Қызылжар қаласы мен уезінің мұсылмандары қалалық мешітте
жұма-намаз күні бүкіл ... ... ... ... ... мүшелеріне ұзақ
өмір беріп, бақытты етуін Алладан өтініп, жаңа үкіметке адал ... ... ... ... ... бірінші рет діни нанымдық, ... ... деп, ... ... қағаз жүзінде болса да жария
еткен бұл акт бұрынғы бұратана ... ... ... ... тең сезінуіне жол ашты. Қазақ халқының Ақпан төңкерісін зор
қуанышпен қарсы ... мәні де ... ... төңкерісінің қазақтар үшін қаншалықты маңызды болғанын А.Байтұрсынов:
“Алғашқы революцияны қазақтар тура ... ... ... ... ол,
біріншіден, бұл революцияның оларды патша өкіметінің қанауы мен зорлығынан
құтқаруында және, ... ... ... басқарсақ деген ескі үмітінің
нығая түскенінде еді”, - деп түсіндіреді. Халықтың Уақытша үкіметке барынша
қолдау көрсетуіне оның 1916 ... 25 ... ... ... ... ... қара жұмысқа алуды тоқтатуын, ал 7 наурызда 1916 жылғы
көтеріліске қатысушыларға ... ... ... ... да ... ... жөнінде М.Дулатов: “Сары әскер” қарсылық қылған елдерге ... ... ... ... қанға бояуға кірісіп еді. Он ... ... ... құламаса, Ресейдегі ұлы төңкеріс болмаса, не болар
еді”, - деп жазды.
Самодержавияның құлатылғаны ... ... ... ... ... ... саяси партиялардың өкілдері жоғарыдан нұсқау күтпей-
ақ, өздерінің қоғамдық ұйымдары арқылы жергілікті басқару органдарын ... ала ... ... ... ... ... ... басқару
органдары: азаматтық атқару ... ... ... ... ... ... деген сияқты атауларға ие болды. 1917 жылдың
5 наурызына дейін ... да ... ... ... ... ... ... 3 наурызда Көкшетауда, 4 наурызда Қызылжарда, 5
наурызда ... ... ... ... ... комитеттері құрылды.
Бұл ұйымдарға түрлі әлеуметтік ... мен ... ... ... Бұл халықтың демократиялық басқару дәстүріне құлшына араласқанын
аңғартады.
Мемлекеттік Думаның Уақытша комитеті мен Уақытша үкімет ... ... ... 5 ... ... ... жариялады. Осыған байланысты жергілікті
басқаруда, ел өмірін жаңа мазмұнда ... ... бола ... және ... ... ... ескі әскери губернаторлық, уездік, болыстық
және ауылнайлық басқару жүйелері жойылып, келмеске кетті. Олардың орнына
Уақытша үкіметтің облыстық және ... ... ... ... ... облыстық, уездік, болыстық және ауылдық деңгейде азаматтық комитеттер
және олардың атқару орындары қалыптаса бастайды. Мамыр мен маусым ... ... ... ... ... жер ... және басқа осы
сияқты басқару орындары құрылады.
Батыс майдан штабы жанынан ... және ... ... бұратана бөлімін
басқарып жүрген Ә.Бөкейханов 20 наурыз күні ... ... ... ... ... елі ... ... құрамына енгеннен бергі
уақытта оның бірде-бір өкілінің империяның әкімшілік жүйесінде губерниялық,
облыстық ... ... ... уезд ... ... ... ... Империяның басқару жүйесінде қазақтар болыстық
атқарудан жоғарғы қызметті иемденуге тиісті емес еді. Бұл ... ... ескі ... ... орнына келген Уақытша үкімет жағдайында
облыстық басшылыққа келген бірінші қазақ болатын.
1917 жылы наурыз айы ... Орал ... ... ... ... ... мен ... облыстары қарайтын Дала өлкелік комиссарлығына
мемлекеттік кеңес мүшесі И.Лаптев жіберілді.
1917 жылы сәуірде Уақытша үкіметтің қаулысы ... ... ... тәртіп орнатып, күнделікті туындап отыратын мәселелерді сол жерде
шешіп, өлкені басқару үшін ... ... ... ... ... ... Дума мүшесі Н.Н.Щепкин, бірінші Дума ... ... Дума ... ... ... Дума ... ... А.А.Липовский, П.И.Преображенский,
О.А.Шкапский және генерал-майор А.Дәулетшин енді. Комитеттің ... ... ... ... ... ... ... Закаспий
облыстарында және Хиуа мен ... ... орыс ... комитеті Уақытша үкімет атынан билік жүргізуге өкілетті болды.
Ә.Бөкейханов Түркістан ... ... ... Торғай облыстық
комиссары ретінде орны босап, оның қызметіне ат салыса ... ... ... ... өз қызметінде жергілікті жердің салт-
дәстүрін, ерекшеліктерін білетін азаматтарды, әсіресе, ... ... ... ... орындарына тағайындауды басшылыққа ... ... ... ... ... ... болып бірінші және екінші
мемлекеттік Думалардың мүшесі Ахмет Бірімжанов, Торғай уездік ... ... ... ... ... ... ... Тобыл округтік сотының
мүшесі Ғабдолла Теміров бекітілді.
Қазақ облыстарында ... ... ... ... да ... ... таласып, ескі әдетке салған жағдайлар да кездесіп
тұрды. Ол ... ... ... “Көкшетау уезі Айыртау болысы
сайлауында зор талас болды. Председательдікке ... ... ... ... көп қой, бір ту бие ... 3 мың сом ақша шығарып, үлкен
партия жасап барып сайланып шықты. Махмұд төре ... ... ... іздеп Көкшетауға келді” - делінген.
1917 жылы сәуір айында өткен Торғай облыстық қазақ съезінің шешіміне сәйкес
болыстық, ауылдық-азаматтық комитеттер ... үшін ... ... 9
адамнан, Ырғыз уезіне 9 адамнан, Қостанай уезіне 12 ... ... ... ... ... комиссиялар құрылды. Бұл ... ... ... ... ... ... ... дұрыс өтуін
бақылауға алды. Ақтөбе уезіне С.Досжанов, И.Ермұратов, Ж.Кенжебаев,
Е.Өтемісов және т.б. ... ... ... 3 маусымға дейін 14 болыста
болыстық комитет, 3 ауылдық комитеттің құрылуының басы-қасында болды.
1917 жылғы ... ... ... ... қоғамдық-саяси өмірінде
белсенділіктің айтарлықтай арта түсуіне облыстық, ... ... ... әсер ... ... 1917 ... 10 ... - Оралда (төрағасы -
Әлібеков); 11-наурызында - ... ... - ... ... - Е.Итбаев); наурыздың ... - ... ... ... құрылған және т.б. облыстың қазақ комитеттері "Қазақ" газетінің
көмегімен бірден-ақ қазақтардың облыстық съездерін дайындауға кірісті. Олар
съездерге дайындалу барысында облыстық ... және ... ... ... ... органдарымен де ынтымақтастық жасады.
Мысалы, Ә.Бөкейханов - Торғай ... ... ... ... ... (эсер А.Шкапскиймен бірге) Уақытша үкіметтің комиссарлары болды.
Ал, А.Байтұрсынов, М.Шоқаев, М.Дулатов, ... ... ... ... ... тағы ... ... өкілдері Уақытша үкіметтің жергілікті органдарында ... ... ... ... халқының, әсіресе, ұлт зиялыларының саяси
белсенділігі өскен жағдайда 1917 жылдың көктемінде: Торғай (Орынбор ... ... ... ... делегат, төрағасы - А.Байтұрсынов), Жетісу (Верный
қаласы, 12-13 ... 81 ... ... - ... Орал (Орал қаласы,
19-22 сәуір, 800-ден астам делегат, төрағасы - Ж.Досмұхамедов), ... ... 25 ... ... 150-ге жуық ... ... ... қазақ облыстық съездері өткізілді. Бұл съездер ұлт ... ... ... ... ... ... және
басқа да проблемаларды шешу жолындағы күрестегі қазақ ... ... ... ... ... ... ... олардың
осы мақсаттарға жетудегі тактикалық бағыттарын ... ... ... мен ... да ашық ... ... Облыстық
съездердің ішінде Торғай съезі көлемі мен ... ... ... ... ... ... ... А.Байтұрсынов,
М.Дулатов, А.Қалменов, М.Шоқаев, М.Жұмабаев және басқа да сол кезеңдегі ... ... ... ... ... Соның арқасында съезд ... ... ... талаптары өз көрінісін тапты.
Сонымен қатар, байырғы қазақ ... ... ... ... ... анықтау мен шешу мақсатында Торғай съезі Бүкіл
қазақ съезін шақыруға қаулы қабылдап, оны ... мен ... ... үшін ... ... ... Оның құрамына
Ә.Бөкейханов, М.Дулатов бастаған қазақ ұлт зиялыларының белгілі тобы енеді.
Съезд осы жылы ... ... ... ... тиіс болған Бүкілресейлік
мұсылмандар съезіне делегаттар ... жылы ... ... ... Жалпы ресейлік мұсылмандар съезі
болып өтті. Съезде ұлттық-территориялық ... ... ... ... ... құру ... қаралды.
Қазақстанда алғашқы Кеңестер 1917 жылы наурызда пайда бола бастады. Жұмысшы
және ... ... ... ... ... кейінірек, яғни
мамыр және маусым айларында құрыла бастады. Кеңестердің көпшілігін алғашқы
кезде ... мен ... ұсақ ... партиясы өкілдері
басқарды. Бұған большевиктердің әлсіздігі мен ... ... ... ... мен ... ... Қазақстанның
әлеуметтік-экономикалық даму дәрежесінің төмендігі себеп болды. Кейбір
мәліметтерге қарағанда, 1917 ... ... ... ... ... астам Кеңестер, оның ішінде 8 жұмысшы, 9 шаруа, 7 солдат депутаттарының
Кеңестері жұмыс істеген. Өзінің пайда болуынан бастап Қазақстан ... ... және ... ... Кеңестері өздерінің құрамы
жөнінен көпұлтты болды. Кеңестердің құрамына орыстар, қазақтар, украиндар,
татарлар, ұйғырлар, өзбектер және басқа халықтардың ... ... ... ... көбінесе орыстар, украиндықтар, ішінара татарлар
кірді.
Орталық Азияда және Қазақстанның оңтүстігінде ... ... ... 1917 ... 16-21 ... ... мұсылман депутаттары
Кеңестерінің І өлкелік (Түркістандық) съезі өтіп, ол Уақытша ... және ... ... ең ... ... ... және ... да
ұлттық аймақтарға кең көлемде автономия берілетін жағдайдағы Федеративтік
демократиялық республика деп таныды. Съезд Құрылтай ... ... ... ... ... ... ... тануға шақырды.
Осы жерде айтып кететін жағдай 1917 жылы көктемде мұсылмандар ... ... ... ... ... болатын. Ташкенттегі съезде
(1917 ж. сәуір) қалыптасқан ... ... ... ... ... Қазалыда және басқа қалаларда жергілікті ұйымдары
болды, оларға мұсылман дінінің православие дінімен тең ... ... ... ... діні оқу ... ... ... қажылыққа
баруға рұқсат ету және басқа да діни ... мен ... ... ... ... қазақ діни қайраткерлері мен қатардағы ... қос ... ... ... ... өзіндік
ерекшеліктері болды, бұл өлкенің отар ретінде әлеуметтік-экономикалық және
саяси даму деңгейіне, оның көпұлттығы мен халқының ... ... ... ... ... байланысты еді. Тап ... ... ... де орын ... Мұнда патша өкіметі құлаған соң биліктің
үш түрі орнады: олар – Кеңестер, Уақытша үкіметтің ... ... ... ... Егер алғашқы екі билік сырт жағынан қарағанда ... ... онша жаны ... ... саясатты жүргізсе, ал ұлттық
зиялылар басқарған оның соңғысы ... ... ... ... ... ... революциясының жеңісінен кейін Қазақстанда қоғамдық-саяси
өмірдің ... ... ... ... ... ... олардың
жергілікті ұйымдары мен топтары өз әсерін тигізді. 1917 ... ... ... ... қазақ съездері болашақ партияның бағдарламасын
әзірлеуге ... ... ... ... мен ... ... "Алаш" партиясының әлеуметтік негізін құрады.
Осылайша, 1905 жылдың өзінде-ақ құруға әрекет жасалған "Алаш" ... ... 1917 ... ... ... ... ал оның ресми тіркелуі 1917
жылдың желтоқсанында жүзеге асқан еді.
Тарихта "Алаш" партиясының саяси ұйым ... ... ... 1917 ... ... аралығында өткен бірінші Бүкілқазақ съезі айқындап берді. Съезд
жұмысына сол ... ... ... алты ... Ақмола, Семей, Торғай,
Орал, Жетісу, Ферғана және Бөкей ордасынан делегаттар қатысты. Съезде ... күн ... ... мемлекеттік басқару жүйесі; қазақ
облыстарының ... ... жер ... ... ... ... туралы, халық ағарту ісі; сот ісі; дін ... ... ... облыстарында Құрылтай жиналысына делегаттар
сайлау; ... ... ... ... ... ... ... құру
туралы және т. б. Осылардың ішінде өзінің мазмұны мен саяси маңызы жағынан
ұлттық ... жер ... мен ... жиналысына дайындық мәселелері
бірінші кезекте, өте саяси ... ... ... ... ... ... ... пен М.Дулатов тәуелсіз автономиялық Қазақ
мемлекетін жақтап ... ... ... ұлттық-территориялық
автономияның Ресейдің құрамында болуын жақтады. Бірақ, ол ... ... ... ... ... ... басты
назар аударды. Бүл көзқарас көпшілік делегаттардың ... ие ... ... ... ... ... территориялық-ұлттық автономия
құқығын алуы тиіс" деп жазылды. Сондай-ақ, жер мәселесі де қызу ... ... ... ... ... мен ... ... Хиуадағы
қазақтар қауымдастығынан Құрылтай жиналысына ұсынылған 81 кандидаттың ... етіп ... ... ... ... газетінің жетекшілері, қазақ
ұлттық-либералдық қозғалысының көсемдері Ә.Бөкейханов, А.Байтұрсынов,
аймақтардан А.Ермеков, ... Ж. Х. ... ... ... болды.
Съезде қаралған барлық мәселелер талқыланып, шешімдер қабылдану барысында
қазақ ұлт зиялыларының ... ... ... ... ... ... Орынборда
өткен бірінші Бүкілқазақ съезі "Алаш" қазақ ұлттық саяси партиясын шын
мәнінде заңдастырды. Атқару ... ... ... басқарушы органы
сайланды.
Сонымен, қорыта ... ... ... ... партияның
идеологтары Алаш партиясы мен ... ... ... ... көрінісі деп бағалап келді. Алайда, біздің жоғарыда атап
көрсеткеніміздей, жалпы Алаш қозғалысы, соған байланысты XX ... ... ұлт ... ... ... ... ... да белгісі болған емес. "Алаш" қазақ халқының
нағыз ұлттық демократиялық ... ... ... ... де, болашақ
ұрпақтың да санасында оның өмір сүрген уақыты қазақ халқының ғасырлар ... ... ... тәуелсіздігін қалпына келтіру жолындағы күресінің
ең маңызды бір кезеңі деп бағалануы керек.
11-тақырып. Қазақстан Қазан ... мен ... ... ... 1917 ж. ... төңкерісі және оның Қазақстандағы қоғамдық-саяси өмірге
әсері.
2. Азамат ... және ... ... ... 1917 ж. ... ... және оның Қазақстандағы қоғамдық-саяси
өмірге әсері.
Уақытша үкіметтің халық күткен аграрлық мәселені шеше ... ... ... ... ... ... алу ... күн тәртібіне
қоюға тырыспауы, жұмысшыларға 8 ... ... ... ... ... ... шешпеуі халық наразылығын одан әрі күшейтті. 1917 ж.
жазының соңы мен күзінің бас ... ... ... жер-жерінде бұқараның
Уақытша үкіметке ... ... өсе ... Бұл ... ... ... жағдай жасады. Ал Корнилов бүлігінің
талқандалуы большевиктер беделін біржола ... ... ... ... 1917 ... ... оқиғасынан кейін алынып тасталған
“Барлық билік Кеңестерге берілсін” деген ұранды қайта ... Енді ... ... ... ... үкіметті құлатуға, пролетариат
диктатурасын ... ... ж. 24 ... (6 ... ... ... көтеріліс басталды.
Келесі күні көтерілісшілер қаланың ең маңызды ... ... ... 1917
ж. 25 қазанда (7 қарашада) Әскери-революциялық комитет Уақытша үкіметтің
билігінің ... ... ... ... ... жеңіске жетті.
Қазан қарулы көтерілісінің Петроградта жеңіске ... ... ... Ташкент, Омбы,Орынбор, Астрахань тәрізді ірі қалаларда
Кеңес өкіметінің орнауы Қазақстанда да биліктің Кеңестердің ... ... ... ... ... Кеңес өкіметін орнату төрт айға, 1917 ж.
соңынан 1918 ж. ... ... ... Бұл ... ... және ... баяу дамуымен, ұлтаралық қатынастардың
күрделілігімен, жұмысшылар мен большевиктік ұйымдардың аздығымен шиеленісе
түсті. Кеңес ... ... ... ... бастаған большевиктердің
халыққа бейбітшілік, жұмысшыларға зауыт пен фабрика, шаруаларға жер, ұлттар
мен ұлыстарға теңдік пен бостандық беру ... ... өз ... ... ... орнатуға Орал, Жетісу, Сібір, Орынбор казак
әскерлері мен құлаған ... ... ... ... ... ... одан әрі шиеленістіре түсті.
Кеңес өкіметі Уақытша үкіметтің ... ... ... ... алмаған
Сырдария, Ақмола облыстары және Бөкей Ордасында бейбіт жолмен орнады. Ал,
Торғай, Орал, ... ... және ... ... Кеңес өкіметін орнату
үшін қиян-кескі күрес болды. ... ... мен ... ... ... қызыл гвардиялық отрядтардың және ... ... ... ... ... ... Перовск (Қызылорда)
жұмысшылары мен солдаттары өкімет билігін 1917 ж. 30 ... (12 ... ... ... ... ... үкіметі 1917 жылы 1 қарашада ... ... ... Ал 1917 жылдың қараша айының орта кезінде Кеңес
өкіметі Черняев (Шымкент) ... ... ... ... ... Әулиетада, Түркістанда, Қазалыда, Арал поселкісінде және
облыстың басқа да ірі елді ... ... ... ... Көкшетау,
Павлодар, Атбасар, Өскемен уездерінде ... ... ... ... өкіметі үшін күрес біраз қиындыққа кездесті. Кеңес
өкіметі 1918 ж. ... ... ... ... ... сәуірдің бас кезінде Лепсіде орнады.
1917 ж. соңы мен 1918 ж. наурызы аралығында Кеңес өкіметі ... ... мен ... да ірі ... ... ... жерлерде орнады.
Кеңес өкіметін орнатумен бірге өлкенің ... мен ... ... ... ... жүргізілді. Өнеркәсіп орындарында, мәселен Спасск
заводында, Қарағанды шахтасында, Успен ... Ембі ... ... қойылып, сондай-ақ банктер мемлекет меншігіне
көшірілді. Кеңестердің 2-ші Бүкілресейлік съезінде қабылданған Жер ... ... ... ... ... ... ... алғашқы күндерінен бастап-ақ облыстық және уездік
орталықтарда да жұмысшылар мен шаруалардың ... ... ісі, ... ... ... құру ... бірге жүргізілді. Алайда ... және ... ... артта қалуынан туындаған ... де ... ... ... ... ... мен болыстарында Кеңес
өкіметінің органдарын ... ... ... ... ... ... бастап басқарудағы ала-құлалық жойылып, билік Кеңес ... ... ... ... ... да болса, ауыл-селоларда әлі
Кеңестер күш ала ... ... ... ... нұсқау, жарлықтарын іске
асыруға қарсылық күшті болды. Халық азық-түлік тапшылығынан ... ... ... ... күштер бас көтерді. Кеңеске ... ... басу ... ... ... ... ... нығайту қажет
болды. Кеңес өкіметін нығайту жолындағы күресте облыстық және уездік
кеңестер ... көп роль ... ... уездік, болыстық кеңестерде
жер, азық-түлік, ... сот, ... ... ... ... ... бағытталған шаралар іске асырылды. Кеңестердің жанынан ... ... ... т.б. ... ... Кеңес қызметкерлерін
даярлайтын курстар жұмыс істей бастады. Осындай төңкерістік шараларды ... ... ... ... ... ... ... орын алып,
Кеңес өкіметіне деген сенімсіздік күшейді.
Әсіресе, Қазан төңкерісінің жеңісінен кейін ұлттық, ең алдымен ... ... ... ... ... ... талқылана бастады. Кеңес
өкіметінің ұлттық саясатының негізгі ... ... екі ... - ... 2 ... ... ... халықтары құқықтарының Декларациясында”
және 1917 ж. 20 ... ... ... ... “Барлық Ресей және
Шығыс мұсылман еңбекшілеріне” үндеуінде көрініс тапты. 1918 ж. ... ... ... В.И.Лениннің дайындаған “Еңбекшілер
мен қаналған халықтардың құқықтары Декларациясы” қабылданды. Бұл құжатта
Коммунистік партияның кеңес ... ... ... ... ... ... ... айқын көрсетілді. Декларацияда
“Кеңестік Ресей Республикасы еркін ұлттар ... ... ... ... федерациясы түрінде құрылады” делінген.
РКФСР құрылғаннан кейін елдің Шығысында жаңа автономиялық республикаларды
құруға дайындық жұмыстары басталды. ... ... ... ... ... кеңестік бүкілқазақ, бүкілтүркістандық съездерін
шақыруға ... ... 1918 ж. ... еліміздің шығысында
Түркістан автономиялық Кеңестік ... ... ... ... 1918 ж. ... ... 1 мамырға дейін Ташкент қаласында өткен
Түркістан өлкесі Кеңестерінің Ү съезінде іске ... ... ... ... (бұрынғы Сырдария және Жетісу облыстары) Түркістан
автономиясының құрамына кірді. Бірақта 1918 ж. ... ... 3 ... ... ... дайындаған “Еңбекшілер мен қаналушы халықтар
құқықтарының Декларациясында” өзге ұлттардың өзін-өзі билеу құқы ... ... ... 1918 ж. 5 ... ... ... одан кейін 5 ақпанда Ташкент кеңесі шешімімен Қоқанд қаласы
шабуылмен алынып, Түркістан ... ... ... ... ...... ... Ақмола, Семей облыстарында және Маңғыстауда
қазақ кеңестік мемлекеттілігін құруға дайындық жөніндегі күрделі жұмыс
одан әрі ... ... ... ... ... ... ... жетекшілері Қазақстанда кеңестердің бүкілқазақ
съезін шақыруға дайындық жұмыстары кеңес өкіметін ... ... ... ... өзі шын ... ... ... құру және оны
бекіту үшін күрес екендігін ... ... ... ... ... ... ... шешілуімен келісе алмады. ... ... ... еді: ... - ... ... әуел ... тәуелсіз ұлттық
автономия құруды жоспарласа, екінші - олар Қазан төңкерісін қабылдамады,
сөйтіп Кеңес ... ... оны ... ... ... деп ... да „Алаш” зиялылары ұлттық мемлекет құру үшін күрес ... ... ... ... ... Ғ.Бірімжанов құрастырған бағдарламаның жобасы “Қазақ”
газетінің 1917 ж. 21 ... ... ... ... ... ... ... Осы бағдарлама Құрылтай жиналысына сайлауда ... ірі ... ... қамтамасыз етті және 1917 ж. 5-12
желтоқсанда Орынборда өткен Екінші жалпықазақтық ... ... ... түрлі топтарының өкілдерін біріктірді. Төралқа төрағасы ... және ... ... ... ... ... ... және Омар Қарашев басқарған съезд Қазан ... тез ... ... ... ... ... ... қазақ автономиясын құру және оның ... ... ... ... көңіл бөле отырып, қарастырды.
Съезде қазақ автономиясы құрамына Бөкей ордасы, ... ... ... ... ... және ... облысымен Алтай губерниясының
қазақтар ... ... ... тиіс деп ... ... ... ... кейін қалалар мен селоларда, далада қазақтардың өмір сүруіне
қауіп-қатер туғызған бей-берекеттік күннен-күнге күшейіп бара ... ... ... съезд қазақ халқын “аман алып қалу мақсатымен”
“Уақытша ... ... ... ... ... оған ... (алаш
автономиясының үкіметі) деген ат беру жөнінде шешім ... және ... ... ... ... осы деп сеніп… басқа үкіметті
мойындамай, өз үкіметінің ... екі ... ... ... ... Съезд қазақ милициясын құру жоспарын жасады. Оның әрбір облыс
бойынша белгілі бір сандық құрамы, уездер ... ... мен ... ... ... ... ... етуді орталық
әкімшілік салық салу арқылы алынатын қаржы есебінен жүзеге асыруға ... ... ... ... ... ... заңды процесс ретінде түсінген
“Алаш” азаматтары Кеңес өкіметімен келіссөздер жүргізіп, ұлттық автономия
мәселесін шешуді ... ... Осы ... 1918 ж. ... Алашорда
үкіметінің тапсыруымен Халел және Жаһанша Досмұхамедовтер Оралдан Мәскеуге
барып, Халық Комиссары Кеңесінің төрағасы В.И. Ленинмен және Ұлт ... ... ... ... ... оларға 1917 ж.
желтоқсанда өткен екінші қазақ-қырғыз съезінің қаулысын ... ... ... ... ... ... 19-20 ... Семейдегі Ә.Бөкейханов
және Х. Ғаббасовпен телефон арқылы сөйлесті. Сөз ... ... ... ... ... ... сұхбаттасудағы И.Сталиннің сөзі
“Сарыарқа” газетінің беттерінде қазақ тіліне аударылып жарияланды. ... ... ... ... ... комиссарлары шығарған белгілі
ережесі бұл күнге ұлт мәселесі тақырыбын кеңес ... ... ... етіп ... Үшінші советтер съезі осы ережені жалғастыруға қаулы
қылды. Өзінің бізге тапсырып отырған жалпықазақ ... ... ... жобаға сай келеді. Бірақ жалғыз-ақ шарт қоямыз: егер ... ... ... ... өкіметін тануға қарсы болмаса болғаны. Үшінші
советтер съезі советтік федерация жобасын жасап, бұл жоба Советтер съезінің
бекітуіне ... деп ... ... ... ... енді ... ... кірісу керек, яғни тұрмысы бір, салты басқа ... ... ... ... ... ... ... бөлініп
кету секілді ұлт ниеттерін жарыққа шығаруға съезд шақыратын комиссия құруға
тырысу керек. Біз ... ... ... ... тез ... уақытты өткізбей, жергілікті Советтермен бірігіп, әлгідей
комиссияны құрар. ... ... ... осы ... Алашорданың
Кеңесіне салып жауап қайтарсаңыздар екен”,- деген мазмұнда болды.
Бұл берілген Сталин сөзіндегі ең елеулі нәрсе оның жалпы ... ... мен ... халықтарының құқығы туралы декларацияның өзара үндес
екендігін мойындауы еді. Міне, осы ... ... ... Алашорданы
мойындауға негіз болатындығын білдіріп, Сталин тек жалғыз ғана шарт қояды.
Ол өз ретінде Алашорданың ... ... ... ... ... ... тағы бір жағдайды анық аңғаруға болады. Кеңес
өкіметі “басыбайлы бөлініп кету секілді ұлт ... ... ... үшін
ең алдымен оны мойындау қажеттілігін талап етті. Сонымен ... ... ... ... шешілетіндігін ескертті. Алашордашылар үшін мұндай
жағдай қиындық тудырғанымен олар ... ... ... ... өз шешімдерін мәлімдеді. Ол қаулы ... еді: 1918 ... ... ... мүшелері ұлт жұмысын басқарушы халық
комиссары Сталиннің Алаш ... ... ... ... ... ... Ресейдегі барлық автономиялы халықтардың кіндік өкіметі деуге
қаулы қылып, төмендегі өз шарттарын білдіріп: ... 5-нен ... ... ... ... ... қаулысы бойынша тоқтаусыз
Алаш автономиясын жариялайтындықтарын, Алаш автономиясының құрамына: Семей,
Ақмола, Торғай, Орал, Сырдария, ... ... ... ... ... ... ... Самарқанд облысының Жизақ уезі, Әмудария әнделі
(бөлімі), ... ... ... ... ... ... ... мекендеген аудандар енуге тиістігін, Алаш
автономиясында заң ... ел ... ... ... ... ... ... елші ретінде совет өкіметінің қасында болуға
Алашорда мүшелері Халел һәм ... ... ... жергілікті Советтердің бұйрығы бойынша ұсталып, абақтыда жатқан
Алашорданың мүшелерін ... ... ... ... ... өтірік шағым,
жаламен қуғын-сүргінге ұшыратуды тоқтатуды” талап етті.
Өкінішке орай Ұлт ... ... ... ... ... ... тікелей ресми түрде ... ... ... ... құру жөніндегі талаптары кеңес өкіметінің
мүддесіне қайшы ... еді. Ұлт ... ... диктатураның
құрамдас бөлігі ретінде қарастыратын кеңес өкіметіне алаштықтардың ... ... ... қиын ... Сондықтан да 1918 жылдың 28-
наурызында Мәскеуден Семейдегі Қазақ ... ... және ... бойынша комиссар Вахитов қол қойған жеделхат келді. Жеделхатта “қырғыз
істері бойынша Комиссариат құру үшін тез ... ... ... ... Мұның өзі кеңес өкіметінің өлкедегі барлық істі өз ... ... ... 29-наурызында Семейге Х.Ғаббасовтың атына Мәскеудегі Алашорда
үкіметінің өкілдері Халел және ... ... ... ... Кеңес өкіметінің тұтқынға алынған қазақ қайраткерлерін тегіс босату
туралы облыстық кеңестерге әмір ... және ... ... ... таяу арада жауап беруге уәде еткендігі айтылды. Жеделхатта ... ... ... ... ... ... ... ашылып, оның
құрамына қазақ халқының өкілдерін сайлау құқығы Алашордаға берілетіндігі де
айтылған. “Сырдария” газетінде жарияланған ... ... ... Оған дәлел ретінде Алашорда атынан РКФСР-дің Ұлт істері жөніндегі
халық комиссары И. Сталинмен Семейден тура телеграф сымы ... ... ... ... 1929 ... ... 10-ында ОГПУ-дің
тергеушісіне берген жауабын келтіруге болады. Онда ... ... мен ... ... ... ... сәйкес қазақ
халқының өзін-өзі билеу құқығының кедергісіз жүзеге асырылуын талап еттім.
Барлығы есімде жоқ, ... де мен он төрт ... ... ... Олардың жадымда қалған негізгілері: таратылған қазақ мекемелерін
қалпына келтіру, Совет өкіметі жағдайындағы ұлттық автономияны құру, ... ... ... ... ... ... жауабының
мазмұны Алашорда Совет өкіметін мойындағанда ғана Қазақстанның Құрылтай
съезін шақыруға ... ... ... ... Біз Сталинге телеграф
арқылы Совет өкіметін ... ... сол ... ... ... Орталық үкімет алдында біздің мүдделерімізді қорғауды
тапсырдық… Осылайша Халел және ... ... ... Кеңес
үкіметі басшыларымен кездесулері мен телеграф арқылы Сталинмен ... ... ... ... ... ... қазақ
мемлекеттігін мойындамайтындығын, тек кеңестік негіздегі автономия беруге
даяр екендігін ... ... ... ... ... бұл мәселе
жөніндегі ұстанымы: “Өзін-өзі билеу принципі социализм үшін ... ... ... және ... ... бағындырылуы тиіс”,- дегенге сайды.
Кеңес өкіметінің мұндай ұстанымы Семей облысынан өзге де ... ... мен И. ... ... ... ... ... көрінді.
Мәселен, Ақмола Кеңесі Мәскеуден келіссөздер жүргізу нәтижесінде орталықтан
мынадай мазмұндағы жеделхат ... ... ... ... ... ... ... патша өкіметі кезінде қаналған барлық
халықтарға автономия береді. Қазақ халқы өз территориясына ... ... ... ... ... де іс ... Кеңес өкіметі Алашорда үкіметінің өзін де талаптарын да
мойындағысы келмеді. Сондықтан да Х.Ғаббасов 1918 жылдың 1 сәуірінде РКФСР
Халық ... мен Ұлт ... ... ... жеделхат жолдап,
қазақ халқының ұлттық тұтастық мүддесін көздейтін Алашорда өкіметін тез
арада ресми түрде ... тағы да ... ... ... ... ... жауапсыз қалдырды. Осылайша алаштықтардың кеңес ... ... ... ... ... ... нәтижесіз аяқталды.
Большевиктер Алаш партиясына ұлттық буржуазия мен ... ... ... ... ... ... жолындағы кедергі
есебінде қарады.
Алаш басшыларының Кеңес үкіметімен жүргізілген ... ... 1917 ж. ... ... ... ... Тоғысов болған,
өздерін “Қырғыз (қазақ) социалистік партиясы” деп атаған “Үш жүз” партиясы
да ықпал жасады. Бұл ... ... ... ... еді.
Партияның саяси көзқарасы мен практикалық іс-әрекеті 1917 ... ... ... ... ... ... түрде өзгерді. Әуелгі кезде ... ... ... ... ұстанса, 1918 жылдың
қаңтарынан бастап Кеңес үкіметін ... ... ... ... ... араласып кетеді. 1918 жылдың бас кезінен-ақ «үшжүзшілер»
большевиктермен одақтасып, Алашордаға қарсы күресті.
2. Азамат соғысы және ... ... ... ... ... үшін ... жалғасы болды, сол себепті де революция
мен азамат соғысы арасында ешбір дәл шекара ... ... ... ... әрекеттеріне қарамастан, Қазақстанда азамат соғысының ошақтары
өте тез пайда ... 1917 ж. ... ... ... ... ... ақ ... әскерлері Орынбордағы Кеңес күштерін шегіндіріп,
билікті басып алды. Сол айда Жетісуда казак әскерлері ... ... және ... ... ошақ ... да құрылды. Құрылған облыстық
әскери үкімет көп ұзамай жергілікті ... ... ... ... Сөйтіп, Верныйда және Орал ... ... ... Бұл үш ... үкімет” Қазақстанда кеңес өкіметіне қарсы
қозғалыстың басты күші болып ... Олар ... ... ауыл-
село шаруаларына сүйенді және ... мен ... ... ... ... атап ... 1918 жылдың көктемінде кеңестік билік тарапынан
түсінушілік пен қолдау табудан күдер үзген ... енді ... ... күрес жүргізуге ұйғарып, Сібір Уақытша үкіметі ... ... ... ... мүшелерінің (Комуч) Самар ... ... Алаш ... ... ... ... ... азамат
соғысының бастапқы кезеңінде алашордашылар ақтармен одақтасып, қызылдарға
қарсы соғысты. 1918 ж. шілде мен тамызында ... ... ... ... меңгерушісі капитан Қ. Тоқтамысов Самар мен Омбыда Комуч пен
Сібір уақытша үкіметтері әскери ведомстволары өкілдерімен ... ... ... ... құру ... ... жүргізді. Алаш орда Батыс
бөлімінің ... ... мен ... ... ... ... 600 ... мен пулемет алды және таяу уақытта 2000 адамнан
қазақ отрядтарын ұйымдастыруға уәде ... ... ... 300 ... 20000 ... әскери киім-кешек бөлінді. Дутовтың көмегімен ... ... ... - ... екіншісі – Ырғызда құрыла бастады. 1918
жылы тамызда Семей қаласында құрамында 38 офицері мен 750 ... ... Алаш атты ... ... ұйымдастырылды. Ақ гвардияшылардың көмегімен
асығыс үйретілген Алаш отрядтары көп ұзамай Қызыл Армияға қарсы ... ж. ... ... ... ... кең етек ... Ақ гвардияшылармен
бірігіп алған империалистік мемлекеттердің белсенділік көрсетуіне орай ... ... күш - ... мен ... ... ... ... бүлік шығаруына байланысты әскери қақтығыстар күшейе түсті. Бұл
корпус революцияға дейін Австро-венгрияның тұтқын солдаттарынан - ... ... ... ... еді. Осы ... бөлімдері революцияға
қарсы ішкі күштермен ... ... ... ... ... қалаларын басып алды.
Мамыр айының аяғында В.В. Куйбышев ... ... ... ... жою ... көмек сұрады, олай болмаған күнде Торғай
мекенінің 12 млн. тұрғыны аштан қырылатындығы туралы ескерткен еді. ... ... ... көмек көрсетіліп, Қызыл Армияның ... ... бұл ... ... ... құрамына енгізілді. Ақ гвардиялықтар
негізінен Орынбор және ... ... ... ... ... олар ... және ... Орталықтан бөліп тастады. 1918 ж. 2
шілдеде Дутов басқарған әскер ... ... рет ... алды ... орталық Ресейден бөліп тастады. Қызыл Армия бөлімі (10 мың
адамға жуық) Орынбор қаласын тастап 2 ... ... В.Г. ... және ... отрядтары солтүстікке кетіп, Шығыс майданның негізін құрды. Басқа
бөлімдер Ақтөбе және Орск ... ... 1918 жылы ... ... ... басшылығындағы бір армияға бірікті. Қызыл Армия күштері қанды
қақтығыстар жүргізіп Орскны ... ... ж. ... яғни қазан айында Каспийге ... ... ... майданында қиын жағдай қалыптасты. Жоспар бойынша,
ағылшындарға Қазақстан мен Орта ... ішкі ... ... бір ... ... алу ... “Орынбор тетігі” яғни стратегиялық
негізгі ... жол ... ... өкіметін кәдімгідей ойландырды,
сондықтан В.И.Лениннің ... 1918 ж. ... ... ... ... ... ... отряды қосылған әскери экспедиция
орталықтан ... ... ... ... көре ... 7 ... ... майданына қару-жарақ пен оқ-дәрі жеткізді. Мәскеуден
Ақтөбе майданына ақша ... мен ... ... ... ... ... экспедиция құрамына Австро-Венгрия мен Германияның ... ... 150 ... интернационалдары да өз еркімен кірді.
Сөйтіп, негізгі күш Орынборға ... ... ... ... басып алу
Түркістанды Дутовтан қорғау мүмкіндігін туғызды.
Орынборды алу операциясына Ақтөбе майданының әскерлері мен Шығыс майданның
әскерлері де ... 1918 ж. ... ауа ... ... ... ... Дутов ақ гвардияшылары екі ... ... ... ... ... 1919 ж. 22-ші
қаңтарында Орынбор қаласы алынып, Түркістан аудандары мен ... ... ... ... ... ... Ақтөбе майданының тарихтағы 1-
ші кезеңі аяқталды (1918 шілде-1919 қаңтар).
1918 ж. күзінде ақ ... ... ... ... жерлеріне белсенді шабуылдап, Қызыл Армия қарулы күштерінің
қарсылығына ... ... ... ... және т.б. жерлерге
бекінді. Сөйтіп, ... ... ... ... 1918 ж. ... ... 10 мың ... мен біріктірілген Черкасск
партизан күштері орналасты.
1918 ж. наурызда ақ ... Орал ... ... ... ... ... ... мүшелерін қамап, соңынан оларды өлтірді.
Алашорданың Батыс ... ... ... ... Дутов бөлімдері Орал-
Гурьев ауданында генерал Толстов басқарған ... ... ... 1918 ж. ... Орал ... күресу үшін ”Ерекше армия (кейінгі
шығыс майданының төртінші армиясы) құрылды. Жыл бойы ... ... ... ... ... дейін Орал аймағы қолдан-қолға өтті.
Орал облысында “Бірінші ерекше атты ... ... ... кейін Қызыл
армияның 4-армиясының құрамына кірді. 4-ші ... ... ... ... ... ... ... В.И.Чапаев басқарған 2-
ші Николаев дивизиясы және 4-ші армияның бөлімдері қатысты. 1919 ж. 24-ші
қаңтарда қала босатылды. Сөйтіп ... үшін ... ... ... ... ... ж. көктемде Колчактың шабуылдауына байланысты Шығыс майданында ... да ... ... ... ... ... мен Оралды алғаннан
кейін Оңтүстік ... ... ... қажет болды. Сондықтан бұл
аудандағы әскери қимылдар М.В.Фрунзе басқарған ... ... ... ... ... Шығыс майдандағы туған шиеленіс Батыс
Қазақстандағы жағдайды да қиындатып ... ... ... ... ... 100-120 ... Колчак армиясымен қоршауға
алынып, қаладағы 1-ші Дутовтың орынбор казак корпусы және 2-ші корпусы
шабуылдап, әскери ... ... ... 1919 ж. сәуірдің бас кезінде
Ақтөбеге ... ... ... Ақтөбедегі жұмысшы отрядтары әскер күшін
жабдықтай алмауынан 1919 ж. сәуірде қала ... ... ... ... шегініп, жергілікті тұрғындардан жаңа әскери күш
жинақталып, оңтүстік Ақтөбе ... ... ... ... ... үшін стратегиялық негізгі нүкте болды.
Партиялық ұйымдар “Бәріміз Колчакқа ... ... ... ... ... теміржолшыларды мобилизациялап, соғысқа аттандырды.
Ақтөбе майданына Түркістан ... ... ұлт ... бар ... ... ... ... АКСР-іне бағындырылды. Майдан ... ... (1105 ... Қостанай партизан отряды (750 ... ... ... ... Ембі ауданы және Темірде жүргізген
әскери қимылдары сәтсіз өтті. Сондықтан да ... ... ... ... ... ... ... қызметінен алды. Ақтөбе майданы
әскерлерінің қолбасшысы ... ... ал ... ... ... ... ... ТүрЦИК комиссиясы мен Жиляев
арасындағы әскери келіспеушілік нәтижесі ... ... ... 1919 ж. ... ... ... ... ақ гвардияшылар кеңес
әскерлерін ескі Арал теңізіне шегіндірді. Бұл кезде Шығыс майданының ... ... ... ... ... ... ... топ Түркістан майданы болып
бөлінді, олардың алдында: Орал мен Орынборды ... және ... ...