Жыраулар поэзиясындағы құт-береке ұғымы

І Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .4.9

ІІ Негізгі бөлім ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..10.33

І тарауша
Жыраулар поэзиясындағы құт.береке ұғымы ... ... ... ... ... ... ... ... ... 10.26

ІІ тарауша
ХҮІІІ ғасырдағы Ақтамберді, Бұқар жырау шығармаларындағы құт.береке көрініс ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .27.33

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..34.35

Пайдаланған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..35.36
Қазақ әдебиетінің тарихындағы аса бір айтулы мұрасы, тот баспас асыл, ағынды да арнаулы арнасы-жыраулар поэзиясы.
Қазақ поэзиясының ең ауыр жүгін көтерген сөз өнерінің жетекші өкілдері – ғасырлар шегінде бүкіл әлемдік мәні бар аса құнды әдеби мұра жасады.
ХV-ХVІІІ ғасырда өмір сүрген жыраулар да келер ұрпаққа негізінен туған жер, ата қоныс замана жайлы толғаулар қалдырды. Бұл сарын түп негізінде құт-береке, ырыс туралы ұғым жатқаны ақиқат, даусыз нәрсе.
Ал, құт-береке ұғымы негізінен бізден талай ғасырлар бұрын жырланған, адамзат баласы жаратылғаннан бастап осы құтты заманды, құтты жерді іздеп келеді. «Құт» сөзі ертедегі орхон жазба ескерткіштерінде де кездеседі. («Тәңірі жарылқаушы құтты қаған болды: Күлтегін жазуы»).
ХV ғасырда өмір сүрген Асан Қайғыдан, ХVІІІ ғасырда өмір сүрген Бұқар жырау шығармаларында құт-береке ұғымы сараланып, жалғасын тапты.
Тақырыптың өзектілігі.
Қай заманда да адамзаттың арманына айналған – құтты заман орнату, құтты мекенде өмір сүру.
1. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. 7 том Қ.-П.- Алматы: Ғылым, 1983.
2. Егеубаев А. Кісілік кітабы (ғылыми эссе).- Алматы: Ана тілі, 1998.
3. Келімбетов Н. Ежелгі дәуір әдебиеті (Қазақ әдебиеті бастаулары).- Алматы: Атамұра, 2005.
4. Қыраубаева А. Ежелгі әдебиет.- Алматы: Қазақ университеті, 1999.
5. Қазақ әдебиетінің қысқаша тарихы. 1 кітап.- Алматы: Қазақ университеті, 2002.
6.Леубаева. Билік сөз және көркемдік шешім. Хабаршы. Филология сериясы. №8 (90) 2005
7. Қасқабасов С. Жан азық. Әр жылғы зерттеулер. Астана: Аударма, 2002
8. Сүйіншіәлиев Х. ҮІІІ-ХҮІІІ ғасырлардағы қазақ әдебиеті. – Алматы: Мектеп, 1989
9.Мағауин М. Қобыз сарыны: ХҮ-ХҮІІІ ғасырларда жасаған қазақ ақын-жыраулары.- Алматы: Мектеп, 2003.
10. М.Әуезов. Әр жылдар ойлары. Алматы: 1959
11. Садырбаев С. Қазақ халық әдебиеті. –Алматы: Рауан,1990
12. М.Мағауин. Қазақ хандығы дәуіріндегі әдебиет. –Алматы: Ана тілі,1992
13. Ғабдуллин М. Қазақ халқының ауыз әдебиеті. – Алматы: Мектеп, 1974
14.Бес ғасыр жырлайды: 2 томдық/ Құрастыр. М.Мағауин, М.Байділдаев. – Алматы: Жазушы, 1989
15. Тілепов Ж. Елім деп еңіреген ерлер жыры. – Алматы: Білім, 1995
16. Қасқабасов С. ХҮ-ХҮІІІ ғасырлардағы қазақ әдебиеті (компендиум).- Алматы: Әдебиет және өнер институты, 2005.
17. Досмұхамедұлы Х. Аламан. – Алматы: Ана тілі, 1991
18. Сейдеханов К. Ұлы арман (ХҮ-ХҮІІІ ғасырлардағы қазақ поэзиясы).- Алматы: Рауан, 1990.
19. Мағауин М. Қобыз сарыны: ХҮ-ХҮІІІ ғасырларда жасаған қазақ ақын-жыраулары.- Алматы: Мектеп, 2003.
20.Ысмайлов Е. Ақындар. – Алматы: Қазақтың мемлекеттік көркем әдебиет баспасы, 1956.
21. Сүйінішәлиев С. Қазақ әдебиеті ХҮІІІ-ХІХ ғасырлар.- Алматы: Мектеп, 1991.
22. Омари Ж. Бұхар жырау. І кітап.- Қарағанды, 1994.
23. Бұхар Жырау Қалқаманұлы. Шығармалары.-Алматы: 1992.
24. Қазақ халық әдебиеті: көп томдық (ҚазақССР Ғылым Акад.М.О.Әуезов атындағы әдебиет және өнер ин-ты). – Алматы: Жазушы,1986. – Ертегілер 2 том. (жауапты шығарушы Т.Алпысбаев) – 1988
25. Тұрлыбаева А. Ақ бата.- Алматы: Өнер, 1992.
26. Қазақ әдебиетінің тарихы. 3 том, Алматы: 1990
27. Қорқыт ата энциклопедиялық жинақ: /Бас редактор Ә.Нысанбаев.- Алматы: Қазақ энциклопедиясы/ Бас редакциясы, 1999.
28. «Қазақстан». Ұлттық энциклопедия /Бас ред. Б. Аяған.- Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, 2003.
        
        Реферат
Бітіру жұмысының тақырыбы: ХV-ХVІІІ ғасырлардағы жыраулар поэзиясындағы құт –береке ұғымы.
Бітіру жұмысының көлемі: ... ... ... мақсаты: ХV-ХVІІІ ғасырлардағы жыраулар шығармашылығындағы құт - береке ұғымдарын талдап-тексеру мақсат етіледі.
Бітіру ... ... ... ... негізгі бөлімнен, негізгі бөлімі екі тараудан тұрады.
Кіріспе бөлімде: Бітіру жұмысының ... ... ... мақсаты, зерттеу әдістері, құт-береке ұғымын жалпылама түрде қарастырдық.
Негізгі бөлімнің І тараушасында: Құт –береке ұғымының жыраулар поэзиясындағы алатын орны туралы айтылады. ... ... ... ІІ –тараушасында: ХҮІІІ ғасырда өмір сүрген жырауларымыздың туындыларын ... ... ... әдебиеттер саны –.
Мазмұны
І Кіріспе………………………………………………………………………….4-9
ІІ Негізгі бөлім………………………………….…………………………….10-33
І тарауша
Жыраулар поэзиясындағы құт-береке ұғымы…………………...…………10-26
ІІ тарауша
ХҮІІІ ... ... ... жырау шығармаларындағы құт-береке көрініс………………………………………………………………………....27-33
Қорытынды…………………………………………………………………...34-35
Пайдаланған әдебиеттер……………………………………………………..35-36
Кіріспе
Жұмыстың жалпы сипаты.
Қазақ ... ... аса бір ... ... тот баспас асыл, ағынды да арнаулы арнасы-жыраулар поэзиясы.
Қазақ поэзиясының ең ауыр жүгін көтерген сөз өнерінің жетекші ... ... ... ... ... мәні бар аса ... әдеби мұра жасады.
ХV-ХVІІІ ғасырда өмір сүрген жыраулар да келер ұрпаққа негізінен туған жер, ата қоныс замана ... ... ... Бұл ... түп ... құт-береке, ырыс туралы ұғым жатқаны ақиқат, даусыз нәрсе.
Ал, құт-береке ұғымы негізінен бізден талай ... ... ... ... ... жаратылғаннан бастап осы құтты заманды, құтты жерді іздеп келеді. «Құт» сөзі ертедегі орхон жазба ... де ... ... ... ... ... ... Күлтегін жазуы»).
ХV ғасырда өмір сүрген Асан Қайғыдан, ХVІІІ ... өмір ... ... ... ... ... ... сараланып, жалғасын тапты.
Тақырыптың өзектілігі.
Қай заманда да адамзаттың ... ... ... ... ... ... ... өмір сүру.
Құт-береке ұғымы –киелі мағынасы бар, тілімізде күні ... ... ... келген көне түркінің «құт» сөзімен байланысты.
Қазақ тілінің түсіндірме сөздігінде «құт» сөзі ... ... мол ... деп ... ... ... ... дәстүрлі дүниетанымындағы қасиетті ұғым. «Құт» сөзі мағынасы терең, ол өмірлік қуат, күш батамен келетін, дәулетпен байланысты бақыт, несібе. «Құтты ... Бұл сөз ... ... үшін қандай маңызды, киелі, қымбат екенін айтып жатудың керегі жоқ.
Адамның бақыты
Адамның құтты тірлігі
Бақытты қоғам
Бақытты ел
Осынау бірнеше ... ғана ... ... үшін ... ... ... бері миллиондар жанын қиды. Талай қырғындар өтті, талай төңкерістер болды. Иә... Талай-талай ... ... ... ... ... ... ақын-жазушылар көз майын тауысты. [2.82]
Құт-береке рух, нұр түсінігімен біртектес, себебі бәрінің де мағынасы киелі, саналы энергия, киелі от ... от ... одан ... есе ... ... ... ... бізден талай ғасыр бұрын өмір сүрген Ұмай ана ... де ... ... ... ... рухтардан қорғайтын әйел тәңірісі –Ұмай ана. Мәселен, «Тоныкөк» жырында:
Тәңірі Ұмай, қасиетті ... ... ... ... ... бар.
Үйге құт-береке келтіріп отыратын Анаға тағзым ету ... «Көк ... ... ... ... одан ... ... бұрында болғанын дәлелдейтін аңыз-эфсаналар көп. [3.43]
Зат атауларына байланысты да құт-береке ұғымы айтылады. Ыдыс атасы ... ... ... ... тайқазан. Скифтер тайқазан жасап оған жылқының етін асып, ... ас ... сол ... қазақтарда бүгінге дейін сақталып қалған. Түркістанда Қожа Ахмет Яссауи кесенесінде тұрған тайқазан скиф дәуірінен бері үзілмей келе жатқан дәстүрлеріміздің белгісі. ... ... ... ... санын білмек болып: «Әрбір скиф бір-бір жебенің ұшын әкелсін»,- деп ... ... ... ... соншалық, патша жебенің ұшындағы жезді балқытып, қазан құяды. [4.11]
Дәстүрлі қазақ қоғамында қазан қасиетті саналады. Ә.Марғұланның «Құламерген» жырының желісіне ерекше назар ... ... ... ... ... ... ... ел де мықты. Қазан –шаңырақ сияқты бүтіндіктің белгісі. Ол құрыса, ел де құриды»,- деп ... ... ... жанр ... ... кездесетін «бақыт құсы» ертегісінен мысал келтірдік. Адамның басына қонатын «бақыт құсы». Көп ертегілерде бақыт ... ... ... «дәулет құс» деп, яғни басқа бақ әкелетін мағынада айтылады. Мысалы, «Бақыт құсы» деген қазақ ертегісін алатын болсақ, онда ағайынды екі ... ... ... заңы ... ... құсы ... Сол ... құс кімнің басына қонатын болса, сол адам ... ... ... ... Орыс ... «Жар ... деп ... сөзі баталарда да көп айтылады. Қазақ халқының ұлттық мәдени игіліктерінің ішінде, елдің рухани қазынасында бата сөздерінің мән-мағынасы, қадір-қасиеті айрықша бағалы. ... ... ... ... ... ... ... шуақ сыйлап, сілкіндіріп сілкітетін, марқайтып қанағаттандыратын осынау ақыл, нақыл сөздер –тәрбиенің бастау бұлағы.
Адамгершілік, молшылық, бақытты болашақ, бейбіт өмір «қой ... ... ... шуақты күн –осынау бата сөздердің көпке шашқан ... жаңа ... ... яғни ... ұлы ... ... бата ... оң болсын,
Ақ мол болсын.
Қайда барсаң жол болсын.
Ұлыс береке ... ... ... сөзін төрт-түлік малға қатысты баталардан да кездестіруге ... ... ... ... ... ... дегізген,
Шопан ата баласы.
Өзек бойлап жайылған
Өзі күйіс қайырған
Баға білсең сиырды
Түлігің бұл тиімді
Жерді сызған желінін
Құты дерсің елінің
Зеңгі баба баласы.
Маң-маң басқан, маң ... ... ... ... жалғасқан
Көш түзеген талмастан
Түліктің бір төресі:
Ойсылқара баласы
Түйе басса, құт ... ... ... [5.17] ... халқының рухани мәдениетінде аса маңызды орын алатын ... ... ... ата туралы түсінік қазақ, тағы басқа шығыс халықтарының дәстүріндегі адамгершілік, қонақжайлық сияқты тамаша қасиеттердің қалыптасуына тікелей ... ... ата ... ... ... ... адамдарға да келіп, дари береді екен. [5.63]
Қыдыр ата ... үйге ... ... ... ... ... ... денсаулық, абыройлы өмір келеді. Қазақта осы киелі образға байланысты ... бірі ... ... ... ... жолдасың Қыдыр болсын» деген сияқты тілек-баталар тараған.
Жоғарыда айтып өткеніміздей адам баласының талай ... ... ... ... ғасырлар қоңырауын күңіреткен күресі, яғни құтты заманды аңсауы, ... ... ... ... ... жақсы өмір сүру арманы, бізден талай ғасыр ... ... ... ... (б.з.д 421 ж) «Атлантидасы» мен Әл-Фарабидің «Қайырлы қаласы», Баласағұнның «Құтты мемлекеті», Низмидің «Әділетті елі», Асан ... ... ... ... ... ... 421 ж) «Атлантида» мекенін ойдан шығарып, оған өзіндік көзқарас кіргізуші екен. Тіпті Сицилия төңірегінде осындай жайлы ... ... та ... ... ... желмаяға мініп, жанға жайлы қоныс іздеген екі ойшыл бар. Бірі ... ... ... ...
Қорқыт –оғыз қыпшақтарының ұлы атасы, асқан сәуегейі, ақылшы, кеңесші. Ол оғыз хан заманындағы үлгі айтып, билік ... дана ... өмір бойы ... ... ... ... беретін өмір іздеу, сол үшін күресіп, өмірге қарсы тұру еді. Жас Қорқыттың іздегені адам баласының өлмей, уайымсыз ... ... ... ... өлім оның ... зұлымдықтың басы болып көрінеді. Онымен күресуді Қорқыт өзіне бірінші міндет етіп қояды.
«Қорқыт» - сөзінің этимологиясына жүгінсек, онда оның ... ... еш ... жоқ. Көне ... ... және ... ... барып тіреледі, яғни «құт әкелетін адам» деген мағынада ... мен Орта ... ... ... Әбу ... ... ... ғылымның әр саласындағы ой-толғамы әлемге мәшһүр. Қоғам бақытты мемлекет ... ... ... ұлағатты ойлар толғаған дана ғұлама. Әл-Фараби көптеген трактаттарында ғылыми толғам, ғылыми көзқараспен ақыл-білімнің негізі, пайдасы адамның құт-бақыты, жақсы өкілдердің ... ... ... ... ... ... ойшылдық келбеті «Қайырлы қала тұрғындарының көзқарасы» атты ... ... ... адам арманындағы ел қандай болмақ? Ондай бақытты елдің әкімі кісілікті, әділетті, инабатты, ... ... ... ... бұл ... ... ... аңсай жазған.
Құтты заман, кемел мемлекет арманы Баласағұнды да толғандырған. Ақын әрі ойшылдың «Құтт білігі» тұтастай кемел мемлекеттің құрылымы. «Құтты білік» - ... ... ... ... ... Ұрпақтарға, адамға бақыт берген, құт әкелетін білім. Көзі ашық, көкірегі ояу ұрпаққа ғасырлар бойы адамдық азаматтық қасиеттерін ... ... ... халықтың ұрпағына бақыт, құт нұрын құйған ұлы жору. «Құтты білікте» - әділетті, құтты мемлекеттің үлгісін жасаған. [1.87]
Құт ... ... ... ... ... деген сұраққа Баласағұн: Құт-бақытқа кенелем деп тор құрушылар көп. Бірақ, ол қасиетті адамға ғана қонады.
Құтты іздеген адам ... ... ... ... тілі ... ... болып үлкенге құрмет көрсетіп, кішіге мейірімін төксе, араз көңілді тиып ... осы ... ... ... құлып-кісені.
Біздің дипломдық жұмысымыздың тақырыбы жыраулар поэзиясындағы құт-береке ұғымы болғандықтан, жыраулардағы құт-береке ұғымын негізгі бөлімде қарастырдық.
Тақырыптың зерттелу ... ... ... ... ... әр ... ... деңгей-дәрежеде зерттелді. Бірақ соның ішінде құт-береке ұғымының ақын-жыраулар шығармаларындағы көрінісі арнайы түрде зерттелмеген тақырып.
Қазақ жыраулар поэзиясын көптеген ғалымдарымыз жан-жақты ... ... ... бір ... ... ... М.Әуезов, Ә.Қоңыратбаев, Р.Бердібаев, Ә.Дербісалин, Р.Сыздықова, М.Мағауин, С.Қасқабасов, Н.Келімбетов, Т.Тіоепов, С.Негеимов т.б. ... ... ... ... ... мақсаты мен міндеттері.
Жұмыста ХV-ХVІІІ ғасырлардағы жыраулар поэзиясындағы құт-береке ... ... ... ... Осындай мақсатқа орай төмендегідей нақты міндеттер белгіленеді:
ХV-ХVІІІ ғасырлардағы жыраулар шығармаларындағы құт-береке ұғымының қалай қолданылу деңгейін анықтау.
Құт-береке ұғымын ... ... ... ... ... ... сипаттау әдіс тәсілдерін қажетімізге қарай қолдандық.
Зерттеу нысаны. Бітіру жұмыстың зерттеу нысаны ретінде Бес ғасыр жырлайды, Үш ... ... ... ... ... ... әдебиеті», М.Мағауиннің «Ғасырлар бедері», С.Қасқабасовтың «Жаназық т.б. көптеген ақын-жазушыларымыздың туындыларын зерттеу нысаны ретінде ... ... және ... ... ... ... ... поэзиясын кең қамтып қараған ғалымдарымыз: М.Әуезов, Б.Кенжебаев, З.Ахметов, Е.Ысмайлов, М.Мағауин, С.Қасқабасов, Т.Тілепов, Т.Тебегенов, К.Сейдеханов ғалымдардың зерттеулерін басшылыққа алдық.
Жұмыстың құрылымы.
Бітіру жұмысы ... мен ... ... ... екі ... тұрады. Соңында пайдаланылған әдебиеттер тізімі берілген.
Негізгі бөлім
ХV - X VIIІ ... ... ... құт - ... ... тарауша
Жыраулар поэзиясы әдебиеттану ғылымында, әдебиет тарихында көркемдік негіздері жөнінен де, ... ... мәні ... де ... ... ... түскен сөз өнері. ХҮ ғасырдың орта шенінен бастап қазақ халқының төл мәдениеті ... жая ... ... ... арнадан бөлініп, қазақ халқының дербес әдебиеті қалыптасты. ... ... ... Қазақстан жерін қоныстанған ежелгі тайпалар туғызған бай рухани қазынадан нәр алды, құтты жерлерді, жайлы қонысты іздеуі, жаңа мазмұн қалыптасу нәтижесінде ... ... ... бізге ең әуелі қазақ халқының құрылу дәуіріндегі қилы күйді жеткізді. Асанның, Қазтуғанның, Шалкиіздің, Доспамбеттің жыр-толғауларында сол бір ... ... ... ... ... тірі суреттері жатыр.
Бұл дәуір поэзиясы бізге ата-қоныс құт ... ауа ... ... қырық жыл қырымда ат үстінен түспеген жауынгердің жан мұратын; ел басқарған хандардың тура тартқан тұсы мен бұрылыс –қате кеткен шалғайларын тағы ... ... ... ... қаз ... ... [7. 152].
Жыраула мемлекеттің күшті, хан билігінің иықты болуын сол кезеңгі әдебиеті, күллі ... ... ... ... Сол себепті, олар мемлекеттің идеологына айналды [8.160].
Жыраулар поэзиясы түркі әдебиетіне тән ... ... ... ... ... білдіретін, тұтас елдің болмысын көрсететін қоғамның ой ағымына айналды.
Олар бүкіл халық ... ... ел ... ... дауа ... Ел ... күн туған кезеңде әрі, көсемнің, әрі шешеннің ролін атқарған. Олар жеке бас мүддесінен гөрі ... ... ... жоғары қойып сөйлейді. Налыған намысқа пендешілік мінезге жендірмейді. Жыраулар ... ... ... бір ұшы осында жатыр.
Жыраулар поэзиясында негізінен туған жер, ата ... ... ... жер ... ... сарын болғаны белгілі.
Жыраулар көбінесе өзінің көріпкел, болжағыштық, дана көріпкерлік қасиеттері арқылы әр ... ... бір ... ... кеңес сұрар ақылгөй жыршысы, салауатты биі болғанын көреміз. Бұған дәлел ретінде Асан ... ... ... ... би ... ... Жиембет Есім ханның тұсында, Бұхар жырау Абылай ханның тұсында болғанын білеміз.
Бұл дәуір поэзиясы бізге ең алдымен қазақ халқының ... ... қилы ... ... Асанның, Қазтуғанның, Шалкиіздің, Доспамбеттің жыр-толғауларында сол бір алыста қалған аласапыран, ... ... тірі ... жатыр. Жыраулар поэзиясының алғашқы өкілдері: Асан Қайғы, Қазтуған, ... ... ... ... ... мұрасын біз жаңаның басы ғана емес, көненің жалғасы деп те қарауға тиіспіз. Бұлардың біздің заманымызға жеткен шығармаларынан Әбілхайыр ... ... ... ... ... ... ту көтерген қилы кезең көрінісі бедер тапқан. Сонымен қатар, халықтың өз кезіндегі ... ... ... ... ... да ... Елге ұйтқы ер азаматқа ақылгөй болған жыраулар қазақ поэзиясын ... ... ... ... ... ... биігін де айқындап кетті. Жыраулардың ғасырлар көгінен өтіп, біздің дәуірге жеткен шағын көлемді, шымыр ... көне ... ... ... ... дүние танымы адамдық табиғаты, мінез ерекшеліктері айқын көрінеді.
Міне, XV-XVIII ғасырларда өмір сүрген жыраулардың қайсысын алсаңызда, ... ... ... ... ... мекен, қоныс іздеп, халқының тыныштығы үшін, сыртқы жаулармен де соғысқан.
Енді сол жырауларға тоқталсақ:
Асан Қайғы аты аңызға айналған тұлға. ХV ... өмір ... Асан ... адамдарды ынтымақ –бірлікке, достық-татулыққа шақыруы, елге жайлы қоныс іздеп, отырықшы, бейбіт тұрмыс тіршілікті аңсауы сол кездегі заман ... ... ... Асан ... өмір ... ... бұрын да, сол тұста да жаугершілік, шапқыншылық көп болғаны ... ... ... ... ... 35 жыл үстемдік жүргізген кезі Әбілхайырдың Дешті Қыпшақта 40 жыл хандық құрған тұсы жойқын жорық, қырғын соғыстарға толы ... Бұл Орта ... ... ... ... ... күйзеліске, қуғын-сүргінге ұшыратты. Осының бәрі де Асан Қайғы шығармашылығына әсер етпей қойған жоқ.
Өз заманының кейпін көз ... ... Асан ... ... қайнар көзі тарих тереңінен сыр тартып ескі замандарға жетелейтін көне ... ... ... ... [ ... ... әдеби мұрасынан бізге көп нәрсе жеткен жоқ, ал мирас болып келгендердің дені –толғаулар. Оларда көтерген проблемалар өмір, ... ... ... тағдыры, қоғам жағдайы, хан мен қарақшының, әмір мен халықтың ара-қатынасы.
Асан Сәбитұлының шығармаларының көбісі жыраудың ... ... ... «Ай, хан, мен айтпасам білмейсің!» және «Қырында киік жайлаған», «Еділ бол да, ... бол» деп ... ... Сәбитұлы –халқына құтты қоныс іздеуші қамқор және елінің сол күні халі мен ... ... ... жырау.
Қазақ хандығын құрғанын қолданғанмен, Ноғай ордасынан мүлде қол үзіп кеткенін жақтырмайды, өйткені, Асанның ойынша, Ноғай –қазақ ордасы –бір ел, бір ... ... олар ... өмір ... ... Олай ... күнде, халық басына бодандық түсу қауіпі бар ... ... оны ашып ... соң ... заман болар,
Заман озып, заң түзіп, жаман болар.
Қарағайдың басына шортан шығып,
Балалардың ... ... ... - ... ... отырған кез –ХV ғасыр тарихтан белгілі, ХIV ғасырдың соңында Алтын Орда ішкі алауыздықпен әлсіреп, өзіне бағынышты ... ... ... ала ... ... Соның салдарынан олар үлкен күшке айналып келе жатқан Мәскеу Русіне бірінен соң бір оп-оңай олжаға түсіп жатты. Еділден және т.б. ... ... ... Міне, осының куәгері болған Асан ел тағдырын ойлап күңіренеді, енді басқарған хандардың жақындап келе жатқан қауіпті сезбейтініне күйінеді:
Аңдып жүрген көп ... жау боп ... неге ... Қытай, Орыстың,
Қорған сап, тыныш жатырсың
Өзің Жәнібек, елден асқан батырсың!
Ертісті өрлеп орыс жүр,
Тіл алсаң, ... ... ... алар қалаңды,
Шулатар қатын, балаңды.
Осыны көрдім түсімде,
Біл десе де білмейсің, - дейді.
Асан Сәбитұлының жырау ретінде Жәнібек ханға сын көзбен қарағандығы ел ... Асан ... оның ... ... болғандығы жөнінде, сөйтіп, ел-жұрт үшін “құтты қоныс” іздегендігі жайында әлеуметтік- утопиялық аңыздар мен жанрлар тууына үлкен ... әрі ... ... ... ел ... ... қазақ қауымына қамқоршы болған жыраудың қиын жағдайды сезіп, ханға ақыл айтуы көрегендікті ... ... ... ... ... күлкі, түнде ұйқыдан айырылған ащы қайғы қасіретінен, талау мен ... қыру мен ... ... пен ... ... жау көзінен таса, жау аяғынан алыс жайлы да жақсы мекенді сағына іздеген ... ... ... ... бейнесі тәрізді.
Басқаша айтсақ, сол сан ғасыр бойы өлшеусіз қырғынның тарих сабағындай, кейінгі ұрпаққа қалдырған өсиетіндей ... та ... өмір ... ізгі ... ... ... ... білдіреді.
Асан Қайғы үшін туған жер, атамекен бәрінен де ардақты. Ол туған жерді менсібегендіктен көшуді қолдамайды. Ол қоныстан ел айырылып қалғасын, енді ... жер ... ... ғана ... ... ... ... жазға жайласаң,
Бірін қыста қыстасаң,-
деп армандайды.
Осылайша, жырау хан мен халық арасындағы қайшылықты сезінеді. Бірақ, сол қайшылықтың болмауын қарастырып, екі жақты ... ... ... ... Осы ... бар ... сарп ... жырау халыққа жайлы қоныс тауып, соған елді тұрақты ... ... ... ... жеткізсем деп алаш ұрады. Халық аңызы бойынша, ол осы бір ізгі ... ... үшін ... қолдап, ұзақ сапарға аттануға бел байлады.
Жел мая мініп, жер шолсам,
Тапқан жерге ел көшер! –
деп ... ... ... [10. 164].
Асан малға мекен, елге ырыс жер іздеп желмаямен дүниенің төрт ... ... ... шарқ ... Оның ормандаған жері –«жерұйық», «Жерұйық –қой үстіне бозторғай жұмыртқалаған», бақ пен берекенің, татулық пен тыныштықтың мекені деп ... Бұл ... ... ... ... малы екі ... ... елді жау алмайтын, малға жұт келмейтін мекен. Бұл –шөбі шүйгін, суы мол ... ... ... Адамы қайғы дегеннің, қастандық дегеннің не екенін білмейтін, ертеңім не ... деп ... елге ырыс жер. Онда ... бәрі тең, бәрі де шат ... ... ... ел ... жоқ, жастың арасы тату. Бірліктің, ырыстың, бақ –дәулеті ... ... ... ... ... қой ... бозторғай жұмыртқалайды. Міне, осы жерге қоныстану керек. Мал төлден тыйылуға, ел ... ... ... ... ... ... ... өткізген соң ғана «Жерұйыққа» сапар шешуге болады. Ол желмаяға мініп алып, төңіректің төрт ... ... ... ... Асан ... мініп жер шалып, жүре қоймаған болар. Бірақ қиялдағы мекен –«Жерұйық» ондағы қой үстіне бозторғай жұмыртқалаған тіршілік кебі ... ... ... ... Асан ... ... селқос қарауға болмайды. Шоқан Асан қайғыны «көшпенділердің философы» деп, ... ... айта ... ... Асан ... адам ... ... тұрмыс кешетін қиялдан туған мекен «Жерұйық» пайымдағы ... ... ... мекен «Жерұйық» жайындағы ойларын баяндайтын көлемді шығармасы болғанға ұқсайды Ол бізге жеткен легенда философиялық шығарманың кейбір нұсқаларының аңызға ... ... ... ... қиялы «Жерұйықты» Асанның өзіне іздетеді [11.30].
Желмаяға мініп жер шалған Асан қайғы талай ... ... ... қыстауларға өз бағасын бере отырады. Қазақ арасында шүйделі қоныстарды былай қойғанда ұсақ өзендер, кішкене төбешік, сай-сала жайында «бұл ... Асан ... ... ... - ... ... жиі айтылады. Асан шықпаған төбе, түспеген бұлақ жоқ сияқты.
Қай жердің қандай қасиеті барлығын, қай түлікке қай жер қолайлы екенін ақын ... ... ... отырады. «Жерұйық» - халықтың жарқын қиялынан пайда болған еркін азат, жанға жайлы ... ... ... ... ... өзі де ... ше «ел ... тату тәтті өмір сүретін жер» деген ұғым береді. [12]
Қазақтардың жер-суын шаруашылыққа, тұрмысқа бейімділігіне қарай екіге ... бірі мал ... ... ... ... ... тұрған сахара шөлдер. Екіншісі: таулы-нулы орманды, сулы тіршілікке қолайлы, елдің орын теуіп шоғырланатын ... ... ... Асан айтты деген сөздер тапқыр, әрі көркем келеді. Асан ... Нұра ... ... ... ... ... ... жер екен» деген.
Шымкент, Сайрамды көргенде: «Екі басса бір базар, малда береке болмайтұғын, екі басса бір мазар баста ... ... ... ... - ... ... ... көбеймес» деген екен.
Семейтауды көргенде:
«Тас табаны төрт елі
Атан жүрер жер екен.
Төсегінен түңілген
Адам жүрер жер екен», - дейді. ... бұл ... ... бос ... жай ... емес. Сөз етілмек қоныстаудың малға, басқа жайлы-жайсыздығы айтылып, оның өзіндік ерекшеліктерін дәл баса ... ... ... ... «Ақ ... май ... асар суы мал ... жер екен»: Қызылтауды көргенде: «Тау-тасы кеш болғанда ыңыранып жатады екен, тоқтысы да қысыр қалмайтын жері екен» –деп бағалайды [14, ... бұл ... ... ... төрт ... ... қолайлы болғанымен Асанды қанағаттандырмайды. Ол «суы –сүт, жағасы - балқаймақ» өзенді аңсайды,шаруаға жай, жалға рахат жерді іздейді. ... ... ол ... ... ғана ... ... Оның атын жоғарыда айтып өткендей «Жерұйық» Асанның қиялынан туған жерұйықты шаруа үшін аса ... ... көк орай ... ... ... мекен болатын жер деп қиялдайды.
Ол осындай жерді қиялы арқылы таба тұрса да, оның шындығында болмағанына өкінеді. «Жерұйықтай» жер ... ... ырыс ... еді деп ... жете ... қайғыланады, осыдан барып, оның Асан атына «қайғы» деген сөз жалғанады да, «Асан қайғы» деп аталады. ... ... ... ... емес еді, оның ... ... ... болашақтан күткен арман есебінде келеді. «Жерұйықтай» жер бүгін табылмаса, ертең табылады деген ойдан туады [15.146].
Қарт жырау ... ... ... ... ел ... үшін ... етуге шақырады. Сол үшін болашақ хандық қонысы ... ... ... қамы үшін хан екем,
Осы болды халық үшін,
Көзіме сәуле көрінген
Мына ... бір жер ... малы ... ... жатады.
Қысы өте жайлы жер,
Дей аламаймын ол жерде,
Ешкі майы қатады,
Қар жатпайды жерінде,
Күн кетпейді белінен,
Малдарының күйі етпейді,
Қысы –жазы ... ерте ... ... ... ... [10.11].
XV ... Асан атамыз халқына құтты мекен іздеп, болашақ ұрпағым қиыншылық көрмесін деп, қазақ жерін аралаған екен.
Асан Қайғы заманы –қазақ ... жаңа ғана қаз тұра ... ... ... Асан ... ... ... ойлап, сол кездегі мекен еткен жеріне жайылым, қонысына көңілі толмай, Ойыл мен Жем бойын тастап, керуенін теріс бетке ... ... ... саясатына қарт жырау қарсы.
....Қырында киік жайлаған
Суында балық ойнаған.
Оймауыттай тоғай егінін
Ойына келген асын жей ... ... ... де елді ... ... ... тапсаң тойымды
Ойыл көзің жасы еді.
Мұнда кеңес қылмадың. ... ... ... ... ... ауыр іс түскен кезінде халқының жанынан табылып, түбегейлі ой ... Осы ой ... ... ... ... ... ... көрмесін, болашағы жарқын болып, құтты заманда өмір сүрсін деген ниетпен қазақ ... ... ... туған жерге деген сүйіспеншілікпен жырланады. Қазтуған Еділ Жайық жерлерін ... ... жері ... ... қолайлы жер екенін «Жабағылы жас тайлақ, жардай атам ... жер. ... ... бір тоқты, жайылып мың қой болған жер» - деп суреттесе, өзен суын ... ... ... ... ... ... деп бейнелейді. Міне осындай құтты мекен «Қайырлы болсын сіздерге» - деп ол ... ... ... тілейді.
Жалпы мазмұны мен әлеуметтік мағынасы жағынан Қазтуған толғаулары да Асанның өлең –аңыздары тәрізді ... ... ... боп құрыла бастау тұсындағы жайлы қоныс, құтты мекен іздеу мәселерінің сол алыс замандағы жаңғырығы.
Қазтуған жыраудың бізге жеткен шығармалары көп ... ... ... ... ... қалдырып кеткен үлгісі ұшан-теңіз, өткеннен бүгінгі күнге жаңғырып жеткен үні айқын, ашық.
Қазтуғанның поэзиясы өзіндік мазмұнымен, өзіндік стилімен ... онда ... ... тән ... мен ... жоқ, оның ... мол күш ... бұлқыныс бар, жауынгершілік пен нәзіктік айқын аңғарылады, жауынгер болып көрінеді. Сол кездегі қазақ басшысы үшін көшпелі өмір кешкен халыққа жортуын ... ... ... ұзақ ... шегу - ... іс «Ер азығы жолда», - деген номадтың идеалы –шаршамайтын, талдайтын, ... ... ... ... ... ... ... поэзиясының да бұл қасиеті айрықша көзге түседі. [9. 513].
Қазтуған жыраудың кеудесін өксіткен шер –мұңының атамекен, туған жерге деген ұлы ... ... ... ... жыр ... ... ... да алаң, алаң жұрт,
Ағала ордам қонған жұрт.
Атамыз біздің ... ... ... ...
Анамыз біздің Бозтуған -
Келіншек болып түскен жұрт.
Қарғадай мынау Қазтуған батыр туған жұрт!
Кіндігімді кескен ... ... ... ... садақ бұдырып
Қылшанымды сары жүн оққа толтырып,
Жанға сақтау болған жұрт ... ... ... ... ... ... жері туралы айтады, кіндігімді кескен жұрт дейді. Бұл Қазтуғанның ақындық қуатын танытатын ... ... ... ... ... ...
Қазтуған жыраудың салуалы елдің өкілі, атасы мен апасы өмір кешкен, жер жанаты Еділ ... ... ... ... Жырау ата қонысын жан жүйесі елжірей жақсы көреді. [17.26]
Туған жерінен Еділ ... ... ... хандығына келген Қазтуған сөзінің ата –мекеніне деген сүйіспеншілігін, сағынышын, сол жерлерді айырықша әсірелеп, суреттеу арқылы береді, туған жерін бақ пен ырыс ... ... ... етіп ... ... анау үш өзен –
Салуалы менім ордам қонған жер.
Жабағылы жас тайлақ
Жардай атан ... ... ... бір ... мың қой болған жер
Жарысы мен бойы тең,
Жары менен сайы тең,
Боташығы бұзаудай,
Боз сазаны тоқтыдай
Балығы тайдай тулаған.
Бақасы ... ... - ... ... ... ... [18.20].
Бұл өлеңде біз адамға ең ыстық –отаны, ата –бабасының ғұмыр кешкен, өзінің туып, өскен елі, жері ... ... ... ... да ... құтты қоныс деп жырлайды.
Қазтуған жыраудың Еділ ... тағы бір ... ... ... ... ... ... түйе таптырмас,
Балығы көлге жылқы жаптырмас,
Бақасы мен шаяны
Кежідегі адамға
Түн ұйқысын таптырмас», –деген жолдар қос ... ... ғана ... мүмкін еді. Сүйкімсіз шөп шырмауықтың қалыңдығы, адамға тыныш ұйқы ұйықтатпайтын бақа –шаянның көптігі де ... ... ... [14.22].
Еділ мен Жайық өзендері арасындағы құнарлы кең жазық алқаптың мал баққан шаруаға жайлы, шүйгін жайлау ... ... ... ... осы бір ... ... ие боп тұру оп–оңай болмай, жан-жағы қатерлі аймақ боп, тыныштық кетіп, еркін ... ... күн ... ... жоқ ... ... бара ... әсерлі жырлайды.
Еділ мен Жайық екі өзен,
Арасына түнемей,
Бораны ма, дауылы ма,
Жем ... ... жер. ... ... ... еш ... Батырлар дәстүрін қолдап, асқақ жыр шертеді. Ескі елдік, бөлінбес бірлік, қайтпас ерлік ... ... Ер ... мол, ... ... салтанатты, сәнді өлкенің мінсіз келбетін жасайды. Нарындай құнарлы, жайлы кең қоныстың ... оны ... ... ... ... ... ... ардақтайды.
Көрінген мынау көк Нарын
Абырой салып өткен жер.
Табаны жерге тимеген,
Маңдайы күнге күймеген,
Жорғадан басқа мінбеген,
Сұлудан басқа сүймеген,
Қошқадан басқа кимеген ... ... ... ... ... ... үшін ... ... ер боп көрінеді. Қазтуған жыраудың мына толғауына назар аударсақ:
Адыра ... көк ... ... қонысым!
Қонысымнан ауған соң,
Кетпегей еді ырысым.
Таудағы тарлан бөрі едім,
Тарылған сынды тынысым [20. 122].
Қазтуған бұл жырауында көріп отырғанымыздай ... ... жері ... аңырап қалды деп өз заманының келбетін, айқындап, айшықтап жеткізген жырау. Жырау ... ... ... та, ... ... ... ... елі жері үшін еңіреген ер екенін көрсететін ... ... ... ... ... поэзиясына қалдырған мол мұрасы.
Халық Шалкиізді бірнеше хандар ... ... ... әрі батыр, әрі жырау, ноғайлы дәуірінде өмір сүрген. Шалкиіз Би ... ... ... атқарған, ноғайлы елінің шешен биі, әрі батыры, әрі ... ... ... ... ... ... болғанда өлеңмен не қара сөзбен бір қисап, аузын ашса көмекейінен күмбірлеген жыр төгіле берген жыраудың классикалық үлгісі.
Шалкиіздің ... ... сол ... ... ... гөрі молырақ сақталған. Оның бізге жеткен толғаулары Шалкиіздің кең тынысты әрі сөзге ұста, саса ... ... ... және оның ... өз ... ... ... тән барлық қасиеттерді бойына сіңіргенін айғақтайды. Атап айтқанда, мұнда әміршіге тікелей сөз арнау, оны мадақтау, қоғам мен дәуір, билеуші мен ... ... ... ... ... пен зұлымдылық, достық пен қастық, әділділік пен арамдылық жөніндегі ғақиялық ... ... ... яғни ... ... ... мен ... түгел бар деуге болады. Мұның бәрі жоғары көркем поэзия тілімен, әр алуан тендеулер, психологиялық параллалезимдір арқылы айтылады [18. 22б]. ... ... ... дүние, кім-кімдерден кейін қалмаған?!» - деп түйетін толғауы да жақсы мен ... ... пен ... ... парақтаған жырау халықты достыққа, татулыққа шақырады.
Асқар, асқар, асқар тау,
Асқардан биік тау болмас,
Басына балапан ... ұшып қона ... ... құс болмас,
Баулуы жетпей бөрі алмас.
Бидайықтан алғыр құс болмас,
Бұйырмаса екеу түгіл бір де ... сұлу құс ... ... ұша ... ... жақсысы бар болса,
Қоңқалаған көп жаман
Сол жақсыны көре алмас.
Сол жаманның ... ... іс ... ... ... ... алып,
Күнінде іздесе де таба алмас. [21.11]
Шалкиіз бұла өскен дала перзентті еді. Сол даланың ... ... ... ... ... ... ... айтып кеткеніміздей, Шалкиіз Би Темірдің ордасында қызмет еткен жырау, Шалкиіз шығармаларының ішінде оны ... ... етіп ... екі ... бар. Оның бірі «Би ... ... ... толғауы және «Би Темірде», яғни сапарынан тоқтатуға айтқаны. Бұл толғаулардан Шалкиіздің қиялынан байлығы, ақындық интуициясының тереңдігі көрінеді. Жырау Темірді «әр ... ... жұрт иесі әділ ... деп есептеді. Шалкиіздің ойынша Темір-жұрт тірегі елдің берекесі, ол алыс сапардан оралғанша «артына ... көп ... ... ... жұртқа бір лайық ие жоқ, сондықтан да жырау ханға бару парыз еместігін еске салып, құдайдың шын парызы ... ... ... әділетті әмір жүргізу екендігін, Темірдің көзін жеткізбек болады.
Жығылғанды тұрғызсаң,
Жылағанды уатсаң,
Қисайғанды түзетсең,
Тәңірінің үйі бәйтолла,
Сұлтан ием, қарсы алдында ... [18.26]. ... ... ... ... ... ... елінің тірегі, елдің берекесін, яғни ол кетіп қалса, ел тозғындап кетеді дейді.
ХҮ-ХҮІ ғасырлардағы жырауларынсыз хан сарайында ақылшы, болғанымен ... ... ... ... ... ... ... шығармаларында оның жауынгер, жорықшы болғаны көрінді. Шалкиіз поэзиясының рухы-ерлік. Мысалы:
Жапырағы жасыл жаутерек
Жайқалмағы желден-дүр,
Шалулығы ... ... ... ... ... ... ...
Ақ киіктің шабар жері майдан-дүр,
Кешу кешмек сайдан-дүр,
Батыр болмақ сойдан-дүр,
Жалаңаш барып жауға ти,
Тәңірі өзі ... ... ... –деп жырлайды [16.36].
Жыраудың қай шығармаларын алсақ та, жауынгерлерді қаптаған қалың жаудан именбеуге, тайсалмай ұрысқа, халық үшін ... ... ... ... ... ... бірі ... жыраудан бізге жеткен мұра оның жыр жырауының тұтас жарығы болмағанымен, сұлу сәулелі оралымдар.
Доспамбет ... ... ... ... өз өмірін еске түсіру түрінде келіп, өскен ел, туған жерге деген ыстық махаббатпен өріледі. Жырау өсіп ер ... ... ... ... ... ... ... артық мақсат жок деп санап, бүкіл күреске толы өмір ... еске ала ... ... ... ол ... өткен аласапыран өмірдің басты-басты оқиғалар мен ой сезімдерді позициялық үлгіде ... ... ... ... ... үміттенеді, қайраттанады. Өмірден ерте кеттім деп өкінбейді. Керісінше, өзіне лайықты жақсы өмір сүрдім, деп есептейді, өйткені оның ... ... үшін ... ... ... жауынгер [18. 28].
Доспамбет жырларындағы үзілмей үдей түсіп жатқан бір сарын жауды жеңіп бейбіт күнге жетсем деген арман.
Осы ... ... мен ... ... ... көп ... жорықтарда өткен. Талай қан кешкен соғысқа қатысып, өз елін сырт жаудан ерлікпен қорғаған батырдың бірі. Ақын өлеңдерінде ерлікті дәріптеу ... орын ... ... ... Сөйте тұрса да, ол бейбіт өмірді жайлы жазды жек ... Ол ... ақ ... ... күн ... ... енді ...
Кет бұға дат билердан
Кеңес сұрар күн қайда?
Еділдің ... ел ... бие біз ...
Орындықтай қарс сабадан
Боз баламен күліп-ойнап,
Қымыз ішер күн ... ... ... ... өмір ... ... ... алсақ, олардың көбі Жайық өзенін, Еділдің бойына сағына жырлады. Еділдің бойы құт, ... еді ... ... ... ескі ... садақ толы сайгез оқты боратып ата, алты құлаш ақ ... ... ... ... ... ... ... ен жайнап бейбіт тұрмыс кешкен заманын қимайды [11.38].
Доспамбеттің «Айналайын Ақ Жайық» өлеңіне үңілсек, онда Доспамбет Жайық, ... ... ... ... ... күн ... деп жырлады.
Айналайын Ақ Жайық,
Ат салмай өтер күн қайда.
Еңсі биік ақ орда
Еңеке кірер күн ... ... ... ... күн ... бай ... киер күн ... оқ балта
Толғап ұстар күн қайда
Алты құлаш ақ ... ... ... күн ... ... ... ... өткеріп
Басын қоса жеткеріп,
Созып тартар күн қайда!
Кет-Бұғадай билерден
Кеңес ... күн ... ... ел ... бие біз байлап
Орындықтай қара сабадан
Бозбаламен күліп, ойнап
Қымыз ішер күн қайда! [16. 33].
Ал жыраудың «Тоғай-тоғай, ... су» ... ... өз ... ... өтпегенін, халқым үшін топ бастадым, мен оған өкінбеймін деген сеніммен аяқталады.
Тоғай, тоғай, тоғай су,
Тоғай қондым, ... ... ала ... ... алып,
Топ бастадым, өкінбен,
Тобыршығы биік жай ... ... ... өкінбен,
Тоғынды сарты нар жегіп
Көш түзедім, өкінбен. [16.34]
Доспамбет жыраудың толғауларында жаугершілік заман ... ... ... ... ұлы ... от ... ... теңіз болып толқып жатыр. Жыраудың негізгі арманы жауды жеңіп, бейбіт күнге жетсем ... ... ... ... ... поэзиясында өзіндік орны бар жырауларымыздың бірі.
Қазақ ... ... ... ... өкілі Жиембет Бортағашұлы.
Жиембет жырау Бортағашұлы ХҮІ ғасырдың соңғы ширегі, ХҮІІ ... ... ... өмір ... Алшын руын ежелден билеген ірі феодалдар тұқымынан шыққан Жиембет Еңсегей бойы Ер Есімнің Кіші жүздегі ел басқарушы биі, ... ... ... ... ... ... ... ел аузынан алынған тарихи әңгімелерге және өз шығармаларындағы кейбір сөздерге қарағанда заманының ірі феодалы мемлекет істерінде ... роль ... ... ... би. Есімнің көрші халықтарымен арадағы соғыстарға қатысады, ерлігімен, іскерлігімен көзге түседі.
Жиембет әсіресе 1620 жылы ... ... ... ... ... ... ойсырата жеңуіне мұрындық болады. Көбіне жеңісті сәтті көп ... ... де, аса ... елдің тыныштығын кетірген ауыр күрес еді.
Керегеге ілінген
Шабылмаған семсер тұр,
Жаудан алмай кегімді,
Есіл де өмір өткен құр. ... ... ... ... қарсы тұрам деп,
Түн ұйқымды бөлгенмін,
Жұртымды жөнге салам [16.54]
деп жырласа, жыраудың «Еңсегей бойлы ер Есім» атты ... ... ... ... қамы ... Есім ... тайсалмай өзінің ішіндегі барлық сырды жайып салады.
Тал ... мал ... ... қалаға жан сақтап,
Тасқан екен мына хан!
Қайырылып хайыр қылуға
Қылғаның жоқ ұнаған.
Қайратым ... ... да, ... ... ... ... ... көшермін,
Алашыма ұран десермін. [16.54]
Жиембет айдауға айдалып кетіп бара ... ... ... ... ... бұл ... жырау арманда кетіп барамын, Өзен, Арал жерлерім қайырымсыз хандарға тиеді деп өзінің туған жеріне деген қимастығын, яғни берекелі ... ... ... кетіп бара жатқандығын жыр етеді.
Қол аяғым бұғауда,
Тарылды байтақ кең ... ... ... аял ... ... ерлерім!
Қайырылып қадам басарға
Күн болар ма мен сорға,
Өзен, Арал жерлерім?!
Қиядан қолды ... ... күн бар ... биік ... ... ... ме екен бір ... шеңгелім! [16.54].
Жиембет жыраудың біздің заманымызға жеткен санаулы ғана толғауларында елдің тыныштығы үшін күрескенін ... ... ... ғасырдағы Ақтамберді, Бұқар жыраулардың шығармаларындағы құт-береке көрінісі
ІІ тарауша.
XVIII ғасырдағы қазақ қоғамында кейбір өзгерістер нышаны байқалса да, оның экономикалық-саяси ... ... ұсақ ... ... аса ... ... елін ... қамтыған үлкен бір тұтас хандық мемлекеттің құрылуына мүмкіндік болмады. Қазақтың үш жүзі ... ... ... ... ... ... өмір ... Қазақ рулары өз жүздерінің хандарына да бағынбай, өз рубасы батырын нсмесе би-феодалын билеуші ... өз ... ... етіп ... ... ... осы ұсақ билеушілердің өзара наразылықтарын пайдаланып, оларды біртіндеп бағындыруды көздеді.
Сыртқы жаулардың ішінде Қазақстанның бұл кездегі ең ... ... ... еді. XVIII ... жоңғарлар күшті соғыс қолын жасақтап, Қазақстан мен Орта ... ... ... Сөйтіп, жоңғарлар ауызбіршілігі нашар, бытыраңқы казақ жерінің бірінен соң бірін ... ... ... ... ... ... ... қаласын өртеп, бау-бақшалық жерлерін таптап, бейбіт елді ... ... ... ... ... басына түскен ең бір ауыр кезең болған еді. Халық күйзелісі мен ел ... бүл ... ... ... ... ... ... кету қаупіне ұшырады. «Ақтабан шұбырынды» деген атпен ел есінде сақталып ... ұлы ... осы ... ... шапқыншылығының салдары еді.
«Өзінің қырғын-жойқын зардаптары жағынан жоңғар феодалдарың Қазақстанға жасаған шапқыншылықтарын XIII ғасырдың басындағы монғол шабуылымен ғана салыстыруға болатын еді»,—деп ... XVIII ... ... ... екі ... ... әлеуметтік мәселелер бой көрсетті. Оның бірі —сыртқы жауға қарсы ... ... ... құрылысты, бірлікті нығайту мақсатын көздеген дәуір талабынан туған сарынды танытса, екіншісі —бейбіт дәуір тілегінен туған, негізінен ел мұңын ... ... ... танытар халық ниетін елестететін сарын. Аталмыш тарихи ауыр ... ... ... ... жыраулар салған ізден шығып кетуі, әрине, мүмкін емес. Керісінше, олар сол жыраулар өнерін ... ... ... өмір ... ... ... ... қатая түсті.
Әйгілі жырау Ақтамберді толғауларының қыры да, сыры көп. Ақтамберді қазақ ... ең қиын ... ... өмір сүрді. Ол ауыр жеңілістерді дұшпанға бет қарай алмай дүркірей қашқан ... өз ... ... ... ... ... ел ... орта жүздің көсемдерінің бірі қажырлы жыраудың еңсесін қайғы баспайды. Ол ойраттарға қарсы күресті ұйымдастырушылардың ... ... ... елге ұйтқы болады. Басынан таяқ өтіп, қаннан ... ... бас ... кетуге айналған жұртқа жанқияр ісімен де жалынды жырымен де дем береді [14.81].
Ақтамберді жырауларында негізінде өмірдің тірліктің ... ... ... жан иесі ... әрекетті тірліктің барлығын кездестіреміз.
Мысалы мына өлеңіне назар салатын болсақ:
Көк көгершін, көгершін ... ... ұшар жем ... ... көтеріп
Ерлер жортар мал үшін
Тұтам емшек би үшін
Қатын бал қамы үшін
Әркім өзі талпынбақ
Басына бітер басы ... өмір ... бір ... жетем деген тірліктің бітпес күресі т.б. көптеген мәселелерді қозғайды.
Ақтамберді толғауларының ең негізгі сарындарының бірі бостандықты бейбіт өмірді ... ... ... құт, ... ... ... ... көзбен көрсем дейді. Өзі де сол үшін жан ... ... ... ... мінер күн қайда!» жырында ақын өз жырларындағы бар мұратын, барша қасиетті түйіндей, топтастыра толғаған. Опасыз ... ... мұң мен ... үміт кең ... ... ... ... рухты жырлаған.
«Күлдір-күлдір кісінетіп» деп аталатын толғаудың орны ерекше, мұнда Ақтамберді жауынгер жырау ғана емес, Асан тәрізді ел қамын ... ... ... ... ... абыз жырау деңгейіне көтерілген. Егер Асан қайға елге құтты қоныс іздеп, жер шарласа, Ақтамберді ондай Жерұйықты өзінің поэзиясында бейнелеп, ырысқа ... ... ... ... ... ... ... суреттейді. Ол «Құрап жанды көп жиып, өз алдына ел қылуды» армандап сол ... ... ... ... ... күйде көреді:
Асқар бір тауды жайласам,
Желілеп бел байласам.
Күнде жиын, күнде той,
Қыз-бозбала ойнатсам.
Тентегін түзеп байқа деп,
Ішінен биді сайлатсам.
Құлым бір ұлдай ... ... ... жұртқа білінсе!
Өзім бір бөлек жайласам,
Жігіттен нөкер сайласам.
Ойпаң жерге он отау,
Қыраң жерге қырық шатыр ... ... ... ... аттан түспесе.
Ауылдан топыр үзілмей
Ошақтың аты өшпесе
Май жемесе қонағым
Қан жемесем барағым.
Он кісіге жараса
Бір кісіге тартқан ... ... өз ... қорған болған ақын-жырау. Ақтамберді жыраудың жаумен жауласқан ... ... ... өз елін жаудан қорғауға, өз істерінің әділдігін баса ... ... ... ... шаптым ту байлап,
Шепті бұздым айқайлап.
Дұшпаннан көрген қорлықтан,
Ел-жұртымды қорғайлап.
Өлімге жүрміз бас байлап, –дейді.
Жауға қарсы шықтым, ел жұртымды қорғаштап, өлімге бас ... деп, елі үшін ... ... ... ... ... ... құтты қонысын жайбырақат жатқан шағын бейбіт өмірін аңсайды.
Ақтамберді жыраудың «Күлдір-күлдір кісінетіп» толғауына қарасақ, бұл толғауда бастан, аяқ ... ... ... ... ... бау ... ... тон киер ме екеміз» дейді.
Күлдір-күлдір кісінетіп,
Күреңді мінер ме екеміз.
Күдеріден бай тағып,
Кіреуке тон киер ме ... ... жеңі ... ... ... киер ме екеміз!
Қоңыраулы найза қолға алып,
Қоңыр салқын төске алып.
Жау қашырар ма ... ... ... ... ... ме ... сапты қамшы алып
Тұмар бойын аты мініп
Қоныс та қарар ма екеміз [25.64] дейді.
Ақтамберді жырау өз толғауларында жау ... ... ... азат етер ... ... ... тайсалмай шабуға жігерлендіретін туындылар. Қазақ жыраулар поэзиясының өсіп-өркендеуіне, үлкен үлес қосқан жырау.
ХҮІІІ ғасыр әдебиетіндегі ең көрнекті тұлғаларымыздың бірі ... ... ... өз ... ... халқының ауызбіршілігін, қазақ халқының болашағын, бірлігін жырлайды.
Бұхар ақын ғана емес, –дейді. Абылайдың қолшоқпар бітімші биі. Ол ХҮІІІ ғасырдағы ... ... ... қарсы күресін дұрыс жырлағанымен, ішкі қоғамдық мәселеде Абылайдың жаршысы болды ... ... ... да, ... ... да байқалады. Ол кей нәрсені Асанша түсініп, соның жолын ұсынады. Асан сарыны оның бейбіт жайлы қонысты аңсап, Абылайға айтқан толғауларынан да ... ... ол ... ... қой үсітне бозторғай жұмыртақалаған мекен «Жерұйық» Жиделі-Байсынды еске алады:
Сырдарияның суынан
Көлденең кесіп өтіңіз
Үш жыл малды ту сақтап
Жиделі Байсын ... ... ... ... екі қабат қоздаған
Солай таман жетіңіз ...
Әрине, бұл әншейін сөз, құрғақ қиял ғана. «Жерұйықты» таба алмай өксікпен күн ... ... ... өткен Асан қайғы жайындағы әңгіме, сөз жоқ, Бұхарға жақсы ... ... ... ... ғасырлар арасында айрықша өркендеп, қазақ мемлекетінің нығаюына, ұлттық мәдениеттің дамуына зор еңбек сіңірген жыраулық поэзияның ... ... ... ... жасаған абыз-жыраулардың соңғы өкілі болды [18.58].
Бұхар жырау ... ... ... ... ... ... ... жырау елді ақылды азамат билесе, басқаларға бағынышты болмай, ағайын арасы тату боп, өмір ... ... ниет ... болады.
Азамат елдің баласы,
Атадан алтау тумаса.
Атадан алтау туғанмен,
Ішінде оның біреуі
Арыстаны болмаса па?
Арыстанның барында
Жорғасы ... ... ... киісіп,
Толғамалы қамшы алып,
Толғап дәурен сүрмес пе?!, ... елі үшін ... ... ... ел ... ауыр күн ... ... жарғақ құлағы жастыққа тимей, туған жерді басқыншы жаудан босату үшін еңбек етіп, өткендігінен толық ... ... ... елім ... ... ... ... жерім бар
Соны қорғап бағыңдар
Жауға қарсы барыңдар!
Кеткен жерді қайырып
Енен ханнан алыңдар!
Дағыра дабыл ұрыңдар,
Қамданыңдар, тұрыңдар,
Бет күйдірген айбатпен,
Тас үгіткен қайратпен
Жау әскерін ... ... ... ұран ... ... ... ... мына өлеңіне назар аударсақ, онда қазақ жұрты туралы өзінің жүрек жарды ойын айтады.
Бағаналы орда, басты орда,
Байсал орда ... ... ... ... ... киген жұрт.
Ақсары атан асылып,
Ел жайлауға шыққан жұрт.
Шаралар сауықпан ішсе тауыспаған,
Ағар бұлар сүтті жұрт.
Көп жылдарға бел сақтап,
Есен де есен ... ... ... ... басты орда,
Байсал орда қонған жұрт.
Мамырасып ел ... ... ... жұрт ... ... ... шаһар қаласын» деген өлеңінде негізінен «ел иесі болса, халқы ала ... ең ... ... ... ... ... құт болуы керек дейді. Егер ол еліне құт бола білсе, халқы да құтты болады дейді.
Бұхар жай ғана арқалы ... ... аға ... мемлекет істеріне елеулі ықпал етіп отырған қабырғалы би, өз заманының ұраншысына айналады.
Бұхар жырау ... ... ... ... ... ... ... мен тақырыбы жағынан да, бейнелеу тәсілдері мен көркемдік құралдары жағынан да ... ... ... терең үндесіп отырады. Әсіресе патша өкіметінің отарлау саясатын әшкерелеу, содан елді сақтандыру, Жиделі байсын секілді құтты қонысқа көшу жанындағы қоғамдық ... ол ... ... ... ... ... әгіздің сыңарындай ұқсас, рухтас дей аламыз [31.122].
Ел- берекесінің ұйытқысы –татулық пен бірлікте, бейбіт өмірде деп ... қарт ... ... «өле ... тай үшін, қалатұғын сай үшін» ерегіс-жанжалды, қажетсіз қан төгістің орынсыз ... де ... ... ... ... ... ашу ... көрші отырған орыс мемлекетімен соғысамын деп қаһар төккенде, Бұхар бұған үзілді-кесілді ... ... ел ... үшін ... ... қателік екенін айтады. Бұхар жыраудың халық тағдыры мен болашағы шешілер қиын кезең, ауыр сәттерде ел мүддесінен ... ... ... ... ... ... жырау поэзиясы, Алтын орда ыдырап, қазақ хандығының құрылған кезеңін, қазақтың таза өз ... ... ... көне ... ... ... жыраулар поэзиясында да, зар заман ақындары да, халқының қамы ... ... ... ... өмір сүруі үшін күресті. Адамзат өмірінде құтты мемлекет құру, жақсы өмір сүру арманы қуатты қозғаушы күштердің бірі болған.
Біз ... ... тек ... ... ғана тоқталған жоқпыз, сонымен бірге кіріспе бөлімде құт-береке ұғымына анықтама бере отырып, ежелгі дәуір әдебиетіне, фольклорлық жанр ... ... ... ... ... ... ата, әл-Фараби, Жүсіп Баласағұнның еңбектеріндегі құт-береке ұғымын қара «қой үстіне бозторғай жұмыртқалаған» қоныс жер мәселесіне Асанқайғы толғаулар өз шешімін ... ... мен ... ... кір ... ... кескен атамекен туған елге деген махаббат отаншылдық ... ... ... толғаулары дәуір талабына сай әлеуметтік тақырыптарды, Ақтамберді мен Бұхар жырау да осы жыраулардың сыршылдық сипатын жалғастырады.
Ал зарзаман ... ... ... ел ... жер азды, ұрпақ азды деп жырлауы, бәрі түгел құрып кетті деген сөз ... ... қамы ... ... құтты заманға үндеген болатын.
Негізінде, ХҮ-ХҮІІІ ғасырларда өмір сүрген қай жырауымызды алсақта, барлығының асқақ жырлары, толғауларында көшпелі халықтың бас құрап, іргесі ... ... ... ... аңсағанын көреміз.
Пайдаланылған әдебиеттер
1. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. 7 том Қ.-П.- Алматы: Ғылым, 1983.
. Егеубаев А. ... ... ... эссе).- Алматы: Ана тілі, 1998.
3. Келімбетов Н. Ежелгі дәуір әдебиеті (Қазақ әдебиеті бастаулары).- Алматы: Атамұра, 2005.
4. Қыраубаева А. ... ... ... ... ... ...
6.
7. Қазақ әдебиетінің қысқаша тарихы. 1 кітап.- Алматы: Қазақ университеті, 2002.
.Леубаева. Билік сөз және ... ... ... Филология сериясы. №8 (90) 2005
9. Қасқабасов С. Жан азық. Әр жылғы зерттеулер. Астана: Аударма, 2002
10. Сүйіншіәлиев Х. ... ... ... ... ... Мектеп, 1989
11.Мағауин М. Қобыз сарыны: ХҮ-ХҮІІІ ғасырларда жасаған қазақ ақын-жыраулары.- Алматы: ... ... ... Әр ... ... ... 1959
13. Садырбаев С. Қазақ халық әдебиеті. –Алматы: Рауан,1990
14. М.Мағауин. Қазақ хандығы дәуіріндегі әдебиет. –Алматы: Ана тілі,1992
15. ... М. ... ... ауыз ... ... Мектеп, 1974
16.Бес ғасыр жырлайды: 2 томдық/ Құрастыр. М.Мағауин, М.Байділдаев. –Алматы: ... 1989
17. ... Ж. Елім деп ... ... жыры. –Алматы: Білім, 1995
18. Қасқабасов С. ХҮ-ХҮІІІ ... ... ... (компендиум).- Алматы: Әдебиет және өнер институты, 2005.
19. Досмұхамедұлы Х. Аламан. –Алматы: Ана тілі, 1991
20. Сейдеханов К. Ұлы ... ... ... ... поэзиясы).- Алматы: Рауан, 1990.
21. Мағауин М. Қобыз сарыны: ХҮ-ХҮІІІ ғасырларда жасаған қазақ ақын-жыраулары.- Алматы: Мектеп, 2003.
22.Ысмайлов Е. ... ... ... ... ... әдебиет баспасы, 1956.
23. Сүйінішәлиев С. Қазақ әдебиеті ХҮІІІ-ХІХ ғасырлар.- Алматы: Мектеп, 1991.
24. Омари Ж. ... ... І ... ... 1994.
25. ... Жырау Қалқаманұлы. Шығармалары.-Алматы: 1992.
26. Қазақ халық әдебиеті: көп томдық ... ... ... ... әдебиет және өнер ин-ты). –Алматы: Жазушы,1986. –Ертегілер 2 том. ... ... ...
27. Тұрлыбаева А. Ақ бата.- Алматы: Өнер, 1992.
28. Қазақ әдебиетінің тарихы. 3 том, Алматы: 1990
29. Қорқыт ата энциклопедиялық ... /Бас ... ... ... ... ... Бас редакциясы, 1999.
. «Қазақстан». Ұлттық энциклопедия /Бас ред. Б. Аяған.- Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, 2003.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 25 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"Тіл және ұлттық мінез."16 бет
Ағымдағы міндеттемелер есебі18 бет
Гендерлік лингвистиканы зерттеудің теориялық аспектілері9 бет
Жыраулар поэзиясындағы көркемдік ерекшеліктер5 бет
"Табиғи сипаттағы ТЖ кезінде жүргізілетін апаттық-құтқару жұмыстарының түрлері"3 бет
1)вирустық аурулардың спецификалық алдын алу.вакцина дайындау принциптері.адьюванттар,иммуномодуляторлар 2)құтырық,аусыл,шмалленберг,блютанг ауруларының диагностикасы және алдын алу шаралары21 бет
60-90 жылдардағы қазақ поэзиясындағы көркемдік ізденістер29 бет
Tаудағы күтпеген жағдайдың сипаты және оқу әдістемесі.15 бет
XIX ғасыр поэзиясындағы өнер, білім, ғылым тақырыбы38 бет
XVIII ғасырдағы жыраулар поэзиясының даму сипаты22 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь