Е. Бекмаханов – тарихшы, ғалым

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3

1.тарау. Е. БЕКМАХАНОВТЫҢ ӨМІРІ МЕН ҒЫЛЫМИ
ШЫҒАРМАШЫЛЫҒЫ

1.1 Е. Бекмахановтың балалық шағы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..8

1.2 Е. Бекмахановтың ғылыми ізденістерінің басталуы ... ... ... ... ... ..13

2.тарау. Е. БЕКМАХАНОВТЫҢ ТАРИХ ҒЫЛЫМЫНА ҚОСҚАН
ҮЛЕСІ

2.1 Е. Бекмаханов және ұлт.азаттық қозғалыс мәселелері ... ... ... ..19

2.2 Отандық тарих ғылымының өзекті мәселелерін зерттеудегі
Е. Бекмахановтың үлесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .32

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 47

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР МЕН СІЛТЕМЕЛЕР ТІЗІМІ..49
Енді ғана өз билігі өзіне тиіп, ұлттық мемлекетінің іргетасын қалай бастаған қазақ халқы үшін өзінің жүріп өткен жолының ғылыми шынайы тарихын жазу қажеттілігі күн өткен сайын айқын сезілуде. Себебі ұлттың бүгінге дейінгі тарихы – оның ертеңгі тағдыры. Қазақ елі көп жылдар бойы бодандық құрсауында болып, енді егемендік алған тұста алдына әлемдегі өркениетті халықтар санатына қосылу мақсатын қойып отырған ұлт үшін өзінің өткенін білу, төл тарихынан тағылым алып, оның сабақтарын ескеру – болашақ мақсаттарға жеткізетін негізгі фактор. Яғни, қазақ халқының келешегінің қалай қалыптасуы, көп жағдайда оның ғылыми тарихының қазіргі кезеңде қалай жазылуына, оның тарихи санасының қалай қалыптасуына байланысты.
Тарихта жеке тұлғалық фактор әрқашанда жоғарғы маңызға ие болған. Тұтас бір тарихи кезең және сол уақыттарда орын алған ірі қоғамдық-саяси, экономикалық, мәдени өзгерістер кейде бір немесе бірнеше тарихи тұлғалардың өмірімен, қызметімен байланыстырылады. Осындай құбылыс Отан тарихында ХХ ғасырдың басында орын алды.
Қазақ тарих гылымының қалыптасуында жэне гуманитарлық ғылымдардың бір саласы есебінде дамуында жаңа заманның ұлы тарихшысы Ермұқан Бекмахановтың (1915-1966 жж.) үлкен енбегі бар. Қазақта Ермұқан Бекмахановқа дейін де тарихшылар болды. Бағы замандағы ғұламаларды айтпаған күннің өзінде, ел ішіндегі атағы шыққан шежірешілерді санамаған күнде де, Қазақ хандығының қалай өмірге келгенін, оның шаңырағын кім көтергенін, елдескен және жауласқан елдерін тізіп берген Мырза Хайдар мен Қадырғали Қосымұлы сияқты тарихшылар болды. Бірақ бұлар патша сарайының маңында қызмет жасаған, жазуға деген құштарлықпен бірге әкімдікті, уәзірлікті ала жүрген әмбебап тұлғалар еді.
1. Отан тарихының тағылымы және Қазақстан қоғамының қайта жаңғыруы. // Халық бірлігі және Ұлттық тарих арналаған ғылыми сессияның материалдары. Алматы, 1999. 55-57 бб.
2 Құдайбердиев Ш. Түрік, қырғыз, хәм хандар шежіресі. –Алматы, 1992. 73б
3 Тынышбаев М. История казахского народа. Алматы, 1993. 42-б.
4 Асфендияров С. Истори Казахстана. Т.1. Алматы, 1935. 231-б
5 Бекмаханов Е. Қазақстан тарихы. 7-8 кластарға арналған оқулық. – Алматы, 1947. 137-б
6. Бекмаханов Е. Очерки истории Казахстана. /пособие для учителей/. –Алматы, 1966. 120-б
7 Бекмаханов Е. Библиография по истории Казахстана /аннотированный указатель. Вып. 2. Дореволю. период/ . –Алматы, 1964. 123-б
8 Бекмухамедова Х. Вместе 20 лет. Вспоминания жены историка Ермухана Бекмаханова. –Алматы, 2000.57-б
9. Мажитов С.Ф. Жизнь, деятельность и исторические взгляды Е.Б. Бекмаханова. –Алма-Ата, 1992, 172 с
10. Ермухан Бекмаханов. Сочинение в семи томах. Жизнь и деятельность ученого и история Казахстана. Том 1. – Павлодар, 2003. 172-б
11. Ермухан Бекмаханов. Сочинение в семи томах. Жизнь и деятельность ученого и история Казахстана. - 172-б
12. Ермухан Бекмаханов. Сочинение в семи томах.., - 157 б
13. Әуезов М. Шығармаларының елу томдық жинағы. Мақалалар, әңгімелер, аудармалар, пьессалар. 1921-1929. – Алматы: Ғалым, 1998. – 3 т. – 392 б.
14 Ермухан Бекмаханов. Сочинение в семи томах.., 156-б
15. Ермухан Бекмаханов. Сочинение в семи томах.., 162-б
16. Бекмаханов Е.Б. Қазақстан ΧІΧ ғасырдың 20-40 жылдарында. Алматы, 1994. 281-б
17. Бекмаханов Е.Б. Қазақстан ΧІΧ ғасырдың 20-40 жылдарында.., - 155 б
18. Бекмухамедова Х. Вместе 20 лет. Вспоминания жены историка Ермухана Бекмаханова. – Алматы, 2000.57-б
19. Бекмухамедова Х. Вместе 20 лет. Вспоминания жены историка Ермухана Бекмаханова.., 21-б.
20. Қозыбаев М., Нұрпейісов К. Тағдыры күрделі қайсар талант // Социолистік Қазақстан. -1989. 18 қаңтар.
21. Середа Н. Қырғыз сұлтаны Кенесары Қасымовтың бүлігі // Вестник Европы. 1870. № 8.
22. Қазақ ССР тарихы.- Алматы., 1979. III том. 253-б
23. Қазақ ССР тарихы., 257-258 бб
24. Қазақ ССР тарихы., 255-б.
25. Стенограмма дискуссии по книге Е. Бекмаханова «Казахстан в 20-40-годы XІX века». 1948. июль.// Алаш. 2005. – 128-140 бб. / Материалды дайындап, алғысөзін жазған: Т. Омарбеков.
26. Бекмаханов Е. Қазақстан ХІХ ғ. 20-40-жылдарында. / А., 1994.- 416.
27. Казахско-русские отношения ΧVІІІ-ΧІΧ вв. Сб. док. Алматы, 1961. Т. 2. 321 с.
28. Материалы по истории политического строя Казахстана. Т. 1. Алматы, 1960. 252 с
29. Материалы по истории Казахской ССР. Т. 4. Алматы, 1948. 253-254 с
30. История Казахской ССР. Т.1. Алматы, 1957. 281 б.
31. Вяткин М. Батыр Срым. М.-Л.,, 1947.198 б.
32. Вяткин М. Батыр Срым.., 199 б
33. Материалы по истории Казахской ССР. Т.4. 111 б.
34. Вяткин М. Батыр Срым. 112 б.
35. Материалы по истории Казахской ССР. Т.4. 66 б.
36. История Казахской ССР. Алматы, 1979. 109 б.
37. Материалы по истории политического строя Казахстана. Т. 1. Алматы, 1960. 67 б.
38. Отечественные записки", 1830, №124. 55-57 бб
39. Материалы по истории политического строя Казахстана. Т. 1. Алматы, 1960. 67 б.
40. Ядринцев Н. И.- Сібір бұратаналары, олардың тұрмысы және қазіргі жағдайы, 1891. -275 б
41. Кәрі-Құрбан-Әли-Қажы-Халид-Бек-Оғлы.- Тауари-Хамсе. Қазан, 1915.
Тарих Шахрохи. 321 б
42. Мұнтахаб-ут-Тауарих. Археология жанкүйерлерінің Түркістан үйірмесі мүшелері мәжілістерінің және хабарламаларының, хаттамалары. XVII жыл, Ташкент, 1913. 98-б
43. Молла-Нияз-Мұхаммед-Бен-Молла-Ашұр-Мухамеди .— "Тарих-Шахрохи". 521-б
44. Бекмаханов Е. Қазақстан ХІХ ғ. 20-40-жылдарында. Алматы., 1994.- 416.
45. Бекмаханов Е. Қазақстан ХІХ ғ. 20-40-жылдарында.., 358-б..
46. Бекмаханов Е. Қазақстан ХІХ ғ. 20-40-жылдарында.., 359-360 бб.
47. Айтиев А. Колонизация Киргизского края // Советская Киргизия. - 1924. - № 4. - С. 161-167.
48. Бекмаханов Е. Қазақстан ХІХ ғ. 20-40-жылдарында.., .- 416.
49. Кондрашенков А.А. Развитие земледелия в Зауралье и Западной Сибири в XVIII в.// Ежегодник по аграрной истории Восточной Европы за1964 г. - Кишинев, 1966. - С. 342-348.
50. Алексеенко Н.В. Сельскохозяйственная колонизация Рудного Алтая // Ежегодник по аграрной истории Восточной Европы за 1964 г. -Кишинев, 1966. - С. 332-342.
51. Алексеенко Н.В. Динамика численности переселенцев в Казахстане (вторая половина XIX- начало XX вв.) // Вопросы социально-экономической истории дореволюционного Казахстана. – А.-А., 1978. – С. 3-9.
52. Бекмаханова Н.Е., Кабузан В.М. Русско-украинская миграция в Казахстане в XIX – в начале XX вв. // Известия АН Каз.ССР. Сер.обществ.наук. – 1982. - № 2. – С. 14-20.
53. Бижигитова К.С. Аграрные отношения в Сибирском казачьем войске во второй половине XIX – начале XX вв. (проблемы землеустройства, землепользования и взаимоотношений с казахским населением). // Автореф. дис. …к.и.н. – А., 2001. – 290 б.
54. Бекмаханов Е. Қазақстан ХІХ ғ. 20-40-жылдарында.., 348-б.
55. Бекмаханов Е. Қазақстан ХІХ ғ.., 354-б
56. Бижигитова К.С. Аграрные отношения в Сибирском.., 283-284 бб
57. Бекмаханова Н.Е., Кабузан В.М. Русско-украинская миграция в Казахстане в XIX – в начале XX вв. // Известия АН Каз.ССР. Сер.обществ.наук. – 1982. - № 2. – С. 14-20.
        
        ӘЛ-ФАРАБИ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
ТАРИХНАМА ЖӘНЕ ДЕРЕКТАНУ КАФЕДРАСЫ
БІТІРУ ЖҰМЫСЫ
Е. БЕКМАХАНОВ – ТАРИХШЫ, ҒАЛЫМ.
Ғылыми жетекші:
т.ғ.д., профессор О.Х. ... ... 4 курс ... А.
Қазақстан Республикасы
Алматы 2007
МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ ........................................................................................................3
-тарау. Е. БЕКМАХАНОВТЫҢ ... МЕН ... ... Е. ... ... шағы ......................................................8
1.2 Е. Бекмахановтың ғылыми ізденістерінің басталуы ......................13
-тарау. Е. БЕКМАХАНОВТЫҢ ТАРИХ ҒЫЛЫМЫНА ҚОСҚАН
ҮЛЕСІ
2.1 Е. Бекмаханов және ... ... ... ..............19
2.2 Отандық тарих ғылымының өзекті мәселелерін зерттеудегі
Е. Бекмахановтың үлесі .............................................................................32
ҚОРЫТЫНДЫ ... ... МЕН ... ... өзектілігі. Енді ғана өз билігі өзіне тиіп, ... ... ... ... ... ... ... үшін өзінің жүріп өткен жолының ғылыми шынайы тарихын жазу қажеттілігі күн өткен сайын айқын сезілуде. ... ... ... ... тарихы –оның ертеңгі тағдыры. Қазақ елі көп жылдар бойы бодандық құрсауында болып, енді егемендік алған тұста ... ... ... ... ... ... мақсатын қойып отырған ұлт үшін өзінің өткенін білу, төл тарихынан тағылым алып, оның сабақтарын ескеру –болашақ ... ... ... фактор. Яғни, қазақ халқының келешегінің қалай қалыптасуы, көп жағдайда оның ... ... ... кезеңде қалай жазылуына, оның тарихи санасының қалай ... ... ... жеке ... ... ... жоғарғы маңызға ие болған. Тұтас бір тарихи кезең және сол уақыттарда орын ... ірі ... ... мәдени өзгерістер кейде бір немесе бірнеше тарихи ... ... ... ... ... құбылыс Отан тарихында ХХ ғасырдың басында орын алды.
Қазақ тарих гылымының қалыптасуында жэне ... ... бір ... ... ... жаңа ... ұлы тарихшысы Ермұқан Бекмахановтың (1915-1966 жж.) үлкен енбегі бар. Қазақта Ермұқан Бекмахановқа дейін де тарихшылар ... Бағы ... ... айтпаған күннің өзінде, ел ішіндегі атағы шыққан шежірешілерді санамаған күнде де, Қазақ хандығының қалай өмірге келгенін, оның шаңырағын кім ... ... және ... ... ... берген Мырза Хайдар мен Қадырғали Қосымұлы сияқты тарихшылар болды. Бірақ бұлар патша сарайының маңында қызмет жасаған, жазуға деген құштарлықпен ... ... ... ала ... ... ... ... тарихының талай сырын баяндап, оқырманына көшпелілер тарихы туралы жарқын ой ұшқынын қалдырып кеткен Шоқанның өзі де ... ... ... жоқ. ... ... ... иесі еді, оның шағын ғана мақалалардың өзі ғылыми тереңдігімен, ... ... ... ... өрісімен әлі күнге дейін бізді тәнті қылады. Шоқан аз ғұмырында Орталық Азия тарихының көне және ортағасырлық ... ... ... күрделі мәселелерді көтерді. Бірақ ол орыстың әскери оқуын бітірген, сол ... ... ... тиіс жан еді. Сол ... ... ... ... жұмыс үстінде, жол сапарда, қауіп-қатер, жорықтарда жазылды.
Шоқанға дейін де, XIX ғасырдың. өзінде де қазақ шежіресін жинақтап, тарихтың әртүрлі ... ... ... ... аз ... жоқ. Бұл ең алдымен түркі-монғол халықтарының шежірешілдік дәстүрі еді. Елдің кемеңгер ақсақалдары мен қарияларынан қалған ... ... ... ... де XIX ғасырдан басталды. Жазба дәстүрін ұстанған азаматтар осы көне ... ... ... - бастаудан нәр алатын. Ермұқан Бекмаханов та осы дәстүрді жалғастырды жэне кеңестік империя дәуірлеген уақытта төл ... ... ... оны ... ... ең бір ... ... ХУШ-ХІХ ғасырлардағы. тарихын жазуға пайдаланды. Сол себепті де Ермұхан Бекмаханов сында үлкен ғалымның ... ... оған ... ... беру ... болып отыр.
Мәселенің зерттелу деңгейі Қазақ тарихымен XIX ғасырдың соңымен XX ғасырдың басында бірсыпыра азаматтар айналысты. Олардың ішінде ... өз ... ... ... аңыздарын жинақтап, соларды жүйелеп және қорытып, көшпелдлер тарихы туралы тамаша деректерді жазып қалдырған Ж. ... /1/, ... ... мен ... ... ... Ш. ... /2/, қазақтың тарихи аңыздарын жыр жолына түсірген Н. Наушабайұлы, Алтын Орда мен ақтабан шұбырынды заманы туралы тамаша ... ... М. ... /3/, ... тарихының" алғашқы ғылыми нұсқасын орыс тілінде жазып көрген ерен білімді С. Аспандияров болды /4/. Бұл тізімнен тыс жүздеген адамдар қазақ ... әр ... ... бойынша баспасез бетіне шықты.
Осындай өмірбаяны, дәстүрлері, дарынды өкілдері бар ғылымның бұл аса қадірлі ... ... ... кәсіптік деңгейге тек XX ғасырдың 40-шы жылдары ғана жетті. Оны осы жоғары деңгейге кетерген адам ... ... ... ... ... Бекмаханов қазақ жастарының ішінен алғаш рет Тамбов пен Воронеж пединституттарында арнайы тарих факультетінде оқыды. Ол қазақ ғалымдарының ішінде алғашқы болып ... ... ... ... (1946 ... және ол атақты лагерьден кейін екінші рет басқа тақырыппен тағы да қорғайды (1957 ... ... ... ... кафедрасын жоғарғы оқу жүйесінде алғаш рет ашып, соны меңгерген адам. Е. Бекмахановқа дейін ... ... оку ... тек қана СССР ... жэне ... ... ... ғана болған. Ермұқан Қазақстан тарихы кафедрасын тек алғашқы ашушы ғана емес (1948 ж.), лагерьден келгеннен ... ... ... (1958 ж.). Бұл ... да оның ... ер азамат, күрескер және қайраткер екенін көреміз.
Е. Бекмаханов қазақ тарихшыларының ішінде арнайы мектеп оқушыларына арнап 7-8, 9-10 класс оқулықтарын жазған ... /5/. Оның бұл ... ... ... ... ... ... қанатымен аузына су бүріккенге ұқсайды. Бұл оқулықтар Қазақстан мекептерінде 30 жыл бойы қызмет жасады.
Е. Бекмаханов "Қазақстан тарихын" мектепте және ... оқу ... ... ... ... -тәжірибелік еңбектерін жазды. 1941-1945 жылдардағы соғыстың ауыр кезеңінде ... бұл ... ... оқу ... ... брошюраларда және 1966 жылы жарияланған "Очерки Истории Казахстана" /пособие для учителей/ кітабында жарық көрді /6/. Сол ... біз Е. ... ... тарих саласы бойынша алғашқы ғалым -әэдіскері бола білді..
Е. Бекмаханов қазақ тарихшыларының ішінде алғаш болып Қазақстан тарихы бойынша "библиографиялық көрсеткіш" жасады. Е. ... ... ... 1964 жылы ... ... ... по ... Казахстана" /аннотированный указ-тель. вып. I. Дореволюционный период/ аталатын қалың кітап әлі күнге дейін өз бағасын, құнын жойған жоқ /7/. ... ... ... ... ... ... бәріне қысқаша шолу жасаған бұл кітаптан жоғары етіп әлі еңбек жазған зерттеуші бар деп айту әлі ... ... ... ... алғашқы профессионал тарихшысы Е. ... бұл ... ... жас, небәрі елу жасында кетті. Оңың артында мол ғылыми мұра, қалыптасқан зерттеу әдістері мен ... ... ... қилы ... мен ... ... ой нышандары қалды. Осының бәрі қазіргі қазақтың азаматтарынан үлкен жауапкершілікгі, азаматтықты, жанашырлықты талап ... Е. ... ... ... ұлан-ғайыр және жанкешті еңбегі жөнінде соңғы жылдары ... ... ... ... ішінде . Тәкеновтың, М. Қозыбаевтың, К. Нүрпейісов, Т. ... ... ... ... ... ... ... ғылымындағы еңбегі дұрыс бағаланды. Ғалымның жары Халима Бекмұхамедова көп жылдар бойы ғалым туралы естеліктерді ... оны да жылы ... ... /8/. ... ... жыл ... М. ... ... ... Е. ... ... мен ғылымдағы еңбегін саралаған кандидаттық диссертация қорғалды /9/. ... ... ... Е. ... ... мен ... ... келі, әсіресе ғалымның тарих ғылымына қосқан үлкен үлесі нақтыланған еді. ... ... дені ... ... ... сирек кездесетін дүниелерге айналды. Осының бәрін ескеріп С. Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік университеті, осы оқу ... ... ... ... ... ... Арын ... Е. Бекмахановтың ғылыми мұрасын елге таныту мақсатында мол еңбек сіңірді. Бұл жұмыс 2003 жылы басталып, алғашында «Рухнама» сериясынан Е. Бекмахановқа ... ... ... шықты. Бүл кітаптың ішіне Ә. Тәкеновтың ғалым туралы жазған тарихнамалық шолу мақаласы, Кенесары көтерілісіне қатысты азаттық күрес ... ... Е. ... ... Е. Бекмаханов жайында жазылған әдебиет тізімі енгізілді /10/.
Е. Бекмахановтьщ 90 жылдығы қарсаңында С. Торайғыров атындағы Павлодар ... ... ... ... ... ... ... қазақша ас беру, ғалымның шығармаларының жинағын шығару, биобиблиографиялық көрсеткіш дайындау міндетін қойды. Нәтижесінде ... ... ... ... жеті томдық Е. Бекмаханов шығармаларының жинағы жарық көрді.
Е. Бекмахановтың жеті томдығының - бірінші томына Е. Бекмахановтың ... және ... ... ... ... очерк енді. Оның авторлары Е.М. Арын және Ж.О. Артықбаев болды /11/. Сонымен қатар бұл ... 1943 жылы ... ... ССР-іы тарихының Е. Бекмаханов жазған тарауларының орысша және қазақша түпнұскалары енді. «Қазақ ССР-і тарихының» алғашқы басылымы сол кезеңдегі идеологияға ... ... ... ... ... ... ... в 20-40-е годы XIX в.» деп аталатын ғалымның атышулы монографиясы толықтай енсе, бұл ... ... ... ҒА ... кездесетін қолжазбалар қорында сақталған 1947 жылғы жарияланған нұсқа мен 1992 жылы Әбу Тәкеновтың басшылығымен жарияланған нұсқалары енгізілген.
Үшінші ... Е. ... 1958 жылы ... ... ... Казахстана к России» атты монографиясы толығымен енген. Төртінші томға ғалымның мектепте, жоғары оқу орындарында «Қазақстан тарихын» оқытуға арналған әдістемелік-тәжірибелік ... және 1966 жылы ... ... ... истории Казахстана» (пособие для учителей) оқу құралы енгізілген. ... ... Е. ... Қазақстан тарихы мәселелеріне арналған, әртүрлі басылымдарда жарық ... ... ... ... ... ... ... ғалымның кейбір мақалаларының партиялық-идеологиялық бағытта жазылуын оқырман сол уақыттың талабына байланысты деп түсінуі керек.
Алтыншы томға Е. ... «XIX ... 20-40 жж. ... ... ... ... ... 1948 жылғы шілде талқылауының стенограммасы енді. Редколлегияның дискуссия материалдарын жеке том етіп жариялаудағы мақсаты оқырманға ғалымның күрескерлігі және сол ... ... ... ... ... ... беру. Стенограмма материалдары К. Нұрпейісовтың жариялауымен Алматыда 2000 жылы жарық көрген бірінші басылымнан езгеріссіз ... Ал ... том ... Е. ... туралы құжаттар мен замандастарының естеліктері құрайды /12/.
Жұмыстың ... ... ... ... ... мен ... жұмыстарын пайдалана отырып, Е. Бекмахановтың туып-өскен ортасы мен ғылыми шығармашылығына, әсіресе тарих ғылымына қосқан мол үлесіне тоқталу болып отыр. ... ... ... алға ... ... ... ... міндеттер тобын нақтылайды:
– Е. Бекмахановтың жастық шағы мен өскен ортасына ... ... ... ... ... ... Бекмаханов және оның ұлт-азаттық қозғалыс мәселесін ашуға қосқан үлесін бағалау,
– Е. Бекмахановтың Отандық тарих ғылымының өзекті мәселелерін ... ... ... ... ... жоғарыда аталынып өтілген Е. ... ... ... ... әсіресе жетінші том материалдары мол мәліметтер береді. Сонымен бірге Е. Бекмаханолвтың жары Халма Бекмухамедованың «Вместе 20 лет» /13/ атты ... ... ... ... мол ... кездесіеді. Аталған кітапта әсіресе Е. ... ... оның ... ... ... сияқты мәліметтер тобы топтастырылған. Бұлардың барлығы да Е. Бекмаханов туралы толық та тың мәліметтер алуда өзінің құндылығымен ерекшеленеді.
Жұмыстың мерзімдік шегі ... ... өмір ... ... яғни ... ... дейінгі аралықты қамтиды. Е. ... ... ... бастап, өмір жолының барлық тұстарын қамтиды.
Зерттеудің қолданыстық маңызы Ұсынылып отырған бітіру ... ... ... мен ... ... тарихы бойынша жазылған курстық жұмыстарда, қысқа мәстінді баяндамаларда және мектептегі жас ұрпақты патриоттық тәрбиеге баулуға арналған тәрбиелік сағаттар барысында ... ... ... ... ... екі ... (әр бөлім екі бөлімшеден), қорытындыдан, пайдаланған әдебиеттер тізімінен тұрады.
1-тарау. Е. ... ... МЕН ... ... Е. ... ... шағы.
Ермұхан Бекмаханов 1915 жылы қазіргі Павлодар облысы Баянауыл ауданыда № 10 ауылда Жасыбай деген жерде кедей шаруа ... ... ... ... келеді. Кедейлер тобына жататын бұл отбасы Абылай ханның ұрпағы екендгі, ал Ермұхан ... ... ... буын ... ... ... ғана ... айтыла бастады.
Кез-келген тұлғаның, ер азаматтың өмірінде оның туған жері үлкен орын алады. Қазақтың Ұлы жазушысы Мұхтар Әуезов: “Әр адамның ... елі, ... ... ... ... ... ... қалпы –сол адамның ақыл мінезіне із қалдырмай тұрмайды. Бұл қалдырған із ... ... ... билеп, әр адамға өзінің елін сүйгізіп, елдігін іздетеді” /13/ –деп айтқандай, Баянауыл -ұшы-қиыры жоқ қазақтың сары даласының ... ... ... ... де ... мекен болды. Туған жеріне Мекке-Мәдинадай тәуеп еткен қаншыл қазақ баласы үшін ... ... ... ... ... ... аңның тұяғы шыдамайтын қазақтың сайын даласы болды. ның, алаш баласы иеленген Арқа жерінің дүр - гауһары, жақуг тасы емес ... ... ... сары ... шеліркеп келе жатқан жолаушы кек мұнар басқан Баян басын үш күндікген кереді. Қудайдың құдіреті, көк ... ... ... ... қаз бауыр бұлттар екі күннің бірінде Баянның шоқтығы Ақбетті бауырына қысып, бейне бір қимас бауырын көрген қамкөңіл апасындай қушақтап, бірнеше күн ... ... ... жиған жүгіндей болып тау беткейіндегі Баянның қызғылт граниті, тау басындағы қожыр-қожыр түйе тастары да бұлттьң қойнына еніп ... - ... ... ... Тау ... ... мөлдір бұлақтар жаңбыр тамшыларын алып қашып Баянның ... ... ... ... ... ... баурайында айдыны шалқар, алтын буы аспанды тербеткен Жасыбай, Сабынды, Торайғыр келдері орналасқан. Баянның бұл ... ... кем. ... туып ... ... болмауға амалың бар ма, мына табиғаттың аялы алақаны әр адамға ғалым бол, ой түбіне сүңгіп, самал желден сергіп, қайрат-жігер жина да, елің үшін ... ... ер ... бол деп ... ... жоқ ... жан тербетер жер бола ма,
Еліндей жарқын мінез ел бола ма?!
Жас бала туысымен ойға бөгер,
Өскенде одан ... ер бола ма?!- /14/ деп ақын ... ... Е. ... ... ... ... жанды қызықтыратын еді.
Ермұханның әкесі Зында Шорманов деген байдың жалшылығында жүріп, 1921 жылы Ермұхан алты жасқа келгенде ... ... ... ... ... ауыртпалығын бір өзі көтеріп, жолдасынан қалған үш баласының сүйеніші болады. Ермұханның аулы туралы кез-келген қазақ ... ... ... еді. Оның ... аулы Төре аулы ... ... ... де көп. Мәселен, бұл «төре ауылы» атанған ескі ... ... ... ... жақ ... орналасқан, жергілікті қариялар көлдің жадағай өзекке жалғасып кететін алқабын «Қазан ауыз» деп атайды. Оған алдымен себеп болатыны Жасыбайдың ... бәрі биік тау мен ... ... ... ғана осы ... ... ... аузына ұқсас жалпақ өзектің бойымен сүйірленіп кеткен. Жасыбайдың мөлдір суы осы түста ылғи да ... ... ... құрақ-қамыспен жұмсақ айқасып тұрған момақан бойжеткен-дей. Жасыбайдың қайнарының бірі де осы Қазан ауызы.
«Төре ... ... ... ... ... ... ... қара ағашы» дейді. Қарағаш қалың жыныс, ит тұмсығы өтпейтін тоғай болып өскен. Осы қарағаштан ... ... ... ... ... ... епті ... ұсталық жасап жергілікті Баян елінің қажетіне керекті заттар жасап отырған. Олардың ішінде көбінесе елдің ... ... ... қара ... ... ойып алған ағаш табақтар мен астаулар, кесе, көзе, қасық, ожау т.б. ... осы ... бола ... ... ... сөз ... Баянның қара қазағы «ағаш кемірген төре» деп те атайды /15/.
Ермұқан ауылының қарсы алдында алпауыт тұтас алқапты алып жатқан ... ... ... бұл ... ... ... деп те ... Бір ғажабы Найзатас - батыстан қарасаң батырлардың шаншылған найзасындай тұрса, ... алып ... ... ... ... ... Жасыбай келін жағалай Жамбақы, Ат салған, Киікші, Күйікбет таулары. Осылардың бәрінен де өзі ... өзі ... ... ... Ермұқан ауылынан күннің батысына қарай суыр жон сары адырлардың бірін-бірі қуалаған тізбегі ... ... да, ... да ... құт ... Көл ... ... жағалай біткен қамыс-құрақ жаз бойы үйрек пен қазға топы, айнадай көл бетінде сырғыған биші аққулар ... ... ... ... көрінетін Ақбет шыңдарында бірін-бірі қуалай шапқылаған арқарлар, тоғай ішіндегі елік ... төре ... да ... ... Ол кезде мылтық жоқ, аң мен құсқа кеңшілік еді. Ермуқанның жерлесі Төкен Оразов құрға тұзақ құрып, құр ... ... ... ... жас бала ... дәл ... ... қуған қасқырдың келіп қалғанын жазады. Бұл осынау бай табиғи ортаға етене тән құбылыс еді.
Ермұхан ... ... ... ... өте аз. Тек ол өз ... ... қалдырған өмірбаянында бұл турасында: «шешем колхозшы, 1932 жылы қайтыс болды» ... ... ... туралы сыр ашпайды. Шын мәнінде оның анасы мен қарындасы сұмдық та сұмпайы аштық жылдарында ашаршылықтан қайтыс ... ... ... қайда қалғаны да беймәлім болды. Ермұхан тек туған бауыры, ағасы Діншенің қолдауымен ғана ... ... ... Ермұхан Баянауылда жетіжылдық мектепті тамамдаған соң 1932 жылы Семей қаласындағы жоғарғы оқу орнына ... бір ... ... оқып ... 1933 жылы ... АКСР ... халық комиссариатының жолдамасымен Воронеж қаласындағы мемлекеттік педагогикалық институтқа қабылданып, 1937 жылы тарих факультетін тамамдайды.
Е. Бекмахановтың педагогтық қызметі ... № 28 ... ... ... жүріп Е. Бекмаханов өзінің білімділігі мен білгірлігін таныта біледі. Ол әр бір шәкірттің жақсы білім алуы үшін аянюбай ... ... ... ... оның бұл ... ... болашақ ғалымға үлкен жол сілтеген еді.
Мектепте оқытушылық қызмет жасай жүріп, 1937 жылдан бастап Е. ... ... ... ... ... ... (қазіргі Ы. Алтынсарин атындағы қазақтың білім проблемалары институты) да ғылыми жұмысын бастап кетеді. Ғылыми-зерттеу институтында өзінің білімділігі мен іскерлігін ... Е. ... көп ... ... яғни 1939 жылы ... институттың директоры қызметіне көтеріледі. Бұл қызметті ол 1940 жылға дейін ... ... ... ... ...
Е. Бекмаханов оған қоса ҚазПи-ді (қазіргі Абай ... ... ... ... аспирантура бөлімін тамамдап, 1940-1941 жылдары БКП(б) Орталық комитетінің жанындағы жоғарғы партия мектебінде білім алады. Дерек мәліметтерінің ... ... е. ... 1940 жылы ... ... өтеді /16/.
Е. Бекмаханов өмірінің қиын да сындарлы жылдары екінші дүниежүзілік соғыстың басталуымен тұспа-тұс келді. Алпауытсоғыс ... ... ... ... ... ауыр ... бастаған болатын. Соғыс қиыншылығына қарамастан жас тарихшы өзінің білімін толықтырумен болды. Халқының білімін көтеріп, ... ... ... оқу ... ... ... жасады. Мәселен, Ұлы Отан соғысы жылдарында ҚазПИ-дің білім жетілдіру институтында білікті маман ретінде көрінді. Үлкен ... ... ... ... ... ... 1947 жылы ... қара шаңырағы ҚазМУ-де (қазіргі әл-Фараби атындағы қазҰУ) ұстаздық ... ... ... ... ... ... ... Бекмахановтың өмірі өзінің сара жолын салып жатты. 1941-0942 жылдары Е. Бекмаханов ... Оқу ... ... ... ... ... қызметін атқарды. Ал 1942-1944 жылдар аралығында –Қаз (б) КП Орталық Комитетінің лекторы , 1943-1948 жылдар ... ... ... Академиясының тарих, археология, және этнография институтында (қазіргі Ш.Ш. Уәлиханов атындағы тарих және ... ... аға ... ... ... ... ... директоры болған С. Юшковтың орынбасары болды.
Е. Бекмаханов Қазақстан жоғары оқу орындарына арнап алғаш рет оқулықтың ... ... және оны сол ... жариялады. Ғалымның бұл ойы сол кезеңде іске аспағанымен біздің қазіргі жасап ... ... ... ... ... ... тарихшылары бұл мәселеге тек 90-шы жылдары ғана қол жеткізді.
Е. Бекмаханов Қазақстан жоғары білім жүйесінде алғаш рет тарих ... ... ... ... тарихы бойынша мамандар дайындауды іске асырды. Ол кезеңде шешуі өте қиын мәселе еді, себебі Қазақстан ... ... ... тек қана ... ұлт ... ғана ... СССР - ... Жалпы тарих кафедрасында қызмет істеп, нан тауып жүрген қазақтар да ... ... ... ... ... ... ... білім беру жүйесінде тарих факультетінің студенттері мамандық таңдау мүмкіндігіне ие ... Е. ... ... ғұмырында жиырмаға жуық жас азаматтарға үлкен ғылымға жолдама беріп, ұстаздық- ... ... ... ... ... келе ... тарих ғылымына үлкен үлес қосқан ғалымдар да шықгы. Бұл да ... ... ... ... өзі жас ... да, ... бас болған даналығы. Е. Бекмаханов Қазақстанда тарих ... ... ... ... ... оның ... мен негізгі талаптарын қалыптастырып кетті /17/.
Е. Бекмаханов өзінің ұйымдастырушыльщ қабілетінің арқасында 1941-1943 жылдар аралығында мәскеулік тарихшылардың Қазақстанға кегелендігін пайдалана отырып ... ... ... ... нұсқасын жасады. Соның арқасында Қазақстан тарихына қатысты жүздеген жылдар бойы жинақталған деректерді қорытып, ... ... баға ... ... ... ... нұсқасын жасады. 1943 жылы шыққан "История Казахской ССР" КСРО құрамына енген орыс емес ұлттардың тарихына арналған алғашқы ... ... ... үлкен дарын иесі, қазақтан шыққан алғашқы ғылым докторы, профессор Ермұхан Бекмахановтың өскен ортасы мен туған жерінің киелі табиғаты оның ... ... өмір ... аяқ ... үлкен рөл атқарғаны айқын. Тіпті оның жары ... ... ... ... ... ... мен Ермухан Бекмахановты кездесітрмесем, менің өмірім мүлде бұлай болмаушы еді. Мен оның арқасында жоғарғы оқу орынының ... ... ... ... аспиранттарға ғылыми жетекші де болдым», - деп есіне алады. Сол сияқты мол ғылым ... ... жас ... көз ... елестетуде Халима Бекмухамедованың естелігінен мәліметтер беруге болады /18/.
Үлкен талант иесі ... ... ... ... мол ... мен ... ... ұлтының тарихына, қазақ елінің тарихына мол мұра қалдыра білді. Әрине ... ... Е. ... ұзақ ... бойы ... ізденісінің берген жемісі еді.
1.2 Е. Бекмахановтың ғылыми ізденістерінің басталуы.
Ермахан Бекмахановтың алғашқы ғылым жолындағы ізденістері педагогика ... ... ... Әр кез ... ... ... тұста мектеп құралдарының тапшылығы мен мемодикасынан қиыншылықтардың кездесуі болашақ ғылым иесін толғандырумен болды. Сол себепті ... ... беру ... ... ... методикалық құралдың қажет екендігі байқалы. Мәселен, қазақ мектеп ... үшін ... ерте ... ... мен КСРО ... ... ... методикалық құрал жасауға атсалысты. Ол еңбектері 1938-1939 жылдары «Халық мұғалімі» (қазіргі Қазақстан мектебі) журналында жарық көрді. Ал ... ... ... ... аяқ басуы соғыс кезеңімен ұштасып, әрекеті жемісті басталы.
Е. Бекмахановтың алғашқы үлкен арнада өсіп, одан әрі ... ... ... ... КСРО Ғылым академиясының академигі (ол кезде корреспондент мүше) белгілі тарихшы Анна Михайловна Панкратовмен кездесуі әсер етті /19/. ... ... ... түбіндегі қауіпті жағдайға байланысты Алматы қаласына Ресейдің ірі тарихшыларының бір тобы ... ... Қай ... да ... іскерлігі мен білгірлігінің арқасында көзге іліккен Панкратова оларды әр қалаға бөлшектемей, астанада қалдырып, соғыстың талабына сай ғылыми жұмыстар жасау ... ... ... деп айтылғандай, бұл идеяның басы-қасында сол кезде Оқу халық комиссариатында ... е. ... та ... ... ... ... мен ... ғылымдарының үлкен шоғыры ең әуелі мектеп оқушылары үшін соғыс жағдайында тарих пәнін оқыту методикасын тез арада жасап шығарды. Методикалық ... ... ... ... ... ... жерінде де жарық көрді. Бұдан кейінгі тұста орыс тарихшылары мен ... ... ... ... ... ерте ... ... бастап сол тұсқа дейінгі қыры да сыры мол қазақ тарихының бір томдығын жазу ісіне кіріседі. Бұл әрине оңай шаруа емес еді. Орыс ... ... ... ... жете біле бермейтін. Оларға Алматы қаласындағы архив қорларынкеңінен ашып, ал Қазақстан Республикасы Ұлттық кітапханасында арнайы ғылыми оқу залы ұйымдастырылады. ... ... ... өмірімен де тікелей байланысты музей, театр сынды мәдени орындарға барып, зиялы қауыммен де ... ... ... ... ... ... Ресей халықтары тарихының тұжырымдамаларын терең түсінетін КСРО Ғылым академиясы ... ... ... ... ... (ол ... ... Панкратова, Дружиндер болса, ол кезде-ақ Қазақстан тарихын зерттеп, ... ... ... ... ... ... ... авторы Ленинградтық профессор Вяткин, археолог Бернштам, Лурье, тарихшылар Кучкин, ... ... ... ... бар еді. ... ... академиясынан да белгілі ғалымдар, жазушылар кірді: Әуезов, Марғұлан, Мүсірепов, Мұханов, Исмайлов, Кенжебаев, ... ... ... Осы ... ішінде жас жағынан ең жасы да, көзге түсер іс ... да Е. ... ... ... ... жоғарыда есімдері аталғандардан басқа академик Мещанинов, Малов, Сауранбаевтар қатынасты. Жауапты редакторлыққа А. Панкратова және сол кезеңдегі тәртіп бойынша республика партия ... ... ... ... ... ... Әбдіхалықов қатынасты. «Қазақ ССР тарихын» дайындауда үлкен дау ... ... ... ... ... ... көтерілісіне қатысты болды. Авторлар ұжымының талқысында Е. Бекмахановтың көзқарасы қолдау тауып, сол ... жазу ... ... ... ... ... ... дәуірден сол кезеңге дейінгі уақытты қамтитын тұңғыш «Қазақ ССР тарихы» Алматы қаласында жарық көрді. Кеңес республикаларының тұңғыш дербес ... ... ... ... және оған ... ... ... тобы күш салғандықтан бұл кітап бірден назарға ілікті. Басылым сталиндік сыйлыққа ұсынылып, сарапшылардың алғашқы сынынан мүдірмей өтті. Бірақ авторлар ұжымының ... ... ... керісінше, бірнеше жылдарға созылған бітпес дауға, ал Е. Бекмаханов үшын үлкен трагедияға ... еді. ... ... ... ... ... ... КСРО Ғылым академиясының корреспондент мүшесі Яковлев «Қазақ ССР тарихы» орыстарға қарсы жазылған, ... ... ... жөнсіз пікір айтылып, сарапшыларды шошынтты. Сыйлық беру ісі жайына қалды. Саяси ... ... ... ... Отан ... ... КСРО тарихы, яғни «орыс ұлты тұрғысынан» жазылған тарих болуы тиіс, әр республиканың жеке ... ... жазу ... ... принципіне сай келмейді. Бұл негізінен сталиндік тұжырымдамаға сай келетін догмат, қасаң, ұлы державалық шовинистік көзқарас еді. Бірақ сол ... ... ... ... ... ССР ... авторлары үшін қауіпсіз де емес екенін кейінгі оқиғалар толық дәлелдеді.
Қазақ халқының ттарихына субъективті, сыңарезу көзқарас көзқарас Понкратова бастаған ғалымдар ... ... ... ... ... ... ... талқылауды Панкратова ВКП (б) Орталық комитетінің алдына қояды. Ұсыныс қабылданып, 1944 жылы 29 мамыр мен 8 шілде аралығында көрнекті кеңес ... ... ... ... оны ВКП (Б)П Орталық комитетінің хатшысы Щербаков басқарып, жиналысқа тағы екі халшы Андреев пен Маленков қатысады.
Бірақ ... ... ... ... мақсатқа жеткізбеді, тарихшылар қауымы екі ұдайлы пікірде қалды. Ал ... ... жөн ... ... ... Бұл іске ... толмаған Панкратова Орталық комитеттің атына жазған хатында яковлевтің көзқарасы «Қазақтардың ұлттық сезіміне терең қаяу салады» деп көрестеді /21/. Кеңес аяқталған соң ... тің өзі ... ... «Қазақ ССР тарихында» әр жерден он беттен артпайтын көлемде өзгеріс жасау қажет, жалпы кітап жақсы» деп өтірік көлгірсулік танытуы түсініксіз ... ... бұл ... ... ... қиын еді. Дегенмен, кеңестегі азшылықтың пікірі баспасөз беті арқылы халыққа тарап кетті. Мәселен, М. ... ... ... «Большевик» журналының 1945 жылығы алтыншы нөмірінде жарияланып, Морозовтың қазақ тарихының маманы еместігі ғылыми жұртшылыққа белгілі болды. Морозов негізінен кеңестегі ... ... ... ғана ... Ал ... теріс пікірдің ауыртпалығы Е. Бекмахановқа түскен болатын. «Қазақ ССР тарихының жағымсыз он бетінінің авторы 1943 жылы 28 ... ... ... Кенесары Қасымұлы бастаған азаттық күресі (1837-1847 жж.)» деген тақырыпта кандидаттық диссертация қорғады. 28 жасында ғылым кандидаты атануы, диссертацияны сәтті қорғауы ... ... ... ... ... одан әрі ... ... жасады. Мәскеу, Ленинград, Орынбор, Омбы, Алматы, Ташкент архивтеріндегі құжаттарды ... ... ... ... ... ... үш жыл салып 1946 жылы Бекмаханов докторлық диссертациясын қорғап, оны «Қазақстан XІX ғасырыдың 20-40 жылдарында» ... ... 1947 жылы ... ... Осы тұстағы Е. Бекмахановтың докторлық диссертация жұмысын қорғауы туралы жары ... ... ... есіне алады: «1946 жылы 14 қазанда Ермұханның докторлық диссертация қорғау күні де келіп жетті. Валхонкадағы ескі 14 ... ... ... ... ... өтті. Президумда Ғылыми Кеңестің төрағасы академик Борис Дмитревич Греков, кеңес мүшелері –академиктер Анна Михайловна Панкратова, ... ... ... ... Васильевна Нечкина және басқа ғылым докторлары отырды.
Зал қазақ интелегенциясының өкілдерімен толықты. Олардың арасында ... ... ... ... ... ... жауынгер-жазушы Бауыржан Момышұлы да болды»,- дей келіп, қорғау барысында Е. Бекмахановтың ... ... ... ... ... оны дәлелдеу барысында мол архив құжаттиарынан мысалдар да келтіргенін мақтанышпен атап өтеді.
Ал қазақтың біртуар ... ... ... ... болса Ермұханның қорғауына дән ризашылығын білдіріп, үлкен қуанышын жасырмайды. Тіпті қорғау аяқталар тұста оны құшақтап тұрып банкет өткізу үшін ақша да ... ... ... бұл ... ... ... ... жеміс болды /22/.
Алайда, бұдан соң Кенесары ... ... ... ... ... ... сынды ғалымға ауыз сала бастады. Бұрын «Қазақ ССР ... ... сын ... ... ... ... Бұл ... жергілікті сынаушыларға жеңілдік туғызды. Өйткені бұл адамға жабылу «Қазақ ССР тарихының» авторларына, беделді ... ... ... гөрі оңайырақ болды.
Оның үстіне 1947 жылы Қазақстан компартиясы Орталық комитетінің «Қазақ КСР ... ... Тіл және ... ... ... ... қателері туралы» қаулысынан кейін «байшылдар» мен «ұлтшылдар» тобын әшкерелеу науқаны басталып кеткен болатын. Яғни 1947 жылы ... ... иісі шыға ... ... ... ... ... комитетіне Бекмаханов негізінен Рязановтың жарыққа шықпаған қолжазбасын пайдаланған деген арыз түсті. Бұл істі ... ... ... ... туралы пікірді толық теріске шығарып дәлелдеп берді.
1948 жылы 28 ақпанда КСРО Ғылым академиясының тарих институтында Бекмахановтың монографиясы ... ... ... ... келген тарих ғылымдарының кандидаты Айдарова қатынасты. Сондай-ақ тарих ... ... Т. ... пен М. Ақынжановтың жазбаша пікірлері оқылды. Қазақстандықтар Кенесары қозғалысы ... ... ... сипатта деген ортақ пікір айтты. Бұларға Дружинин, Бахрушин, Вяткин, Кучкиндер қарсы шықты. Пікірталас қорытындысында академик Греков автордың жеке ... ... оны ... деп ... ... ... жат ... екеніне назар аударды.
Өкінішке орай үлкен ғылыми ізденіс жолына түскен Е. ... ... ... түсті. Жанжал күшейе түсті. Осының айғағы 1948 жылы шілдеде Қазақ КСР Ғылым академиясында Бекмахановтың кітабына арналған бес күндік ... ... ... ... кітапты сынаушылар тарапынан өте қаталпікір мен ұсыныстар болғаны көңіл аудартады. Мысалы, «Бекмахановтың кітабы мазмұны жағынан ... ... ... ... еңбек. Сондықтан оны пайдаланудан дереу шығарып тастау керек» деген немесе «Еңбек ғылыми жағынан шатысқан, идеялық жағынан зиянды», «Кітапты ... ... ... Бекмахановтың ... ұлтшылдық ауытқуын заңдастырып отыр» деген пікірлер кездесіп ... ... ... қатарына мәскеулік ғалымдар тобы да еніп кетеді /23/.
«20-40 жылдардағы Қазақстан» жөніндегі қарсы пікірлердің ... ... ... ... бетіне жария етілген мақала көмекке келген еді. 1950 жылы 26 ... бұл ... ... Айдарова және якуниннің «Қазақстан тарихы мәселелерін маркстік-лениндік тұрғыдан баяндайық» деген қатал сын мақаласын жариялады. Мақала авторларының ... ... «Бұл ... ... кері ... патриархалдық-феодалдық тіректерді нығайтуға, ортағасырлық хандық үкіметті қайта орнатуға, Қазақстанды Россиядан және ұлы орыс ... ... ... ... ... ... деп айыптау сипатында тұжырым жасауы ахуалды одан сайын күрделендіріп жіберді.
Ашып айта кететін жайттардың бірі, 30 жылдардағы қуғын-сүргін, жазалау шаралары ғылымға ... ... жас ... да ... етті. Соғысқа дейінгі мақалардың бірінде кенесары көтерілісін ұлт-азатық қозғалысы деп сипаттаған А. Якунин саяси жағдайдың ... ... суық ... қай ... соға бастағанын сезініп, көтерілісті де, Бекмахановты айыптаушылардың да жағында болды. Е. ... ... ... ... ... ... ... тырысқан А. Якунин оны хандық, ұлтшылдық қозғалысты мадақтады деп, айыптай келе «.. Бекмаханов біздің кеңестік шындығымызға ... ... ... ... ... деп сол жылдары атын айтудың өзі қорқынышты алаш қозғалысымен байланыстырды. Бұл кешегі қуғын-сүргіннің зардабын әлі де ... ... ... үрей мен ... ... ... ... алдында дәрменсіз жанның өзін өзі арашалауы мақсатындағы өз әріптесін идеялық айыптау ... ... ... шын мәнінде Бекмахановтың Кенесары қозғалысын бағалауы алаш қайраткерлері пікірімен үндес еді. Осындай пікір осыдан ... де ... және ... ... нысана болды.
Бұдан кейін қазақ «ұлтшылдарына» қарсы майдан тобы жеңіске жете берді. Е. Бекмаханов 1951 жылы 15 мамырда «ірі саяси ... ... ... КСРО ... ... ... шығарылды. Партия қатарынан да шығарылды. Бір қызығы сол Бекмаханов 1948 жылы Қазақ КСР ... ... ... ... ал 1949 жылы 30 ... КСРО ... ... профессоры атағын алды. Жоғарыда айтылған аласапыран жағдайда Қазақ КСР тарихы кафедрасы жабылып, ол тек 1958 жылы 21 ... КСРО ... оқу ... ... ... сол ... 1 қыркүйекте, яғни Бекмаханов айдаудан қайтқан соң ашылды. Қазақстандағы тұңғыш Қазақ тарихы кафедрасының ашылуы да Бекмахановтың тағдырымен ... ... ... ... ... тергеу орындары тексеріп, әсіресе Б. Сәкенов «іс» қозғайды. Жұмыстан босап шыққан Бекмаханов біркез Алматы ... ... ... ... ... пәнінен сабақ береді, көп кешікпей Жамбыл облысы Шу ауданындағы Новотройцк селосындағы мектепте мұғалім болып жүрген кезде 1952 жылы ... ... ... Оған ... қылмыстық кодексінің 58-бабының 10-тармағы, 2-бөлімінде көрсетілген айыпқа сәйкес «Кеңес өкіметіне қарсы пікрде болып, 1942-1951 жылдар аралығында ұлтшылдық идеяларды ... және ... үгіт ... ... ... 1952 жылы 4 ... ... КСР жоғарғы соты Бекмахановты 25 жылға соттап, ГУЛАГ лагеріне айдаған болатын.
Бекмахановтың тағылымы жеке басқа табыну дәуіріндегі ғылымда ойлау-зерттеу бостандығы болмағанын, ... ... ... ... ... күншіл ғалымсымақтардың саяси қолшоқпарына айналып, өз пікірін айтқан авторлар үшін қандай ... ... ... дәлелдеді. 40-50 жылдардағы тарих майданы, әдебиет майданы да тура саяси майданға айналып, талай дарынды ғалымдардың тағдырын трагедияға ұшыратты. ... ... ... ... бұғау болды. Қажетсіз сыңаржақ «еңбектерге» жол ашты, халқымыздың ұлттық санасын тұмандандырды.
Бекмахановтың ісі шын ... ... ... ... бар ... ... Бекмахановтың өз кезегінде жазықсыз екендігін, 1950 жылға ... оның ... ... компартиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы Ж. Шаяхметовтың өзі қолдап, Кенесарыны ... рух ... ... ... ... ... Бірақ ол кейіннен өз пікірлестерін қорғамады. Орталық комитеттің бюросында Бекмахановты ... ... ... ... да өзі енгізеді. Оның есесіне, Бекмахановтың көзқарасы бәрімізге ортақ көзқарас, ... оны ғана ... ... деп, ... ала жібін аттамаған мәскеу тарихшылары болды. Солардың тіклей ұйғаруымен Панкратова Н.С. ... ... ... босатуын сұраған, оның бала-шағасына да көмектесіп отырған /25/.
Заман өте келе ... ... 1953 жылы 16 ... КСРО Бас ... Е. Бекмахановты ақтайды. Тарихшы ғалымның өмірі бұдан кейін де ... ... ол 1954 ... 1 ... ... қайтадан оралады. Алайда бұған дейінгі ғылыми дәрежесі мен атағы ... тек аға ... ... ... Отбасымен үй жалдап тұрып жатты. Ғалым күн көрісінің нашарлығына, тұрмысының ыңғайсыздығына ешбір қабақ танытпай, өзінің ғылыми ... ... ... ... 1957 жылы Мәскеуде «Ғылым» баспасы оның көлемді жаңа монографиясын (Присоединение Казахстана к ... ... ... еді. Бұл ... іс ... ... дейінгі докторлық дәрежесі мен профессорлық атағын қайта алуына жол ашады.
1958-1966 жылдар ғалымның өміріндегі тыныш, әрі ... ... ... Бұл оның ... өте бір ... ... ... Себебі, мол шығармашылық табыс пен үлкен ғылым жолына келген Е. Бекмаханов кафедраның жанынан аспирантура ашу, мектеп оқулықтарын шығару, жоғарғы оқу ... ... ... ... ... кеңес ашу, тың тақырыптарда ғылыми зерттеулер жүргізу, ғылыми кеңестер мен ... ... ... ... бел ортасынан табылды. Жемісті еңбегі мен мол ... ... ... жеті жыл уақыттың ішінде Ермұхан Бекмаханов бірнеше ғылыми жинақтардың авторына айналды. Нәтижесінде, «қазақ КСР ... ... ... оқу орындарында оқылатын Қазақ КСР тарихы оқулығының проспектісін, «Очерки ... ... XІX ... атты оқу ... ... мақалалар жазып үлгерді. Бекмахахановтың кафедрасы сол аз уақыттың аралығында 20-дан аса ғылым кандидаттарын ... ... ... жолына түсуді аңсаған жастарға жөн сілтеді. Үлкен де табысты еңбек 1962 жылы Е. Бекмахановты Қазақ Ғылым ... ... мүше етіп ... Осы тұста Ермұханның тағы бір арманы барлық жоғарғы оқу орындарында ... ... ... ... ... ғалымның идеясы Қазақстанның егемендік алған тұсынан кейін ғана мүмкін болған еді.
Үлкен тұлғалы, асыл азамат Ермұхан Бекмаханов 1966 жылы 6 ... ... ... еді. ... ... мол ... мен асыл ... болашақ ұрпаққа мұра болып қалған еді /26/.
Ұлтжандылық пен ғылымдағы шынайылық Е. Бекмахановтың бейнесін халық ... ... одан ары ... ... жол ашты. Әсіресе бұл ақиқаттан аттап өте алмау Алаш зиялылары мен ... Е. ... ... байланыстырды, пікір сабақтастығын туғызды. Кезінде жазған Кенесарының күрескерлік тұлғасы арқылы ел ... ұлт ... ... еді. ... Е. БЕКМАХАНОВТЫҢ ТАРИХ ҒЫЛЫМЫНА ҚОСҚАН ҮЛЕСІ
2.1 Е. Бекмаханов және ұлт-азаттық ... ...
XX ... ... ... Қазақстанда кәсіби тарих ғылымы қалыптасты. Ғылыми-зерттеу орталықтары мен ... оқу ... ... ... ... ... ғасырлар бойы жиналған, әр тарапқа шашырап кеткен құжаттардың басын қосьш, ... ... ... ... ... іздестіру ісі Отан тарихының кешенді ғылыми кескінін, тұжырымдамасын ... кол ... ... ... ... келген мәскеулік ғалымдарды тарту арқылы даярланған "Қазақ ССР тарихы" академиялык басылымының 1943 жылы ... ... 1945 жылы ... Ш.Уәлиханов атындағы Тарих және этнология институтының шаңырақ көтеруі осының ... ... жаңа буын ... ... ... алдында қатарында зор талант иесі Е.Бекмаханов тұрғаны күмәнсіз. Оның зерттеушілік қарымы соғыс жылдарында жарқырай көрініп, А.М. ... М.П. ... ... ... назарын өзіне аудартқан еді. 31 жастан енді ғана асқанда докторлык диссертациясын ... ол, 1966 жылы ... ... яғни ... ... ... ... зерттеулерімен, тоталитаризм қыспағындағы касіретті тағдырымеи аңыз адамға айналды. 1947 жылы жарық көрген "Казахстан в 20-40 годы XIX ... ... Отан ... шын ... сүйінтті, жалған идеологияның жетегінде жүргендерді күйінтті. Алтын кездік кап түбінде жатпайтыны сиякты, ғалымның хаты капастан шыкпай тұрмайды екен. Аңсаған күн ... ... ... ... ғалымы Е.Бекмахановтың шын мағынасындағы екінші өмірі –мәңгілік ғұмыры басталып кетті. Қуғын-сүргінге үшыраған "XIX ғасырдың 20-40-жылдарындағы Қазақстан" монографиясы қазак тілінде ... ... ... бөленді /27/.
Ол, әрине, ұстанған идеялык ұстанымдары мен құндылығының кемелдігі. Енді осылардың соңғысына тереңірек тоқтала кетейік. Ғылымның ... ... ... еніп ... биік ... ... Биік технологиялар біреуге із материалдык байлық әкелгенімен, жалпы алғанда адамдардың ... ... ... көріп те, отырмыз. Үздіксіз жаңарып, жетіліп, сатыларға көтерілгенде ғана биік ... ... ... ... Әлеуметтік-гуманитарлық ғылымдар метододологиясына да тап осы қасиеттер тән. Бұдан ұлттық қозғалыстары тарихын зерттеу методологиясы сырт қала ... ... ... бас ... баспадан қшыққан тұста ұлтқа берілген сталиндік балама - халықтың ұлтқа айналуы капиталистік дөуірінде ғана жүзеге асады деген дәлелдеуді ... ... ... ... еді. ... ... ... ұлт-азаттық көтерілісі, ұлт-азаттық соғысы - осынау ұғым-түсініктер тілімізде, ділімізде, Отан тарихынан жазылған ... ... орын ... ақиқат. Мұның себебі де түсінікті. Үш ғасырға жуық Ресей империясы мен кеңестік тоталитарлық жүйе қыспағында зорлықтан, күшпен ... мың ... мың ... ... азат ... ... бір ... жоғалтпастан, үздіксіз күреспен, кейде бейбіт, кейде қарулы қарсылықпен 1991 жылдың 16 желтоқсанын - мемлекеттік тәуелсіздік күнін қарсы ... ... ... ... XVIII ... Сырым Датүлы көтерілісінен XX ғасыр басындағы Амаигелді Иманов бастаған қарулы күреске дейін 300-ден астам бас ... ... ... ... ... ... рет ... білдіру кеңестік жылдарда да орын алыпты. Басқаша айтсақ, 1731 жылы Ресей бодандығын мойындағаннан 260 жыл бойына, орта есеппен, қазақтар әр ... 2-3 ... ... ... ... ... қарсы шығып отырған. Әрине, бұлардың бәрін ұлт-азаттық ... ... ... ... ... ... сипатта, қысқа мерзімдік, ресми биліктің арандатуымен, тіпті, қарақан басының қамын күйттеген себептерден бұрқ еткен оқиғалардың да тізімге еніп ... ... ғой. ... да ... ... ... ... ұлт-азаттық соғысы мәртебесіне лайык кұбылыс кандай өлшемдерге, көрсеткіштерге сай болуы керектігін анықтап алудың теориялық, методологиялық, танымдык маңызы зор. ... ... ... ... ... былайғы жерде жоғарыда аталған үш ұғым-түсініктің біреуін ғана, яғни ұлт-азаттық қозғалыс атауын жинақтама ... ... ... ... ... ... ... үш моиді белгісі бар: біріншісі - қозғалысқа жалпы-ұлттық идеянын үстем ... ... - ... алға қойған негізгі мақсаттың анық та ашық түрде мемлекеттік билік мәселесіне келіп ... ... - ... ... ұлт ... ... ... қолбасшылық кемелдік, дипломатиялық әбжілдік, харизмасы өткір қасиеттері бойында бар көрнекті өкілдерінің тұруы.
Қазақстанда орын алған ұлт-азаттық қозғалыстарының жалпыұлттық идеясы ... ... ... елдің елдігін, тұтастығын сақтауға сайды. Ел-байырғы түркі заманынан бері желісі ... келе ... ... ... ... ... ... қазақтың санасында берік орын тепкен құндылық. Ал елдің негізі - жер. Осы тұрғыдан келгенде, Е. ... ... ... өкіметі, Қоқан мен Хиуа тартып алған қазақ ... ... ... ... ... ... ... мемлекетін құру ұранымен күреске шықты... Өзідерінің мақсаттары үшін, тартып алынған жайлауларын, ... ... үшін ... ... ... ... көтерілістің кең өріс алуын қамтамасыз етті", деген байламьнда терең методологиялық түйін бар. Жерден ... ... ... ... шайқалтуга әкеледі. Және, керісінше. Саяси дербестік халықты экономикалық ... ... ... ... әлеует саяси тәуелсіздіктің іргетасын бекемдеуге мүмкіндік туғызады /28/.
Қозғалысқа тартылған әрбір әлеуметтік қауымдастық азаттықтың, тұтастықтың мәнін дөп ... ... ... мен ... өзінше болжады. Азаттықтан алар ханның сыбағасы би-батырдың сыбағасынан, ал ... бай мен ... ... ... ... ... үғынды. Әрине, Ресейдің бодандығына кірген күннен бүкіл қазақ, даласы, барша қазақ баласы бір кісінің отбасындай тек азаттықты, ... ... ... ... ... ... ... тым әсірелеп жіберген болар едік. Патшалыққа жан-тәнімен қызмет еткен итбайлар, қоңырқұлжалар есімдері қағазға қатталып, ұрпактан-ұрпакка жетіп ... ... тек аға ... ... ... ... - лауазымды қызмет басындағылардан тұрды деген тұжырым методологиялык жаңсақтыққа апарады, ... ... ... ... ... ... ... бодандығынан шығумен байланыстыра күрес жүргізгендердің қауымын М. Шоқай басқарды. Большевиктер ... ... ... ... ... ... Ол 1917 жылдың желтоқсанынан ұлттық мақсат-мұратқа ұлттық азаттық қана жеткізетінін ұғынды. Отарлаудың сорақылықтарын біле-көре тұра туған ... ... ... ... тыс көз ... елестетпеген, Ресей құрамында қала болып, өркениетке жетуді мүмкін санаған тұлғалардьң, әлеуметтік ... әр ... - XVIII, ХIХ ... XX ... ... ... ... зерттеуді талап етеді. Өзінің болашағын Ресеймен байланыстыра қарастырғандар маңызды мәселе ретінде бірде саяси тәуелсіздікті, ... ... ... ... индустриял жолға тсудің мүмкіндіктері мен нұсқаларын сөз қылса, енді ... ... ... ... ... ... Түптеп келгенде, 1917 жылғы ақпан революциясы мен қазан төңкерісіне дейінгі ұлт-азаттық қозғалыстарының бастау көздері аяусыз отарлык саясатта, дәстүрлі ... даму ... ... ... жатқанмен, олардың бәріне бірдей жалпыұлттык идея негіз бола бермеігені ақиқат. ... ... ... ... ... ... үшін ... идеямен ұштасуы керек деген қағида да жаңаша бағамдауды талап етеді. Ұлттык идеямен суғарылған азаттық күресі ұйымшылдығымен, табандылығымен қымбат.
Ұлт-азаттық қозғалыстарының жалпы-ұлттық ... ... ... ... ... алуымыз керек. Бұл орайда тоталитаризм жылдары жарық көрген еңбектерде ұлттык идея мәселесі мүлде көтерілмесе де, ... ... ... ... таптық антагонизмнің асқынуы және ымырасыздығы, негізінен индус-риялы даму тұсында қалыптасатын қогамдьқ-саяси ұйымдардың дүниеге ... мен ... ... ... ... ... сорақы да өрескел түрлерінің қолданым табуы, өнеркәсіптік пролетариаттьң ықпал күші алдымен ауызға алынғаны белгілі /29/. ... ... ... ... XVIII, XIX, ... XX ... ... Қазақстанда бұл айтқандардың бәрі бірдей көзге түсе бермеді. Қазақтардың дені (90 %-дан астам) ауылдық жерлерде тұрып, рулық, тайпалық ... ... мен ... шеңберінде қажеттерін өтеп жатты. Кішігірім зауыттар мен кәсіпорындарда, теміржол мен мұнай саласында ... ... ... ұзын саны 20 мың ... ... ... да қазақ ауылында таптық іктеу орын алғанмен, тап болған жоқ деген алаш зиялыларын айьштауында шындық басым. Бұл ... ... ... ... ... ... мал шаруашылығы болғандықтан, (әрине, отырықшы өмір салғанын жоққа шығармаймыз) латифундияларда кеңінен алынатын қанаудың азапты өдістері қалың қазақ жұртына беймәлімболып қала ... ... ... бір тап ... ... ... мүддесін аямай қорғайтын, сондай-ақ, ұлттық сан алуан нұскасын туындататын қоғамдық-саяси ұйымдар, бірлестіктер одақ, партия, қоғам, үйірме, т.б.) дәл ... бой ... ... ... өлкедегі заттық қозғалыстарының себептерін қоғамның өзегін жарып шыққандай олқылықтарды іздеумен, қолдан жасаумен өнбей, оған ... ... ... ... саяси жүйе мен құрылысы, байланыс пен қатынасты хан да, қара қабылдамағанынан, кері тепкенінен деуіміз ... ... ... ... ... қашқанынан қазақ атқа қонды.
Жұмыс күнінің ұзақтығы, айлықтың төмен, тұрғын үй мәселесі ... жоқ. ... ... бай, ... ... ... ... тәртіп орнағанға дейін де шамалы болды. Рулык қарым-қатынастан туындаған қоғамдык сана олардың ішкі бірлігін сақтап, өзгеге қиса да, ... ... ... бойы ... осынау табиғи әрі ізгілігі мол даму үрдісінің де бастағаны ашынған халыктың қолына қару алдырды. Патшалык билік тұсында мемлекетінен ... ... ... ... ... пен ... ұшырады. Бұған ақпараттық тұтас тәуелсіздігінен айрылу, демографиялык, діни үрдістер қосылған соң, жалпы ұлттык : өзінің міндеті мен ... ... әр ... әр ... ... методологиялық талдау берген абзал /30/.
Айталық, отарльқ қанау күшеюімен Бөкей Ордасында 1836-1838 жылдары Исатай-Махамбет көтерілісі жүріп жатқанда, оңтүстік аймақта ... ... ... ... жоқ ... Өзінің дәурені өткен, ертең өзі де отарға айналатын ортаазиялык ... Ұлы жүз ... зар ... мықтымсынып жүреді. Осылайша қазақ даласының әр айында қалыптасқан нақты-тарихи ахуалға қарай мұраты бір, міндеті әр алуан қазақ идеясы дуниеге келді. Тек XX ... ... ... яғни отар ... айналу аяқталғаннан жарты ғасырдай уақыт өткенде, бүкіл өлкенің азаттығын, қазақ мемлекетін құруы, оянуды ту еткен жалпықазақ ... ... ... ... ... Ал оның бастау бұлагында бұрындары, кеңес заманында айтқандай пролетарлык рево-юцияны дайындаған большевиктер емес, аз таралыммен-ақ қазақтың тілі, ... көзі бола ... ... ... ... ... алаш ... идеясын ұсынған А. ... Ә. ... М. ... ... либералды-демократиялык зиялылар тұрды.
Жинақтай айтсақ, қазақ хандығы құрылғаннан XVIII ғасыр басына дейін ұлттық идеяның мәні ел ішіндегі өзекжарды ... ... ... ... Одан ... ол әр ... ... отарлық тағдырға орай қалыптасты. Қалыптасуы мен дамуының тап осы екінші кезеңінде жалпықазақ идеясы сырқы әсер ... ... ... оның ... ... ... ... бақыншы мемлекеттің билеуші тобынан гөрі сол мемлекетке атын берген барша этносты жою дәстүрі санаға да, ... ... де, ... де ... ... көз қалмақ», «Аузы-басын түк басқан сары орыс», «Қара орысты кергенде сары орысты бауырым дерсің» деген ... ... ... Мұндай үғым-түсініктің орнығуының және бір себебі таптық жіктелудің, текетірестің ... ... ... ... ... ... халқымыздың, өсіресе, зиялылардың басқаларға қауымдық санамен, өз өлшемімен, өзіндей көріп қарағанында ... ... ... ... ... билік мәселесі Е. ... ... де орын ... ... ... ... билік мәселесін күн төртібіне коймаған өлеуметтік сілкініс бар болғаны ашыну, бүлікшілік, қарсылық ... ... деп ... ... ... берісі қазақтар көшпелі өмір салтын кеше жүріп, мемлекеттілік, ... ... ... ... ... мен нарқын ежелденақ терең ұғынған. Әйтпесе, жер-суын, тауы мен ... ... ... ... ... ... ... жыр-аңыздарды ұрпақтан-ұрпаққа жеткізбес еді, мәңгі тасқа қашап жазбас еді /31/.
Патшалық орнатқан ... ... ... ... оның дала ... ... түрін өмірге енгізу үшін арпалыс Сырым, Исатай, Махамбет, Кенесары, Амангелді бастаған ... ... ... шолып жатыр. Айтальқ С. Датүлы объективті қажеттіліктен дүниеге келген хаидық билікті құлату ушін қол жиған жоқ, отарлаушылардың ... ... ... ... тарихи-табиғи болмысынан ажыраған Нұралы ханды нысанара алып, биліктен тайдырды. Орта жүз бен Кіші ... ... ... ... ... ... Жәңгірге хан атағын бергенде дәстүрлі қоғамның тарихи ерекшелігін сыйлағаны емес еді. ... екі ... ... ... өз ... ... асырғысы келді. Махамбеттің өлеңжарынде ұлт-азаттық қозғалысы отарлаушыларға, ат төбеліндей болса да, ... ... ... ... ... осыларға қызмет ететін мемлекеттік органды күйретпей тұра алмайтыны бүкпесіз айтылған.
Мемілекеттік билікті қолға алмай ұлт-азаттық қозгалысының діттеген ... ... ... ... түрғыдан бекемдеген Махамбет тұжырымы Кенесары мен Амангелді бас болган әлеуметтік сілкіністерде нақты шешімін тапты. Кенесары хан құрган билік жүйесінің ... ... мен ... ... ... ... орнықты ашылғаны белгілі. "Кенесары,- деп жазған болатын әйгілі тарихшы,- өзінің ... жеке ... ... ... Бұл ... сот, ... финанс, елден мал-мүлік алу мәселелерімен, соғыс ісімен шұгылданды. Ханның жанындағы ... ... тек ... орта ... ... мен батырлардың бірсыпырасықатысыпты. Жер-жерде өкімет жұмыстары жасауылдар арқылы орындалып отырды" /32/.
Әдетте үлттық идея мен ... ... ... жауап берген ұлт-азаттьқ қозғалысының тізгінін Абай айтқан елбасы, топбасы мәртебесі бар тұлғалар ұстады. Тап осындай мәнді белгілерге ие ... ... Отан ... ... із ... және рас. ... ... тап өкілдері деп жақтырмайтын ақсүйектердің, батырлардың, хандардьң қозғалыс жетекшісі рөлін атқаруы қазақ қоғамындағы ... ... мен ... ... ... мүлде өзгешелігін айғақтайды.
Үлкенді-кішілі ұлт-азаттық қозғалыстар, оларының барысында жұрт мойындаған басшыны хан сайлау дәстүрінің табиғатына теренірек ... ... Бұл ... ... үрдісте ежелден желісі үзілмей келе жатқан құбылыс екенін ескерсек, Отан ... ... ... ... аясындв өрбігенін методологаялық тұрғыдан бөкемдей аламыз. Айталық жанаша жыл санауымызға дейінгі Спартак та, XVIII ғасыр-ағы Е.Пугачев та өздерін патшамын деп ... ... ... ... ... ... ... хан сайлап алуы отарлаушы жарты патша жандаралдан гөрі қайырымды билеушіні табу ниетін емес, қоғамдык ... ... ... ... ... ... отырғанын, қазақ хандығына қайта түлетуді азаттыққа қол жеткізудің басты шарты ... ... ... мен ... ... ... ... принципті проблемаларының зерттеліп, қағаз бетіне түсуінің мардымсыздығы Қазақстанның өткенін зерттеуді қолға алушы әрбір адамның ... ... аса ... ... ... ... ... жекелеген мәселелер бойынша арнайы монографиялық зерттеулер мүлде дерлік жоқ, тек соңғы жылдары ғана ... ... ... екі ... еңбек пайда болды. Олардың бірі —профессор М. П. Вяткиннің 1941 жылы жарық көрген "Қазақ КСР тарихы бойынша очерктері" /33/, екіншісі - ... КСР ... /34/ деп ... А. М. ... мен М. Әбдіқалықов жолдастардың редакциялауымен 1943 жылы шыққан ұжымдық еңбек. Бұл екі еңбектің кеңінен танымал болып үлгіргені соншалық, оларға ... ... ... ... бола қояр ма екен, әсіресе КСРО Ғылым академиясы Тарих институтында Мәскеуде "Қазақ КСР тарихын" талқылау кезінде болған пікірталастан ... және ... ... М. ... /35/ жолдастың аталмыш екі еңбектің соңғысының авторлары жол берген аса ... ... ... ... ... ... сыни ... кейін тоқталудың қажеті жоқ.
Үлкен тарихи кезеңді қамтыған аталмыш жиынтық еңбектерде арнайы мәселелерге тиісті көңіл ... және ... ... де ... ... түсінікті. Ал шындығында, Қазақстанда тарих ғылымының одан әрі дамуы қазақ халқы тарихының нақ осы жекелеген проблемаларын егжей-тегжейлі зерттеп жазуға, монографиялық ... ... ... ... алдарыңыздағы еңбек сондай монографиялық зерттеуді тәжірибе ретінде жасап көру болып табылады.
Төңкеріске ... ... ... саяси тарихының мәселелері анағұрлым толық жазылған. Бірак төңкеріске ... ... ... ... ... ... дерлік ауызға алынбаған. Тек жекелеген зерттеушілер ғана ақсүйек және қарасүйек делінетін екі әлеуметтік топ болғаны жөнінде жазады, оның бер ... бұл ... ... ... ... емес, статистика тұрғысынан сипатталады.
Қазақстан тарихына арналған жалпы зерттеулерде, атап айтқанда, ... /36/, ... /37/, ... және ... Небольсин еңбектеріңде қазақтардың шаруашылығы мен тұрмысы жалпылама түрде ... ... бұл ... де ... ... ... көз ... өткізу қиын.
Патша өкіметінің Қазақстандағы отарлаушы басып алушы саясатын ақтау үшін дворян тарихшыларына да, сондай-ақ буржуазия тарихшыларына да қазақтардың ... мен ... ... ... таптық саралауға ұшырамаған деп көрсету тиімді-тін. Ал жергілікті буржуазияшыл ұлтшылдар Қазақстанда феодалдық қатынастардың болғанын және ... ... ... ... орын ... ... жоққа шығарумен келген. Олар қазақтар арасында рулық ... деп ... ... ... бар деп дәлелдеді (А. Байтұрсынов, Шонанов және басқалар) /38/.
Мынаны айта кету ... ... ... мен тұрмысы туралы бай этнографиялық материалдар революцияға дейінгі журналдар мен мерзімді емес басылымдарда шашырап жатыр ("Вестник ... ... ... ... ... ... ИРГО", "Земледелие", "Журнал Министерства Юстиции" және басқалар).
Қазакстан тарихы жөніндегі революцияға дейінгі еңбектерден казақтардың әдеттегі құқығы жөніндегі жазбаларды ... атап ... ... Бұл ... көбі XIX ... ... жиналған, ал оларды өндеу мен жариялау өткен ғасырдың 60—80-жылдарының еншісіне тиеді. Бұл деректер Қазақстандағы әлеуметтік-экономикалық катынастарды зерттеу үшін аса бағалы ... ... ... ... ... ала ... ... ауылындағы таптық саралану ісін көз алдыңнан өткізуге және жекелеген ... ... ... ... ... ... және басқалардың жағдайын айқындауға болады.
Алайда әдеттегі құқық жазбаларына ... сыни ... ... ... Мұнда ең алдымен бүл жазбаны қашан, кім және кімнен ... ... ... өте маңызды. Қазақ сұлтандарының, билері мен аксақалдарының өздері жинаған жазбалар анағұрлым дұрысы болып табылады. Орынбор қазақтарының ... ... ... Баллюзек жинаған және өңдеген материалдар дұрыс жазбалар қатарына жатады. Л. Баллюзек жариялаған ... көп ... ... ... ... Оның бұл іске ... жөнінде Л. Баллюзек былай деп жазады: "Бұрынғы Орынбор қырғыздары Баскармасында қызмет еткен лауазымды адамдар менің бұйрығым бойынша жинаған ... ... ... енді ... ... ... осы ... жинауға қатыскандардың бәріне, әсіресе бұл істе бәрінен де көп еңбектенген штаб-ротмистр Сейдалин ... ... шын ... риза ... осы ... білдіре кетуді өзіме міндет санаймын /39/ .
Самоквасов басып ... ... ... әдеттегі құқығы жинағы" да нақ осындай дұрыс: деректер санатында. Бүл ... ... XIX ... 20-жылдарына жатады. Оны генерал-майор Броневский түңғыш рет ... ... 1830 жылы ... шығарған /40/.
Бұл материалдарды ғылыми тұрғыда пайдалану үшін оларды қазақтардың әдеттегі құқығының архивтерде сақталған жазбаларымен салыстыру ... ... ... қағаз бетіне түскен уақыты ғана анықталып қоймай, сонымен бірге қателіктер мен бұрмалаулардың болуына жол ... ... ... ... ... және ... өлкесінде казақ жұртшылығымен өзара карым-катынасы тарихы да төңкеріске дейінгі тарихнаманың талданылмаған мәселелері қатарына ... Бұл ... ... ... ... тарихнаманың өкілдері өздерінің зерттеулеріңде қазақтарды отарлау объектісі деп қана қарауында деу керек. Олар қазақтарға "бұратаналар" деп ... ... мен орыс ... ... ... айырып тастады, сөйтіп бұлардың арасында қалыптаса бастаған достық карым-қатынасты бүркемелеуге тырысып бақты. Орыс шаруаларының қазақ жұртшылығымен достық ... ... ... ... ... ... нұқсан келтіретінін патша өкіметі түсінген. Ал орыстың алдыңғы қатарлы демократияшыл интеллигенциясының прогресшіл өкілдері басқаша көзқараста болған еді. Сондықтан төңкеріске ... ... мен ... ... ... орыс қоныс аударушыларымен өзара достық қатынаста болғаны жайында бірқатар қызғылыкты материалдар басылуы тектен-тек емес" /41/.
Рас, Сібірдегі орыс қоныс аударушыларының ... ... ... /42/ ... ... ... бар. Бұл зерттеулерде Сібірдегі орыс қоныс аударушыларының тарихы әжептәуір егжей-тегжейлі баяндалады және ... ... ауыр ... ... ... ... ... өкінішке қарай, оларда қоныс аударушылардың жергілікті қазақтармен өзара қатынасы мүлде дерлік зерттелмеген. Орынбор қоныс аударушыларының тарихы жөнінде зерттеу атымен жоқ десе де ... ... ... ... ... ... орыс және ... халықтарының бірлескен күресі туралы мәселе мүлде қозғалмаған.
Төнкеріске ... ... тағы бір ... зерттелген мәселе Қазакстанның көрші мемлекеттермен —Хиуамен, Бұқармен, Қоқанмен және Қытаймен өзара катынасы тарихы. Бұл мәселенің талданбау себебі, ең ... ... ... ... ... Қазақстанның халықаралық жағдайы қазақтардың Ресейге отар болып бағынуы мәселесімен байланысты қаралған. Көрші елдердің ... ... ... ... Ресейдің бодандығындағы елге тиісуі және тонаушылық шапқыншылығы тұрғысынан ғана қаралған. Қазақтардың көрші халықтармен экономикалық және ... ... ... ... ауызға алынбаған.
Қазақтар мен ортаазиялық хандықтардың өзара қатынасының тарихы бейнеленген, төңкеріске дейінгі зерттеулердің ішінен В. Наливкиннің Қоқан хандығы туралы /67/ еңбегі ... ... ... ... ... ... ... хандығының тарихын 10 жыл бойы зерттеген. Шығыс тілдерін тамаша жақсы білетін ол Жаан-Намның ... ... ... Қожа ... " Мунтахаб-ут-Таварихын" , Бабұр сүлтанның "Бабұрнама" жазбасын және басқа еңбектерді пайдаланған. Бұл еңбектер күні ... ... орыс ... ... былай тұрсын; "Бабұрнамадан" басқасы . кітап болып басылып шыққан да жоқ. ... ... ... ... кемшілігі онда ғылыми аппараттың жоқтығы; онда пайдаланылған түпнұсқаларға сілтеме берілмеген, сондықтан ... ... нақ ... ... білу ... Еңбектің осы кемшілігіне төңкеріске дейінгі ірі шығыстанушылар, атап айтқанда, профессор Н. И. ... ... ... ол ... деп ... ... тарихы қажетті ғылыми талаптар, тіпті ең бір карапайым талаптар сақталмай баяндалған. "Қоқан хандығының қысқаша тарихынан" бізге әлі күнге дейін белгісіз ... ... ... өз ... тек ... жерінде болмаса, тіпті сол қолжазбаларға сілтеме де жасалмаған" ... ол ма, ... ... ... ... ... сипаттама берместен, Қоканның жекелеген хандарының тарихын ғана ... ... ... Осы ... ... ... ... еңбегі құнды дерек болып та-былады.
Бұл еңбекте Ферғана ... ... ... берілетін баға айрықша назар аудартады. Әлім хан мен Омар ханның Ұлы жүз ... және ... ... ... ... ... еңбегінде орыс әдебиетінде тұңғыш рет Орта жүз қазақтарының Қоқан ... ... ірі ... ... ... ... ... Алатау қырғыздарының көтерілісі туралы да ептеген мәліметтер беріледі.
Наливкиннің бүкіл еңбегін талдауды міндет ... Біз тек оның өз ... ... ... бар бөлімдеріне ғана токтала кеттік. Тұтас алғанда Наливкиннің еңбегі Қоқан хандығының тарихын оның негізі ... ... ... ... ... ханы ... хандық құруына дейінгі аралықты камтиды.
Данилевскийдің, Я. В. Ханыковтың, Н. И. Веселовскийдің және академик В. В. ... ал ... ... - П. П. ... ... хандықтарға арналған еңбектері де көңіл бөлуге тұрарлық. Осы еңбектердің бәрінен де біз ... ... ... ... ... және ... ... халықтармен қарым-қатынастары жайыңда толық болмаса да, аса құнды деректерді табамыз. М. П. Вяткиннің Қазақстандағы әлеуметтік қатынастар тарихы жөніндегі бағалы зерттеулерін, ... ... оның ... Датов туралы, төлеңгіттер туралы және Қазақстандағы шаруалар соғыстары туралы, сондай-ақ В. В. ... ... ... оның ... ... және Исатай Тайманов көтерілісі" атты еңбегін (Алматы, 1947 ж.) ... атап ... жөн. ... ... ... негізделген бұл еңбектер Қазақстан тарихшылары үшін көп-көп жаңа, әрі қызғылыкты оқиғаларды құрайды.
Қазақстан мен Орта Азия тарихы жөнінде шығыс ... ... ... ... ... ... ... жазылған қызғылыкты енбегін айту қажет. Ол Семей облысындағы Аягөзде туған, бірақ өзі Қытайдың ... ... ... ... ... ... және парсы тілдерінде көп-көп деректер келтіруіне қарағанда, бұл кісі ... ... ... ... ... ... Қоқанның, Бұқар мен Хиуаның тарихына арналған бөлімде ол өзбектің белгілі тарихшылары Молла-Нияз-Мүхаммед-Бен-Ашүр-Мұхаммедидің, Қажы-Мұхаммед-Хан-Төренің және басқалардың енбектерін пайдаланған. Қазакстан ... ... ... айрықша көңіл аударарлық. Бұл еңбектің авторы Қазақстан ... ... ... ... ... жоқ екенін үғып, өз зерттеуінің едәуір бөлігін сол кезде елге есімдері мәшһүр билер мен сұлтандардың ... ... ... көптеген жазбалардан құралған материалдарды баяндауға арнапты. Сондықтан да Кәрі-Құрбан-Әли-Қажы еңбегінде билердің көп-көп афоризмдері, өлеңдер мен этнографиялық материалдар ... ... ... ... зерттеу ісімен қалай айналысканын айта келіп кітабының алғы сөзінде былай деп жазады: "Орта Азия мен Шығыс Түркістан ... ... ... ... ... казақтардың тарихын жазуға кірістім. Оларда жазба шығармалар жоқ, оның ... ... ... ... келе ... ... ... Алайда, бір өкініштісі, ауызша айтылуда өткендегі оқиғалар мен фактілер әрқашан нақты бола бермейді. Сондықтан материалдарды зерттеу мен ... ... 20 ... ... ... кетірді, сөйтіп өз зерттеуіне ешқандай дау туғызбайтын ең күмәнсіз фактілерді енгізді" /45/.
Қазақстанның әр ... ... ... ... ... ... ... күнды. Мұнда автор жекелеген әлеуметтік терминдердің пайда болу тегіне филологиялық түсініктеме беріп қана қоймайды, ол ... ... ... ... да түсіндіреді. Мысалы, ақсақал деген терминнің шығу тегін түсіндіре отырып, автор "ақсақал" деген сөздің рулық құрылыс заманында ... ... ол ... ақсақал деп ру старшыңдарын атағанын, кейін келе бұл сөз бүкіл феодал шонжарларға билер мен ... - ... да ... ірі ықпалы бар адамдардың бәріне таңылғанын айтады.
Автордың "төре" деген әлеуметтік терминді: бұл сөз татар-монғол үстемдігі дәуірінде қазақтарға ... еді деп ... ... ... Уақыт өте келе төре ерекше феодалдық каста ... ... да, ... ... артықшылык жағдайды пайдаланды. Автордың төлеңгіт деген әлеуметтік категорияның шығу тегі мен ... ... ... ... ... ... ... айта отырып, автор қазақ материалдарын ғана пайдаланып қоймайды, ол әрдайым ... ... мен ... тарихына үңіліп, бұл терминдердің оларда қалай түсінілетінін жол-жөнекей ... ... ... ... ... ... ... Б.Әшекеевтей тікелей басшы болмаса да, рухани дем берушісі, ... ... ... ... ... бар ... ... көтерілді. Бұлар жеке басының мүддесін - байлық жинау, қызмет-лауазым қуу, жеңілдің асты, ауырдың үстімен күн көруді - берік тәрк ... ... ... ... ... құрбандар еді. Оқығандар араласқан соң Қазақстандағы ұлт-азаттық қозғалысы ... ... ... ... ... нысаналы түрде таратылатын болды. Бір жеңнен қол, бір жағадан бас шығарғандай ішкі бірлігі жетпей жатса да үлт ... ... ... ... ... шығуы, саяси күрес арқьілы мақсатқа жетуді көздеуі ұлт-азаттық қозғалысының пәрменділігін арттырды ... ... ... XX ... басына дейін Отан тарихында күндей күркіреп өткен ұлт-азаттық қозғалыстарының бәрі женіліспен аяқталды. Оның басты ...... ... ... ара ... теңсіздік, қазақтардағы әскери-техникалык қауқарсыздық, халықаралық қолдаудың болмауы, тағы ... бай ... ... ... ... талданған. Дегенмен, өзінің толымды да әділ методологиялық бағасын ала алмай келе ... ... ... аттап өтуге және болмайды.
Ол - капиталистік қатынастар қазақ даласына ... ... орын ... ... сілкіністердеғі ұлттык буржуазияның миссиясы мен арқалаған жүгі туралы. Сол бір ғасырлар межесінде нарық ... ... ... ... ауыл шаруашылық, алыпсатарлық буржуазияның шыға бастағаны ақиқат. Алайда, олардың капиталының көлемі, өлкенің экономикалык өміріндегі ... орыс жөне ... ... ... және бәсекесі, ұлт буржуазиясының сандық-сапалык құрамы, этностың ілгерілеуі мен ... ... ... ... еті ... ғылыми зерделеуге түсе қойған жоқ.. Есесіне отар өлке тұрғындары арасында халықтың бір ... ... ... - ... табы ... том-том зерттеулер жарық көрді.
Африканьң, Латын Амарикасының, Азияның отарлықтан азатқа өткен мемлекеттерінде ұлт бур-зиясы прогрессивтік немесе реакциялык аткарғанын тарих ғылымы дәлелдеді. ... ... ... ұлт-азаттық қозғалыстардағы орны мен бағасын, зиялыларының, мәселен, алаш қозысы лидерлерінің тарихы мен тағдырларының ... ... ... ... - ... ... ... кірісетін уақыт келді. Ұлт-азаттық қозғалысы тарихына қатысты методологиялык байыптау мен отандық тарихнаманың келесі түйінді мәселесі 1916 жылғы оқиғаларда интеллигенция топтарының ... ... ... болды. Мазмұнында тоталитарлық өктемдік анықталған еңбектерде қарулы қарсылықтарда жаңа-радикалды интеллигенцияны дәріптеп, көтерілісшілерді ... ... 25 ... ... орындау қажеттігін дәйектеген алаш зиялыларын таптық, партиялык ілімге ұнамағандықтан, жерден алып, ... ... ... ... ... ... ... өзі кімнің бұрыс, кімнің дұрыс жасағанын дәлелдеп берді ғой. 1916 ... ... ... ... бір топ алаш ... қара жұмысқа барудан бас этартудың арты неге соғатынын ескертіп былай ... еді: ... ... ... қан төгіледі, шаруа күйзеледі, жұрттың рахатты берекесі кетеді. Соның ... ... ... ... ... бір ... ... екі алынады, бүлік басшылары сотқа беріледі, асылады, атылады. ... - өз ... өз ... ... ... қабырғамыз қайысады... Біздің қазақ баласы, сапына тартады, жаны ашиды сеңдер, тіл алыңдар". Майдандағы қара жұмыска шақырылғандардың ... ... ... демократиялык бағытта тұрган зиялылар барғанын да естен шығармағанымыз жөн.
Бірақ әзірге 1916 жыл қасіреті зор болғанда Әбдігаппар мен ... де, ... мен ... да ... ... ... келеміз. Әрине, бұл жерде ескі істүрді жаңаша жалғастыруды, яғни радкалды позицияда ... ... ... ... ... жер-көкке сыйғызбай мақтауға шақырып отырған жоқпыз. Тарихты ... ... ... ... ... ... ... құпиясы мен сырьн боямасыз, бүкпесіз ашқаннан артық ғанибет жоқ. Әңгіме 1916 жылғы аласапыранда балама таңдау болғаны, кімнің болашақты ... ... ... ... ғана өрбуі керек. Біз әр затты өз атымен атасақ, ... ... ... бейнесіне иұқсан келтірмеймін, қайта ортамызды тазартып, ақиқат алдындағы борышымызды абыроймен атқаратынымыз ... ... ... ... әлеуметтік сілкініске бас болған Тұлғаның кемел әрекетшілдігіне лайықты мән берілгені жөн. Өмір мен өлім ... ... ... ... ... екі ... ... кімнің кім екенін, биік мәртебеге қайсы лайык екенін көрсетеді. Мәселен, сәті түсіп түрғанда Жәңгір ханның ауылын ... ... он күн хан ... ... ... ... Исатайды серігі Махамбет "өзгенің тілін алмаған, кісі ақылы қонбаған" деп сынауының астарында терең мән ... ... ... ... ... колына қосылған Сыпатай батырдың қиын және шешуші сәтте тайқып шыға келуі орны ... ... ... ... ... ... методологиялык түйінді қуаттай түседі деп ұғамыз /48/.
Ұлт-азаттық қозғалысқа бас ... ... ... ... ... жететіне сенімді болуы немесе сенімсіздікпен қарауы өзірге шешімін таппаған маңызды сұрак. Е. Бекмахановтың пайымдауынша, "Орта Азия хандықтарына, ең ... ... ... ... ... отырып, Кенесары соғыс қимылдарын тоқтату туралы патша өкіметі орындары мен келісуге тырысты, өйткені патшалық Россия сияқты ... елге ... ... нәтиже шықпайтынын жақсы білді". Шынын айтсақ, мұндай пайымдаумен келісу қиын. Нәтиже шықпайтынын жақсы білген Тұлға соңына ... ... ... бара қоюы ... ... да, ... мен Махамбет те, Кенесары да, Амангелді де ... ... деп ... жеңемін деумен кол бастаған тұлғалар.
Ұлт-азаттык қозғалыстары - Қазақстан тарихының жарқын да ... ... ... зерттеу методологиясын тереңдете түсу тарихшы ғалымдардың мәртебелі міндеті қатарында тұра бермек. Ал Отандық тарихнамада оны кешенді шешудің үлгісін көрсеткен ғалым ... ... ... ... ғылымының өзекті мәселелерін зерттеудегі
Е. Бекмахановтың үлесі
Ермаұан Бекмахановтың еңбектерінің ішіндегі көлемді, әрі маңызды және орталық билікке ... ...... XІХ ... 20-40 ... атты монографиясы болды. Монографияның алғашқы басылымы орыс тілінде жарық көрді. Аталған еңбекті тарих ғылымдарының докторы М.П. Вяткин ... ... ... ірі ... ... 1947 жылы ... көрді.
Кітап мазмұынын қарастыра отырып, онда қазақ қоғамына қатысты автор бір тарау бергенін көреміз. Кез-келген ғалым XІХ ғасырдың басындаға қазақ қоғамының ... ... ... ондағы ең маңызды нәрсе –халақатың қоғамдық құрылымына соқпай өтпейтіні белгілі.
Аталған монографияда Е. Бекмаханов фелдалдық қоғам, феодалдық тап ... ... ... ... ... ... ... арасындағы феодалдануды, оның қанаушылық істеріне баға беруге орын бермейді. ... ... ... шаруаларын әр түрлі әлеуметтік топтарға бөліп талдағанда «басыпайлы» атауын қолданбайды. Бұл ... бір ... сол ... атты ... топтарға Е. Бекмаханов мүлде жаңаша анықтама береді. Автор : XІХ ғасырдың ортасында Қазақстанда тауар-ақша қатынасының дами бастауына ... ... ... тап ... ... деп ... ... бұл ойын әрі қарай тізбектесек: «XІХ ғасырда пайда болған, ХХ ғасырдың басында тап ретінде жойылған ... ... ... сипаттағы қанаушы тапқа емес, экономикалық дамудың ерекшелігіне сай ... ... жаңа ... топ, ... сөзбен айтқанда қазақ капиталистерінің алғашқы қарлығаштары деп қорытынды жасауға болады», /49/ - деп өте ... ... ... ... Біз бұл тұста автордың ұтымды сөз тіркесін таба отырып, ... ... ... ... баға беруге тырысқанын көреміз.
Сондай-ақ XІХ ғасырдың алғашқы жартысындағы қазақ ... ... деп ... ... тап, басыпайлы деп аталатын қаналушы таптың болмағандығын Е.Бекмахановтың ұтымды талдағанын көруге болады.
Е. ... ... ... ... ... қарастыруда марксистік формациялық теория тарих ғылымының негізі ретінде толық үстемдік ... ... ... ... ... сай орта ғасырда қазақ қоғамы патриархалды-феодалдық сипатта болды деген теорияны қоғамдық ғылымдар мойындаған кезде жазығандықтан, автор бұл ... ... ... ... Сол ... де ... ортағасырдағы қазақ қоғамының құрылымын жазуда қиын мәселеге кезіккені байқалады. Автор орта ... ... ... қоғамда өмір сүрді деп айтуы қиынға түскені көрінеді. Бұл процесті автордың қазақ қоғамындағы әлеуметтік қатынастарға байланысты жүргізген талдауларынан байқауымызға ... ... XІХ ... ... жартысында қазақ қоғамы феодалдық сипатта деген қорытындыны феодал және басыпайлы деген екі таптың өмір сүргенін дәлелдеу қажет болды. Автор сол ... ... бай» ... ... ... ... тап ретінде қарастырмағанын көреміз.
Е. Бекмаханов XІХ ғасырдың алғашқы жартысындағы қазақ қоғамын талдаған еңбегінде қоғамдық және таптық құрылымды қарастырмағаны жайдан-жай ... ... Ол өз ... ... ... ... ... қолдана бермейді. Қазақ елінің әлеуметтік құрылымын талдағанда тап ... ... ... ... топ» ... ... қолданғанын көреміз. XІХ ғасырдың бас кезіндегі қазақ қоғамының әлеуметтік құрылымын талдағанда қоғамды ... ... ... ... бөліп, «ақсүйек», «қарасүйек» ретінде қарастыруы үлкен іс екені белгілі. ... бұл ... ... ... оның шығу ... мән ... ... «Ақсүйек» терминінің шығуы қазақ халқы тарихының бастапқы кезеңіне жатады. «Ақсүйек» шонжарлардың пайда ... ... ... ... ... кезеңмен және Қазақстанда феодалдық қатынастардың қалыптасуымен байланысты. ... ... ... ... ханның ұрпақтарымыз деп атады», - деп автор анықтап өтеді ... ... ... ... ... ... туалы тұжырым Қазақстан тарихының Кеңес дәуіріндегі тарихнамасында беріәк қалыптасқан қағида екендігі белгілі. Осындай жағдайда е. Бекмаханов сынды ұлтын ... ... ... ... ... және таптық құрылым туралы мәселені аттап өтпес еді. Іс жүзінде олай болмаған. Автор өз еңбегінде «феодал» атауын ... оны ... ... ... ... жол ... Ол өзінің еңбегінде таптық құрылымдарға байланысты сұлтандарды, билерді, ру ... ... ... жоқ» деп ... Атап ... ... Е. ... қазақтар арасында басқа Еуропа елдеріндегідей феодалдардың шексіз емес, белгілі дәрежеде қоғамдағы жайттармен санасу түрінде жүретіндігін айқындайды. Мәселен, ... ... ... –сұлтандардың, билетдің, ру шонжарларының басқа да өкілдерінің үстемдік рөлі қазақ қауымдарының жазғы және қысқы қоныстарына иелік ету мүмкіндігімен ғана ... ... жоқ: ... жер ... ... құқықтары тағы да басқа бірқатар феодалдық міндеткерліктерде жүзеге ... ... ... ... және ең ... жайлауларды иемденудің қауымдық сипаты патриархалдық рулық пердемен бүркемеленген феодалдық міндеткерліктердің белгілі формаларында із ... - деп ... ... ... ... байқайтынымыз, автор қазақ қоғамыныда кереметтей феодалдық құрлыстың болмағанына күмәндәнуін көрсетеді /51/.
Сол ... Е. ... ... қоғамындағы әр түрлі әлеуметтік салық жүйесінің де белгілі ... ... ... орай орын ... атап ... ... ... салығы турасында: «О баста белгіленген дәстүр бойынша егін егушілікті кәсіп еткен қазақтар «ұшыр» салығын төлеген. Яғни ұшыр ... ... ... бір ... алды. Алғаш ұшыр салығы егіншілікпен ежелден айналысып келген Сырдария қазақтарынан жиналды». Бұдан кейінгі тұста зерттеуші бұл салықтың кейіннен феодал ... ... баю көзі ... ... де ...
Е. Бекмаханов қазақ қоғамының арасында күнкөрісі нашар, кедей адамдардың бай жамағайындарына көмек ... ... жан ... ... Бұл ... ... ... қазақ қоғамында басқаның еңбегін пайдалану немесе еріксіз жалдамалы еңбекті пайдаланудың ... ... Күн ... ... ... ... малын бағу немесе шаруасына жәрдем етіп күнкөрушілердің болғанын жасырмайды. Бұлардың бірі қоңсылар болды. Қолңсылардың жартылай басыпайлы кедейлер болғанын баяндай ... ... ... феодалдары әдетте бақташы жалдамаған, өз кедейлерінің еңбегін пайдаланған. Қоңсылардың ... сол ... ... ... ... ... деп ... болуы мүмкін. Бір рудан, мәселен , Арғын немесе Керей руынан тараған қазақтар өзара жамағайын болып есептеледі, мұндайда қазақтар «ата-тегі бар» деп ... /52/ - деп ... ... ... ... XІX ... ... жартысында ғана толығымен бағындыра алғандығын Е. Бекмаханов атап өтті. Бұдан кейінгі кезекте осы ... де ... ... ... ... ... славяндардың қоныс аударуының басты шарты қазақ халқының өзінің мемлекеттілігі мен саяси ... ... өз ... өзі шеше ... ... ... бодан болуына байланысты еді. Патша өкіметі қазақ жерін жаулап алып, оны ... ... ... ... мемлекет қарамағына қаратуды, сол арқылы Ресей территориясының жалғасына айналдыруға тырысты. Бұл мақсатты жүзеге асырудың алғашқы ... ... жаңа ... ... енгізу болды. 1868 жылдың 21 қазанындағы Орал, Торғай, Ақмола және Семей облыстарын басқару туралы “Уақытша Ережеде” қазақтардың көші-қон ... ... ... ... ... олар қазақтардың қоғамдық пайдалануына берілді.
XIX ғасырдың 60-жылдарында ... ... ... ... ... ... жерін экономикалық тұрғыдан игеріп, отарлауға кең жол ашылғанымен бұл процестің бастауы ертеректе жатыр, ол орыс казактарының бейбіт қазақ еліне ... ... одан ... ... ... ... Қазақстанның батыс бөлігінің Ресей қарамағына қарауынан бастап орын алды.
Казактардың, орыс бодандары ... мен еділ ... Кіші жүз ... ... ... тонаушылық шапқыншылықтары салдарынан тілі, діні бөлек жат жұртшылықтың протектораты ... ... ... ... ... өз ... бас сауғалаған діни сектанттардың, ұры-қарылардың, қарақшылардың, басқа жерден қоныс іздеген орыс шаруаларының ағылуына мүмкіндік берді.
Сан ғасырларға ... ... ... осы ... ... ... ... пікірлер әлі күнге дейін сақталып келеді, себебі бұл мәселе мемлекетаралық қатынастар идеологиясын барып тіреледі.
Орыс тарихшылары бұл кезеңді Ресей ... ... ... оны ... қорғау, отарлау, шаруашылық тұрғыдан игеру /53/ секілді концепциялар шеңберінде көрсетіп, патша өкіметінің отарлаушылық саясатын ашып жазбайды.
Орыс шаруалары бекіністер, форпостар, басқа да ... ... ... ... XIX ... күні ... ... Қазақстанды жаулап алуда орыс казактарының маңызды рөл атқарғанын, орыс келімсектерінің осы ... ... ... ... ... зерттеулер жүргізіліп келеді. Олардың кейбірінде казактар мен орыс қоныстанушылары арасындағы қайшылықты қатынастар жөніндегі орыс ... ... ... ... ... шаруаларының қазақ жеріне қоныстануы әскери отарлаудың жалғасы, жаңа сатысы екендігі мойындалды. Орыс миссионері А.Е. ... ... ... ... журналдар мен газеттердің көрсеткіші” деген еңбегінде патша өкіметінің отарлауының осы екі кезеңі жөнінде былай делінеді: “Казактар қырғыз ... ... ... белсенді түрде атсалысып, өзінің тарихи миссиясын орындады. Жаңа ... ... сай, ... ... экономикалық жағынан отарлау керек. Сондықтан біз үшін бұрын әскери пикеттердің маңызы қандай болса, переселендік ... ... ... ... рөлі ... ... ... /54/.
Сондай-ақ Е. Бекмаханов қоныс аудару қозғалысының және ұлт аймақтарының Ресей үшін маңызына тоқталып, столыпин ... ... ... ... ... екі мәселенің тұрғанын: шығыс өңірлерді жылдам қарқынмен ... мен ... ... ... ... ... ... мен әдістерін жақсарту екендігін жазды, яғни бұл ... 1905 ... ... ... дербес кезең ретінде қарастыру бар. Қоныс аудару қозғалысының экономикалық маңызы жөнінде Мемлекеттік Думада сөйлеген сөзінде депутат А. Трегубов ... ... ... ... ... ... ... икемсіздігін, сол себепті қазақ жеріне орыс мұжықтарын орналастырудың XIX ғасырдың ... ... ... ... ... ... Е. Яшнов Түркістан өлкесінің құрамында болған Әулие-Ата, Черняев ... ... ... ... ... ... аударушылардың шаруашылықтары, қоныс аударушылықтың басты кезеңдері жөнінде мол мағлұмат береді. Автор Түркістанның отарлану ... оның ... ... ... ... облыстарының отарлануының 1874 жылы Қарабалта, Шалдавар, Михайловка және Дмитриевское деген орыс ... ... ... ... ... Бұл ... ... аударудың ерекшелігі ретінде генерал-адьютант фон Кауфманның 1873 жылғы Түркістан өлкесін басқару ... ... ... ... сілтеме жасап, онда отарлаудың Орынбор-Ташкент және Ташкент-Верный жол бойлары бойынша жүзеге асырылуы жөнінде мәлімдегенің еске салады.
Бірақ бұл ... ... де, ... аудару қозғалысының мақсаттары мен міндеттері он шақты жыл кейін, 80-жылдары анықталған секілді. Қоныс ... ... мен ... кезеңдерін анықтауда Мемлекеттік Дума мен үкіметтің ресми құжаттары бірден-бір ... ... ... Олар орыс ... ... ... ... алайда отарлау процесін кезеңдерге бөлу мәселесі бәрінде бірдей нақтылы жүйеленбеген. Әсіресе, Қоныс аудару басқармасының есептеріне негізделген шолулар мигранттардың шығыс ... ... ... басты кезеңдері туралы ресми көзқарасты білдіреді. 1912 жылы “Вопросы колонизации” журналында жарияланған “1906-1910 ... ... арғы ... ... ... және ... ... деген шолуда шығыс аймақтарға қоныс аудару алғашқы уақытта еркін түрде болғанымен, ол XIX ғасырдың 30-жылдарынан бастап бекіністер салу, ... ... үшін ... ... қазына шаруаларын әкеліп мекендету секілді үкімет тарапынан отарлаумен ... ... ... Басқаша сөзбен айтқанда, отарлаудың алғашқы кезі де патша өкіметінің тікелей араласуы арқылы жүзеге асырылғаны ресми құжаттар мен оларды басшылыққа алған ... ... бұл ... “Вопросы колонизации” журналында қазақ жерін кең көлемде отарлауға материалдық алғы шарт ретінде көрінеді. Себебі осы ... ... ... ... ... 1885 жылы ғана ... ... 90-жылдардың бас кезінде империяның ұлт аймақтарына қоныс аударудың мемлекеттік маңызы барлығы ... оған ... ... ... ... ... ... тапсырылады деп түсіндіріледі. Осы жағдайлар мен одан кейінгі мерзімде орын алған тарихи оқиғаларды есепке ала отырып, шолуда ... ... ... үш ... ... болатындығы көрсетіледі. Олар: 1861-1885 жылдар; 1885-1905 жылдар және үшінші кезең –жылдан бастап көрсетеді.
Қоныс аудару басқармасының есебіне негізделгендіктен шолудың құндылығын әр ... ... атап ... де байқауға болады. Онда әр кезеңнің ішінде де қозғалыстың бірде өсіп, бірде саябырсып отырғаны және бұл жағдайдың егіннің шықпай қалуы, ... ... ... ... ... ... өмірінде орын алған басқа да оқиғаларға байланыстылығы аталады.
Кеңес тарихнамасында славяндардың ... ... ... қоныстану процесін хронологиялық кезеңдерге бөліп көрсетуге әрекет Ә. Әйтиевтің “Қырғыз өлкесін отарлау” ... ... ... ... ... ... шекаралас жерлерді казактар күшімен әскери отарлауды XIX ғасырдың, яғни Ермактын басшылығымен ... ... Иван ... ... Жайық өзенінің бойына шапқыншылық жорықтарынан бастағанымен автор сол уақытта бұл қарақшылар басып ... ... ... ... емес еді, ... ... ... Жайықтың оң бетінде ноғайлар, сол жағалауында Ембіге дейін қалмақтар –торғауыттар мекендеді деген қате пікір білдіреді. Онымен бірге автор казактарды да ... ... ... ... ... ... шабуылдары болмаса, жаулаушылық жат еді” деген қайшылықты да ... ... ... ... жасайды. Сібір өңірінің бір бөлігін, Жайықтың да екі жақ бетін қазақтардың ежелден мекендегені белгілі ... ... әрі ... ... XVIII ... ... жерінің батысы мен солтүстік шығысының отарлануы орыс және казак әскерлерінің ... ... ... ... ... ... ... Семей, Өскемен бекіністерінің салынуымен жүзеге асырылғаны баяндалады. Казактардың жергілікті тұрғындардың қанын төккен қанаушы қанішерге ... да ... XVIII ... орын алды деп ... ... тарихнамада қазақ жерін отарлау мен бұл өңірді славяндардың қоныстана бастауын XVI ғасырдың аяқ кезімен ... Ғ. ... ... ... Ол “Ресей патшалығы қазақ жеріне біршама ерте уақыттан көз алартқан” /57/. XVI ... ... ... ... мен ... ... ... саяси, мемлекетаралық байланыс орнатылады, алайда патша үкіметінің түпкі ... ... ... ... қосу еді ... Осы уақыттан 1917 жылға дейінгі қоныс аудару қозғалысын үш хронологиялық кезеңге бөледі: “1. XVI ғасырдың аяғынан XVIII ғасырдың ... ... ... Бұл ... патша үкіметінің қазақ даласымен танысуымен, зерттеуімен, қазақ хандығымен саяси-мәмілегерлік қатынас орнатуымен, қазақ өлкесі шекарасын қоршай ... ... ... мен ... салуымен ерекшеленеді. 2. Қазақ елі Ресей империясы құрамына қосылған кезең (XVIII ғасырдың 30-жылдары –XIX ғасырдың 60-жылдары). Бұл ... ... ... ... ... қамалдар, қоныстар, өндіріс орындарын салу, әскери қоныстандыру кезеңі. 3. XIX ғасырдың екінші жартысынан XX ғасырдың басына (1917 ... ... ... Патша үкіметінің орыс шаруаларын Қазақстанға топ-тобымен жоспарлы, жүйелі қоныстандыруы, жергілікті халықты шет аймақтарға күшпен ығыстыруы” деп ... ... ... ... ... басқармасының басылымдарына сүйене отырып, қазақ жерін отарлаудың алғашқы кезеңіне (XVI-XVIII ғасырлар) ғана тоқталады. Келтірілген тұжырымда хронологиялық ... бөлу ... Ә. ... ... ... бірақ оны басқа зерттеушілер толықтай қабылдай қойған жоқ. Олардың көпшілігі қазақ жерін отарлаудың да, ... ... ... да ... XVIII ғасырдың 30-жылдарынан кейінгі мерзіммен белгілейді. 1979 жылы жарық ... ... ... бұл ... бастауы ретінде XVIII ғасырдың 50-жылдары көрсетілген. Себебі осы уақытта ... ... ... ... ... жағалауынан Ертістің жоғарғы жағына дейін жарты шеңбер ... ... ... Орыс ... ... Петровна 1756 жылдың 2 қыркұйектегі бұйрығымен қазақтарға Жайық өзені алқабында көшіп-қонуға тиым салды.
Мұнан әрі қарай ... ... ... ... мен ... Е. ... “Қазақстан XIX ғасырдың 20-40-жылдарында” деген монографиясында талданады. Кітапта жаңа шептердің салынуы, олар салынған және олардың маңындағы жерлерді ... ... алу, ... мен ... қылмескерлерді әкеліп орналыстыру барысы сан-алуан мұрағаттық дереккөздері негізінде ... Сол ... ... ... ... ... ... орыс шаруаларының күшімен отарлауды жоспарлағаны көрінеді /58, 132-158 бб./.
Қазақ жерін отарлауда казактардың үлкен рөл атқарғаны XVIII ... ... ... ... ... қоса ... ... да отарлаудың жүріп жатқандығына орыс зерттеушілері де мойынсұнады. А.А. ... ... XVIII ... орта ... ... ... батысындағы ахуал былайша суреттеледі: “орыс егіншілігінің оңтүстікке, Оралдың арғы жағы мен батыс-сібір даласына жылжуы XVIII ғасырдың ... ... және ол XIX ... орта ... ... ... /59/. ... бұл процесте еркін түрдегі шаруалар отарлауының маңызды рөл атқарғанын және оның ... ... ... ... ... ... ... жазады.
Тарихнамада алғашқы кезеңді патша өкіметі қолдамаған, “стихиялы шаруалар қозғалысы” ретінде суреттеу басым. Е. Бекмаханов бұл ... ... орыс ... ... бір бөлігінің Қазақстанмен шекаралас жерлерге қоныс тебуіне мүдделі болғандығын ашып көрсетеді. ... ... ... ... ... мына адамдар қоныс аударылуы тиіс болды. а) 1760 және 1765 жылдардағы жарлық бойынша дворяндар жер аударған “қоғамға зиянды” ... ә) өз ... ... қылмыскерлер; б) қалаларда кезбе өмір сүруші тұрмысқа шықпаған әйелдер; в) отставкаға шыққан драгундар, солдаттар, казактар.
XVIII ... ... ... ... ... ... ғана ... әрқайсысы 30-40 үйден тұратын деревнялар пайда болды.
П. Черносвитов еңбегінде де ... шет ... ... орыс ... ... ... Ресейдің империя ретінде қалыптасуы сатысындағы отарлық саясатының солардың ... ... ... ... ... ... ... да казактар осылай болды, дәлірек айтсақ, үкімет барлық жерде және барлық мезгілде біреудің наразылығын аяусыз басуға ... ... ... басты жазалау күшіне айналды. Осы жағдайды, өзінің осы ... ... 1917 ... ... ... ... Осы кезеңде жарияланған А.В. Алексеенконың “Кенді Алтайды ауыл шаруашылық отарлау” деген жұмысында да Шығыс Қазақстан өңірінің XVIII ғасырдан ... ... ... ... ... ... ... отарлауы Ертістің жоғарғы жағында Омбыдан бастап бекіністер мен форпостар салудан басталды делінеді. Бірақ ... ... ... ... ... орыс ... мен ... Колывано-Воскресенск заводтарын қорғау үшін салынды - деп, орыс экспансиясын “көшпелілердің ... ... ... ... ... ... кетеді. 1760 жылы “Өскемен бекінісінен Бұқтырма өзені арқылы және Телецк ... ... ... ... ... туралы” деген Сенат жарлығын айтсақ та жеткілікті. Мұндағы “иемдену” деген сөзді, әрине, ... ... деп ... ... Жарлықтан кейін патша өкіметі бұл өңірге жер аударылғандар мен мәжбұрлі түрде шаруаларды қоныстандыра бастады.
К. Бижигитованың зерттеуінше қазақ ... ... ... ... ... ... ... секілді. Автор Сібір казактары мен қазақтар арасындағы Ертіс бойындағы жерлер, оның ... “он ... ... үшін күрес тағдыры баяндалады. Орыс шаруаларының кең көлемде қоныс аударуына дейін қазақ жерін отарлау жөнінде қорытынды жасалады. Сонымен жоғарыда аталған ... ... ... ... ... ... казактардың, кейін бекіністер мен шептердің маңына орыс адамдарын күштеп әкеліп орналастыру арқылы жүргізілгені, оның XVI ғасырда да, кейін ... ... да орын ... бұл іске үкіметтің бей-жай қарамағандығы туралы пікір білдіреді. Бірақ бұл көзқарасты ұстанған кейбір ... ... ... ... ... қозғалысының бастапқы кезеңі деп есептеуге болмайтындығы, бұл құбылыстың кейінірек, XIX ғасырдың 60-жылдарынан өріс алғандыған жазады. Н.В. Алексеенко жоғарыдағы “Кенді ... ... ... ... мақалысынан оншақты жыл кейін жариялаған бір еңбегінде қоныс аудару қозғалысының XX ғасырдаң бас кезіне ... ... ... айтып, оны үш хронологиялық кезеңге бөледі. Олар: “1. ... ... ... ... ... тиым ... кезең; 2. 80-жылдар –жыл - патша өкіметінің шаруаларға қоныс аударуға ... ... ... оған ... көрсетпеуі; 3. 1906 жылдан бастап –үкімет шаруалардың қоныс ... ... ... аудару қозғалысының бірінші кезеңін негіздеуде автор патша өкіметінің заңдарында рұхсатсыз қоныс ... ... де және оған ... ... да ... шараларының қарастырылғанына, “рұхсатсыз” деген сөзге мән бермеген секілді. Қоныс ... ... ... қауымнан шығуға байланысты түрлі кедергілердің болғаны рас, бірақ оған толық тиым салынды деу шындыққа сәйкес келе қоймайды.
Қоныс ... ... XIX ... ... ... ... ... Е. Бекмахановқа дейін, XX ғасырдың 60-жылдарындағы тарихнамада кездескен болатын. В.Ф. ... ... ... XVIII ... ... XIX ... ... жартысында да жартымды болмағандығы туралы 1964 жылы жарық көрген “Қазақ жайылымдық –көшпелі қауымы. Құралуы, эволюциясы және ыдырауының мәселелері” ... ... ... ... XIX ... ... ... қоныс аударушылықтың кейбір мысалдары болғандығы, оған 1822 жылғы Сперанскийдің жарлығының, XIX ғасырдың 40-жылдарында Мемлекеттік мүлік министрлігінің шаруаларды Сібірге ... ... ... ... ... ... ... Осылайша Сырдария шебіне (Раим, Қазалы және басқа да бекіністерге), ... ... ... казактармен қоса 200 шаруа отбасы қоныс аударды. Алайда 1861 жылға дейін шаруалардың Шығысқа еркін қоныс ... ... ... ... ... негізінен Тобыл және Том губернияларына жылына 2 мыңдай адам қоныс аударғаны көрсетіледі /61/.
Қоныс аудару қозғалысын автор екі кезеңге ғана бөледі. 1861 ... ... ... дейін және 1906-1914 жылдар аралығы болды. Қоныс аудару қозғалысын XIX ғасырдың 60-жылдарынан басталғандығы ... ... ... ... 1861 ... 19 ақпанындағы реформаның бұл құбылысқа ықпалын түрліше пайымдау байқалады. К. ... 1958 жылы ... бір ... орыс ... Жетісуға қоныс аударуына байланысты А.А. Кауфманның, К. Паленнің, О.А. ... ... ... шет ... ... басты бағыттары, кезеңдері мен сипатын қарастырады. Қоныс аудару басқармасының құжаттары да ... ... ... ... 1861 жылдың 19 ақпанында Ережеде шаруалардың қоныс аудару құқы туралы ештеңе айтылмаған, яғни бұл жағдай қоныс аударудың заңсыздығын көрсетті - ... ... бұл ... дәл ... ... ... ... әңгіме болмады деуі шындыққа жатпайды.
Мұрағат деректері қоныс аудару ... ... ... ... ... ... ... санының өсуі 80-жылдары орын алғандығын көрсетеді. Бұл уақытта орыс қоныстанушылары әуелі Ақмола, кейін Семей, Орал, Торғай, Жетісу облыстарына келіп ... ... ...
Е.Б. Бекмаханов, Ә.Б. Тұрсынбаев, Б. Сүлейменов т.б. отандық тарихшылар қоныс ... ... жаңа ... ... ... ... құрылуы және осы уақыттан бастап қозғалыстың патша өкіметі тарапынан қолдау таба бастауымен байланыстырады. Жалпы алғанда қозғалыстың екінші кезеңі мен үшінші ... ... ... ... ... ұстанымдағы авторлар қатарына А.М. Анфимовты жатқызуға болады. Автор қоныс аудару қозғалысы тарихын Столыпин ... ... және одан ... екі ... бөлетін секілді. Автордың жазуынша, қоныс аударудың 1905-1907 жылдардан кейінгі кезеңді де “еркін қоныс аударушылық” деп атауға болады. Бірақ ешбір дерекке ... ... ... ... ... ... береді де, оның шындыққа сәйкес еместігі жөніндегі пайымдауларын баяндайды 61//. Мұның ғылыми әдіске жатпайтындығы белгілі, себебі тарихнамада Столыпин реформасынан басталған ... ... ... ... ... ... деп атамайды.
Қоныс аудару қозғалысы тарихын үш кезеңге бөліп қарастырғанымен, кейбір авторлар бұл ... ... ... ... қолдайды. Бірақ олар пайдаланып отырған мұрағаттық деректерінің белгілі бір өңірге ғана тән. Семей облысы зерттеу ... Р. ... ... ... ... ... үш кезеңге бөліп қарастырады: 1. 1871-1895 жылдар; 2. 1895-1905 жылдар және 3. 1906-1917 жылдар.
Н. ... ... ... ... ... ... ... ішкі Ресейдегі 1891-1892 жылдардағы қуаңшылық еді деп, оның ... ... ... ... орыс ... саны 1897 жылы 30 мыңға жеткенін айтады /62/.
Соңғы уақытта қоныс аудару қозғалысын кезеңдерге бөлу мәселесі 2001 жылы жарық көрген “Қазақстан ... ... мен ... деген ұжымдық еңбекте қарастырылды. Онда қазақ жерін отарлау процесінің алғашқы кезеңі “әскери-казак және ... ... деп ... XVIII ... ... XIX ... бірінші ширегімен белгіленеді. Бұл кезеңнің ерекшелігі ретінде авторлар мына ... ... ... оңтүстік –шығыс шетіне славян эмиграциясының басты қозғаушы күші шаруалардың мемлекеттен “тағы далаға” қашуының “табиғи стихиясы” емес, ... ... ... ... ... ... ... форпостар, пикеттер) құрған Ресей мемлекеті болды. Ол жаңадан қосып алынған ... адам ... ... заң ... ... көрсетіп, әртүрлі деңгейде реттеп отырды”.
II кезең –-1860 жылдар. Ресей суверенитетінің Орталық, Оңтүстік-Шығыс, Оңтүстік және Шығыс ... ... ... дейін) далалық және шөлейтті өнірлеріне таралды және европалықтардың шағын этникалық топтарының бұл ... ене ... ... - XIX ғасырдың 70-90-жылдары. Каспий жағалауы (Маңғыстау түбегі) мен Зайсан ойпатының түгелдей Ресей құқылығына қарауы және осы ... ... ... және ... ... ... жеке топтарының пайда болды.
IV кезең –-1917 жылдар. Столыпиннің аграрлық реформасының жүзеге асырылуы және еуропа халықтарының аграрлық топтарының Қазақстанды жаппай отарлай ... деп ... ... Е. Бекмаханов еңбегінің тағы бір құнды тұсы ол автордың Кенесары Қасымұлы бастағн көтерілісынің шынайы бағасын беріп, оны жас ұрпақ санасына ... ... ... /63/.
Е. ... өз ... ... ... Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалысын ұлттық мүдде тұрғысында жазды. Онда ... ... ... ... ... ... рет ... ғалым ретінде тарих ғылымында алатын орны ерекше болып отыр. Сондай-ақ сол ... ... ... ... бөлмей келген қазақтың фольклорлық деректерін пайдаланды.
Е. Бекмаханов XІХ ғасырдың 20-40 жылдарындағы қазақ қоғамын, оның ... ... ... ... ұлт-азаттық қозғалысын зерттеу барысында ең қызықты да өзекті мәселелердің бірі Кенесарының жеке тұлғалық ... ... ... ... ... Сол бір сындарлы уақыттағы идеологиялық қыспаққа қарамастан Е. Бекмаханов Кенесары сынды батыр адамның бет бейнесін ... ... Өз ... ... Н. ... Г. ... А. ... М. Красовскийдің, А. ... ... ... ... «олардың түсініктері бойынша Кенесары көтерілісі мынадай болып шыққан», - деп тұжырымдар жасайды.
Біріншіден, аталған авторлардың ... да ... ... орын ... ... көтерілісті халықтың толықтай қолдағанын теріске шығарады, ал көтерілістің ең негізгі ... ... хан ... көздеп, өз жеке басының қамы үшін қосылған «алаяқ» деп көрсетеді. Осы ... ... ... бір ... ... қосылуға зорлап көндірген болған.
Екіншіден, жоғарыда аталған зерттеушілердің барлығы да кенесарының белгілі бір жүйелі бағдарламасы болмаған деп тон ... ... ... ... ... –Кенесары Қасымовтың алға қойған мақсаты –талап-тонау мен зорлық болған.
Бірақ, дәл ... бола ... айта ... Е. ... ... ... кенесарының қолбасшылық дарындылығын, оның өз басының өжеттігін және халқының арасында беделді ... ... атап ... ... Оған ... ... ... зерттеуші А. ... ... ... шек ... ал А. ... «Бұл сұлтан жігерлі, батыл, оның үстіне ақылды адам еді» ... ... ... ... ... Е. Бекмаханов әсіресе Кенесарының жеке бсындағы екі қасиетіне –батылдығы мен адамдарға ... ... ... ... ... ... бала кезінен атқа мініп, садақ тартуды жете меңгергендігін, көкшетау таулары мен Бурабайды мекендейтін жабайы аңдарды аулауды ұнатпайтындығын айта ... сол ... мен ... тау шатқалдары мен асулар оның есімімен «Кенесары ... деп ... атап ... ... ... шынымен де ержүрек батыр және қолбасшы болғанын Б. ... ... де ... болады. Ол Кенесары хан туралы: «Кене хан ... ... орта ... жуан мойынды еді. Оның жүзі қара торы, тартымды, көздері жылтылдаған бүркіттікіндей қызыл және танауы делдиіңкіреген еді. Кішірек мұрты және қалың, сары ... ... ... бар. Ол аз ... және өзін ... ... үлкен бір бекзаттылықпен ұстайтын. Ол басына құндыз терісімен көмкерілген кішігірім тері тымақ киеді. Киімдерінің сыртынан түйе ... ... сұр ... ... оның ішінен камшат терісінен тігілген тон киеді. Жейдесі мен шалбары ақ ... ... ... - деп ... аса ... адам болғанын да жасырмайды. Сол сияқты А. Мейер мен А. ... тар ... ... ... де ерекше қаһармандығы үшін жоғары бағалағандығын және оны «ержүрек батыр» деп атағандығын атап өтеді /64/.
А. Панкратова мен М. ... ... 1943 жылы ... ... ... КСР тарихында" Кенесары қозғалысы әжептәуір толық баяндалған. Ал Кенесары Қасымовтың көтерілісін көрсетудегі негізгі кемшілік сол: көтеріліс әлеуметтік-экономикалық алғы шарттарға талдау ... ... ... Сол ... ... ... ... және қозғаушы күштері түсініксіз болып қалған. Онан соң, Кенесары хандығының ... ... ... ... ал мұны көрсетпейінше, өзінен бұрынғы хандармен салыстырғанда Кенесарының прогресшіл рөлі неден көрінетінін түсіну мүмкін емес. Кенесары кетерілісіне бұл ... ... ... беру ... ... сыңаржақ материалға құрылуынан туындаған, кітапта ұлт-азаттық қозғалысты біржақты ғана көрсетуге ден ... ал ... ... және тап ... ... жасалмаған. Мүның өзі "Қазақ КСР тарихының" бірінші басылуында орын ... ең ... ... (Екінші басылуында бұл қателіктер жөнделді.) Кенесары көтерілісін тек Қазакстанның әлеуметтік-экономикалық қатынастары аясында ғана және ең ... ... ... ... осы көтеріліс болып жаткан кездегі сыртқы саяси жағдайдың ... ғана ... ... Онан соң көтерілістің мақсаттары мен міндеттерін түсіну үшін Кенесары көтерілісінің қозғаушы күштерін егжей-тегжейлі талдау аса маңызды рөл ... ... әр ... ... ... ... катыскан, ал олардың көтерілісте көздеген максаттары әрқилы ... ... ... /65/. ... ... ... да ... ержүрек Кенесарының адамгершлік қасиеттерінің жоғары болғандығын оның маңайында жүрген адамдар ғана ... ... да өте ... ... ... Е. ... бұл ... де үлкен назар аударып, өз еңбегінде көбінесе бұл мәселені аша түсуде көбінесе тұтқындардың естеліктерін келтіреді. Мысалы, 1844 жылы ... ... ... ... бізге қатал қараған жоқ, тек отын дайындау мен құдық қазуға ... ... ... бойынша, барлық тұтқындарды әр түрлі ауылдарға және жеке қожайындарға таратып жіберді, ... тек ауыл ... ... ғана көретінбіз, басқа уақыттарда біздерді кездестірмеуге тырысты. Кенесары біздің қожайындарымыздан бізді дұрыстап ... ... етті және ... жол бермеді».
Сондай-ақ Е. Бекмаханов батырдың кескін-келбетін де келешек ... ... ... тырысып, нәтижесінде Кенесарының бейнесі салынған сурет болмаса да, сыртқы пішінін суреттеген авторлар мәліметтерін ... ... Н. ... ... ... ... ... орта бойлы, ашаң, бтаңқы мұрындау» болған сияқты. Ал н.Н. середа Кенесарының жеке басына мынадай көңіл аударарлық мінездеме ... ... өз ... ... лайықты билеуші бола білді. Оның жасақтарының рухының жоғарылығына еуропалық әскердің қайсысының болсын қолбасшысы қызғана қарайтындай еді. Кенесары өзінің шабуылдары ... ... бір ... бәрін тып-типыл ететін дала дауылы сияқты кедергі кездессе де тоқтамайтын. Қайта керісінше, ... да бір ... ... оның ... қайсар жігерін жани түсетіндей, өзінің ойлаған мақсатына жету жолында кездескен барлық тосқауылдар, мұның топан суындай арындаған қуатының алдында ... ... оған ... жоқ. ... ... осы ... біздің көшпелілер жоғары бағалайтын және оның серіктері өз қолбасшысына шексіз беріліп, шын ... оны ... ... - деп Кенесары тұлғасының нағыз қас батырға лайық жан екендігін ... ... өз ... ... әскери өнеріне де тоқталып өткен. Ол 1844 жылы соғыс операцияларында Кенесарының әскери өнерінің айқын көрінгендігін айтады. Ол орыс ... ... ... ... ... өз ... ... аман алып шығып, содан кейін дұшпанға елеулі моральдық соққы бергендігін жазады.
Өз еңбегінде қазақ ... ... ... оның ... тән ... айтады. Онда тарихи шындық пен поэтикалық қиял және аудармашының жорамалы ... ... ... ғасыр бұрын айтылып, талай рет ауыздан-ауызға көшкен болса, әр түрлі жыраулар мен жыршылар өз жандарынан түйдектеп қосатын қосымшалардың да ... ... орын ... бір ... де ... ... керектігін ескертті /66/.
Кенесарының нақты, халық білетіндей бейнесін жазғаны үшін қудаланғанда Е. Бекмаханов: «Өткен заманның ақын-жырауларының өлеңдерінде көтеріліс басшыларын мадақтағанына мен ... бола ... Мен ... ... тұрғысынан зерттедім»,- деп ешбүр бүкпесіз тарих жазу қажеттігін айтқан болатын. Е. Бекмаханов өзіне дейінгі зерттеушілердің, архив материалдарының мәліметтеріне ... ... ... ... ... ... ұлт-азаттық көтерілістің басшысы Кенесары Қасымұлына осындай баға ... еді. Ол ... жеке ... ... сипаттай келіп, мынадай баға береді: «1837 жылы қазақ халқының ... ... ... ... ... ... - деп ... әрине Кенесары туралы жазарда автордың үлкен мәлімет жинауға тырысқаны белгілі. ... ... ... ... «... ... ... ана бір жылдары Воронеждің пединститутында оқып жүргенде Халел Досмухамедов те оған Кенесары хан туралы көп ой салған-ау» деп ... да көп ойды ... ...
«Арқада Бурабайға жер жете ме, Алашта Кенекеме ер жете ме», деп ... ... ... ... де ... ... ... қас батыр тұлғасын Е. Бекмаханов шамасы келгенше тоталитарлық жүйенің қыспағына қарамастан өз ... ... ... ... ...
ҚОРЫТЫНДЫ.
Қорыта айтқанда, Ермұхан Бекмаханов өз уақытының біртуар азаматы бола білді. Жастайынан ата-анадан қалғанына қарамастан, өзінің елінің тарихына үлкен ... ... ... соңы оның ғалымдық тұғырға көтерілуіне ықпал етті. Өзінің жастығына қарамастан, небәрі 28 ... ... ... 31 ... ... докторы атағын иеленген, яғни қазақтан шыққан алғашқы ғылым докторы, ... Е. ... ... ... ... ... 1947 жылы жарық көрген «Казахстан в годы 20-40 годы XІХ ... атты ... ... оның ... ... ... ... тағдырындағы маңызды рөлін шынайы бейнелеуге тырысқан әрекеті тұйыққа тіреліп, ол «буржуазияшыл-ұлтшылдыққа» айыпталған және негізсіз 25 ... ... еді. ... ... ... ... ... алғаннан кейін қайта ашылып, ғалым туралы еркін әңгіме жасауға жол ашылды. Нәтижесінде Е. ... ... ... ... өзекті мәселелерін зерттеуде үлесінің зор екендігін көріп отырмыз. Әсірес Е. Бекмаханов еңбегінде ... орын ... ... ... ... ... баяндалып, бағасын ала алған. Сол Сияқты Қазақстанның Ресей құрамына қосылу процесін қарастыра отырып, XІХ ... ... ... ... ... сөз ... ... қазақ қоғамындағы өзара рулық қарым-қатынастар мен олардың арасындағы әлеуметтік жіктелістерге ... ... ... ... ... ... Е. Бекмаханов еңбегінің құндылғы сол Қазақстанның Ресей құрамына қосылуның толықтай жүзеге асуы тек XІХ ғасырдың ... ... ... ... ... ... сөз ... Елді бағындырған патша үкіметі ендігі кезекте түрлі заң ... ... ... ... ... аяқ-қолын біртіндеп байлай бастауы да нақты сөз болады. Яғни, автор басқару жүйесіне ... ... ... ... ... топтың отарлау аппаратымен сіңісіп кеиткендігін де ашық айтады. Бұл Қапзақстанда феодалдық-отарлау езгінің күшеюін ... де ... ... ... ... алу, ... ... қалдыру мен әскери шапқыншылық әрекеттер жаппай халық наразылығына алып ... де ... ... көтерілістердің ішінен Кенесары Қасымұлы бастағн ұлт-азаттық қозғалысты ерекшелей отырып, көтеріліске қазақтың үш жүзі де қатысқанын ...
Е. ... ... ... ... ... ... автор Кенесары ханның бейнесіне ерекше мән береді. Яғни, оның ... ... ... тән өр ... бен ... ... ... суреттейді. Халқының азатығы үшін белін буып, феодалдық езгіге қарсы күрескен ... ... ... ... ... ... Е. ... бұл көтеріліске баға беріп, зерттеуі орталық үкімет үшін онша ұнай қойған жоқ. Бұл процестің ақыры Е. Бекмахановтың қууғынға түсіп, аяғы оның 25 ... бас ... ... ... ... ... Оның замандас әріптестерінің арасынан қол ұшын берер әріптестері де ... Е. ... ... ... Елге ... ғалым қайта ғлым жолына түсіп, ендгі кезекте Қазқстанның Ресейге қосылу процесін зерттеп шықты. Өзінің ... елу ... ... ... тарихына қатысты мол да құнды еңбек жазып қалдырған қазақтың тұңғыш ғылым докторы бірнеше ғылым кандидаттарын шығарып, ... жөн ... ... ... ... студентеріне мамандық таңдау ісін де жолға қойды.
Е. Бекмахановтың замандастары, әріптестері мен қызметтестері әр қашан да ғалым туралы ой ... ... ... үшін ... үлгі ... пікірінің болғанын баяндайды. Сол себепті де әр бірі ... үлгі мен ... алар Е. ... өмірі мен шығармашылық мұрасын зерттеу, баға беру бүгінгі тарих ғылымының кезекті мақсаттарының бірі болғандықтыан бұл істі ... жүре ... ... ТІЗІМІ:
Отан тарихының тағылымы және Қазақстан қоғамының ... ... // ... ... және ... ... арналаған ғылыми сессияның материалдары. Алматы, 1999. 55-57 бб.
2 Құдайбердиев Ш. Түрік, қырғыз, хәм ... ... ... 1992. 73б
3 Тынышбаев М. История казахского народа. Алматы, 1993. 42-б.
4 Асфендияров С. Истори Казахстана. Т.1. ... 1935. ... Е. ... ... 7-8 ... арналған оқулық. –Алматы, 1947. 137-б
. Бекмаханов Е. Очерки истории Казахстана. ... для ... ... 1966. ... Е. ... по ... ... /аннотированный указатель. Вып. 2. Дореволю. период/ . –Алматы, 1964. 123-б
Бекмухамедова Х. Вместе 20 лет. ... жены ... ... ... ... ... Мажитов С.Ф. Жизнь, деятельность и исторические взгляды Е.Б. ... ... 1992, 172 с
. ... ... ... в семи ... ... и деятельность ученого и история Казахстана. Том 1. –Павлодар, 2003. 172-б
. Ермухан ... ... в семи ... ... и ... ... и история Казахстана. - 172-б
. Ермухан Бекмаханов. Сочинение в семи томах.., - 157 б
13. Әуезов М. Шығармаларының елу томдық ... ... ... ... ... ... ... Ғалым, 1998. –т. –б.
14 Ермухан Бекмаханов. Сочинение в семи томах.., 156-б
. Ермухан ... ... в семи ... ... Е.Б. ... ΧІΧ ғасырдың 20-40 жылдарында. Алматы, 1994. 281-б
Бекмаханов Е.Б. Қазақстан ΧІΧ ғасырдың 20-40 ... - 155 ... Х. ... 20 лет. ... жены ... ... ... –Алматы, 2000.57-б
Бекмухамедова Х. Вместе 20 лет. Вспоминания жены историка Ермухана Бекмаханова.., 21-б.
Қозыбаев М., Нұрпейісов К. Тағдыры күрделі қайсар талант // ... ... -1989. 18 ... Н. ... ... ... ... бүлігі // Вестник Европы. 1870. № 8.
Қазақ ССР тарихы.- Алматы., 1979. III том. 253-б
Қазақ ССР ... 257-258 ... ССР ... ... дискуссии по книге Е. Бекмаханова «Казахстан в 20-40-годы XІX ... 1948. ... ... 2005. –-140 бб. / Материалды дайындап, алғысөзін жазған: Т. ... Е. ... ХІХ ғ. ... / А., 1994.- ... ... ... вв. Сб. док. Алматы, 1961. Т. 2. 321 с.
Материалы по истории политического строя Казахстана. Т. 1. Алматы, 1960. 252 ... по ... ... ССР. Т. 4. ... 1948. 253-254 ... ... ССР. Т.1. Алматы, 1957. 281 б.
Вяткин М. Батыр Срым. М.-Л.,, 1947.198 б.
Вяткин М. Батыр Срым.., 199 ... по ... ... ССР. Т.4. 111 б.
Вяткин М. Батыр Срым. 112 б.
Материалы по ... ... ССР. Т.4. 66 ... ... ССР. ... 1979. 109 б.
Материалы по истории политического строя Казахстана. Т. 1. Алматы, 1960. 67 б.
Отечественные записки", 1830, №124. 55-57 ... по ... ... ... ... Т. 1. ... 1960. 67 б.
Ядринцев Н. И.- Сібір бұратаналары, олардың тұрмысы және қазіргі жағдайы, 1891. -275 б
Кәрі-Құрбан-Әли-Қажы-Халид-Бек-Оғлы.- Тауари-Хамсе. Қазан, 1915.
Тарих Шахрохи. 321 ... ... ... ... үйірмесі мүшелері мәжілістерінің және хабарламаларының, хаттамалары. XVII жыл, Ташкент, 1913. ... ... ... Е. ... ХІХ ғ. ... ... 1994.- 416.
Бекмаханов Е. Қазақстан ХІХ ғ. 20-40-жылдарында.., 358-б..
Бекмаханов Е. Қазақстан ХІХ ғ. ... 359-360 ... А. ... ... края // ... ... - 1924. - № 4. - С. ... Е. Қазақстан ХІХ ғ. 20-40-жылдарында.., .- 416.
Кондрашенков А.А. ... ... в ... и ... Сибири в XVIII в.// Ежегодник по аграрной истории Восточной Европы за1964 г. - Кишинев, 1966. - С. 342-348.
Алексеенко Н.В. ... ... ... ... // Ежегодник по аграрной истории Восточной Европы за 1964 г. ... 1966. - С. ... Н.В. ... ... переселенцев в Казахстане (вторая половина XIX- начало XX вв.) // ... ... ... ... ... –А.-А., 1978. –С. 3-9.
Бекмаханова Н.Е., Кабузан В.М. Русско-украинская миграция в Казахстане в XIX –в ... XX вв. // ... АН ... ... –. - № 2. –С. ... К.С. Аграрные отношения в Сибирском казачьем войске во второй ... XIX ... XX вв. ... землеустройства, землепользования и взаимоотношений с казахским населением). // Автореф. дис. …к.и.н. –А., 2001. – 290 ... Е. ... ХІХ ғ. ... ... Е. Қазақстан ХІХ ғ.., 354-б
Бижигитова К.С. Аграрные отношения в Сибирском.., 283-284 бб
Бекмаханова Н.Е., Кабузан В.М. Русско-украинская ... в ... в XIX –в ... XX вв. // ... АН ... ... –. - № 2. –С. 14-20.
48
49

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 59 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
ХIX ғасырдың жартысы мен ХХ басында Қазақстан жеріндегі кәсіпкерліктің дамуы25 бет
Дәстүрлі қазақ қоғамындағы құл иелену және оның қайнар көздері7 бет
«Бекмаханов ісі» ХХ ғасырдың 40-50 жылдардың ортасындағы республикадағы шығармашылық интеллигенция26 бет
Ермұхан Бекмаханов15 бет
"Л.Н.Гумилев- тарихшы ғалым және тарихи еңбектері"6 бет
"Оңтүстік Қазақстан кәсіби тарихшыларының мәртебесі"29 бет
1.Түркітануға байланысты алғашқы зерттеулер. 2.Орыс ғалымдарының түркітануға байланысты зерттеулері. 3.ХХ ғасыр басындағы түркітану тарихы5 бет
12 жылдық білім беру жағдайында жаңа тұрпатты тарихшы мұғалім дайындаудың мәселелері24 бет
17 ғ-дың соңы — 18 ғ-дың басында Қазақстанды орыс ғалымдарының зерттей бастауы10 бет
Xix ғасырдағы салыстырмалы-тарихи тіл біліміне ғалымдардың қосқан үлесі4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь