Исламға дейінгі араб поэзиясы тарихи дереккөзі ретінде

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 3

І ТАРАУ
Ежелгі араб мәдениеті мен әдебиеті ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .11

І.1. Бәдәуилер өмір сүрген орта ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .11

І.2. Жаһилийа дәуіріндегі араб поэзиясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...16

ІІ ТАРАУ
«Китабу.л.ағани» . араб әдебиетінің маңызды дереккөзі ... ... ... ... . 22

ІІ.1. «Китабу.л.ағанидің» жазылу тарихы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 22

ІІ.2. Жинаққа енген исламға дейінгі автор шығарамаларындағы құнды мәліметтер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 25

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 51
Қосымша ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 54
Сілтемелер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 61
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 64
Араб жартыаралында исламға дейінгі кезеңде өркениет өте қарапайым болды. Табиғатқа бағынышты көшпелі араб тайпаларының дүние –танымы өздерін қоршаған ортаға сай болды. Шыжыған ыстық пен құм арасында көшіп-қонып жүріп, күн көрген халықтың білімі мен ғылымы, өнерін отырықшы елдердің ғылым-білімімен салыстыруға келмейтіні белгілі. Негізгі тіршілік көзі түйе болған араб тайпалары, осы жануарды мінсе – көлік, ішсе – сусын, кисе – киім ретінде өз тұрмысына пайдалана білді. Осындай жартылай жабайы тұрмыс кешкен халықтың өркениетінің дәрежесі өз дәуіріне сай, төмен болған еді.
Арабтардың ежелгі Отаны – Араб жартыаралын көне заманнан бері көшпелі арабтар қоныстаған. Олар туралы мәлімет Құранда, Библияда, грек тілінде жазылған географиялық шығармаларда және басқа да көптеген жазба ескерткіштерінде кездеседі.
Исламға дейінгі кезеңде Арабияда тайпалық-рулық құрылым болды. Тайпа көшпелі бәдәуилердің өмірі мен қауіпсіздігін қамтамасыз етті. Ол кезде тайпадан қуылу ауыр жаза болып есептелетін.
Әр тайпаның өз көсем болып, басқарып отырды. Оны бай, дәулетті адамдардан тағайындайтын.
1. Крачковский И.Ю. Арабская поэзия. Избранные сочинения. Том ІІ, М.-Л., 1956 г.
2. Крымский А.Е. История арабов и арабской литературы, светской и духовной. Часть І-ІІ, М., 1914 г.
3. Крымский А.Е. Арабская поэзия в очерках и образцах. М.,1906 г.
4. Крымский А.Е. Арабская литература в очеках и образцах. І.Общий очерк истории арабской литературы. М., 1911 г.
5. ابن ﻛتيب. في الشعرو الشعراء. القاهرة.1932 م. (Ибн Кутайба. Китаб аш-Шиир уа аш-Шуара. Каир. 1932 г.)
6. الاسكندري احمد.تاريخ الادب الاربي. القاهرة.1942 م. (Әл-Искандари Ахмад. Тарих әл-адаб әл-араби. Каир. 1942 г.)
7. طه حسين. في الشعر الخا هلي. القاهرة.1925 م. (Таха Хусейн. Фи-ш-шиир әл-жаһили. Каир. 1925 г. )
8. طه حسين. في الادب الخا هلي. القاهرة.1927 م. (Таха Хусейн. Фи-л-адаб әл-жаһили. Каир. 1927 г. )
9. Фильштинский И.М, Шидфар Б.Я. Очерк арабо-мусульманской культуры.
10. Бедуины и горожане в Мукаддаме в ибн Халдуна. Очерк пятый. Очерки истории арабской культуры V-XV вв. М., 1982 г.
11. Негря. Л.В. Общественный строй северной и центральной Аравии в V- VІІ вв. М., 1981 г.
12. Южная Аравия: Памятники древней истории и культуры. М., 1975 г.
13. Арабские источники V-Х вв. М.-Л., 1960 г.
14. Арабия. Материалы по истории открытия. М., 1981 г.
15. Халидов. Арабские рукописи и арабская рукописная традиция.
16. ابو الفرخ الاسفهني.ﻜتاب الاغاني. القاهرة (Абу-л-Фарадж әл-Исфаһани. Китабу-л-ағани.)
17. Шидфар Б.Я., Халидов А.Б. Абу-л-Фарадж әл-Исфаһани. Книга песен. М., 1980.
18. Шидфар Б.Я. Аравийская старина. Из древней арабской поэзии и прозы. 1989 г.
19. Дербісалиев Ә. Араб әдебиеті. Классикалық дәуір. А.,1982 г.
20. Ханна әл-Фахури. История арабской литературы. М., 1982 г.
21. Соловьев В. Арабская литература краткий очерк. М., 1964 г.
22. Фильштинский И.М. История арабов и халифата. М., 2001 г.
23. Абу Фадл Ибрагим. Собрание стихов Имру-л-Қайса. Каир. 1969 г.
24. Доктор Саид Ханафи Хуснайн. Джахилийская поэзия. Каир. 1971 г.

Мерзімді басылымдар:

25. Дербісалиев Ә. Бәдәуи бәйттері. «Жалын». № 5, 1979 ж.
26. Вестник. Серия востоковедения. А., №4 (29), 2004 ж. Бекназаров Ж. Особенности творчества Имру-л-Қайса.
27. Хабаршы. Шығыстану сериясы. А., №2 (35) 2006 г. Қалиева Ш.С.
Ислам және оның ерте дәуіріндегі араб поэзиясы.
        
        Қазақстан Республикасы Білім және Ғылым министрлігі
Ре
Әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық Университеті
Шығыстану факультеті
Арабтану кафедрасы
Бітіру жұмысы
Исламға дейінгі араб ... ... ... ... ... әл-Исфаһанидің « Китабу-л-ағани»
антологиясы негізінде)
Орындаған: Койшекенова Б.Б.
Ғылыми ... ... ... филол.ғ. к.доцент
Есенжан Д.Ә
Бітіру жұмысы қорғауға жіберілді:
Арабтану кафедрасының меңгерушісі
Ф.ғ.д. доцент ... Г.Е. ... ... 2007 ... 3
І ...
Ежелгі араб мәдениеті мен әдебиеті .........................................................11
І.1. Бәдәуилер өмір сүрген орта.............................................................11
І.2. ... ... араб ... ... ... - араб ... ... дереккөзі ................. 22
ІІ.1. «Китабу-л-ағанидің» жазылу тарихы ....................................... 22
ІІ.2. Жинаққа енген исламға дейінгі ... ... ... ... 25
Қорытынды ................................................................................................. 51
Қосымша ...................................................................................................... 54
Сілтемелер .................................................................................................. 61
Пайдаланылған ... ... ... ... исламға дейінгі кезеңде өркениет өте қарапайым болды. Табиғатқа бағынышты көшпелі араб тайпаларының дүние –танымы ... ... ... сай ... ... ... пен құм арасында көшіп-қонып жүріп, күн көрген халықтың білімі мен ... ... ... ... ... ... ... белгілі. Негізгі тіршілік көзі түйе болған араб тайпалары, осы жануарды мінсе – көлік, ішсе – сусын, кисе –киім ретінде өз ... ... ... ... ... ... ... кешкен халықтың өркениетінің дәрежесі өз дәуіріне сай, төмен болған еді.
Арабтардың ежелгі Отаны ... ... көне ... бері ... ... ... Олар туралы мәлімет Құранда, Библияда, грек тілінде жазылған географиялық шығармаларда және ... да ... ... ... ... ... дейінгі кезеңде Арабияда тайпалық-рулық құрылым болды. Тайпа ... ... ... мен ... ... ... Ол кезде тайпадан қуылу ауыр жаза болып есептелетін. ... ... өз ... ... ... ... Оны бай, дәулетті адамдардан тағайындайтын.
Исламға дейінгі кезеңде бәдәуи ... ... ... ... ... бір дін ... жоқ. ... тайпаның өзіне ғана тән табынатын пұты болды. Ол тау, тас, ағаш ... ... еді. ... 360 пұт түрі табылған.
Сонымен қатар араб жартыаралын мекендеген тұрғындар дүниежүзілік монотеистік ... де ... ... ... Таир және Хайбар оазистерін тұрақтаған Рим империясының еврейлік эмигранттары өздерімен иудаизмді ала әкелді. Христиан діні Сирия мен Эфиопиядан ... Ол ... ... ... тарады /1/.
Исламға дейінгі Арабияға тән осындай ерекшеліктер оның тұрғындарының поэзиясы мен прозасында көрінісін тапты.
Ежелгі ... ... ... тек ... ... жоқ. Сонымен қатар бәдәуилер арасында прозалық аңыздар, шешендік өнер, мақал-мәтелдер жоғары бағаланды. Бірақ маңыздылығы бойынша поэзияның орны ... ... /2/. ... жыл ... бастап, араб оқымыстылары мен әдебиетшілері бәдәуи ақындарының өлеңдерін қағаз бетіне түсіріп, түсініктемелер жаза ... Өз ... жазу ... ... өлеңдерінен өнеге алып отырған /3/.
Исламға дейінгі араб әдебиетін ғалымдар мен тарихшылар «Жаһилийа» , яғни «қараңғылық» дәуірінің әдебиеті деп атаған. Ол V-VII ғғ. ... ... ... дейінгі әдебиет бізге ауызша әңгімелеушілер, яғни рәуилер арқылы жетті. Рәуилер - прозалық және ... ... ... есте ... ... ... /4/. ... әсіресе, филологтар ежелгі поэзия нұсқаларын жинауға тырысты. Өйткені бұл шығармалар тарихи құндылығы жағынан сол ... ... ... болып табылады. Исламға дейінгі поэзияны, тіпті, «арабтардың ... деп те ... /5/. ... дейінгі поэзия бізді Араб жартыаралының географиясымен, табиғи жағдайымен таныстырады, елдің түрлі аудандары және олардың табиғи ерекшеліктері ... ... ... өмір сүру ... мен ... ... дамуы туралы мағлұмат беріп, сол кезеңдегі арабтардың әдет-ғұрыптары мен салт-дәстүрлерін, ... ... ... поэзия арабтардың тұрмысы, олардың тұрақтағы немесе көшіп жүргендегі өмір сүру ... не ... не ... ... мен ... ... ... әңгімелейді, сонымен қатар арабтардың наным-сенімдері, ғылымдары мен кәсіптері, т.б. мағлұматтар исламға дейінгі ақындардың шығармаларын, исламға дейінгі әдебиет ескерткіштерін зерттеу ... ... Бұл ... тілі – еш ... таза ... ... халықтық тіл.
Араб әдебиетінің маңызды дереккөзі Абу-л-Фарадж әл-Исфаһанидің «Китабу-л-ағани» қазақша айтсақ – «Әндер кітабы» атты антологиясы – мың жылдан ... ... ... ... қаласында жазылған араб әдеби ескерткіштерінің ішіндегі ең ірісі /6/.
«Әндер кітабында» араб поэзиясының V-VI ғасырлардан X ғасырға дейінгі аралықтағы тарихи көрінісі ... Онда араб ... ... ... ... ... құнды мағлұматтар бар.
«Әндер кітабына» исламға дейінгі поэзия ақындарының ... ... Ади ибн ... ... т.б. ... ... шығармалары исламға дейінгі кезеңнің құнды деректері болып табылады.
Мысалы, Имру-л-Қайстың өлеңдері сол кезеңнің тарихи оқиғаларының ... Бұл ... ... мен тарихқа байланысты мәліметтер сақталған. Имру-л-Қайс бізге өз кезеңінің саяси ... ... мен ... арасындағы күресті, араб тайпалары туралы әңгімелеп берді. Ол бізге арабтардың қоғамдық өмірінің көптеген жақтарын көрсетіп берді, осы ақынның ... сол ... өмір ... ... ... әуестігін білдік. Сонымен қатар бұл жырлардан діни сенімдер ... ... ... болады. Имру-л-Қайстың шығармаларынан сол кезеңдегі мәдениеттің келбетін танып, арабтардың надан болғандығы туралы білдік.
«Әндер кітабына» енген ... ... ... солтүстік Арабияны мекендеген тайпалар –Бану Абс, Бану Тамим, Бану Гатафан, Бану Набхан атауларын жиі кездестіреміз, салт-дәстүрлер және сол ... ... жер ... мен ... ... таныс боламыз. Мәселен, Хира билеушісі әл-Мунзир, Сасанидтік Иранның шахы ... І ... ... ... ... ... осы ... арқылы бізге анағұрлым мәлім болды.
Исламға дейінгі ... ... ... ... жиі болып тұрды. Сол себепті арабтарда қанға-қан салты кең ... ... ... ... ... ... алынған әйел күң ретінде ұсталатын немесе иесі оны босатып, тайпаластарына құн төлеп, оны әйелдікке алды. Қыз баланы әдетте тайпа ... ... ... ағаларына күйеуге берді.
Бәдәуи қағидасы бойынша күңнен туған ұл құл ретінде, қыз болса күң ... ... ... ... ... ... ... болды. Олар киіз үйде тұрған болса, батысқа қарап тұрған кіре берісін шығысқа, егер солтүстікте ... ... ... Мұны ... ... ... ... бірден түсінетін.
Міне осындай мәліметтер арқылы біз арабтардың Исламға дейінгі және ... ... ... ... исламға дейінгі араб поэзиясы Арабия тұрғындарының әдеби шығармашылығының ең ежелгі ескерткіші болып табылады. Сол ... ол ... ... және ... үшін өте ... ... ... араб ақындарының жырлары олардың жеке өмірінен, тайпалардың тарихынан жекелеген факторларынан, көбінесе тайпааралық шайқастардан көрініс беріп, ... ... ... араб ... ... ... байытады. Исламға дейінгі араб поэзиясы Арабия тұрғындарының өмірі, тайпалық-рулық қоғам мен көршілес халықтар туралы әртүрлі мәліметтер береді. Алайда исламға ... ... ... бетіне бірнеше ғасырдан кейін түскендіктен, өмірдің мәдени, әлеуметтік-экономикалық өзгеруіне байланысты көптеген сөздердің түпкі мағынасы өзгеріп, ... ... ... ... ... ... дейінгі кезеңде арабтар өнерді зерттеп, дамытумен аз айналысқанымен, сөз өнеріне көп көңіл бөлген. Ол уақыттағы поэзиялық ... ... ... ... аса ... ... ... табылады. Оны, тіпті, «арабтардың энциклопедиясы» деп те атайды. Міне, осындай құнды ... ... оны осы ... ... ... ... біз мәдениеттің өркендеу жолдарымен танысамыз. Мұндай зерттеулер қай заманда болмасын, құнын жоймайды. Қазақстанда арабтану ғылымы әлі жас. ... ... ... ... ... үшін даму жолына түскен. Араб тілінде жазылған дереккөздерін зерттеп, зерделеу ... біз ... ... мен ... ... ... табамыз. Бұны арабтанушылардың бірінші кезектегі міндеті деп бағалауымыз керек. Осы талап тұрғысынан алғанда, исламға дейінгі поэзияны зерттеу бүгінгі күннің өзекті ... бірі ... ... ... ... Бұған дейін жаһилийа дәуіріндегі арабтардың өмірі мен ... ... ... зерттеді. Мысалы, академик И.Ю.Крачковский өзінің Таңдамалы шығармаларында арабтардың көптеген ақындарының өз өлеңдерін астына мініп бара жатқан түйесін ... ... ... хабар берсе, Е.А.Беляев өзінің «Арабы, ислам и арабский халифат в раннее средневековье» атты еңбегінде және неміс шығыстанушысы Карл ... ... ... ... ... ... жүрісіне байланысты туғандығын айтты. Араб тайпаларының бөліну кестесін Ханна әл-Фахури өзінің «Араб әдебиетінің тарихы» атты еңбегінде берді. Орыстың белгілі ... ... ... ... и ее ... кітабында бәдәуи поэзиясының жинақталуы хақында бір жайтты келтіреді: «Абу Амр ибн әл-Аля біздерге арабтар тудырғанның тек аз ғана ... ... және ... бір бөлігі ұмытылып, енді бір бөлігі жаулаушылық жорықтарда қаза болған әңгімелеушілермен бірге ... ... ... ... ... ... өмірі жан-жақты, айқын көрінетіндігі туралы И.М.Фильштинский «Арабская классическая литература» еңбегінде қарастырған. Сонымен қатар ... ... ... мен ... және араб ... Ибн Кутайба, Абу-л-Фарадж әл-Исфаһани және т.б. еңбектері сол кезеңдегі арабтардың тұрмысы мен әдебиеті жайында мағлұмат беретін маңызды дереккөзі болып табылады. ... ... ... ... өмір сүру ... сол ... елдегі жағдайды, тайпаларды, т.б. қарастыра отырып, жаһилийа дәуірінің әдебиетіндегі көрінісін анықтау.
Зерттеу жұмысының міндеті: Жаһилийа дәуірі әдебиетінің тарихи дереккөзі ретінде ... ... ... Хронологиялық шеңбері: Зерттеу ... ... ... V-VII ғғ.
Ғылыми маңыздылығы: Қазақстан арабтану ғылымында исламға дейінгі араб шайырлары туралы ... ... ... қасы. Сондықтан бұл еңбек филологтар үшін де, тарихшылар үшін де өте маңызды, қазақ тілінде ... ... ... бірі болып табылады.
Зерттеу жұмысының құрылымы: Зерттеу жұмысы ... екі ... ... қосымшадан, сілтемеден және пайдаланылған әдебиет тізімінен тұрады. Кіріспеде зерттеудің мақсаты мен міндеттері, өзектілігі, мазмұны, ... ... ... ... ... араб ... мен ... деген бірінші тарауда Араб жартыаралының табиғатын суреттей отырып, соған ... ... ... өмір сүру ерекшеліктерін, өркениеттің дамуына әсерін сипаттап жаздық. Исламға дейінгі поэзиядағы көрінісін қарастырдық. ... ... ... - араб әдебиетінің маңызды дереккөзі деп атап, Абу-л-Фарадж әл-Исфаһанидің «Китабу-л-ағани» («Әндер кітабы») ... ... ... мен оған енген исламға дейінгі араб ақындарының өмірін, шығармаларында ... ... ... т.б. салаларға қатысты құнды мәліметтерді қарастырдық.
Қосымша: Қосымшада еңбекке енген исламға дейінгі кейбір авторлардың түпнұсқадағы қысқаша өмірбаянын, өлеңдерін ... ... ... ... негіздері: Зерттеу жұмысын жазу барысында, көптеген кітаптарды парақтай отырып, оларды бір-бірімен салыстырып, талдауға тырыстық. Басты сүйенген ... ... ... «История арабской литературы»; В.Соловьев, И.Фильштинский, Д.Юсуповтың «Арабская литература. Краткий очерк»; ... ... ... ... ... ... ... культуры VII-XII вв.»; Абу-ль-Фарадж әл-Исфаһанидің «Китабу-ль-ағани» антологиясы; Ж.Бекназаровтың «Особенности творчества Имру-ль-Кайса» және ... ... және оның ерте ... араб поэзиясы» мақалалары.
І ТАРАУ
ЕЖЕЛГІ АРАБ МӘДЕНИЕТІ МЕН ӘДЕБИЕТІ
І.1. Бәдәуилер өмір сүрген орта
Үлкен ... ... ... ... ... Арабия даласында бұрынғы заманнан бері көшпелі бәдәуилер өмір сүріп ... ... «түз ... ... ұғымды береді.
Бәдәуилер түйе шаруашылығымен айналысқан. «Бәдәуи және түйе, пальма және шөл дала » - ... ... ... ... «шөл даланың кемесі» деп атайды. Себебі ыстыққа, шөлге төзімді түйе болмаса, көшпелі бәдәуилердің жағдайы мүшкіл болар еді /7/. ... ... ... ... жоқ. Араб даласында бәдәуилер түйені көлік, жүнін киім-кешек, сүтін сусын ... ... ... өз ... ... ... бара жатқан түйесін суреттеуден бастайды. Бұл жайлы араб әдебиетінің үлкен зерттеушісі, академик И.Ю.Крачковский (1888-1951): ... ... ... сұлулығын тәптіштеп баяндағаны сонша, олардың суреттеулерін әділ де дұрыс бағалау үшін осы бір қасиетті жануар ... ... да ... ... ... тура ... ... /8/.
Көшпелі бәдәуилер түйенің жоғарыда айтылған қасиеттерінен бөлек музыка сазына өте сезімтал екендігін ерте кезде-ақ байқаған. Неміс шығыстанушысы Карл Броккельман (1868-1956) ... ... ... түйенің жүрісіне байланысты туған, өйткені түйеге мініп бара жатқан бәдәуи өз өлеңдерінің ырғағын түйенің жүрісіне ыңғайлап айтады» /9/, - ... ... ... ... жылқыны да пайдаланған. Жақсы аты бар бәдәуи тайпа ... ең ... адам ... ... Бірақ , көрнекті шығыстанушы-тарихшысы Е.А.Беляев зерттеулеріне қарағанда жылқы Арабияда географиялық жағдайларға байланысты өте сирек кездескен. ... ... ... ... ... түйе сүтімен де суарған. Сондықтан да жылқыны олар көзінің қарашығындай сақтап, оны шаруашылық жұмыстарына жекпей, тек соғыс, жорық кездерінде ғана ... ... су ... ... бір ... өмір сүрді де, су таусылғанда басқа жерге көшуге мәжбүр болды. Саяхатшылардың жазбаларына қарағанда, Сирияның құмды жазық даласында көшіп-қонып жүретін бәдәуилер ... ең жылы айы ... ... жаурағандықтан от жағып, оны айнала қоршап, бүрсеңдеп отырады. Тіпті, тайпа ... өзі де отты ... ... үшін оған қолындағы садағы мен жебесін тастауға әзір екендігін айтады. Түнгі ... ... ... ... ... ғ. арабтарда тайпалық-рулық қарым-қатынастар басты орында тұрды. Тайпадан тыс адам қорғаушысыз әлсіз болды. Сол себепті ... ... өз ... адал ... ... генеологияны білді. Тайпасынан алшақтаған адам басқа тайпаға немесе әулетке қосылуға ұмтылды. Тайпалар арасында жайылым жерлер, құдықтар үшін талас-тартыстар ... ... арты ... алып ... ... ішкі ... өмірі тайпалардың бір-біріне жасаған шабуылдарына байланысты болды. Тайпалардың беделі соғысқа жарамды еркектердің санымен және малының көптігімен анықталатын. ... өз ... ... ғана ... Әр ... өз көсемі болған. Көсем - тайпаның тірегі, бірлігінің символы.
Көшпелі бәдәуилер көбінесе соғыс жағдайында өмір сүрген. Олар көршілес жатқан ... ... ... ... теке ... ал енді ... қыз ... қыз алысып, достық қарым-қатынас жасаған.
V-VII ғасырларда Таяу Шығыста парсылар мен римдіктердің мерейі үстем болды. Осы екі мемлекет бәдәуилерге өз үстемдігін ... ... ұзақ ... бойы ... ... ... екі тайпаны біріне-бірін айдап салып та отырды. Мысалы, бәдәуилердің ... ... Рим ... және соңыра Византия мен Иран әміршілері Сирия мен Месопатамияға жақын жатқан далада ... ... араб ... ... қызметке тартқан. Ханна әл-Фахури өзінің «Араб әдебиетінің ... атты ... ... ... кезеңдегі араб тайпаларының бөлінісін береді:
1. Оңтүстік Арабияны мекендеген ... ... ... және ... атты екі ... ру ... Химийар - Кудаа, Танух, Калб, Джухайна, Узра секілді руларды қамтиды.
ә) Кахлан - Тай, Хамдан, Амилат, ... ... Лахм және ... Азд ... ... ... Аус, Хазрадж), Анмар секілді рулардан құралған.
. Солтүстік ... ... ... ... ... Мудар және Рабийа атты екі үлкен ру шыққан.
а) Мудар - Қайс, ... ... ... ... ... ... Абс және ... Тамим, Хузаил, Кинана (Кинанадан Құрайш)) секілді рулардан ... ... - ... Уаил ... ... Тағлиб, ал Бакрдан Ханифа)
іспетті руларды құрайды.
Осы тайпалардан шекаралық уалайат ... ... V ... ... мен ... ... жердегі Жилликті орталық еткен бәдәуилердің Ғассандықтар деп ... ... ал ... мен ... ... ... IV ғ. ... орталығы Хира қаласы болған Лахмидтер княздіктері пайда болады. Хира әкімдері негізінен Ирандықтарға арқа ... ал ... ... иек ... соңыра екі княздік өзара соғысып та отырады. Мұндай қақтығыс, жанжал тек ислам шыққаннан ... ... ... ... ... кезінде екі жақ Солтүстік және Орталық Арабиядағы бәдәуилер ... ... ... /11/.
Көшпелі бәдәуи тайпалары көшіп-қонып жүргендіктен, оларда белгілі бір дін ... жоқ. ... ... ... өз пұты болды. Ол тау, тас, ағаш ... ... еді. ... 360 пұт түрі ... ... ... арабтары дүниежүзілік монотеистік діндермен де таныс болды. Ясриб, Таир және Хайбар оазистерін тұрақтаған Рим ... ... ... өздерімен иудаизмді әкелді. Христиан діні Сирия мен Эфиопиядан келді. Ол кейбір бәдәуи тайпаларына тарады.
Исламға дейінгі Арабияға тән ... ... оның ... ... мен прозасында көрінісін тапты.
Поэзия ежелгі Арабия шығармашылығының ... ... ... жоқ. Прозалық аңыздар, шешендік өнер, мақал-мәтелдер жоғары бағаланды. Бірақ маңыздылығы бойынша поэзия алдыңғы орында тұрды. «Ақын» - «шаир» сөзі «шаара» ... ... ... ... ... ... білдіреді.
Орыс арабисті В.Р.Розеннің айтуынша «сол кезеңдегі поэзия прессаның орнына жүрді» /12/, ... ... ... ... ... «өз кезеңінің журналистері», - дейді /13/.
Хиджра ... ... араб ... мен әдебиетшілері бәдәуи ақындарының өлеңдерін қағаз бетіне түсіріп, түсініктемелер жаза бастайды. Өз еңбектерін жазу үстінде олардың өлеңдерінен ... алып ... ... ... ... И.М.Фильштинский араб өлең өрнегінің негізі исламға дейінгі кезеңде қаланғанын айтады Орта ғасырлардағы, - дейді ол –шын ... ... ... ... ... бәдәуилер дәуіріндегі жақсы дамыған ауыз әдебиеті түрткі болды /14/.
Исламға дейінгі араб ... ... ... ... ... ең ежелгі ескерткіші болып табылады. Сол себепті ол арабтардың ... және ... үшін өте ... Исламға дейінгі ақындардың өлеңдері олардың жеке өмірінің, тайпалардың ... ... ... ... тайпааралық шайқастардың көрінісі. Ол Арабия тұрғындарының өмірі, тайпалық-рулық қоғам мен көршілес халықтар туралы әртүрлі мәліметтер береді. ... ... ... өлеңдер қағаз бетіне бірнеше ғасырдан кейін түскендіктен, өмірдің мәдени, әлеуметтік-экономикалық өзгеруіне байланысты көптеген сөздердің түпкі мағынасы өзгеріп, түсініксіз болып ... ... ... ... даму ... қатар дамыды. Ол елдің тарихына сәйкес өзгеріп отырды.
І.2. ... ... араб ... ... араб ... ... мен тарихшылар «Жаһилийа» , яғни «қараңғылық» дәуірінің әдебиеті деп атаған. Ол V-VII ғғ. аралығын қамтиды. Бұл ... ... ... деп ... ... зерттеушілерінің есептеуінше V-VII ғғ.жазу, сызу болмағандықтан, көшпелі тайпалардың ... ... атқа ие ... ... ғалымдар сол дәуірде ақындардың болғанын мүлде жоққа шығарады /15/. Мұндай ғалымдардың қатарында Ибн ... /16/, ... ... ... және ... ... Таха Хусейн /17/ болды.
Әрбір халық білімсіздік пен ... ... ... ... ... ... болған жоқ деп айту қате. Өйткені кез-келген әдебиет өз бастауын ежелгі әдебиет нұсқасынан алады /18/. ... ... ... арабтар өнерді зерттеп, дамытумен аз айналысты. Алайда өз сезімдерін білдіру үшін пайдаланған сөз өнеріне көп ... ... ... ... ... ... ... бізге жетті? Исламға дейінгі кезеңнің ақындары шығармаларының көп ... ... ... жоқ. Бұл ... Абу Амр ибн ... (770) ... деді: «Сіздерге арабтар тудырғанның тек аз ғана бөлігі жетті. Барлығы жеткен күнде сіздер көптеген ... және ... ... ... едіңіз». Шығармалардың бір бөлігі ұмытылып, енді бір бөлігі жаулаушылық жорықтарда қаза болған әңгімелеушілермен бірге жоғалып кетті.Исламға дейінгі әдебиеттің ескерткіштері бізге ... ... ... дейінгі әдебиет бізге ауызша әңгімелеушілер, яғни рәуилер арқылы ... ... - ... және ... ... ... есте сақтауға ұмтылған адамдар.
Бізге жеткен бәдәуи ақындарының шығармалары Аднан және ... ... ... Құрайш диалектісі Араб топырағындағы барлық тайпаларға түсінікті болған. Өйткені, бұл диалектіде сөйлейтін арабтар мәдениеттің кең тараған жерінде тұрған.
Ғалымдар, әсіресе ... ... ... нұсқаларын жинауға тырысты. Өйткені бұл шығармалар тарихи құндылығы жоғары сол кезеңнің маңызды құжаттары болып табылады. Исламға дейінгі ... ... ... ... деп те атайды. Исламға дейінгі поэзия бізді Араб жартыаралының географиясымен, ... ... ... ... ... аудандары және олардың табиғи ерекшеліктері жайында әңгімелейді, арабтардың өмір сүру жағдайы мен мәдени, қоғамдық дамуы туралы мағлұмат беріп, сол ... ... ... мен ... ... ерліктерін баяндайды; поэзия арабтардың тұрмысы, олардың тұрақтағы немесе көшіп жүргендегі өмір сүру ерекшеліктері, не ... не ... ... мен әшекей бұйымдары туралы әңгімелейді, сонымен қатар арабтардың наным-сенімдері, ғылымдары мен ... т.б. ... ... ... ... ... исламға дейінгі әдебиет ескерткіштерін зерртеу барысында айқындалады. Бұл шығармалардың тілі - еш ... таза ... ... ... ... ... поэзия ескерткіштерінің ішіндегі ең маңыздысы муаллақалар - ірі ... ... ... Ибн ... ... жеті ... ... Олар Меккеге жақын Указ жәрмеңкесінде қымбат матамен тысталып, сыртына алтын жалатылып, Каабада ілінген. ... ... яғни ... ... ... осыған байланысты болуы керек.Исламға дейінгі кезеңнің авторларының келесі жинақтары сақталған:
Хаммад ар-Рауия құрастырған «әл-Муаллақат» жинағы. Оған атақты жеті муаллақ ... ... ... ... «әл-Муфаддалиат» атты өлеңдер жинағы. Оған 128 қасыда шамасында енді.
Екі «Әл-Хамаса» жинағы. Біріншісі - Абу ... ал ... - ... ... ... ... ... шығармаларының үзінділері кірді.
Абу-л-Фарадж әл-Исфаһанидің «Китаб әл-ағани» («Әндер ... атты ... ... ... уа-ш-Шуара»(«Поэзия және ақындар») атты еңбегі.
Көшпелі бәдәуилердің көпшілігі ... ... ... ... ... ... Недж және ... жазығы болды /19/. Исламға дейінгі әдебиет осы территорияда туып, қалыптасты. ... ... араб ... ... ортаның ықпалы зор болды. Шөл дала - бәдәуилердің өмір сүру ортасы болып ... ... ойы, ... ... осы ... байланысты.
Шөл дала - барлық белгілі ақындарды тәрбиелеген мектеп. ... ... ... ... ... т.б. Ақын өз ... әншісі, тарихи оқиғалардың шежірешісі болды. Сол кезеңдегі ақындар қоғамда беделді орындарды иемденді.
Бәдәуи ақынының логикасы қарапайым, қиялы ... Шөл ... ... ... ... ... әдеби шығармалар біртекті келеді, уайым мен көңілсіздікке құрылады.
Исламға дейінгі кезеңнің ақындары қоғамда беделді орынға ие ... Ақын өз ... ... ... ... ... мен ... уақытындағы батыры болды. Ақынның пікірі үнемі жоғары ... ... Ол бір ғана ... ... ... ... қарсыластарын даттаған. Ақын тайпасындағы бейбітшілікті сақтауға көмектесіп, керек кезде соғысқа шақырған. Осының барлығына ақын үлкен сый-құрметке ие болды. Әрбір билеуші ... ... ... үшін ... сарайға шақырып, маңайына жақын ұстағысы келді.
Ежелгі араб поэзиясы ауызша тарады. Ақындар өз өлеңдерін жазған жоқ, ... ... ... ... ... /20/. Кез-келген ақынның өз рәуиі болды. Ол мұғалімінің соңынан ерген оқушы сияқты ақынның соңынан еріп, өлеңдерін таратуға көмектесті. ... ... ... ... ... ... жақсы дамыған. Ертедегі араб лирикасында аңшылық өлеңдер, өзін-өзі мадақтау, соғыс алаңында жауды масқаралау сияқты жанрлар кездеседі. ... араб ... ... ... ... ... болды. Исламға дейінгі поэзияның ең жақсы шығармалары - ... ... араб ... ... сөз ... ... ... тұрды. Бұған ақындық пен шешендік өнер жатады. Әрбір ... ... ақын ... ... тайпааралық жанжалдарды шешуге шақырылатын. Олардың өлеңдері жанжалды өз тайпасының үлесіне шешуге көмектесті. Әрбір айбынды жауынгер ұрыс алдында жауын даттап, ... ... ... өлең ... оқуы ... ... ... болды. Өз кезегінде қарсыласы дәл сондай өлең өлшемі мен ұйқасты ... ... ... ... қажет. Батыр сөз шебері болумен қатар, ақсақалдар кеңесінде сөз сөйлеп, дұрыс кеңес бере алатын даналық иесі де болуы ... еді. ... ... ақындардың шығармалары бәдәуи тайпаларының соғыстары мен шабуылдары туралы аңыздар және әңгімелермен қатар «Аййам ... ... ... ... ... Арабия өмірі мен мәдениеті туралы мәліметтердің басты дерек көзін құрайды.
Араб ғалымдарының айтуынша, жаһилийа поэзиясына жүз елу жыл, бірақ олар ... Олар ең ... ... поэмасына жүз елу жыл деп айтқысы келген шығар /21/.
Исламға дейінгі араб поэзиясы негізінен ... ... ... ... ... ... ... өмір сүрген ортасы шектеулі болғанымен, ақындық дарынында шек жоқ. Ақын тыңдаушыларды жаңа тақырыптағы өлеңдерімен таң қалдырғысы келген жоқ. Дәстүрлі тақырыпты ... ... пен ... ... асып ... тырысты.
Исламға дейінгі араб поэзиясы көптеген ғылым салалары үшін құнды болып ... ... араб ... ... ... мен ... поэзиямен, соның ішінде исламға дейінгі араб поэзиясымен тығыз байланысты. Ескі, ұмытылып ... ... ... ... мағыналарын білуде таза, еш өзгеріссіз араб тілін сақтап қалған ... ... ... ... және ... бірге ерте мұсылмандық кезеңдегі араб мәдениетінің фондын құрап, сөздіктер үшін қажетті лексиканың басты қайнар көзі болды. Лексикографиялық еңбектердің ... ... ... ... ... ... поэзиялық цитаталардан тұрады.
Ең ірі араб сөздіктерінің бірі «Лисан әл-арабта» (ХІІІ ғ.) мысал ретінде шамамен 1200 ақынның 32 ... ... ... ... Ол ... 40% ... дейінгі , 10% –Мұхаммад пайғамбардың замандастары, 30% омейялық және 5% –аббастық. Бұдан көріп отырғанымыздый ақындардың көп ... ... ... ... өмір ... ... ... сөздіктер көбінесе араб сөздіктеріне негізделеді де, сондағы поэзияның лексикасын дәл сондай етіп береді. Кейбір сөздіктер түпнұсқадағы мәтіндерге, әсіресе ... ... ... ... ... Р.Дози сөздігін мысалға келтіруге болады.
Қазіргі таңға дейін арабистикада поэзиялық шығармаларға ... ... екі ... бар. Бірі ... ... қостілді Л.Абелдің сөздігі мен хузаилиттер диуанына құрылған Б.Левиннің сөздігі. Ол хузаил тайпасының ақындары диуанының лексикасына арналған. Б.Левиннің еңбегі араб ... мен ... араб ... ... бағалы еңбек болып табылады.
Исламға дейінгі араб ... ... ... ... ... ең ежелгі ескерткіші. Сол себепті ол арабтардың мәдениеті және тарихы үшін өте ... ... ... ... ... ... жеке өмірінің, тайпалардың тарихынан жекелеген факторлардың, көбінесе тайпааралық шайқастардың көрінісі. Ол Арабия тұрғындарының өмірі, ... ... мен ... ... ... әртүрлі мәліметтер береді. Алайда исламға дейінгі өлеңдер қағаз бетіне бірнеше ғасырдан кейін ... ... ... ... ... байланысты көптеген сөздердің түпкі мағынасы өзгеріп, түсініксіз ... ... ... мен оның ... ... ... зерттеліп келе жатыр.
ІІ ТАРАУ
ІІ.1. « Китабу-л-ағани» - араб әдебиетінің маңызды дереккөзі.
«Китабу-л-ағани» немесе ... ... - мың ... ... ... ... Бағдад қаласында жазылған араб әдеби ескерткіштерінің ішіндегі ең ірісі. Мазмұны кітаптың атына сәйкес өлеңдерден тұрады. ... ... ... қоса ... ... ... ... өлеңдер мен әуендердің туу себептеріне, ақындар мен әнші-музыканттардың шежіресіне, олардың шығармашылық өмірбаяны мен жалпы араб ... ... және ... ... ... ... ... көңіл бөлінген.
«Әндер кітабында» араб поэзиясының V-VI ғасырлардан X ғасырға дейінгі аралықтағы тарихи көрінісі берілген. Онда араб ... ... ... ... фактілер, құнды мағлұматтар бар.
«Әндер кітабының» авторы Абу-л-Фарадж Әли ибн әл-Хусайн әл-Катиб әл-Исфаһани. Ол меккелік Құрайш тайпасынан, Араб халифатының ... ... бірі - ... ... шыққан.
«Әндер кітабы» Абу-л-Фарадж әл-Исфаһанидің басты еңбегі болып табылады. Бұл еңбегімен ... өзі ... енді /23/. ... ... классикалық араб әдебиетінің қорына енді. Барлық білімді, оқыған адамдар онымен таныс болуды міндет ... ... ... бойы ... ... бұл еңбекті зерттеп, көшірді. Кітаптың мұндай танымал болуын қалайша түсіндіруге болады?
Көшпелі бәдәуилердің халықтың ауызекі шығармашылығында ұзақ даму жолынан өткен және V-VI ... жеке ... ... ... шегіне жеткен өзіндік, бай поэзиясы болды. VII ғ.-VIII ғ. басында арабтар өздерінің ірі империясы - халифатты ... ... ... мемлекеттік еткенде, бұрын осы тілде туып, айтылғанның бәріне қызығушылықтары пайда болды. Куфа, Басра, Дамаск, Васит, Бағдад және т.б. қалаларда VIII-IX ... ... ... барлық арабтарды сұрастырып, білетін өлеңдері мен аңыздарын жазып алып ... Олар ... ... ... ... ... ... арабтардың ауызекі шығармаларының жинақтарын құрастырды. Бұл шығармалар кітап беттеріне жазылып қана ... жоқ. ... мен ... оларды оқып, өзара талқылады.
Абу-л-Фарадж әл-Исфаһани әдебиетпен шұғылдануға бет ... ... араб ... ... ... ... түсірумен филологтардың бірнеше ұрпағы шұғылданды. Әл-Исфаһанидің бәдәуилерге барып, сұрастыруының ешқандай қажеттігі болған жоқ. Белгілі филологтарды тыңдап, Бағдадтың кітап ... және ... қала ... ... араб ... оқылып, әуенмен орындалған адамдардың көп жиналған жерлері мен түрлі жиналыстарына, үйірмелер мен ... ... ... ... ... өлеңдер және әндердің мәтіндерімен қатар түрлі әңгімелерді, аңыздарды ... ... араб ... өткен ғасырлардағыдай жеткізе алды. Сол себепті «Әндер кітабы» VI-X ғғ.араб прозасының хрестоматиясы ... та ... ... «Әндер кітабы» антологиясында ақындар туралы негізгі мәліметтер береді.
Ақындар туралы әңгімелер және поэзиялық ... ... ... ... ... ... кең ... Осындай аңыздардың жинағы «Арабтардың күндері» (Аййяму-л-араб») деп аталған. Имру-л-Қайс, Антара секілді өлеңдері ... ... ... жауынгер ақындар туралы әңгімелер «Арабтардың күндеріне» енген. Бұл жинақ поэзияның туған ортасын көз алдымызға елестетуге мүмкіндік береді. «Арабтардың күндеріне» ... ... ... ... аңыздар «Әндер кітабында» кездеседі.
«Әндер кітабы» араб ... ... ... ... оны ... ... амалдарын білген жоқ. Әннің орындалуын, әуенін суреттеп беруіне тура келді. ... ... ... ... және ... тарихы бар. Араб мәдениетінің қайраткерлері «Әндер кітабы» туралы өз пікірлерін қалдырып кетті. Мысалы, Ибн Халдун: «Бұл ... ... ... ән салу және ... ... болған жетістіктерін біріктіретін диуаны. Менің білуімше онымен тең келетін ... ... жоқ» ... Якут «Ант ... бұл ... мен ... біріктіретін, пайдалы мәліметтерге толы кітап ... мен оны бірнеше рет оқып, оның он томдық нұсқасын ... ... одан ... көп ... ... Ал ХІІ ... ... Ибн әл-Жаузи былай деп жазып кетті: «Ол (Абу-л-Фарадж әл-Исфаһани) шиит болды. Оның айтқандарына сенбеу керек, өйткені ол шарап ... ... және бұл ... жиі ... «Әндер кітабын» оқыған адам бар жиіркенішті және жағымсыз нәрселерді байқайды».
Қазіргі кезде сақталған даналардың қолжазбалары ... ... ... ... ... ... бұл ... деген қызығушылық қайта туындап, екі рет Египетте оның жиырма томы жарық көрді. ... ... ... ... ... ... ... оны филологиялық және тарихи мәліметтердің қазынасы ретінде пайдалануда. Итальян арабисті И.Гвиди 1900 ж. ХІХ ... ... ... ... бар арнайы том шығарды. «Әндер кітабы» әлі күнге дейін толығымен бірде-бір еуропа тіліне аударылған жоқ.
ІІ.2. Жинаққа енген исламға ... ... ... ... ... ... исламға дейінгі поэзия ақындарының ішінен Имру-л-Қайс, Ади ибн Зайд, Джарвал ибн Аус және т.б. ... ... ... Имру-л-Қайстың өмірі мен шығармашылығы туралы сөз қозғағанда, сол кездегі елдегі жағдайды сипаттайды, Маздакизм оқуының қалай тарағаны ... ... ... ... Иранда Кубад патша билік еткен кезде Маздак есімді кісі келіп, адамдарды дінбұзарлыққа шақырды. Маздак ... ... ... ... шах ... отырды, 499ж. бастап қудаланып, 599ж. оны болашақ шах Хұсрау I Ануширван ... ... ... /24/. ... ... әл-Харис ибн Амр Кубад шахпен бірге Маздак ... ... еді. ... ... ... Ануширван келді Ануширван - сасанидтік шах Хосров I-ң лақап аты. Пехлевей тілінде «мәңгі рухы бар» ... ... ... /25/. Оның ... ... ұстап, керді. Ежелгі арабтарда «керу» негізгі жазалау түрі болды. Ануширван жүз мыңдаған дінбұзардың көзін құртады. Олардың ішінде ... ибн Амр ... ... да ... ибн Амр ... патшаларын кеште өлтіру үшін ... ... Бану ... жерінде жеңілгенде ғой!
Олардың өлі бастары қан-қан.
Құстар отырып, біресе қабақтарын, біресе көздерін шұқиды.
деген Имру-л-Қайстың өлеңі осы оқиғаны баяндайды.
Әл-Исфаһани тайпалар мен ... ... ... ... ... ... Арабияны мекендеген низарит тайпаларының арасында өзара талас-тартыстар туындаған кезде, олардың көсемдері әл-Харис ибн Амрге ... ... ... ... ... ... ұлдарын араб тайпаларына жібереді. Худжрды - Асад және Гатафан тайпаларына; Шурахбилді - Бакр ибн Уайл, ... және ... ... - ... ... тайпаларына, Дарим топтары мен Рукайн адамдарына, яғни бәдәуилерге; Абдалланы - Абд Қайс тайпасына, Саламды - Қайс тайпасына басшы етіп ... ... ... жыл ... ... ... ... отырған. Худжр ибн әл-Харис билік еткен Асад тайпасы салық төлеуден бас тартады. Сонда Худжр оларды Тихамаға қуады. Жолда тайпа ... Абид ибн ... ... өкіну болған Бану Асадты жоқтап
жылаңдар.
Малы көп, бабындағы шарабы бар ... ... ... ... ... мен түзу, тегіс найзалары барларын.
Патша, берген сертіңнен бас тарт, айтқаныңда бір ақау бар!
Йемамға дейінгі ... пен ... ... ... зары мен үйі ... шағымы немесе ... ... ... Недж ... ... үрейленіп, Тихаманы ... тура ... - ... ағашынан, екіншісі - сумама шөбінен екі талды
қойып,
Жұмыртқасына алаңдаған құстай Асад ... ... ... ... және ... не ... қорықпай,
өлтір.
Сен билеушісің, қайта тірілгенше олар сенің құлдарың.
Олар мұрнындағы ... ... жүк ... ... ... бағынады.
деген өлеңін шығарады.
Бұл өлең жолдарында Ясриб, әл-Куср, Йемам, Недж жазығы, ... ... жер ... ... сөзін естігеннен кейін, Худжр Бану Асадты обалсынады да, оларды кері қайтарады. ... атқа ... ... ... ... жасап, оны өлтіреді.
Имру-л-Қайсқа әкесінің өлімі туралы хабар ... ол ... ... ... ... ... еді. Бұдан исламға дейінгі кезеңде көшпелі арабтардың нарды ойынын ... ... ... ... ... ... ... асадиттердің жүзін өлтіріп, ... ... ... пен ... ... тиым, - дейді /26/. Оның «шашын алу» дегені сол кезде тұтқынға алынған жауынгердің маңдайындағы жұлым шашы алынып, олжа ... ... ... ... сол ... ай ... түні ... ұйықтаған жоқпын, таудың
шыңында да жарқылдады.
Маған хабар келді - ... ... - ... ... ... ... ... Асад өздерінің билеушілерін өлтірді!
Бұнымен салыстырғанда, қалғаны түк емес!
Рабииттер, тамимиттер мен челядинцтер билеушілерінен
қайда кеткен? ... ... ... ... ... қасында тұрған жоқ па? ... ... ... ... ... арабтар туыстары мен тайпаластарының өлімі үшін кек алған.
Имру-л-Қайс Бакр және Тағлиб тайпаларымен бірігіп, асадиттерге қарсы соғыс ашады. Оларды ұзақ ... ... ізін ... алады. Ильба ибн әл-Харис Асадиттердің алдынан өткен болатын. Имру-л-Қайс бұл жайында:
Қашып құтылған тайпадан кек алу ... ... ... ... қуып жете ... сәттілік аман алып қалды, ал сәтсіз туыстары
жазаланды
Ильба біздің аттылардан әрең қашып құтылды. ... ... ... су ... еді.
Оның «қоржындағы су таусылар еді» дегені, шөл далада ұзақ уақыт жүргенде, судың тез ... ... ... Бану Асад ... шөлдеп, құдықтың айналасына топталып тұрған кезде, үстінен түседі.
Әл-Исфаһани бәдәуилердің пұтқа табынғандығы туралы мәлімет береді.
Имру-л-Қайс Бану Асадқа қарсы ... ... ... ... пұты ... ... ... жерден өтеді. Ол үш жебемен бал ашып, үш рет те тиым шығады. Соған қарамастан, ол жорыққа шығып, Бану Асадты ... Сол ... ... ... Зу-л-Халаса пұтының маңында жебемен бал ашпаған екен.
Хира билеушісі ... ... ұзақ ... ... ... Ол ... ... Тайме тайпасының билеушісі ас-Самаулдан қорғаныс сұрайды. Өйткені көшпелілер қорғаныш бола алатын қамалды ... кең ... өмір ... Имру-л-Қайс:
Мен фахр жанрында айтысу үшін БанулМусасқа
және әлАблакта зиярат еткен асСамаулға келдім.
Мұқтаж болғандар мен ... ... ... ... ... ... оның көптеген қасиеттерін біледі: ол өзгелерден
бұрын бар жақсы қасиеттерді бойына ... ... ... аңшылыққа әуес болды. Имру-л-Қайс ас-Самаулға бара жатқан жолында Суал әулетінің аңшыларын кездестіреді. Бұл туралы ол:
Суал әулетінің мергені тосқауылдан қолын шығарады.
Суатқа бара ... аң ... ... ... ... ... алып,
Адырнасын тартады да
Су қоймасына қарсы, не оның шетінде
Кеудесіне атады.
Көмірдің арасындағы от ... ... ... жебесін
Ол тасқа қайрап, қауырсынмен жабдықтады.
Айтқысыз мерген ... ... аңы ... ... ...
Имру-л-Қайстың ... жара ... ... Фараздақ өз бейттерінде келтіреді:
Менің қасыдаларым тамаша. Өйткені Абу ... ... жара ... және ... ... ... ... роомейлер елі Анкираға жеткенде қайтыс болады. Ол осы ... Асиб ... ... ... - деп ...
Оның өлімі туралы былй делінген: Имру-л-Қайс қолына қылыш алып, әкесінің ... үшін ... кек ... ... ... алғашқы күндері-ақ Имру-л-Қайстың жолдастары сатып, жауының жағына шығып кетеді. Аз қолмен соғысып, ... ... ... болады. Бірақ дұшпанының тұтқынына түсу қаупі төнгендіктен ол алыс жерлерге барып, қол жиып қайта соғысуды ... ... ... Юстинианға сапар шегеді /27/.
Юстиниан Имру-л-Қайсты үлкен құрметпен қарсы алып, ... ... әзір ... білдіреді. Бірақ уәделі мерзімінен кешіктіреді. Абиссинаның әміріне хат жолдап, Имру-л-Қайсқа қосымша әскер беруді өтінеді. ... ... ... де екі ұшты ... қайтарады.
Византия астанасынан Имру-л-Қайс қатты ренжіп оралады. Сөйткен ақын жолда тиген суықтан әрі аштықтан шешек ауруына ... Көп ... ... ... ... ... ... кейін халық сүйікті шайыры жайлы көптеген аңыз-әңгімелер шығарған. Соның бірінде Имру-л-Қайс ты ... ... ... ... ... ... қызыңызға ғашық, жақын күндері бұл бәдәуи алып қашып кетуі де ... ... өсек ... туралы айтылады. Констанипольден туған жеріне қайтіп келе жатқан ... ... ... ... ... ... улы жіппен тігілген шапан жіберткізеді. Имру-л-Қайстың қаза болуына осы жайт себеп болды, - дейді халық аңызы /28/.
Имру-л-Қайстың ... ... ... зор. Оның ... сол ... ... оқиғаларының шежіресі болып табылады. Бұл шежіреде география мен тарихқа байланысты мәліметтер сақталған. Имру-л-Қайс бізге өз ... ... ... ... мен Византиялықтардың арасындағы күресті, араб тайпалары туралы әңгімелеп берді. Ол бізге арабтардың қоғамдық өмірінің көптеген жақтарын көрсетіп берді, одан ... ... ... ... қатар ол діни сенімдер туралы мәлімет қалдырды. Имру-л-Қайстың шығармаларынан сол ... ... ... ... ... ... ... білдік. Арабтар ол кезеңде пальма жапырақтарында жазған:
Бұл кімнің мұңды іздері? Олар мені қынжылтты
Йемен пальмасының ... ... ... ... ... ... ... кітабына» енген енді бір исламға дейінгі кезеңнің ақыны Ади ибн Зайдың өмірі мен шығармашылығы туралы сөз ... ... ... ... ... ... сүйіспеншілігін, зиялылардың араб тілі мен қоса парсы тілін де меңгергенін, көптеген билеушілерді, ақындардың тіпті, ел билеушісін ... ... ... ... кетті.
Адидің әкесі Зайд ан-Нуман ан-Насри Лахмид қайтыс болғанда, ... бір ... ... ... билік жүргізді. Кейін хосрой әл-Мунзир ибн Маасамды патша етіп тағайындады.
Ади ибн Зайд хосрой диуанандағы арабша хат таныған алғашқы адам ... ... оны ... ... ... кездесетін сыйды апаруға жібергенде, патша шенеуніктерін жіберіп, қонаққа иеліктерін ... ... Олар ... солай істейтін. Бұл жерден жаһилийа дәуірінде арабтардың византиялықтармен жақсы қарым-қатынаста болғандығын, византиялықтардың қонақжайлығын байқаймыз. Ади Дамаскіге ... ... ол ... өлең шығарады. Сирияда айтқан өлеңдердің алғашқысы:
Маған Джайруннан да артық Дума даласындағы шатырлар
не деген көп,
Жазмышына қуанбайтын, қиыншылықтардан қорықпайтын
достар да көп ... ... ... жылы су ... ... ... соң ол:
Хиямыдағы шатыр кімдікі болды? Іздері жойылып,
уақыт өте өзгерген.
Олардың аман қалған белгілерін ажырату ... ... ... ізі ... ... ғана көрінеді.
Сұңқардың мамыргүлге қуып апарған көгершіндері сияқты
бір жерге үйірілген.
Ади ибн Зайдтың Дамаскіде ... Хира ... ... әділетсіздігі үшін өлтіруді шешті. Әл-Мунзир патша әулетінен болғандықтан, Хира халқы барлық істерді Зайдқа артып, әл-Мунзирге патша деген атақты ғана қалдырды. Бұл ... Ади: ... біз, ... білуіңізше, шатырдың тірегі мен
жіптің түйіні болдық.
Исламға дейінгі дәуірде арабтар өздерінің сыйлап, ... ... түйе ... ... Хира ... сыйлаған мың түйесі бар еді. Оның өлімінен кейін халық оларды қайтіп ... ... ... ибн Зайд бұл ... әл-Мунзирдің ұлы ан-Нуманға:
Бізге зиян келтіріп, кемітуге тырысқан күні,
барлығы әкеңді ашуландыруға қорықты.
деп, әл-Мунзирдің халыққа ... ... ... ... ... болғанда, Хира халқы Ади ибн Зайдты патша етіп ... ... ... ол ... артық көреді.
Жаһилийа дәуірінде ақындар кеңес беріп, ел билеушілерін тағайындауға ықпал етті. Осылайша, ... ... ... хосрой Ади ибн Зайдпен ақылдасып, кімді патша етіп тағайындауға болатындығын сұрайды. Исламға дейінгі дәуірде билеушілер ұлдарын ... ... ... ... ... ... Ади өзінің қамқорында болған әл-Мунзирдің ұлы ан-Нуманды патша етіп ... ... де, оған не ... не айту ... үйретіп қояды. Әл-Мунзирдің тағы бір ұлы әл-Асуадты тәрбиелеген Бану Марина әулеті мұны біліп қояды. Бұл екеуінен басқа әл-Мунзирдің он ұлы ... ... ... «ақ ... деп ... Ақын Аша ибн Қайс ибн ... бұл туралы:
Әл-Мунзирдің ұлдары «ақ құба» келген,
Хирада таңертең семсердей жалт-жұлт етеді.
дейді.
Ади ибн ... ... ... ... ... ... ... ашқарақ, сараң болмаса, ештеңеге тұрмайтынын және олардың ержүрек, қайратты екендігін байқаймыз. ... ... ... шақырып, оларға сұрақтар қоя келе, ан-Нуманды патша етіп тағайындайды.
Ибн Маринаның әл-Асуадты патша етіп тағайындағысы келгендігін ... Ади ... ... ойламауды сұрайды да, екеуі шіркеуде бір-біріне ант етеді.
Ади ибн Марина Ади ибн ... ... ... және ... сенің күшің
азайғанымен, ... ... ... ... ... ... даңқыңды
шығарып, байлығыңды көбейтуді қалағаннан да емес.
Сен жеңісті тойлағаныңмен, ол үшін сені ... ... не ... өз ... ... ... кусаит сияқты өкіндің.»
Бұл жердегі Кусаит - Куса тайпасынан шыққан бәдәуи, оның өкінгені мәтелге айналған: Ала көлеңкеде аңшылық кезінде ол ... ... ... ... ... ... деп ... ызаланып садағын сындырады. Алайда ертеңгісін өзі атқан есекті табады /29/.
Ади ибн Марина әл-Асуад екеуі ан-Нуманға хат ... ... жала жабу ... оны Ади ибн ... ... қояды. Ан-Нуман Адиді шақыртып алып, оған тіс жарып, тіл қатпастан түрмеге қамайды. Ади түрмеде отырып, өлеңдер шығара ... ... бұл ... ... ... зұлымдық ойластырғанда
мүлкімізбен, өмірімізбен тәуекелге бел буа,
Бізге жаныңда жауға қарсы күресу ... ... мен де ... бұл іс қолымыздан келеді.
Мен өзің қалаған адамға тигіземін, алдамай-ақ
оны жеңемін. ... ... қаза ... ... өз ... ... құтылуды ойластырып, олар жыл бойы маған
өтірік жала жапты.
деген алғашқы өлеңі ренішке ... ... әрі ол: ... бұлттар үйірілген түні сергек жүр едім.
Найзағайдың жарқылынан түннің жалт-жұлт еткен
киімі ... көз ... мені ... ... іздеді
Адидің бірден өлмей, алдымен қамауға алынып немесе
құдыққа түсірілуін қалады.
Жауларыңа қарсы табанды тұрдым, олар сені қиын күнге
алып келді. ... ашық ... ... мен ... ...
діңгегі мен қабығының арасына жасырғандай сақтаймын.
Біздің алғаш кездесуімізде мен олардан, саған тәжді
алып берген болатынмын,
Мен намысыма кір келтіргенді қаламап ... ... бір ... ... жайында ан-Нуманды кім хабардар етер екен?
Өйткені уағыз жасырын түрде жеткізіледі.
Тағдырым шынжыр мен кісен, ал ... ... ... ... ұзақ ... ... ... саған
жеткенімен, ырым-жырым болған тұтқынмен ісің жоқ.
Үйім де бос, жесір әйелдерім ғана қалды.
Тозған торсық сияқты көз жастарын ... ... ... жала ... ... мен қателесіп, күдік тудырған болсам,
қателеспейтін адам болмайды.
Егер мен әділетсіз болсам, ол үшін жазаландым, ал егер ... ... ... онда ... ... мен қаза ... ... найзалар кездескенде,
көмексіз қалып, менен айрылғаныңды байқарсың
Өзіңді дұрыс жолдан тайдыруға мүмкіндік бермеуге
қол жеткізе аласың ба?
Енді мен өз ... алла ... ... ... ол ан-Нуманға үнемі қолдау көрсетіп, патша болып тағайындалуына ... оның ... жала ... ... ... ... алғанын айтып, күрсінеді.
Ол:
Ан-Нуманға менің жолдауымды жеткіз, менің қамауда
отырғаным мен күтуім ... ... ... ... тамағым кесек тұрғандай қырылдаса,
онда тек су ғана мені құтқарады.
Маған жала жапқан ... ... ... одан ... ... Мені ... қамауға алу
үлкен күнә еді.
Сендердің алғашқы патшаларың бақыт орнатқандықтан,
Мен сендерге жақын болып, туыстастым.
дейді.
Ади ибн Зайд түрмеде ... ... ... ... ... жіберген болатын. Бірақ олардың еш пайдасы тиген жоқ.
Соңғы қасыдасында келтіріп кеткен су Араб жартыаралының шөлді жерлерінде жомарттық пен достық көмектің ... /30/. ... ақын ... кең пейілдікке шақырады.
Ади ибн Зайд қамауда ұзақ уақыт отырды. Ол хосройға қызмет еткен ағасы Убайиге мынадай өлең жолдарын ... ... да ... ... - адамға оның білгені
көмектесе алады ма?! -
Сенің ... ... жан ... ... ...
Шын ба, әлде өтірік пе патша оны шынжырға байлады.
Баласын таба ... ... ... ... ... ... да!
Өз жеріңде қал, маған келсең - түс көрместен ұйықтап
қаласың. ... ... ... Адидің хатын оқыған кезде,ол тікелей хосройға барып, бұл туралы әңгімелеседі де, хосрой ан-Нуманға Адиді жіберуді бұйырып, хат ... ... ... әл-Исфаһанидің хабарлауынша, Ади ибн Зайдтың Ғассан тайпасының Букайла әулетінен жаулары келіп, ан-Нуманды Адиді өлтіруге ... ұлы Зайд ... ... ... хосройға қызмет етті.
Жаһилийя дәуірінде парсы патшаларында іздестірген әйелдердің бейнесі болды. Оны жердің түкпір-түкпіріне ... ... ... келетін әйел табылғанда, патшаға алып келетін болған. Тек арабтардың ... ... жоқ. ... әл-Исфаһанидің әңгімелеуінше, Зайд ибн Ади ан-Нуманның қыздары, әйелдері мен ... ... ... ... ... жиырмадан аса әйелдің бар екендігін хабарлады.
Әл-Исфаһани Ади ибн Зайдтың өмір сүрген ортасын суреттей келе, исламға ... ... ... ... ... ... құнды мәліметтер береді.
«Әндер кітабына» әл-Авас ибн әл-Худжр ибн әл-Ханф ибн әл-Азд ибн әл-Аус ... ... ... да ... ... аты ... бин ... әл-Азди. Араб жартыаралының тайпалық қоғамында мұсылмандық мемлекет пайда болғанға дейін шежірені анықтау маңызды болды. Сол себепті аңыздарды әңгімелеушілер тайпа батырының ... ... ... анықтауға көп көңіл бөлді. Алайда тайпа адамдарының ғана емес, әулеттердің, тайпалардың да шежіресінің тармақталған жүйесі болды. Бір тайпа немесе әулет ... да, ... ... та ... ... тайпадан не әулеттен шығу құрметті болып есептелді. Х ғ., Абу-л-Фарадж әл-Исфаһани кезінде бұл ... ... көп ... ... ... /31/. ... шежіресін анықтау барысында әл-Исфаһани көптеген тайпа атауларын сөз етеді. Аш-Шанфараны Бану Шабаб ибн Фахм ибн Амр ибн Қайс ибн ... ... ... ... ... Бану ... ибн Муфрадж Фахм және Бану Шабаб әулетінен бір-бір адамнан ұстап, туыстары аш-Шанфараға айырбастаған болатын.
Аш-Шанфара өзіне жәбір көрсеткен ... ... жүз ... ... ант ... ... ол сол ... адамдарын өлтіре бастайды да, тоқсан тоғызының көзін құртады. Аш-Шанфара Бану ... ... ... ... не ... ... кез-келген адамын,
Шаңға орағанды жақсы көремін
Кең далада олардың ... ... ... ... ... мен ... ... жүргенді
ұнатамын.
Бұл ... ... ... көйлек не жадағай киген кез-келген адамын» дегенде, аш-Шанфара Бану Саламанның кез-келген ... ... ... да, қуып ... ... ... аш-Шанфара:
Егер мен кек алмасам, о дүниеге өтуім керек,
Дахрда не ... ... мені ... Химатаның маңайынан өтемін,
Кейде Сабт пен Асансараға дейін жетіп қаламын.
Мен Бану Саб ибн ... өз ... ... ... қаласы оларды бір күні кездестіремін:
Тау шыңында немесе терең шатқалда
Алысқа кеткен бейқам жолаушы жат адамды кездестіреді.
деп, ... Бану ... кек ... ... Бұл ... «жат ... деп ол өзі ... айтып отыр.
Аш-Шанфараның әкесінің өлімі жайында мынадай дерек бар. Бану Азд ... ... ... ... Оның ... ибн ... ... тайпаластары кек алудан бас тартты. Осы кісі аш-Шанфараның әкесін өлтірді. Аш-Шанфара осы кезде мынадай өлең жолдарын шығарды:
Анамның тұнжыраған ... оның ... ... ... ұлына айтатын сөздері де
Ол қаскүнем мені өлтіреді деп қорқады.
Ол: «Менде басқасы бар еді, жеңілген жерінде ... ... ... ... ... ... туыстары мен тайпаластары үшін кек алатын болған. Осылайша, Аш-Шанфара есейгенде Фахм тайпасы мен Бану ... ... ... кімді тапса, соны өлтірген. Сонан соң ол Мина тауына, Хараш ибн ... ... Мина - ... шығысында орналасқан тау. Ислам пайда болған кезеңде Минаға бару қажылықтың міндетті бөлігі болды /32/. Аш-Шанфара Хараш ибн Жабирдің оның әкесін ... ... шап ... ... Бұл ... арасында, Минаға жақын далада
Мен Мулаббад көрсеткен Харашты өлтірдім.
дейді.
Хараштың ағасы ... ибн ... ... ... мерт ... ... туралы, оның Бану Аздқа шабуылдары мен тайпаның оған қарсы тұруға шамасы келмегендігі туралы сөз қозғағанда, Залим әл-Амири оны өлтірген Усайд ибн ... ... бұл ... қуып жете алмайсыңдар,
Сендер құзғынның қанатындай жеңілсіңдер ғой!
Соңынан асықтыңдар, қуып жеткенде -
Қуғыншылар да, ... ... де ... баяулатты...
Сенің өміріңмен ант етемін, жаяу жауынгер
Усайд ибн Джабир, ... ... ... ... ... ... ... әңгімелеуінше, аш-Шанфара көзі тірісінде Бану Саламанның тоқсан тоғыз адамын өлтіреді. Оның өлімінен кейін жауынгерлердің бірі ... ... ... ... тағы да ... болып аяғымен теуіп өткенде, сүрініп кетіп, жан тапсырады. Жүзінші адам осылай қаза ... ... ... ... ... жайында былай деп әңгімелейді. Бану Саламан аш-Шанфараны шабуыл кезінде ұстады. Оны тұтқындаған адам мал бақтырып ... Оған ... қызы ... Екеуі жалғыз қалғанда, аш-Шанфара оны сүймек болады. Қыз оны бетінен салып қалады да, әкесіне барып айтады. Әкесі аш-Шанфараны өлтірейін деп ... оның ... ... ... ... ... ... берген болатын,
Бойжеткеннің өз өгей ағасын қолымен салып қалғанын
Бұл бойжеткен менің елімді білгенде
Және өз елін білгенде, өзін ұстар еді. ... ... ... ... ... елін ... Ол ... Бану әл-Харис ибн Рабияның ағасы екенін айтады. Аш-Шанфара кейіпсіз адам болды. Қыздың әкесі Бану Саламаннан қорықпағанда, қызымды саған берер ... ... ... сені ... ... өлтіруге уәде етемін! - дейді.
Аш-Шанфара өз туыстарына оралғанда, Бану Саламан оның қайын атасын өлтіреді. Аш-Шанфара қайғысын көрсетпей, тек ... ... ... ... бен ... жасады. Бірде әйелі оған сөзін бұзып, уәдесін орындамағанын айтты. Сонда аш-Шанфара:
Менің ұстамдылығым сені ... ... Ярба мен Сард ... ... ... ... уәде ... мен жабын киген Бану Саламаның адамдарына
Бозбала болғанымда олар мені адам қатарына қосқан жоқ.
Мен олардың жерлерінде жүргенде,
Енді, менің ... тек ... ... ... ... ... - ... жерге апаратын жол іздемеймін.
Бұл жердегі Тайха жері –ғажайып аймақ. Мұнда жолаушылар бағытынан ... мерт ... ... ... бара ... ... кек алу міндетін айтқысы келген болуы керек.
Осыдан кейін аш-Шанфара Бану Саламанға шабуылдар жасап, оларды ... ... Оны ... ... ... ... ол Бану ... тоқсан тоғыз адамын өлтірді. Енді бір шабуыл жасаған кезінде олар аш-Шанфараны тосқауылдан күтіп ... Ол ... ... болады. Жолда ол Бану Саламан әулетінен бір әйелдің үйінде тоқтап, шөлін қандырғысы келеді. Ол аш-Шанфараны танып, оған ... ... ... ... пен ... ... де, суды тығып қояды. Аш-Шанфара кеткенде, әйелдің үйіне туыстары келеді. Әйелдің оны және ... ... ... танып, оны құдықтың қасынан аңдиды. Осы жерде аш-Шанфараны өлтіреді. Бір күні олардың сапарда болған бір ... ... ... Жерде жатқан аш-Шанфараның денесін әрі тастағысы келіп, бас сүйегінен теуіп қалады да, бас сүйегі ... ... өліп ... ... ... адам қайтыс болады.
Бұдан біз исламға дейінгі кезеңде ақындардың өз ... ... ... ғана ... ержүрек жауынгер болғанын көреміз. Олар берген уәдесінде тұрып, жақын адамдарының өлімі үшін кек алған.
Исламға дейінгі ... ... ... өзін Зухл ибн ... ... ... Ол ... «Йемамның ең жақсы тұрғындары - Зухл тайпасынан шыққан әл-Курайи тұрғындары», - дейді. Бұл тайпаға ... өзін Абс ... - ... Оның ... аты ... ибн Аус, ... лақап аты.
Ибн әл-Қалбидің айтуынша, әл-Хутайя өз әулетін Бакр ибн Уайл ... ... ... әл-Хутайяның шежіресін әңгімелегенде осы үш тайпаның атауын келтіреді.
Әл-Хутайя анасының әл-Қалбқа тұрмысқа ... ... ... ... Мужайрама күнін сөз етеді. Бұл әл-Мужайрама түбіндегі шайқас күні. Арабтар есте сақтап, бір-біріне арабтардың ... ... ... бұл аңыздардың көбі ұмытылып қалғандықтан, исламға дейінгі поэзияны түсіну ... ... /33/. ... ... ... ... адам ... Абу Убайда: сараң арабтар төртеу - әл-Хутайя, Хумайд әл-Аркат, Абу-л-Асуад ад-Дуали мен Халид ибн ... - ... ...
Ақын Каб ибн Зухейрдің рәуиі болды. Әл-Асмаиның әңгімелеуінше, әл-Хутайя қонақ болып келген кез-келген адамынасатиралық ... ... ... оған Асад ... Сахр ибн Айя есімді адамы келгенде әл-Хутайя ол туралы сатиралық өлең шығарды. Бұған Сахр ибн Айя: ... ... ... ... Ол ... қылған кез-келген адамын келеке етеді. Мен оған амал жоқтан бардым, ол болса итін тұншықтырады.
Сен дәмсіз сұйық сүтіңе бола ... ... ... ... абситтер сияқтысың.
деп, жауап береді.
Бұл жердегі «... итін тұншықтырады» дегені, қонақжай емес адам туралы айтылған. Әдетте ит бөтен адам ... ... да, бұл үй ... ... ... ... ... ретінде болды. Қонақжайлық исламға дейінгі кезеңде арабтарда құрметтелген /34/.
Хаммад ар-Рауия Басраға ... сол ... ... Билал ибн Аби Бурдаға әл-Хутайяның шығарған өлең жолдарын оқып берген:
Сен Амир мен ... ... Ха және Хам ... ... ... ... ... ... ... ... ... кім ... көптеген тайпа атауларын білдік.
Әл-Хутай өтпелі кезеңде, яғни ... ... де, ... діні тарағанда да өмір сүрді. Ол исламды қабылдап, кейін бас тартты.
Біз арамызда болғанда, ... ... ... Абу ... ... Алланың құлымыз.
дейді ол.
Мұнда айтылып отырған Абу Бакр 632-634 жж. ... ... ... ... ... ... ... Антара ибн Шаддад Недж даласында дүниеге келген. Ақын ... Абс ... ... ... бірі ... Шешесі Забейба жаугершілік кезде Абс руының тұтқынына түсіп қалады да, ... оған ... ... ... ... тайпасының қағидасы бойынша күңнен туған ұл құл ретінде, қыз туса күң болып қалатын. Сондықтан Антараның әкесі оны ұлым деп ... түйе ... ... ... ... /35/. ... тайпалардың бірі Бану Абсқа шабуыл жасап, түйелерін айдап әкетеді. Сонда Абситтер оларды ... ... ... ... ... ... әкелсең, басыңа бостандық беріп, ұлым деп танимын, - дейді. Осылайша Антара бостандық алады.
Ибн әл-Қалбидің айтуынша, Антара қара торы араб ... ... ... үшеу еді: ... ... ибн ... аш-Шариди және Салиб ибн Умайр ас-Сади.
Абу Амр аш-Шайбанидің ... біз Бану Абс және ... Қайс ибн ... ... Бану ... ... ... білеміз.
Жаһилийа кезеңінде тайпалар бір-біріне жиі шабуылдар жасаған. Осылайша Бану Абс тайпасы Бану Тамимге шабуыл жасайды. Шайқастың ... Бану Абс ... ... ... Осы ... Антара Қайс ибн Зухайрмен шайқасып, оны жеңеді.
Антараны көптеген тайпаластары ... деп ... Бұл ... ол: ... Абла ... ... қалыңдықтың қолындағы татуировканың ізі сияқтысың.
дейді.
Бұл ежелгі араб поэзиясының әдеттегі бейнесі. Тойдың алдында ... ... беті мен ... ... ... ... ол ... ұзақ сақталмаған.
Антараны Бану Набхан тайпасының жауынгері өлтірді.
Абу Убайданың әңгімелеуінше, Антара қартайып, шабуыл ... ... ... ... Бану ... ... адамы түйе қарыз еді, соны алып кетуге шыққанда, Шараж бен Назира аралығында ... жел ... ол ... ... өледі.
Антара ибн Шададтың өмірін оқи келе, Бану Абс, Бану Тамим, Бану Набхан, Бану Гатафан секілді тайпаларды, кейбір салт-дәстүрлерді, Шараж және ... атты жер ... ... ... өз ... ... ... Антараны көре алмағанына қатты өкінген екен», - дейді /36/.
Жаһилийа ... ... ... Уруа ибн ... қаңғыбастарды жинап, қамқорлық жасағаны үшін Қаңғыбастардың Қамқоршысы деп атап кеткен. Уруа ибн ... ... ... ... ... ... Бану ... Бану Сукайн тайпа атауларын кездестіреміз.
Уруа Бану Кинана тайпасының қызын босатып, әйелдікке алған. Шабуыл кезінде тұтқынға ... әйел ... ... ... ... ... Иесі оны босатып, туыстарына құн төлегеннен кейін ғана ... ала ... /37/. ... ... айда ... одан ... қажылық жасаған. Қасиетті ай басқаша қантөгіс пен соғыс үшін тыйым айы деп ... Араб ... ... бір ай ... ... ... ... жәрмеңкелер құрылды /38/.
Аштық кезінде Алла Уруаға екі түйе жібереді. Бір түйені бауыздап, адамдарын ... да, ... ... мен кәрі ... ... жолға шығады.
Әл-Исфаһанидің әңгімелеуінен Уруаның ан-Накрдан шығып, бара жатқан ар-Рабаза және жолда ... ... атты жер ... ... болдық.
Әл-Исфаһани халиф әл-Мансұрдың Уруа ибн әл-Уард туралы әңгімелерін келтіреді.
«Әндер ... ... енді бір ақын ... ... Ибн әл ... мен Ибн әл-Қалбидің айтуынша оның толық аты - ... ибн ... ибн Сад ибн ... ибн Имру-л-Қайс.
Хатим атақты ақын, жомарт адам болды. Жаһилийа дәуірінде Бану ... ... ... ... айда ол ... он түйеден сойып, адамдарды тамақтандырған.
Хатим кездестірген адамдар атақты ақындар Абид ибн әл-Абрас, ан-Набиға ... Бишр ибн Абу ... ... Ол ... елді ... патша биледі.
Ибн әл-Арабидің айтуынша, Сад ибн Харма ибн Ламаның қызын алып, туыстасқандықтан, ан-Нуман ибн әл-Мунзир Бану Лам ибн Амр ... ... ... ... ... ... ХХ ғ. ... хафара институты болды. Ол бойынша тайпаға иелігіндегі жолды қорғау тапсырылды. Бұл үшін ... ақы алып ... Өзге ... ... бұл жерлердегі керуендер мен жолаушыларын қорғау құқы болған жоқ. ... ибн Абд ... ... Бану Тай ... ... ... Хираға жеткенше баспана беруін сұрайды. Хатим Бану Лам ... өтіп бара ... ... қамқорлыққа алады да, осы әулеттің мүшелерінің наразылығын тудырады.
Исламға дейінгі дәуірде ... ... ... әңгімелейтін. Осылайша, адамдар бірде халиф Муауия алдына жиналып, аз-Заба мен Афзараның қызы туралы әңгімелейді.
Аз-Заба басқаша Зайнаб ... ... - ... ... ... Император Аврелиан (273 ж.) оны жеңіп, тұтқынға алған. Зенобияның билігі кезінде Пальмира ірі саяси, сауда және мәдени орталық болды /39/. ... ... ... ... ол Афзараның қызы Мауияны әйелдікке алады. Хатимнің немере ағасы Мәлік Мауияны ажырасуға көндіреді.
Жаһилийа ... ... ... ... ... Ажырасу былайша болды: егер олар киіз үйде тұрған ... ... ... ... кіре ... ... ал егер солтүстікте болса, оңтүстікке қаратқан. Мұны көрген күйеуі, әйелінің ажырасқанын бірден ... ... ... осылайша ажырасқан болатын.
Бірде Хатим Бану Анза тайпасына тұтқынға түседі. Бұл тайпаның әйелдері түйенің тамырын тіліп жіберіп, қанын ішкісі келді. ... қой мен ... ... ішу ... ... Алайда түйе қымбат болғандықтан оны бауыздамай, тек қанын шығарған /40/. Әйелдер Хатимнен ... ... ... оны ...
Адамдар Хатимді ең жомартты адам деп есептейді. Халиф Муауия Бану Құрайш тайпасын бір бергенде Хатим мен оның туыстарынан ... есе көп ... ... Бану Құрайш солтүстік араб тайпасы, одан Мұхаммад пайғамбар мен халифтер шыққан /41/. Бұл жерде Бану Құрайш тайпасының ... деп ... өзін ... отыр.
Қорытынды
Исламға дейінгі араб поэзиясы ұрпақтан-ұрпаққа жеткен сайын өз қағидаларын ... өнер ... ... ... ... ... ал ... табиғи дарынының арқасында өз айналасында әдеби өмірді тоқтаусыз, шынайы дамытып келді.
Исламға дейінгі араб ... ... ... көп ... ... немесе жаугершілік соғыстарда қаза болған рауилермен жоғалып, қағаз бетіне ... ... ... ... ... ... ... дәуірінің поэзиясы –араб халқының мәдениеті мен әдебиетінің тарихында өлшеусіз орны бар ... ... ... ... әр ... ... –тарих, этнография, мәдениеттану, т.б. үшін маңызды дереккөзі болып саналады. Осы поэзия ... араб ... ... ... ... ... табуға болады.
Исламға дейінгі араб поэзиясының араб тілі үшін негізгі ең басты маңыздылығы – оның ... ... ... ... ... ... ... қалпын сақтап, алдымен өзінен кейінгі ислам дәуіріне, одан орта ғасырларға және қазіргі заманға дейін жеткізілуінде. Жазу-сызу, баспа өнері ... ... ... дамып, тараған поэзия араб әдеби тілінің мол сөздік қоры мен тілдік ерекшеліктерінің бұзылмай, ұлттың басты мәдени мұрасы ретінде өмір сүруіне ... ... ... орта және ... ... ... шығармалары исламға дейінгі поэзияға негізделеді.
Біз зерттеу жұмысын жазу барысында V-VII ғғ. арабтарда көшіп-қонып жүргендіктен, ... ... ... ... ... жұтаң болғанын байқадық. Соған қарамастан олардың сан ғасырлар бойы сақталып, зерттеліп ... ... бар. Ол әлі ... ... ... ... шығыстанушы-ғалымдарының қызығушылығын тудыруда.
Филолог-ғалымдар әр кезеңде ежелгі поэзия ... ... ... ... ... ... ... деп атайды.
Осындай ... бірі ... ... ... антологиясы. Бұл кітапта араб әні мен араб поэзиясының Ү-ҮІ ... мен Х ... ... ... ... ... бұл ... араб әнінің немесе ән поэзиясының тарихы туралы жазылған ... ғана деп ... аз. ... әннің туылу тарихы немесе эволюциясы туралы еш мәлімет жоқ. Еңбекте араб ... мен араб ... ... ... жағдайлар, фактілер мен оқиғалар жазылған. «Әндер кітабы» Абу-л-Фарадж әл-Исфаһанидің басты әдеби еңбегі ... ... бұл ... ... автордың аты тарихта ерекше орын алды. Оны жиі ««Әндер кітабының» ... ... ... деп те ... Абу-л-Фарадж әл-Исфаһани өзінің еңбегінде ондаған жазба деректеріне сүйеніп, оларға сілтеме жасап отырды. Осылайша осы ... ... ... барлығының да тарихи шынайылығын көрсетіп, бұл шығармаларды ... ... ... ... ... ... Ауызша сақталған бұл поэзия мен прозалық мұра бізге Исламға дейін болған оқиғалар, тайпа аралық ... өмір ... ... ... ... ...
Академик И.Ю.Крачковский VI ғ. аяғы мен VII ғ. ... ... ... Құранды ең бірінші «әдеби-тілдік шығарма» ретінде қарастырды. Сол себепті оны аударуда көптеген бәдәуи поэзиясының ескерткіштері мен Арабияның отырықшы ... ... ... ... ... исламды қабылдаған бәдәуилер –мухадрамдардың поэзиялық ескерткіштері пайдаланылды. Құранды аударуда исламға дейінгі поэзияға сүйену сол кездегі оқиғалардың логикалық тұрғыда Құран оқиғаларымен ... ... ... бұл поэзияны дерек көзі ретінде пайдаланатын толық мүмкіндігіміз бар.
Қосымша
هو امرؤالقيس بن حجر بن ... بن عمرو بن حجر ... ... ... الجاهلي
ولد سنة 130 ق.هـ / 496 م ـ توفي سنة 80 ق.هـ / 544 م
شاعر جاهلي، أشهر شعراء ... على ... ... الأصل، مولده بنجد، كان أبوه ملك أسد وغطفان وأمه أخت المهلهل الشاعر.
قال الشعر وهو غلام، وجعل يشبب ويلهو ... ... ... فبلغ ذلك ... فنهاه عن سيرته فلم ينته، فأبعده إلى حضرموت، موطن أبيه وعشيرته، وهو في نحو ... من ... زهاء خمس ... ثم جعل ... مع ... في ... ... يشرب ويطرب ويغزو ويلهو، إلى أن ثار بنو أسد على أبيه ... ... ذلك وهو جالس ... ... الله أبي، ... ... وحملني دمه كبيراً، لا صحو اليوم ولا سكر غداً، ... خمر ... أمر. ونهض من غده فلم يزل حتى ثأر ... من بني أسد، وقال في ذلك ... ... ... فارس ... على بني آكل المرار (آباء امرؤ القيس) فأوعزت إلى ... ملك ... بطلب امرئ ... فطلبه فابتعد وتفرق عنه أنصاره، فطاف قبائل العرب حتى انتهى إلى السموأل، فأجاره ومكث عنده ... قصد ... بن أبي شمر ... والي ... ... لكي يستعين بالروم على الفرس فسيره الحارث إلى قيصر الروم يوستينيانس في القسطنطينية ... ... ثم ولاه ... ... فرحل ... ولما كان ... ظهرت في جسمه ... فأقام فيها إلى أن مات.
СхИшу СуЗгт гцЬдъ ИуЬдЬн ЛхЬЪуЬЬбт
гхКЬбцЬМт ЯуЭшуЬнЬец ЭцЬн ЮхЬКуЬСцеъ
ЪуЬЗСцЦт ТужСуЗБу гцЬдъ дуЬФЬЬгт
ЫуЬнЬСх ИуЬЗдуЬЗЙт ... ... ... ... ... ЗбЬдуЬТЪх ЭцЬн нуУуЬСцеъ
ЭуЬСугуЬЗеуЬЗ ЭцЬн ЭуЬСуЗЖцЬХцЬеуЗ
ИЬЕТуЗБц ЗбЬНуЬжъЦц Гжъ ЪхЬЮуЬЬСеъ
ИцЬСуецЬнЬФт гцЬдъ ЯцдуЬЗдуЬКцЬец
ЯуКубуЩшЬн ЗбЬМугъЬСц ЭцЬн ФуЬСуСцеъ
СЗФуЬех гцЬдъ СцнЬФц дуЬЗецЬЦуЬЙт
ЛхЬгшу ... ... ... бЗу ... ... ... бЗу ЪхЬПшу гцЬдъ дуЬЭуЬСеъ
гхШъЪуЬгс ббХшуЬнъЬПц буЬнъЬУу буЬех
ЫунЬСуеуЬЗ ЯуУъЬИс ЪубуЬм ЯцИуЬСеъ
жуОуЬбцЬнЬбт ЮуЬЬПъ ГхЭуЬЗСцЮхЬЬех
ЛхЬгшу бЗу ... ... ... ... ... ... буЬех
ХуЬЭЬжу ЗбНуЬжъЦц ЪуЬдъ ЯуЬПуСцеъ
жуНуЬПцнЬЛх ЗбСшуЯъЬИц нуЬжъгу ехдЬЗр
жуНуЬПцнЬЛс гуЬЗ ЪубуЬм ЮцХуЬСцеъ
жуЗИЬдх ЪуЬгшт ЮуЬПъ ЭхМцЪъЬКх ИцЬец
гцЛъбц ЦуЬжъБц ЗбИуЬПъСц ЭцЬн ... ... بن شداد بن ... بن قراد بن ... بن مالك بن غالب بن ... العبسي
من شعراء العصر الجاهلي
توفي سنة 22 ق.هـ / 601 ... ... ... في الجاهلية ومن شعراء الطبقة الأولى.
من أهل نجد، أمه ... ... ... سرى إليه السواد منها، وكان من أحسن العرب شيمة ومن أعزهم نفساً، يوصف بالحلم على شدة بطشه، وفي شعره رقة ... ... أبيه فيه أن بعض ... ... أغاروا على بني عبس، فأصابوا منهم واستاقوا إبلاً لهم فلحقوا بهم ... عما ... ... ... ... أبوه: كرّ يا عنترة.
فقال عنترة: العبد لا يحسن الكرّ إنما يحسن الحلاب والصرّ.
فقال أبوه: كرّ وأنت حر.وكان مغرماً بابنة عمه عبلة فقل أن تخلو له ... من ... في ... ... ... ... وشهد حرب داحس ... العرب تسمي معلقته المذهبة لحسنها والتي مطلعها.
تُعَنِّفُنِـي زَبيبَـةُ فِـي الـمَلامِ
عَلى الإِقدَامِ فِي ... ... ... أَن ... ... ... أَو ضَربِ الحُسَـامِ
مَقـالٌ لَيـسَ يَقبَلُــهُ كِـرامٌ
وَلاَ يَرضَـى ... ... ... ... فِي بَحـرِ المَنايَـا
وَيَرجِعُ سَالِماً وَالبَحـرُ طَامِـي
وَيَأتِي المَوتُ طِفـلاً فِي ... ... ... الفِطَـامِ
فَـلا تَـرضَ بِمَنقَصَــةٍ وَذُلٍّ
وَتَقنَـع بِالقَلِيـلِ مِنَ الحُطَـامِ
فَعَيشُكَ تَحتَ ظِلِّ العِـزِّ يَومـاً
وَلاَ تَحتَ المَذَلَّـةِ أَلـفَ عَـامِ
هو عمرو بن مالك الأزدي ... من ... ... ... الجاهلي
توفي سنة 70 ق.هـ / 554 م
شاعر جاهلي، يماني، من فحول الطبقة الثانية وكان من فتاك العرب وعدائيهم، وهو أحد ... ... ... منهم ... بنو سلامان، وقيست قفزاته ليلة مقتلهِ فكان الواحدة منها قريباً من عشرين خطوة، وفي الأمثال (أعدى من الشنفري).
وهو صاحب ... ... ... ... في أعجب العجب المطبوع مع شرح آخر منسوب إلى المبرَّد ويظن أنه لأحد تلاميذ ثعلب.
وللمستشرق الإنكليزي ردهوس ... سنة 1892م ... ... ترجم فيها ... ... وعلق ... شرحاً وجيزاً.
وقصيدة (لامية العرب) موجودة بالموقع بقسم الشعر الفصيح، قصائد الشنفري.
бЗ Ггшх ЪугъСжт ГМъгуЪуЬКъ ЭЗУъКуЮубшуЬКц
жугуЗ жуПшуЪуЬКъ МцнЬСуЗдуеЗ ЕРъ КужубшуЬКц ... ... Ггшх ... ИГгъСцеуЬЗ
жуЯЗдуКъ ИГЪъдуЬЗЮц ЗбгуШцЬншц ГуЩубшуЬКц
ИцЪунъдуншу гЗ ГгъУуКъ ЭуИуЗКуКъ ЭуГХъИуНуЬКъ
ЭуЮуЦшуКъ ГгхжСЗ ЭЗУъКуЮубшуЬКъ ЭужубшуЬКц ... ... ЪбЬм ... ...
ШугцЪъКхЎ ЭуеуИъеуЗ дцЪъгуЙу ЗбЪунъФц ТубшуЬКц
ЭунуЗ МуЗСуКцн жГдъЬКц ЫунъЬСх гхбцнгуЬЙт
ЕРЗ РхЯцЬСуКъ жбЗ ИцЬРуЗКц КуЮубшуЬКц
буЮуПъ ... бЗ ... ... ... гЗ ... жбЗ ИцЬРуЗКц КубуЭшхЬКц
КуИнКхЎ ИхЪунъПу Збдшужъгц Ў КхеъПцн ЫуИхжЮуеЬЗ
бцМуЬЗСуКцеЬЗ ЕРЗ ЗбЬеуПцншуЬЙх ЮубшуЬКц
КуНхбшхЎ ИцгудъМЗЙт гцду ... Ў ... ... гЬЗ ИхнхЬжКс ИЗбгуРугшуЬЙц НхбшуЬКц
ЯГдш беЗ Эн ... ... ... ... ГхгшцеЬЗ жЕдъ КхЯубшцгъЬЯу КуИъбуЬКц
ГгунъгуЙх бЗ нхОЬТм ... ... ... РхЯцСу ЗбдшУъжуЗдх ЪуЭшуЬКъ жуМубшуЬКц
ЕРуЗ ехжу ГгъУуЬм ВИу ЮхЬСшуЙу ЪунъдцЬец
гуВИу ЗбУшуЪцнПц бг нуУубъ: Гнду ЩубшуЬКц
ЭуПуЮшуКъ жуМубшуКъ жЗУъИуЯуСшуКъЎ жГхЯъгцбуКъ ... ... ... гд ЗбНхУъдц МхдшуЬКц
ЭуИцКъдуЗ ЯГдш ЗбИунъЬКу НхМшцЬСу ... ... ... ... ... ... гцдъ ... НубънуЬЙу дуЬжшуСуКъ
беЗ ГуСуМс гЗ НужъбуеуЗ ЫунъЬСх гхУъдцЬКц
жуИуЗЦцЪуЙтЎ НхгъСц ЗбЮцУцЬншц Ў ИуЪуЛъКхеЬЗ
жугудъ ... ... ... Ў ... ... гцду ЗбжуЗПцн ЗбРн Иунъду гцФъЪубт
жуИунъду ЗбМуИуЗ еунъеуЗКу ГдъФуГКх УхСъИуКцЬн
Сілтемелер
Шидфар Б.Я. Аравийская старина. Из ... ... ... и ... 1989 г., ... Арабская литература. Краткий очерк. М., 1964 г., с-6.
Ханна әл-Фахури. История арабской литературы. М., 1958 ж., с.-51.
Сонда, 47-48-беттер.
Сонда, ... Б.Я., ... А.Б. ... ... Книга песен. М.,1980 г., с-3.
Дербісалиев Ә. Араб әдебиеті, классикалық дәуір. А., 1982 ж., ... И.Ю. ... ... ІІ том, М.-Л., 1956 ж., ... Е.А. ... ... и арабский халифат в раннее средневековье. М., 1966 ж., ... ... И.М. ... ... ... М., 1965 ж., ...
Розен В.Р. Древнеарабская поэзия и ее критика. СПб. 1872 ж., 6-бет.
Lammes. H. Le Berceau de l islam. Rome., 1914, ... И.М. ... ... ... М., 1965 ж., 12-бет.
Дербісалиев Ә. Араб әдебиеті, классикалық дәуір. А., 1982 ж., ... ... О ... апокрифичности древне арабской поэзий. Сб. «Арабская филология», М., 1968 ж., 165-166-бет.
Ханна әл-Фахури. История арабской ... М., 1958 ж., ... ... Ә. Араб ... ... ... А., 1982 ж., ... Фон Грюнебаум. Основные черты арабо-мусульманской культуры. М., 1981., с-11.
Юсуф халиф. Нищие поэты жаһилийского периода. Каир., 1963 ж., 47-бет.
Соловьев В. ... ... ... ... М., 1964 ж. ... В.В. ... лексикография. М. 1982., с-10.
Шидфар Б.Я., Халидов А.Б. Абу-л-Фарадж әл-Исфаһани. Книга песен. М.,1980 г., с.-3.
Сонда, 86-бет.
Сонда, 87-бет.
Сонда, 92-бет.
Васильев А.А. Византия и ... І-ІІ том. СПб., ... ... История арабской литературы. І-том, с-69.
Шидфар Б.Я., Халидов А.Б. Абу-л-Фарадж әл-Исфаһани. Книга песен. М.,1980 г., с.-38.
Сонда, 40-бет.
Сонда, 106-бет.
Сонда, ... ... ... ... ибн Шаддад. Бейрут, 1930 г., с-63.
Крымский А.Е. История арабов и арабской литературы. Часть ... М., ... Б.Я., ... А.Б. ... ... ... ... М.,1980 г., с.-126.
Сонда, 126-бет.
Сонда, 147-бет.
Сонда, 153-бет.
Сонда, 154-бет.
Пайдаланған әдебиеттер тізімі
Крачковский И.Ю. Арабская ... ... ... Том ІІ, М.-Л., 1956 ... А.Е. ... арабов и арабской литературы, светской и духовной. Часть І-ІІ, М., 1914 г.
Крымский А.Е. ... ... в ... и ... М.,1906 ... А.Е. Арабская литература в очеках и образцах. І.Общий очерк истории арабской литературы. М., 1911 г.
ابن ﻛتيب. في الشعرو ... ... م. (Ибн ... ... аш-Шиир уа аш-Шуара. Каир. 1932 г.)
الاسكندري احمد.تاريخ الادب الاربي. القاهرة.1942 م. ... ... ... ... әл-араби. Каир. 1942 г.)
طه حسين. في الشعر الخا هلي. القاهرة.1925 م. (Таха Хусейн. Фи-ш-шиир ... ... 1925 г. ) ... ... في ... الخا هلي. القاهرة.1927 م. (Таха Хусейн. Фи-л-адаб әл-жаһили. Каир. 1927 г. )
Фильштинский И.М, ... Б.Я. ... ... ...
Бедуины и горожане в Мукаддаме в ибн Халдуна. Очерк пятый. Очерки истории арабской культуры V-XV вв. М., 1982 ... Л.В. ... ... ... и ... Аравии в V- VІІ вв. М., 1981 г.
Южная Аравия: Памятники древней истории и культуры. М., 1975 ... ... V-Х вв. М.-Л., 1960 ... Материалы по истории открытия. М., 1981 г.
Халидов. Арабские рукописи и арабская рукописная традиция.
ابو الفرخ ... ... ... ... ... Китабу-л-ағани.)
Шидфар Б.Я., Халидов А.Б. Абу-л-Фарадж әл-Исфаһани. Книга песен. М., 1980.
Шидфар Б.Я. Аравийская старина. Из древней арабской поэзии и ... 1989 ... Ә. Араб ... ... дәуір. А.,1982 г.
Ханна әл-Фахури. История арабской литературы. М., 1982 г. ... В. ... ... ... очерк. М., 1964 г.
Фильштинский И.М. История арабов и халифата. М., 2001 ... Фадл ... ... ... Имру-л-Қайса. Каир. 1969 г.
Доктор Саид Ханафи Хуснайн. Джахилийская ... ... 1971 ... ... Ә. Бәдәуи бәйттері. «Жалын». № 5, 1979 ... ... ... А., №4 (29), 2004 ж. ... Ж. Особенности творчества Имру-л-Қайса.
Хабаршы. Шығыстану сериясы. А., №2 (35) 2006 г. Қалиева Ш.С. ... және оның ерте ... араб ... ...

Пән: Дін
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 39 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жаңашыл 12-жылдық мектептің дене шынықтыру мұғалімін даярлау – заман талабы7 бет
Мектепке дейінгі білім беру мекемесі мен мектепалды сыныбындағы педагогикалық үрдісте қолданылатын халық педагогикасы мен ұлттық салт-дәстүрлердің тәрбиелік мәні7 бет
Сәбилік кезеңде балалардың үлкендермен қарым-қатынас рөлі25 бет
Тәуелсіздік мерекесі11 бет
"Араб халифаты."36 бет
60-90 жылдардағы қазақ поэзиясындағы көркемдік ізденістер29 бет
XIX ғасыр поэзиясындағы өнер, білім, ғылым тақырыбы38 бет
XVIII ғасырдағы жыраулар поэзиясының даму сипаты22 бет
«Арабтардың философы» - әл – Кинди9 бет
«Палестина-Израиль» қақатығыстарына әсер етуші факторлар негізінде қарастырып Араб шығысындағы мемлекеттердің шиеленістегі алған орны мен саяси ұстанымдардың халықаралық қатынастарға ықпалы63 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь