Қытай Халық Республикасындағы қазақтардың экономикалық-әлеуметтік жағдайлары (1949 ж. аяғы 1962 ж)

КІРІСПЕ

1 . тарау. Қытай Халық Республикасының Шыңжаң өлкесіндегі қазақтар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..

1.1. Қазақтардың демографиялық жағдайы мен қоғамдық құрлысы

1.2. Экономикалық.әлеуметтік және мәдени жағдайы

2 .тарау. Шыңжаң қазақтарының тарихи Отанына оралуы

2.1. Оралу процесінің басталуы мен сипаты

2.2. Атамекеніне оралушылардың қазақ жеріне орналастырылуы

ҚОРЫТЫНДЫ

ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР МЕН СІЛТЕМЕЛЕР ТІЗІМІ
Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін төл тарихымызға қайтадан көз жүгіртіп, оны жан-жақты саралап, кеңінен зерттеуге мүмкіндіктер туды. 1992 жылы 28 қыркүйек 5 қазан аралығында өткен дүние жүзі қазақтарының құрылтайы «бүкіл әлемдегі отандастарын Қазақстанның экономикалық-әлеуметтік, мәдени-интелектуалдық мүмкіншілігін молайтуға, кіндік кескен қасиетті топырақта бас қосқан осынау тарихи шақта бар қабілеті мен еңтегін туған елдің игілігіне» жұмсауға шақырды. Осы тұста қазақ халқының төрткүл дүниедегі жалғыз Отаны, арқа сүйер сүйеніші де, ұлт болып ұйып, берекеге кенеліп өсіп-өнетін ата жұрты – қазақ жері болса, Қазақстан мемлекеті сондықтан да өз елінің болашағын ойлайтын ұлтжанды қазақ азаматтарын толғандыратын көкейкесті мәселенің бірі – қазақ диаспорасы. Соның ішінде Қытай Халық Республикасындағы қазақ диаспорасының шығу тегі, құрылымы, саяси-әлеуметтік ортасы, экономикалық жағдайы, ұлттық психологиясы мен дүниетанымы, тұрмыс-салтының сақталуы мен өзгеруі, өзге этникалық ортаға байланысты мәдениетіне енген өзгешеліктері, тілі мен діні, әдебиеті мен өнері, ата-мекеніне қайта оралу, көшіп келу, қоныстану мәселелері – аса күрделі ғылыми зерттеу жұмыстарын қажет етеді.
Өйткені дәл бүгінгі таңда халқымыздың үштен бір бөлігі, яғни қазақтың 3 миллионнан астамы өзінің тәуеслсіздігін алған тарихи-ұлттық Отанынан шетте өмір сүріп отыр. Шетелдегі қандастарымыздың ең көп шоғырланған жері – бұл күндері Қытай Халық Республикасының құрамындағы Шыңжаң өлкесі. Қытай Халық Республикасында тұратын 1 миллионнан астам қазақтар ала бағанның арт жағында қалғаннан бергі кезеңде өзгеше тағдыр, қызғылықты тарих кешіп жатыр. Міне, сондықтан бұл мәселе бүгінгі күннің өзекті мәселесі деп түсінеміз.
1. Арғынбаев Ә. Қазақ диаспорасының тарихыв мен мәселелері. // Ақиқат. 1992. № 9. 31-б
2. Сыреожкин К.Л. Казахи в КНР: очерки социально-экономического и культурного развития. –Алматы, 1994
3. Тынышбаев М. Материалы к истории киргиз-казахского народа. Ташкент, 1925
4. Астафьев Г.В. Казахи Синьцзяна (этногенез, история, заселения родоплеменной состав, положение в период русско-китайского разграничения и в 50-е годы ХХ века). Москва, 1971
5. Омарбеков Т.О. 20-30 жылдардағы Қазақстан қасіреті. Алматы, 1997
6. Мендикулова Г.М. Исторические судьбы казахской диаспоры. Пройсхождение и развитие. Алматы, 1997
7. Казахская диаспора: проблемы этнического выжывания. Состав. К.Л. Есмаганбетов. Алматы, 1997
8. Тәтімов М. Қазақ әлемі. Алматы, 1993
9. Алтай Х. Ата жұрттан Андолыға дейін. Алматы, 1995
10. Оралтай Х. Елім-айлап өткен өмір. Алматы, 1990
11. Жақсылық С. Қытайдағы қазақтар. Алматы, 2000
12. Нұржамал Алдабек. Тарихы таяққа толы Шыңжаң. Алматы, 2003
13. Мұхаметханұлы Н. Қытайдағы қазақтардың қоғамдық тарихы (1860-1920жж) Алматы, 2000
14. Құдайбергенова А. 1950 жылдардағы Қытайдан КСРО-ға келген кеңес азаматтары. // Отан тарихы. 1991, № 1. 97-101 бб
15. Абикенова Г.Е. Қытай қазақтарының Қазақстанға оралуы: тарихы мен мәселелері. // ҚазҰУ Хабаршысы. №1. 1993. 126-128 бб
16. Восстание 1916 года в Средней Азии и Казахстане. Сборник документов. Москва, 1960
        
        ӘЛ-ФАРАБИ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ
УНИВЕРСИТЕТІ
Қазақстанның жаңа және қазіргі заман тарихы кафедрасы
Б І Т І Р У Ж Ұ М Ы С ... ... ... ... қазақтардың экономикалық-әлеуметтік жағдайлары (1949 ж. аяғы 1962 ж) ... 4 курс ... ... ... ... ... доцент
Ф.А. Қозыбақова
Қорғауға жіберілді “ ” ... 2006 ... ... ... ... ... О С П А Р ...
1 ... ... ... ... Шыңжаң өлкесіндегі қазақтар----------------------------------------------------------------------------------
1.1. Қазақтардың демографиялық жағдайы мен қоғамдық ... ... және ... ... ... ... қазақтарының тарихи Отанына оралуы
2.1. Оралу процесінің ... мен ... ... ... қазақ жеріне орналастырылуы
ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР МЕН СІЛТЕМЕЛЕР ТІЗІМІ
КІРІСПЕ
Тақырыптың өзектілігі: Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін төл тарихымызға қайтадан көз жүгіртіп, оны жан-жақты ... ... ... ... ... 1992 жылы 28 ... 5 қазан аралығында өткен дүние жүзі қазақтарының құрылтайы «бүкіл әлемдегі отандастарын ... ... ... ... ... ... ... қасиетті топырақта бас қосқан осынау тарихи шақта бар қабілеті мен еңтегін туған елдің игілігіне» жұмсауға шақырды. Осы тұста қазақ халқының ... ... ... ... арқа ... сүйеніші де, ұлт болып ұйып, берекеге кенеліп өсіп-өнетін ата жұрты –қазақ жері ... ... ... сондықтан да өз елінің болашағын ойлайтын ұлтжанды қазақ азаматтарын толғандыратын көкейкесті мәселенің бірі –қазақ диаспорасы. Соның ішінде Қытай Халық ... ... ... шығу ... ... саяси-әлеуметтік ортасы, экономикалық жағдайы, ұлттық психологиясы мен дүниетанымы, тұрмыс-салтының сақталуы мен өзгеруі, өзге ... ... ... ... ... ... тілі мен ... әдебиеті мен өнері, ата-мекеніне қайта оралу, көшіп келу, қоныстану мәселелері –аса күрделі ғылыми зерттеу жұмыстарын қажет ... дәл ... ... ... ... бір ... яғни қазақтың 3 миллионнан астамы өзінің тәуеслсіздігін алған ... ... ... өмір ... ... ... қандастарымыздың ең көп шоғырланған жері –бұл күндері Қытай Халық Республикасының құрамындағы Шыңжаң өлкесі. Қытай Халық Республикасында тұратын 1 ... ... ... ала ... арт жағында қалғаннан бергі кезеңде өзгеше тағдыр, қызғылықты тарих кешіп жатыр. Міне, сондықтан бұл мәселе бүгінгі ... ... ... деп ... /1/.
Жұмыстың зетттелу деңгейі: 1949-1962 жылардағы Қытай Халық Республикасындағы ... ... ... жағдайы, олардың тарихи Отанына оралуы, сипаты мен қазақ ... ... ... зерттеуге бағытталған арнайы еңбектер жоқтың қасы деп айтуымызға болады. Әйтсе де, Ресей, Қазақстан мен ... ... ... жазылған біраз еңбектер мәселенің басқа қырларынан шешуде қолданысқа ... ... ... ... ... ... туралы К.Л. Сыреожкиннің /2/ зерттеуі біршама жақын. Онда Қытай Халық Республикасының құрылуынан ... ... ... ... ... ... ... Бұл 1949 жылдан кейінгі кезең туралы баяндалғандықтан, зерттеу жұмысының алғашқы тарауларына ... ... ... ... аталған кезеңдегі демографиялық жағдайлары туралы мәліметтер М.Тынышбаев /3/ еңбегінде кездеседі. Оның Қытайға ауып, қайтадан еліне оралушы қандастарымыз туралы мәліметтері зерттеуімізге аз да ... жол ... ... Г.В. Астафьев /4/ еңбегінде ХХ ғасырдың 50 жылдарындағы Шыңжаң қазақтарының этногенезі мен рулық құрамы жайында мәліметтер бар.
Қазіргі ... ... ... тарихын жазуда озық оймен ұтқыр пікір білдіріп жүрген танымал ғалым ... ... «20-30 ... ... ... /5/ атты зерттеуінде қазақтардың шетелдерге ауа көшулері туралы архивтік құжаттары зерттеу ... ... ... еңбекте қазақ шаруаларын күшпен және жаппай ұжымдастырудың ауыр саладарынан көптеген қазақтардың Қытай асып кетуі нақты құжаттармен көрсетіледі.
Біз ... ... ... ... ... мәліметтерді Г.М. Меңдіғұлова жариялаған «Тарихи тағдыр-қазақ диаспорасының шығу тегі мен тарихы» /6/ атты монографиялық еңбегі береді. Еңбек арнайы қазақ ... ... ... ... шығу ... мен ... ... пайымдаулар жасаған.
Қазақ тарихының осы кезеңі турасында Т.Есмағанбетовтың редакциялауындағы «Қазақ диаспорасы» /7/ атты еңбек Шыңжаң қазақтарының шетелдерге аууы мен ... ... ... ... ... ... ... М.Тәтімовтың «Қазақ әлемі» /8/ атты еңбегін де атап өтуге болады. Бұл кітапта халқымыздың Қазақ хандығы құрылған кезден бастап, күні ... ... ... дамудың жай-жапсарын егжей-тегжей баяндалады. Мұның ішінде, 1950 жылдардағы Қазақстанның этнодемографиялық дамуында тың ... ... ... ... азаматтардың да үлес салмағы хабарланған.
Шетелдегі қазақ диаспорасының өкілдері Алтай Халифа /9/ мен Оралтай Хасеннің /10/ еңбектерінде де Шыңжаң қазақтарының 30 ... ... ... баяндалады. Кезіндегі қытай билеушілерінің езгісін мойынұсынғаннан гөрі азапты да азат ... ... ... Такламан шөлінен өтып, Гималай асып, Үндістан, Ирак, Сирияны басып Туркияға және де алыс-жақын ... ... ... ... еңбектері зерттеуімізге тікелей қатысты болмаса да тақырыпты өзге қырынан ашуда ... ... ... ... ... бір танымал өкілдері, жазушы Жақсылық Сәмитұлының «Қытайдағы қазақтар» /11/ ... мен ... ... ... ... толы Шыңжаң» /12/ еңбектері жарық көрді. Алғашқы еңбекте қазақтардың екі мемлекетке бөлініп қалуынан бастап, олардың бүгінгі Қытайдағы өмірі туралы шолу ... ... ... ... ... тарихынан 40 жылдардағы кеңес-қытай қарым-қатнасытарына дейінгі Шыңжаңның талқыға толы тарихы баяндалады.
Сонымен бірге кейінгі кезеңдері Қытай мәселесіиен айналысып жүрген Нәбижан ... /13/ ... де ... ... ... бере алады.
Соңғы жылдары біздің тақырыбымызға біраз жақындығы бар А.И. Құдайбергенованың «1950 жылдардағы КСРО-ға ... ... ... /14/ мен Г.Е. ... «Қытай қазақтарының Қазақстанға оралуы: тарихы және мәселелері» /15/ атты ... ... ... тақырыпты жазуға біраз болса да бағыт бесе, Х.Алтай. Ж.Қасымбаев, Н.Мұхаметханұлы, Қ.Ғабитханұлы және т.б. түрлі баспа беттерінде Қытай қазақтарының осы ... ... мен ... ... ... біршама иәліметтер беріп отыр.
Зерттеу жұмысының деректік негізі: Зерттеу жұмысымызға қатысты ... осы ... ... ... ... ... мен ... сипатын толықтыратыны сөзсіз. Жалпы алып қарағанда ΧІΧ ғасырдың соңы мен ΧΧ ғасырдың басындағы Қытайдағы ... ... ... ... ... ... деректер жоқ емес. Бірақ зерттеп отрыған мезгілдегі қазақтардың тарихына қатысты материалдар жоқтың қасы. Өйткені осы ... ... ... ... орыс ... бастыс ғалымдары қазақтарға назар аудармаған еді. Дегенмен де «1916 жылғы Орта Азия мен ... ... ... мен ... жинағы) /16/ топтамасынан да аз да болса тақырыпқа қатысты деректер қатарын кездестіреміз.
Баста атап өткеніміздей, зерттелініп отырған ... ... ... Мемлекеттік Архив қорларындағы тың материалдар қатары болып табылады.
Тақырыптың ... ... бірі - ... ... ... ... ... Осы архивтегі –Орталық Статистикалық Басқармасының стасистикалық әр жылғы және санақтар бойынша жасалған 698-қоры аталған кезең туралы біраз материалдар жинақтағанмен, санақ ... ... ... ... ... таса ... ... –Қазақ КСР-нің Министрлер Кеңесінің жанынан құрылған еңбек күшін пайдалану комитетінің жинақтары біз үшін құнды мәліметтер беріп отыр. Қорда миграция, қоныстану ... ... ... де, біз бұл қордан бағыт алып үлгергенмен, ... ... ... мәселесінің анықталмағанын көреміз. Қордан 1954-1955 жылдарға қатысты ғана материалдар тобын кездестірдік.
Сондай-ақ 1481-қор –Ауылшаруашылығы Министрлігінің жинағы. Онда біз одан әрі ... ... ... мәселеміз турасында деректерді толығымен кездесітіреміз. Қорда Украйна, Беларуссия, Молдавия сияқты көршілес республикалардан тың және тыңайған ... ... ... ... ... ... ... және тұрғын үймен қамтамасыз ету тізбелері көрсетілген. ... ... ... ... ... ... ... Халық Республикасынан оралушы қандастарымыз да аталынып өтеді. Өкінішке орай, зерттеуімізге тікелей қатысты зерттеу жұмыстары жоқтың қасы дей ... ... ... ... сүйенуімізге тура келді. Аталған деректік қорларды талдау барысында сол ... ... ... берілмеуін ескеріп, деректерге сын көзбен қарап, сол Қытайдан өткен үлкендер естеліктерімен салыстыра отырып ... ... осы ... ... басылымдарын кездестіргенімізбен, оларда тек басқа республикалардан келген ерендер ерлігі мадақталғандықтан, мәліметтеріне аса мән ... тура ... ... ... мен міндеттері: дүние жүзінде Қазақстаннан басқа жерде қоныстанған қазақ ұлтының ең көп бөлігін құрайтын өңір –Қытайдағы қазақтар жиі ... ... ... ... ... ... ... жалпы тарихын жан-жақты зерттеу үшін Қытайдағы қазақтардың біз қарастырып отырған тұстағы тарихы да өз ... ... ... ... шығуды талап етеді. Бұл орайда біз сол кезеңдегі (1949-1962 жж) ... ... ... және ... ... халықаралық жағдайы мен олардың Отанға оралу процесін негізге ала ... ... ... жүйеленбеген мәселелерді бір жүйеге салуды мақсат етіп отырмыз. Аталған мақсатымызға орай, төмендегідей міндеттер ... алға ... ... ... Шыңжаң қазақтарының географиялық орналасуы мен демографиялық жағдайларына мән беру;
- Қытай билеушілерінің ықпалындағы қазақтардың шаруашылық тұрмыс жағдайы мен ... мен ... ...
- ... ... ... ... оралу сипатына тоқталу;
- Атамекеніне оралушылардың қазақ жеріне орнығуы мен ондағы кездескен ... ... ... ашып ... ... ... шегі: Аталған жұмыста Қытайдағы қазақтардың 1949 жылдан 1962 жылдарға дейінгі тарихи кезеңі баяндалады.
Бітіру ... ... ... ... ... ... екі тараудан (әр тарау екі бөлімнен) және пайдаланған әдебиттер мен сілтемелер тізімінен тұрады.
1. ҚЫТАЙ ХАЛЫҚ РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ШЫҢЖАҢ ӨЛКЕСІНДЕГІ ... ... ... ... ... мен ... ... - Қазақстан Республикасының жергілікті негізгі тұлға ұлты. Тарихтағы қазақ халқының этнотерриториясы таяу ... ... ... адып ... ... ... түскендікген, қазақ халқының біраз бөліктері өздері отырған жерлерінен басқа ... ... өтіп ... ... тарихи саяси себептердің салдарынан алыс - жақын шетелдерге босып кеткен қазақ өкілдері қазіргі тұста көптеген ... өмір ... Олар әр бір ... ... ... ... «Монғол қазағы», «Түрік қазағы»немесе «Қытай қазағы» деген сияқты атауларға ие ... ... ... ... - ... ... ... территориясында өмір сүріп отырған, Қытай Халық Республикасының азаматтығындағы қазақтар. Жалпы Қытай Халық Республикасында ... ... 7 ұлт, 9 ... тілі бар. Жер шары ... қарағанда олар шығыс бойынша 74° - 126°-та, ал солтүстік ендікте 35° - 50° өңірде түрады. Атап ... ... ... ... батыс-солтүстік бөлігіндегі Шыңжаң автономиялы ауданына, Цинхай, Ганьсу өңірлеріне қоныс тепкен. Бұдан тыс Қытайдың шығыс-солтүстігіндегі ... ... Фуун ... бар /17/. ... ... еске түсірсек, Қытай Халық Республикасының құрамындағы Шыңжаң өлкесі тарихта Шығыс Түркістан аталғаны жалпыға мәлім. Кейбір жазба ... ... ... деп ... кездері де болған. Тарих аренасында ΧVІ ғасырдан бастап көрініп, қазақ еліне үнемі қауіп төндіріп, шапқыншылық соғыстар ... ... ... хандығы Манчжур Қытай империясы жойылып, Шығыс Түркістанды ... ... ... ... ... бұрынғы аты өзгеріп, 1877 жылы Шыңжаң (Жаңа өлке) деп аталғаны ... /18/. ... ... ... Шыңжаң аймағы әкімшілік жақтан: Солтүстік Шыңжаңдағы Алтай аймағына қарасты Алтай қаласы, Шіңгіл, Көктоғай, Бауыршын, Қаба ... ... ... ... ... қаласы, Қобықсары, Дөрбілжің, Шыйқу, Шағантоғай;
Толы, Сауан аудандарына: Іле аймағына қарасты Қүлжа ... ... ... ... Күнес, Текес, Тоғызтарау, Моңғолкүре, Шапшал;
Қорғас ауданына: Санжы дүнген облысына қарасты Санжы қаласы, Фукаң, Мори, ... ... ... ... Буратала монғол облысына қарасты Бүратала, Жың қаласы;
Арасан аудандарына - Құмыл аймағына, Үрімжі қаласы мен оған ... ... ... ... Қарамай, Шэхэзэ қалаларына орналасқан /19/. Тағы бір бөлік қазақтар Қытайдың Ганму өлкесінің Хайший, Манғол-Тибет –Қазақ автономиясы мен Чинхай облысына ... ... ... ... ... ... ұлттардың жалпы саны 10 миллион шамасында. Олар: қазақ, ұйғыр, қырғыз, татар, сала, ұйгу ұлттары. ¥йғырлар ... мен ... ... ... қазақ тіліне өте жақын-түркі тілінде сөйлейтін қырғыздар мал шаруашылығымен айналысты. Қазақтарды қосқанда бұлардың бәрі мұсылман сүнниттер болып, бүдан басқа тағы да діні мен тілі ... ... ... орыстар болды.
Қазақтар мекен етуші бұл аймақтар Шыңжаңдағы ең бай аймақ болып саналды. Ол Қытай ... 1/6 ... ... ... ... ... 1646800 кв. км алып ... Климаты жайлы болып келеді. Қыста орташа температура қаңтар айында -13°-тан -30°-қа ... ... ... + ... +27°С ... ... Соған орай географиялық жағдайы мал өсірумен қатар, егін егуге де қолайлы болып келеді. ... ... өзен ... ... жер ... ... қазу ... да күн көреді.
Ауылшаруашылығы жұмыстары солтүстіктен оңтүстікке қарай дамиды. Мәселен, 1958 жылы Жаркенттің ... ... ... дакылын өсіру болса, кейін климат қолайлылығы мен су молшылығына орай астық, мақта, күріш өнімдерін өндірген. Ал, Шыңжаңның солтүстігіндегі ... ... ... Ақсу ... және ... ... ... айналысушы көшпелілер үшін өте қолайлы аймақ болды. Бірақ, 1966-1976 жылдардағы мәдени төңкеріс тұсында4 бұл жерлер ... ... ... ауыстырылды. Жалпы Шыңжаң қазақтарының 3/5 бөлігі мал шаруашылығын кәсіп етті /20/.
Ғалымдарымыздың «XIX ғасырдың 60 жылдарынан бастап, қызыл ... арғы ... ... ... ... ... әр кезеңдегі ресейлік-кеңестік теперіштер (XIX ғ. 70-жылдары, XX ғ. 16-жылы, 20-жылдары, 32-жылы, 37-жылғы..) түсында жансауғалап ... ... ... ... ... /20/ деп атап ... ... қазақтардың демографиялық өзгерістеріне сол түстағы көші-кон үрдістері әсер етіп, бірде көбейіп, ... ... ... ... ... ... төңкерісінен кейін Ресейдегі большевиктер билігіне қарсылык көрсеткен ақтардың қарулы күштерінің бір бөлігі қызыл армияның тегеуіріне шыдамай, ... ... ... өтеді. Бұлардың кейбіреулері көп ұзамай Шыңжаң үкіметі жағынан ақ гвардияшылармен бірге қайтарылған. Дегенмен осы келген бетімен ... ... ... ... ... ... ... көбейтті. Бұл туралы демограф-ғалым Мақаш Тәтімов өз еңбегінде «Қытайдағы қазақтар саны 550 мыңға тек 1920 жылы ғана ... ... ... ... мен ... ... ... Қытайға, әсіресе Жетісудан қазақтар көп ауған»/21/.
Сондай-ақ азамат соғысының салдарынан 1916 жылы Ресей патшалык үкіметініққазақтарды ... ... ... ... ... да қазақтар көптеп Шыңжаңға қарай көшкен. Бірақ олардың біразы көп ұзамай қайта қайтканмен олардың талайы калып қойды.
Ақпан революциясынан ... ... дара ... ... туралы алыстағы Қытайға да жеткен хабарды естісімен елін сағынған қазақтар топ-топ болып, әсіресе Жетісудың Нарынқол бойындағы ... ... ... ... ... ... орала бастайды /22/.
Алайда көп ұзамай Қазақстандағы қазақтардың, ... ... ... ... тағы да ... асуына тура келді. Ендігі жерде олар «ақ орыс» емес, қайта «қызыл орыс» кысымынан кашуға мәжбүр болды. Бүл жағдай ... ... және ... ... екі ... аштықтың, 1929-1931 жылдары кең өріс алған кеңестік жаппай үжымдастырудың қатал да ... ... ... еді. Бұл ... ... Т. ... ... жүргізген геноциді 1929 жылдың, яғни жаппай күштеп ... ... ... ... ... ... Қытай жеріне жүмыла да топтаса қаша көшулерін туғызды» /23/ дейді. Демек сол түста шекаралық аудандар мен оларға көрші ... ... үшін ... зомбылығынан күтылудың жалғыз жолы Қытай және өзге де шетелдерге асып кету болғанын аңғартады.
Нақты ... ... ... Кеңес Одағы П.П. ОГПУ басшыларының Қазақ өлкелі партия комитетіне жолдаған өте қүпия мәліметінде 1929 жылы ... ... ... ... ... 416 ... яғни 1845 адам; 1930 жылы 3478 қожалыктары, яғни 8440 ... 1931 жылы ... 2009 ... ... 1931 ... ... айына дейін Қытай 5,903 шаруалар шаруашылықтары (яғни шамамен 29,566 казақ) көшіп кеткен ... ... Ал ... ... орындарының дерегі бойынша 1932 жылғы дейін Қытайда онда өткен 60 мыңдай қазақтар тіркелген - деп мәлімдейді /24/. Тағы бір ... ... осы ... ... көрші орналасқан кейбір шекаралық емес аудандарда да Қытайға көшу науканы орын алған. Мысалы, Алматы және ... ... ... 92 ... ... 62 ... ... 30 қожалық, Күршімнен 11 қожалық 1930 жылы-ақ Қытай асып ... ... - 1934 ... ... ... ... «асыра сілтеу» саясатының кесірінен де көптеген қазақтар тағы да Шыңжаңға кашып жатты. Олардың ... ... ... опат болғандарынан басқалары Қытайдағы қазақтардың демографиялық өсуіне және бір рет үлкен әсер етті. Бірақ, осы тұста, керісінше сондағы ... ... ... көшу ... де ... де ... ... ұлты басқа да аз ұлттар сияқты түрлі үкімет пен керағарлық саясаттың нәтижесінде ... ... ... 40 ... ... шетелдерге босу әрекетіне үшырады. 1940 жылдың кейінгі үш аймақта өріс алған көтерілісте тағы да талай қазақ азаттық жолында қаза ... ... ... олар ... тастап Монғолия асуға мәжбүр болды. Жоғарыдағыдай түрлі себептерден 1946 жылғы санақта олардың саны шамамен 440 мыңға дейін азайып ... ... жылы ... өз ... ... ... Республикасы болып қүрылған түста онда тұратын қазақтардың жалпы саны 420 мыңға жуық болған. Оның ішінде 418 мыңға жуығы ... ... ... ... халықтың 9 процентін қүрады. Ал қалған 3 ... жуық ... ... ... ... ... және Ганьсу өлкесінде (1497-ге жуық) қоныс тепті.Әйтсе де, қазақ қауымының «қытай қазағы» атанып, жергілікті халықпен араласа өмір ... ... ... емес, таяу замандағы тарихымыздың туындысы /15, 126-б/.
XX ғасырдың 50 жылдарында Г.В. Астафьев Қытай Халық ... ... ... ... қазақ рулары мен олардың санына көңіл бөлігі, анықтайды. Оның осы ... ... ... (1953 жыл, ... ... аймағындағы қазақтардың жалпы саны 475 мыңға жеткен. Оның 60 процентке жуығы - Іле ... ... үш ... ... ... ... қоныстанушы қазақтар саны басқа да аз ұлттар сияқты осы түста көбейіп отырды. Мәселен, 1949 жылы 420 мың ... ... 1953 жылы 475 ... ... /27/. 1949 - 1953 ... ... ... қазақ халқының санының артуы көрініс берді. Оны Қ. Ыбырәліүлы мен Г. Шәріпқызы өздерінің мерзімді басылымда жариялаған ... ... ... ... артуы тез болды. Бастысы соғыстың аяқталуына, емдеу-денсаулық сактау кызметінің күшеюіне, Халық түрмысының жаксаруы мен өлімнің ... ... ... /28/дейді.
Бірақ, келесі санақтық тексеруде демографиялық хал-ахуал құлдырады. ... бір ... ... тұрғындарының шетелге (Батысы Қазақстанға) өтіп кетуіне байланысты болса, екіншіден Шыңжаңдағы 3 жылдық жаратылыстық ауыр апат пен ... ... ... ... ... болды.
Сондай-ақ Г.В. Астафьев өз санағында керейлер мен наймандардың бірнеше ... атап ... ... ... ... ... керей, найман, уақ, албан, суан сияқты тайпалар қүрайды. Оның ішінде наймандар мен керейлердің саны көп. М. Тәтімов «Кезінде Шыңжың ... Үлы жүз ... Орта Жүз ... аз ... бармаған. Соны ескере келе, саны 350 мыңға (1917) ... ... ... 200 ... Орта жүз тайпаларына, ал 150 мыңын Үлы жүз ... ... ... /29/ ... Шындығында кейінгі неше реткі көші-қонның өзінде мүндағы қазақтардың негізгі қүрамы Орта жүз бен Үлы жүз ... Олар ... ... беті ыңғайына қарай қоныстанды. Мәселен, Орта жүз керейлерінің көбі ... ... жеті ... ... ... ... ... және Шихудан Баркөлге дейінгі Тяншань тауы өңіріне, сондай-ақ кейінгі кезде ауып барған Ганьсу өлкесінің Ақсай ауданына ... ... ... өз ... абақ ... және ... ... болып екіге бөлінеді. Ашамайлы керей негізінен Қазақстанға: абақ керей негізінен Шыңжаңға орналасқан.
Орта жүз ... ... руға ... ... ... ... ... ергенекті, бағаналы, балталы, терістаңбалы, шыршыт. Олар Алтай, Тарбағатай аймақтарының Қазақстанмен шекаралас Қаба, Жеменай, Қобықсары, Дөрбілжің, Шәуешек, Шағантоғай, Буратала, ... Жың ... және Іле ... Қорғас, Қүлжа, Монғолкүре, Тоғызтарау, Шапшал тағы басқа да аудандарына орналасты.
Ұлы Жүз Албандар сары, шыбыл болып екіге бөлініп, негізінен Монғолкүре, ... ... ... орналаскан. Ал суандар өз ішінен досбағыс, ... ... ... ... деп 4 ... руға ... негізінен Қүлжа және Қорғас аудандарына қоныстанған.
Бүлардан тыс 1949 жыл қарсаңында ... 9 ... ... 12 абақ керей және уақ сынды үш үлкен тайпасы болдь Әр рудың ... тән ... мен ... болған. Қыта казақтарында бүл ... ... ... сақталған /29/.
Қорытып келгенде, Қытайдағы қазақтардың демографиялық жағдайы бір жағынан Шыңжаңдағы жағдайдың тұрақсыздығына ... ... енді бір ... ... ... ... науқан да, тіпті одан бұрынғы оқиғаларға байланысты болған көрсетеді. Яғни, XIX ... 60 ... ... ... ... XX ... 16, 20, 32, 37-ші ... оқиғалар, кезінде Қытайға ауыған қазақтардың санына байланысты болғанын —көреміз. Әрине, аштық, тұрмыс тауқыметі де өз әсерін тигізді.
1.2. Экономикалық-әлеуметтік және ... ... жылы ... ... ... ... соң ... тарихында бірінші бес жылдық (1949-1953ж.ж.) «калпына келтіру» кезеңі ... ... ... орай ... мәдени және саяси өмірін жандандыру жұмыстары жүрді. Елдің территориясы ірі әскери -әкімшілік аудандарға бөлініп, оларды Халық-азаттық әскерінің өкілдері басқарды. Олар ... ... ... ... ... ... мәселерімен шұғылданды. Төңкеріс нәтижесінде билікке келген Қытай Коммунистік Партиясы КСРО-мен тығыз байланыс'орнатып, елді социолистік жолмен дамытуға күш салды. Ондағы ... ... ... - ... ісін жандандыру» деп тапты. 50 жылдардағы Қытайдың танымал ... Цзэн ... «Ірі ... ісі ... деңгейде дамымаған тұста, социолистік қоғам толығымен орнады деп айтуға болмайды» деп атап ... жаңа ... ... қүрылуына орай Шыңжаң өлкесінде де біршама қоғамдық өзгерістер орын алды. Үкіметтің жаңа саясатының басты мақсаты-мемлекеттің барлық территориясына қытайлық бақылау ... ... орай олар ... ... демографиялық хабарламаларға аударып, қытайлар аз орналасқан мекендерді анықтады. Шыңжаң өлкесі де осындай аймақтың ... ... ... ... ... өзгерді. Қытай түрғындарының саны 5 проценттен 45 процентке дейін көбейтілді. Яғни, қытай қоныстанушыларын көбейту арқылы өлкеде қытайдың дәстүрлі коғамын орнықтыру ... ... бір ... - ... ... пайдалану арқылы аз үлттарға қытайлық саясатты үғындыру, қалыптастыру болды. Себебі, жергілікті маньчжурлер билігі түсында ШыңЖаңның жергілікті ... ... ... ... тыс ... ... карсылык көрсеткен болатын. Бүл бәсекелес көпке дейін созылып, амалсыз ... аз ... ... ... ... болды /30/.
Жаңа коммунистік басқару ... ... ... жергілікті тұрғындары әкімшілік күрылымдарға І біріктіріліп, Қытай Компартиясының тікелей бақылауына алынды. Шовинистік ... ... ... ... ... ... соңына қарай аймақтық және уездік үкіметтер кұрыла бастады. Ондағы басты мәселе «Әр бір ... ... ... ... ... өз өкілдері болуға тиіс» делінді. Қытайдың ішкі аудандары мен қатар ұлттық автономиялы аудандарында да осы мәселеге байланысты жұмыстар атқарылды. Нәтижесінеде ... аз ұлт ... мен ... ... ... ... Қытайдың ұлт саясатына орай қоныстандырылған қытайлықтар биліктен тыс қалатындықтарын ойлап, қарсылықтар білдірді.
Әйтсе де, ... ... ... ... ... ұлт өкілдері болғандықтан, Қытай Компартиясы амалсыздан ондағы билік органдарының өкілеттілігіне жергілікті ұлттардың өкілдерін бекітуге мәжбүр болды. 1952 жылы Іле ... ... ... ... ... ... ұлтынан 21 адам делегаттыққа үсынылады. Аталған делегаттар сайлауында қазақтардың саны 50 процент, ұйғырлар - 26 процент, ... - 3 ... ал ... ұлт ... 14 ... ... ... Қытайда мемлекеттік аппараттың жаңа органдарын құру туралы декреті жарық көрді. Декретке сай 1950 ... 17 ... ұлт ... мен ... атқарушы Қытай Халық Орталық Үкіметі мен Коммунистік партиясы Шыңжаңда барлық ұлт өкілдерінен тұратын ... ... ... ... үкімет құрады. Оның кұрамына түрлі ұлттың өкілдері енгізіліп, 31 ... ... ... ... органдарының араласуымен түрлі қауіпсіздік комитеттері мен басқару жүйелері орнады. Ішкі істер ... ... ... ақша ісі, ... ісі, ... ауыл шаруашылығы орман шаруашылығы, ирригация, мал шаруашылығы, тазалық істері сияқты органдардың департаменрері болды /31/.
Сонымен ... ұлт ... ... ... сауда ісі комитеті, мәдениет пен оку-ағарту, банк ісі, халык соты сияқты комитеттер де ... 1950 жылы 20 ... ... каласында халық соттарын құру ісі де карастырылып, көп үзамай Шыңжаң өлкесінде сот органдары қүрылған еді. Өның 78-і уездік, 958 аудандық, 1275 ... 7166 ... ... Осы ... ... ... бастап Іле, Тарбағатай, Алтай округтерінде де билік органдарының «Жалпы жоспарға» көшуіне тура ... Әр бір ... ... ... орындары бекітіліп, ол Өлкелік Халық үкіметі органына бағынады. Ал бұл ... ... ... үкіметгің басында әкімшілік басшылары отырды. Моселен ұйғыр үлтының соттары шариаттар болса, қазақтарда мүндай қызыметтерді ... ... ... ... «Үлкен Ереже» жинағында жазылып, көрсетілді. Бірақ, ендігі түста бүл ... ... ... ... ... Себебі Қытай коммунистері бүны шовинистік әрекет ретінде бағалап, тиым салды /32/.
Жергілікті билікті аз үлтгардың өкілдері атқарса да, Шыңжаңды Қытай ... ... ... ... ... бақылауында үстап отырды. Осы кезеңдегі Халық-Азаттық армиясының ролі туралы Лю Жаоцы былай ... ... ... ... бақылауы Халык демократиялық диктатурасының алғашқы формасы. Өйткені ол реакциялық күштерден халықты қорғаумен қатар халық өкілдерінің түрлі жиындарына көмек бере отырып, ... ... ... ... ... ... армиясы Шыңжаң өлкесінде орын алған келеңсіз істерді әскери күштер арқылы басып отырды. Мәселен, 1951 жылы ... ... ... ... ... тобын толығымен жойып жіберді.Арғы бет Алтайда жүртқа әйгілі үш Оспан болған. Олар - Төре Оспан, Қара Оспан және ... ... ... Сәлімүлының туған жылын 1898, 1899, 1900 - жылдар деп ... әр ... ... жүр. Кәзіргі коммунистік Қытайда елдер үкіметтің емеурініне қарап « Банды Оспан » деп те атайды. Ол тарихта Қытайдағы қазақтарды бастап ... ... мен ... ... ... ... ... батыр адам болған. Оның атыньщ шығуы 1940 - 1951 - жылдар. Ол 1946 - жылдан бастап ашық түрде ... ... ... ... ... Түркістан армиясъша қарсы тұрады. Қытай қызыл армиясы 1951 - жылы ақпанда Қанбал ... ... ... ... ... қолға түсіріп, 28 - сәуірде өлтіріледі /33/.
Оспан батырдың тағдырласы М.Ыбырайүлы қазактардың Семей, ... ... ... кейін Қытайдьщ Шыңжан өлкесіндегі ержүрек боздақ ... ... Ол ... ... ... болған. Кейінен аз үлттардьщ мүддесін көздегені үші^ 1951 - жылы ... ... 62 - ... ... ... Осы ... ... айының 29 Ұланбатыр қаласының солтүстігінде ... ... ... ... бесігі» аталған Даландавхар (қазақша баламасы Жетіқабат атты жерде мүңғыл асыра сілтеушілері 34 жасында атып өлтіреді ... ... олар өз ... ... көтерушілерді «әскери комитеттердің жауы» ретінде бағалап, контрреволюционерлер ретінде қудалады. Нәтижесінде ... ... ... басқа да аз ұлт өкілдері кұғынға ұшырады. 1949 - 1952 жылдардағы мұндай құдалау әрекеттеріне шыдамаған қазақтың ... ... мен аз ... ... Пакистан мен Ауғанстанға өтіп кетті.
Сондай-ақ 1950 жылдың қарсаңында қазақтардың біраз бөлігі ... ... ... аударып кетсе, біршама ұйғырлар Сауд аравиясына миграцияланды /35/.
Қазақтардың жекеленген ... ... ... ... ... ... кейбір талаптарын қанағаттандырады. Себебі, осы тұста қазақ малшылары Қытай Халық ... үшін ... еді. ... ... ... еткен қазақ көшпелілері малшаруашылығын жандандыруда ерекше орын алатын. Сонымен қатар қазақтардың ... ... ата- ,. ... тастап кетуге, ұлттық дәстүрлі қоғамын жоюға барғылары келмеді. Соған орай жаңа үкіметтің кейбір талаптарымен ... тура ... ... ... ... да ... ... қосылды.
Шыңжаңдағы жаңа үкімет бүл істі табысты шешкеннен кейін малшылар мен мал иелеріне деген ... ... ... Әсіресе КСРО-да мал иелерін тәркілеу барысында орын алған кемшіліктерді қайталамауға тырысты. Мал ... ... мал ... ... орай ... ... ... болып шешілді. Қытай Коммунистерінің шешімдері бойынша берілетін көмек малшыға да, мемлекетке де тиімді болып саналды. ... өнім ... орай ... ақшалай көмектермен бірге мал ауыруларына карсы емдер, жем-шөп және қасқырдан қорғанатын қарулармен қамтамасыз етілді. Коммунистер басшылығы түсында ... ... мал саны 1949 жылы 11,8 ... 1953 жылы 15,4 ... ... ... ... өнімдерінің бағасы көтеріліп, күнделікті қолданыс заттарының бағасы төмендетілді. Мүндай комектер егіншілік ... да ... өнім ... ... ... 1950 жылдың маусым айында 1 кап бидай (55 кг1) 60-65 Шыңжаң юанын күрайтын болса, ... ... ... оның ... 80-100 юанға дейін көтерілді /36/.
Қытай үкіметінің тарапынан жасалынып отырған бүл шаралар жайдан-жай емес еді. Ол бір жағынан қазақ қауымын жаңа ... ... ... болса, екінші жағынан ежелден .малға қабілеттілігі басым ұлтты пайдалану арқылы Шыңжаң өлкесіндегі мал шаруашылығын жандандыру мен мал санын көбейту болды. ... 1950 ... орта ... ... мал ... ісімен қытайлар да шұғылданды. Мал өнімдерінен түскен пайданың басым бөлігі шаруашылық-кұрлыс топтарына бөлініп, 1955 жылы 16 мал ... ... ... ... ... 1 ... еңбек ақысының құны да белгіленді. Мәселен, Тарбағатай округның Толы (Манап) уезінде 690-800 бастан тұратын қой отарын бағуІІІы ... ... ақы ... ... 1 бас ... қой мен ... құры киім берілсе, 1953 жылы ол өзгертіліп, атар қой үшін 2 жасар қой, 1 ешкі және төрт ... шай ... осы ... ақшалай ақы төлеген /37/.
1953 жылдын бастап Шыңжаңның жер шаруашылығымен айналысушы аудандарында да бірқатар аграрлық-реформалар жүзеге ... Жер ... ... ... ... ... кім ... жер соныкі» деген үрандар орын алды. Аграрлық реформалардың нәтижесінде шаруалар одағындағы адам саны 527-мың адамнан 1,251 мың ... ... ... Аграрлық реформаның мақсаты- Шыңжаңның аграрлық қатынастарын реттеу арқылы жері аз шаруаларды аштықтан қүтқара отырып, мемлекеттің ауыл ... ... ... екіншіден мемлекет тарапынан аздаған көмектер бере отырып, копперациялар мен бірлестіктерді шаруалар есебіне орнықтыру еді. Нәтижесінде, Қытайды социолистік жолға қиындықсыз өткізетіндіктері ... ... ... ... үйымдастыра^отырып қазақтарды жаңа үкімет саясатына көндіктіру аякталған соң, Қытай Коммунистік Партиясы қазақ жүздері мен рулар арасындағы әкімшілік бірлестіктерін күруды ... ... Бүл ... ... ... ... мекен етуші қазақтар мен басқа да ұлттар арасындағы катынастарды реттеу түғысынан орын алды. Соған орай 1952 жылы ... ... ... Қытайдың әкімшілік комитеті Ганьсу, Цинхай, Шыңжаң өңірлеріндегі казак ру басшыларымен жиын өткізіп, қазақтардың жеке автономиялы аудандар қүруына руқсат беру туралы ... ... ... ... сай 1954 жылы ... ... өлкесінде Ақсу автономиялы ауданы қүрылады. Ал осы жылдың шілде айында Цинхай ... 3 ... ... ... Тибет, Қазақ) Хайши монғол Тибет-қазақ автономиялы облысы болып аталды. 1954 жылы 27 қарашада Іле автономиялы ... ... ... Іле, ... ... ... мен Бұратала моңғол автономиялы облысы қарады. Облыстың орталығы ретінде Құлжа қаласы бекітіледі. 1954 жылы 17 шілдеде Мори ... ... ... 1954 жылы 30 ... ... қазақ автономиялы ауданы құрылады /39/.
Іле автономиялы облысы ... ... ... халықтың үндеуімен мемлекеттік Үкімет органы Халық жиналысы ... ... 1954 жылы ... ... қаласында Халық жиналысы өкілдерінің бірінші сессиясы өтіп, оған округ көлемінде 239 ... ... ... ... Іле ... ... Халық комитеті құрылып, комитет төрағалығына қазақ ұлтының өкілдері үсынылса, ал оның орынбасарлығына қытай мен ... ... ... ... Бұл да бір аз ... арасында шиеленісті тудырмау қажеттілігіне туындады. Сонымен бірге сессия да ... ... ... ... ... ... Басты назар облыстың экономикасын көтеру болғанымен, Қытай Коммунистік Партиясының ... ... ... ... ... тура ... ... да Қытай үкіметі басқа да аз үлттарға ... ... ... ... қазақтарға облыс, аудандар кұруға мүмкіндіктер бере отырып аймақтық экономикалық процесстерді қытайлық ... ... күш ... ... ... де автономиялы аудан ретінде «Социалистік кайта қүруға» дайындық жүмыстарын жүргізуге міндеттемелер алады. Елде малшыларды кооперативтерге біріктіру ... ... ... ... де ... ... Халық Республикасы өзінің мемлекеттік Констйтуциясын қабылдаған соң Шыңжаң өлкесінде Шыңжаң автономиялы облысын қүруға ... ... 1955 жылы бүл ... ... шешімін тауып, Шыңжаң Үйғыр автономиялы облысы 30 қыркүйекте ресми түрде жарияланзды. Осы тұстағы Шыңжаң Үйғыр автономиялы облысының қүрамында 13 ... ... өмір ... оның ең көпсандысы ұйғырлар болса, екінші көп ... үлт ... ... Қазақтардың осы түстағы саны 505 мыңға іжуықтаған еді. Қазақ автономиялЫ ... ... ... ... ... облысының күрамына еніп, облыстың басты малшаруашылығы аудандарына айналды.
1955 жылы Шыңжаң екінші бесжылдық (1956 - 1960 жж.) ... ... ... ... ... ... ... ісін 1959 жылға дейін аяқтауды ... ... ... ісі ... ... ол көп ... -ақ үш қазақ автономиялы аудандарына да келіп жетеді. Оның ... ең ... ... ... ... ... ... 1957 жылы үкімет тарапынан қазақ малшыларына үгіт-насихат --жұмыстары жүргізіледі. Баркөл ... бұл ... ерте ... 1955 ... өзінде-ақ 21 кооператив құрылады. 1956. жылы 26 ... ... 1957 жылы 1127 ... ... 92 процент қазақ жанұясы толығымен кооперативтендіріледі.
Сонымен катар Морый-Қазақ автономиялық уезінде бұл саясат тез арада жүзеге асып ... ... ... ... ... ... ... саны аз болды, 1956 жылы уездің 75 проценті кооперативтендірілсе, 1958 жылы 24 малшаруашылығы коммунасы ... ... ... ... ... 80 проценті 1958 жылдың күзінде толығымен кооперативтендіріліп, аудан көлемінде ... ... ... ... кооператив меншігіне өткізіледі. Осы түстағы автономиялы ауданның мал саны 15,5 миллион бас болса, оның 70 проценті ... ... ... айналады /40/.
Малшаруашылығы салаларының кооперативтерге біріктірілуі қазақтардың әлеуметтік бірлестіктерін түбірімен өзгеріске үшыратты. Алғашқы ... мал мен ... жер ру ... болып келсе, 40 жылдардың аяғында жеке жанұялық меншікте белгілі көлемде малдары болып, әкімшілік тарапынан көмектер алып ... ... ... ... ... ... ... өткізіп берулеріне тура келді. Кооперативтер қүру ісі мемлекет үшін өте тиімді болды. Бір жағынан ірі мал иелерін ... ... ... ... екінші жағынагі ешбір иелігі жоқ түрмысы төмендерді жүмыспен қамтамасыз етті. 300-400 бастан асатын малы бар адам ірі мал иесі ... ... 70 ... ... қалған бөлігін мемлекетке өткізді.
Мемлекет олардан алынған малдарды бірлестіктерге ... мал ... 7 жыл ... ... түскен өнімнен белгілі бір мөлшерде ақы төлеп отырды. ... ... ... ... мал толығымен мемлекет меншігіне өткен. Бірақ ірі мал иелері малының мемлекет меншігіне толығымен өтіп кетуіне наразылықтар білдірді.
Нәтижесінде Шыңжаңның малшаруашылығы ... мен ... ... ... жаппай кооперативтік шаруашылықтар мен аралас мемлекеттік малшаруашылығы фермаларының саны өсті. 1957 жылы маусымда 27 уезде 1,650 малшаруашылығы ... мен 118 ... ... ферма құрылады. Оның 72 проценті таза малшаруашылығымен айналысатын аудандарда, қалған бөлігі ... ... ... ... /41/. 1958 жылы ... ... ... айналысатын қазақ аудандары мен уездерінде социалистік құрлыс жаңа базада, жаңа жағдайларда қалыптасып үлгерді.
Социалистік құрылыстың барысында малшаруашылығы мен жер ... ... ... ... ... ... мен ... ісі дамыды.
Елдегі кооперативтендіру жұмыстары ойдағыдай аяқталған соң, 1958 жылы мамырда Қытай коммунитік партиясының ... ... ... Сессияның барысында «Ұлы Қытай» мемлекетін жандандыру үшін «тез ... ... ... ... ... Осы ... Мао Цзедун: «Біздің бағытымыз - әр қадам сайын ... ... ... асыру. Олай болса Ірі Халық Коммуналарына біріктіру қоғамымызды алға қарай жьшжыту» деп көрсетеді.
Сонымен ... ... ... «Халық коммунасы» саясаты елдегі әлеуметтік - психологиялық климаттың сынын көрсетті.
Әлеуметтік және экономиялық кайта қүрулар алдында әртүрлі ... және ... ... қалыптастыру керек болды.
Біз үшін бұл тұстағы маңызды нәрсе қазақтар ... ... ... ... не әкеледі және оның казақтар ортасында одан әрі қарайғы әлеуметтік-экономикалық және идеялық саяси процестерінің ықпалы кандай болғандығын көрсету.
Шыңжаң ... ... ... - ... ... ... үлттық мамандар керек болды. Сондықтан жергілікті үлтшылдықпен күресу ... ... кала ... мен ... өз ... жүргізілді. Кампанияның жұмыс барысында үлттық аудандарда сенімді және ... ... ... ... ... мүддені көбірек колдайтын мамандарға толы екендіктерін байқады. Үйғыр интелегенциясы Шыңжаңның Қытайдан бөлініп, тәуелсіз Үйғыр мемлекетін қүрғысы келсе, қазақтар үйғырлар мен ... ... ... ... ... мемлекетін құрғысы келді. Соған орай Қытай коммунистік Партиясы кеңейтілген пленум өткізіп, ұлтшылдыққа қарсы түрлі ... ... ... іске ... ... ... мәселе белгілі жолға қойылғаннан кейін өлкеде Халық коммуналарын құру басталып кетті. Ол өте қысқа уақытта жүрді. Түсіндіру жұмыстарын 3-5 күн ... ... ... ұзақ ... ... ... жоқ ... да коммуналар үйымдастыру белгіленді. Қыркүйектің соңына қарай коммуналардың саны 326 жетті. Біршама уақыттан соң ... ... ... ... 542 ... коммунасының қүрылып, оның негізі 5817 үсақ ауылшаруашылық кооперативтері болғандығын хабарлады /42/.
Бүрынғы өндіруші кооперативтер Халық коммунасына айналса, кооператив мүшелері ... ... ... болды. Сол сияқты кооперативтердің малдары мен егістік жерлері, жайылымдары, түрлі еңбек қүралдары да коммунаның меншігіне өтіп кетеді. Кооперативтен коммуналардың ... ... ... ... ... басқарылды.
Қалалардың қарқынды түрде коммуналандырылуы қазақтардың рулық қауымынан қол үзуіне әкеп соқты. Көшпелі қазақтардан көруге болатын кейбір рулық байланыстары ... ... ... ... ... ... ... арасында халық коммуналарын қүру олардың дәстүрлі күрылымдарын бүзды және ... ... ... ... жұмысшысына айналды. Барлық мүліктерінен айырылып, қарсылықтар лсөрсетті. Жүмыстан бас тарткандарына ... ... ... Нәтижесінде қазақ ауылдарында дәстүрлі өндірістің бұзылуы көрініс берді. Ауылдар өнім өндіруші бірлік ретіндегі маңызын жойды. Бүл рулык қатынастардың түрлі ... шеше ... ... ... ... ... ... шығу жолдарын карастырып, рулык катынастарды нығайту мәселесін жолға ... Елде үлт ... ... нығайды. Мүндай қарама -қайшылықтардың шиеленісуі Қытай Компартиясы басшыларының үлттъіқ іс - әрекеттермен карым - қатынастарын өзгертуге алып келді. Халық коммуналарының ... ... соң ... ... - ... ... ... мал өсіру фермаларының басшылығына өтті. Ірі мал ... ... ... ... айырылып, малдан түскен өнімнің небәрі 2-4 процентін ғана ... Бұл ... ... ету ... ... ... ... қиындауына алып келді /43/.
Гомьиндан чиновниктерінің орнына келген жаңа үкіметтің басшылығы өз мүддесін көздей отырып халықтың жағдайымен санаспады.Соған орай 1961-1965 жылдары ... ... ... ... ... еш нәтиже бермеді.
Өкінішке орай қазақтардың осы тұстағы жағдайы туралы деректер жоқ деуге болады.Бірақ, Қытайдан сырт ... ... ... және ... ... ... ... сұхбаттар халық жағдайының төмендеуін басшылық органдарының қысымынан екендігін көрсетеді. Хань емес халықтардың ұлттық сана - ... жою үшін 50-ші ... ... оларды ассимиляциялауды ашықтан - ашық насихаттады.Осы саясатқа орай қазақтар араб алфавитінен латын жазуына көшірілді. Мұндай реформа олардың ұлттық тарихы мен ... ... ... ... ... барлығы Шыңжаң өлкесінің аз санды үлттарының наразылығын туғызды.Ол әсіресе 1962 жылы 60 мыңнан аса адамның Қазақстанға қашып, қоныс ... ... 1962 жылы 22 ... ... ... ... мен ... тарапынан қарсылык толқуы болады. Шыңжаңдағы мүндай бүліншіліктер бірінен соң бірі ... ... ... ... ... » ... ... да бірен - саран көріністер берді. Мұндай қарсылық толкындарының ең ұлғайған жері Баркөл ... ... уезі ... 1966 ... 15 ... жуык ... түрғындары болса, олар Қытай империясының жүргізген саясатының келеңсіз түстарына шыдамай, 3/2 бөлігі ... ... ... ... аударып, көшіп кетеді.
Нәтижесінде Қытайдың 1959 - жылғы «Ұлы Қытай» Мемлекетін жандандыру мақсатында «Халык коммуналарын» құру саясаты тиімсіз болды. Шыңжаңның аз ... ... ... ... ... сан ... басым үлттарға тиімсіз болып көрші мемлекеттерге қоныс аударуларына тура келді. Бірақ, ол Қытай үкіметі үшін тиімсіз әрекет ретінде ... ... осы ... ... ... ... Шыңжаң өлкесінде түратын аз үлттардың өздеріне тән оку -ағарту мен үлттык мәдениетінің қалыптасқандығы белгілі.
Қытайда 1928 - жылға дейін араб ... ... ... 1950 - ... ортасына қарай Қытай үкіметі оқу - ағарту саласына жаңа реформа енгізеді. ... бір ... аз ... ... жататын қазактарға да келіп жетті. Аталмыш реформаға сай 1956 - жылдың наурыз ... ... ... ... ... ... ... сәйкес қазақ тілі басқа да түркі тілдері сияқты кириллицаға көшіріледі. ... мен ... оған коса ... да осы ... көшіріледі. Осы кезден бастап қазақ тіліндегі әдебиеттер мен басылымдар кириллицамен жазылып, ... көре ... ... - ... ... түрлі ұлттардың тілдік ерекшеліктерін ескере отырып, кириллицамен қатар латын графикасын колдануға шешім шығарады. Яғни « ... ... ... ... ... ... ... кедергі келтіреді» дей отырып реформаның жылдам қабылдануына түсініктеме береді. Бірақ, бүл түста Қытайда мәдени революцияның тереңдеуіне сай әдебиеттер өте аз ... ... ... Тек 1973 - жылдан бастап қана баспа ісі жанданып, Шыңжаңның аз ұлттары өз ана ... ... оку - ... ... жаңа енген жазу ісімен жүргізілді.
Қытайдағы түрік тілді аз ұлттар үшін латын графикасын пайдалану тілдік ... сай ... ... 1982 ... ... ... қырғыз үлттары араб графикасын оқу -ағарту жұмыстарына колдануға мүмкіндік алады. Сонымен ... ... өз ... ... сибо үлты ... ... ... пайдалануға мүмкіндік алады /45/.
Осы түстан бастап қазак тіліндегі түрлі ... мен ... араб ... ... көреді.
1949 - жылы Қытай үкіметінің басына коммунистер келген соң олар социалистік күрылысты марапаттағаны белгілі. Алғашында олар ... ... күш ... ... ... бір үшы ... өлкесіне де келіп жетті.
1949 - жылға дейін қазак балалары мүсылМан мектептеріне барып, араб графикасымен ... ... Сол ... деректердің көрсетуі бойынша 1949 - жылдары казақтар ... ... өте ... ... ... ... де, Гоминьдандыктар билігі тұсында Шыңжаң өлкесіндегі ... ... ... ... ... ... саяси жұмыстармен айналысқан. 1930 жылы Шен Шикай білім жүйесіне қайта өзгерістер енгізеді. Жергілікті аз ұлттарға мектеп ашу ... ... ... ... ... ... сан жағынан басым ұлттарға мәдени ... кұру үшін ... ... - жылы Шыңжаңда 1540 - тарта ұйғыр мектебі болып, онда 89 804 оқушы ... ... 19 322 ... бар 275 ... ... 44 ... бар ... мектебі, 917 оқушысы бар 14 монғол мектептері ашылған. Қытайдың жаңа замандағы деректеріне ... 1941 - жылы ... ... арналып 81 900 оқулық ұйғыр тілінде, 12 400 окулык монғол тілінде, 15 400 ... ... ... 10 900 ... қытай тілінде жарық көрді. Бірақ 1944-1949 - жылдары елдегі саяси жағдайлардың ... орай ... ісі ... тоқтап, дамымай қалған /46/.
1930 - жылдары Шыңжанда 100 - ге ... ... және ... ... ... Осы кезеңде Шыңжаң өлкесінің Үрімжі қаласында бір ғана « Құқық және ... ... » деп ... колледж болған. Кейбір ауқатты отбасылары балаларына жоғары білім алдырту мақсатында балаларын Қытайдың орталық қалаларына, тіпті Кеңестер Одағына да ... ... де ... Өте бай ... ... ... Таяу ... пен Европа елдеріне де жіберіп, балаларының білім алуына мүмкіндіктер туғызып ... 1947 - 1948 ... ... ... ... ... Мажуд Сабри Стамбулда медициналық білім алған болса, үлы Бүрхсан Шахидиді Германияға жіберіп, білім ... ... ... 1940 - жылы Шыңжаңның солтүстік - шығысына орналасқан қазақтардың үш ... ... ... ... 80 ... жуық ... 1 479 ғана бастауыш мектеп болып, 200 - ге жуык казақ бүлдіршіні білім ... 1949 - жылы ... ... 489 - ға ... 52 119 ... ... ... бірге арнаулы арнаулы орта білім беретін 30 - ға тарта мектептер ашылып, 1 610 ... ... ... мүмкіндіктер туғызылған. Қүлжа қаласына ерлер мен әйелдерге сауаттарын ашуға арналған арнайы бастауыш мектептер ашылады. 1946 - жылы ... ... Ілё ... ... басшыларын$щ бірі болған Ахметжан Қазми ғылыми техникалык ... ... Осы ... қазақтардың көпшілік бөлігі білім алуға айтарлықтай қол жеткізбесе де,білімділердің?атары өседі. Баркөл - казақ автономды ... ... ... үшін 10 ... ... 1957 ... ол мектептерден 328 ересек адам сауатын ашып ... ... ... ... ... ... ... алу жүйесі басқа аз ұлт өкілдерімен салыстырғанда біршама төмен болады. Кеңестік жүйеге бет бұрған Қытай үкіметі көшпелілер балалары үшін арнаулы ... - ... да ... 1982 - жылы ... 265 ... ... -интернаттары мен 116 орта білім беретін мектеп - интернаттар болған.
Сондай-ақ Морый - Қазақ автономды уезінде де бұл процестің дамуы ... ... ... 1949 - жылы ... 11 ... 24 окытушы, 600 - ге тарта оқушы болса, 1 964 - жылы ... 4 500 ... бар 29 ... ... Іорта мектеп болған. Онда 400 оқушы білім алса, 100 оқушы ... ... ... 240 ... 45 - ... ... . Мәдени революциядан кейін уездегі мектептер саны өседі. Уездегі 4315 мекпептің 1/4 аз үлт өкілдерінің мектептері болып, әр ... ... өз ана ... білім алған.
Іле - Қазақ автономды округінде де біршама мектептер болды. 1966 - жылы округте 880 бастауыш мектеп пен 62 орта ... ... 1982 - жылы ... саны 842 - ге қысқарды. Оларда 231 128 оқушы білім алса, оның 11 228 қазақ балалары болатын.
Алғашкы кезеңде Шыңжаңдағы аз үлт ... ... алуы үшін ... ... ... ... ... алынып отырылса, 1952 - жылы үйғыр, казақ, монғол тілдерінде оқулықтар жарық көре бастайды. 195$ - жылы ... 168 мың ... ... ... Оның ... ... ... өзбек, қазақ тілдерінде жарық көріп, автономды облыстардың мектептеріне таратылып беріледі. Шыңжаңда сауат ашатын немесе орта мектептермен қатар жоғарғы оқу ... да ... ... ... Шыңжаң Университеті Үрімжі қаласында ашылады. 1949 - жылы университеттен 3 000 - жуық студент жоғары білім алып шықса, 1957 - жылы 2.537 ... ... ... ... ... - ақ халық ауыз әдебиеті өте жоғары дамығаны белгілі. Қытай қазақтарында да түрлі аңыз - ... ... ... - мәтелдер, өлең - жырлар ауыздан - ауызға өтіп, үрпактан - ұрпаққа ... ... ақын - ... қатар қазақтың да ақын -жырау, күміс көмей әншілері ... ... ... Ақыт Қажы ... ... ... ... Әсет Найманбайұлы және Таңжарық Жолдыұлы сияқты ақындар ілегі болды.
Ақыт Қажы Үлімжіұлы 1868 жылы ... ... ... ... аймағының Буырылтоғай ауданына қарасты Қайыртты жерінде дүниеге келген. Оның ... ... ... ... ... ... «Ғақылиялық үндеулер» сияқты шығармалары намыс - жігердің қайрағы болады.
Ақын саналы ... елім деп ... қара ... ... жеп өтеді. Ақыт көзі ашық сауатты адам болып, « ... ... ... ... елі» ... ... ... Алаш - азаттық идеясын жүйелі қабылдап, 1920 жылдың соңғы жартысынан бастап -ақ ... ... ... ... ... шығады. Біраз игілікті істер атқарып үлгерген ол 1939 жылы Шың - Шицайдың бүйрығымен ... ... 1940 жылы ... азапталып өлтіріледі /46/.
Қытай қазақтарындағы алаш азаттық идеясының насихатшысы, әдебиеттің көрнекті өкілі - Көдек Байшығанүлы. Ол ¥лы ... ... ... бір ... Айт ... шығады. 1888 жылы Алматы облысының бүгінгі Райымбек ауданында дүниеге келген. Ақын 1916 - ... ... ... Үзақ ... ... ... өз ... бет- бағдарын өзгертеді. Қарқара көтерілісі жайында көлемді дастан жазады. Осы жылғы ... - ... ақын да ... ... ... Қытай ауып кете барады. Кейін кайтадан еліне оралған Көдек тағы да ... 1930 жылы ... рет ... ... өтеді. «Көшпелі ойдың Көдегі » аталған ақын көшіп -қонып жүрген уакыт пен ... ... ... ... ... Оның ... жуык ... арнаған жоқтауы болды. Жоктаулар негізінен Кеңес үкіметі мен Қытай үкіметінің ... ... ... ... ... ... ... отарлық езгіге карсылығын, өшпенділігін қоздырды. 1937- жылы наукаска шалдығып, ... ... Оның ... ... ... дегеніне күман да кездеседі. Ақынның «Кең Текес», «1916 жыл», «Бүл ... ... тағы ... ,да ... ... жүртқа кеңінен танымал болды.
Одан кейінгі Әсет Найманбайұлы 1867 жылы Қарағанды облысының Көктоғай ауданында дүниеге келіп, 1916 жылы Қытайға ауған сал ... ... - ... әнші ... ... ... дейін Алтын - Алтай, Майлы - Жайыр, Іле өңірінде салдық құрып, Шығыс Түркістанды әнмен ... Әрі әнші әрі ... ... ... ... танымал болады. Оның « Мақпал», «Қоңыр қаз», «Қисмет» сияқты өлеңдері әлі күнге дейін айтылып жүрсе, Шарғын Әлімғазыұлы Шығыс Түркістан ... ... ... ... ... ... ... Әлімғазыүлы 1953 жылы Үрімжіде өткен әдебиетшілер мен өнер ... ... ... ... ... жаңа ... өрісін баңғыттаушылар санатына қосылады. 1957 жылы ҚХР Жазушылар Одағының Шыңжаң бөлімшесі ... ... оның ... жора мүшелерінің бірі болады.
1957 жылдан бастапқызыл Қытайдың шын кепсірі ақырындап ашыла бастайды. Сол жылы Пекин ... ... ... ... зиялы қауым басына қара бұлт үйіре бастаған болса, 1958 жылы « ... ... ... ... ... үранмен, саналы, ұлтжанды азаматтарды. әсіресе, ақын —жазушыларды тұткындай бастайды. Бүның арты үлкен ... ... ... ... ... аңғарлы ақын, 1959 жылы туған жері Қазақстанға оралады /48/.
' . Оқу - ... ... ... олар ... ... ... ... түсіп, жарық көрген. Олар қытай тілінен түрлі шет тілдеріне аударылған. Түрік газет - журналдары да ... ... ... қазаша атаулар берілген.
Әсіресе, « Шыңжаң жибао » газеті ең танымал болып келеді. Олқазақ автономды ... ... ... ... ... ... ... өмірі турасында мәліметтер беруші қазақ тіліндегі тұңғыш газет болатын /49/.
Сонымен катар 1953 - жылы ... ... ... ... ... ... поэзиясында өзінің жаңа сапарын бастайды. «Шүғыла» журналы - Қытайдағы ... ... ... ... ... табыспен аяқталып, жоспарлы шаруашылык күру мен социалистік өзгертулермен түспа- түс келеді. Сондықтан акындар үшін бүл ... ... де, ... де» өлең ... ... ... өзгерісіне тап келген ауыл қыстактардан тартып, калашық, кен, зауыт - фабрикадағы жаңа бет - ... ... өлең - ... ... Бүл жаңа поэзияның түңғыш реткі өрлеуі еді. Өкінішке ... бүл ... ... ... Яғни 1958 ... ... жартысына дейін ғана жалғасты. Танымал ақындар мен қатар жас ақындар да өрлеп, қатарларын толықтырып жатты. Мәселен, журнал ... ... ... 22 ... ... ... оқырманға ұсынып келген болса, 1955 жылдың соңғы номірлерінде олардың саны жүзге жетіп жығылады. Бұдан тыс Байрон, Пушкин, ... ... ... ... Эй- Чин, ... ... ... (Корей), Тейіпжан Әлиев қатарлы туысқан ұлт өкілдерінің өлең-жырлары журналдың беттеріне дүркін - дүркін жарияланып жатты. Ақындар талғамы өсіп, тақырып аясы ... ... ... күн ... ... өрлей түседі.
Бұл тұста ақындар бірде азаттықты, елдің табысын жырлады. Мысалы; Махатхан Шәріпхан ұлы «Азат ... ... ... «Бейбітшілік салтанаты», Құлмұқан Ахметұлының «Қуаныш бүгін осы еді» деген өлеңдері осы тақырыпты көрсетті. Жалпы осы тұстың ақындары ел ... ... ... ... Әйтсе де, 1957 жылдың соңын ала бастаған «стиль дүрыстау», «оңшылдарға қарсы күрес», 1958 жылғы «зор секіру», «жергілікті үлтшылдарға қарсы күрес», ... ... ... енді ... келе ... ... ... кетеді. «Оңшылдарға қарсы күрестің» ушығуына байланысты, поэзияда үні қалыптасып келе жатқан ... тобы ... озық ... ... ... ... ... киіп, коғамнан аластап жатты. Бұрынғы жазған еңбектерінің ... ... ... тағылды.
Айталық, «Шүғыланың» 1959 жылғы 4-санында жарияланған бір мақалада: «журналда бір кезде реакцион, жат идеалды шығармалар кетіп жүрді.Оңшыл ... ... ... жыры», Омарғазының «мен ұлт туралы» шығармалары ұлт туралы идеяны туғызады» деп айыпталады.
Сонымен, «Шүғыла» журналы 1953- жылдан ... ... ... ... ... ... саясатының іс-шараларын жариялап отырды. Журнал алғашында аз үлттар үшін біршама тиімді болып, ақындар поэзиясына жаңа дем ... одан ... ... ... ... ... ... хабарлап, халыкка насихаттап отырды. Әйтсе де, журнал аз қазақтардың мәдени өмірінде ерекше орын алды /48/.
Осылайша Шыңжаң өлкесіндегі ... ... ... де оқу - ағарту ісі айтарлықтай дамып, Қытай қазақтарында өздеріне тән оқу - ағарту процестері жүріп жатты.
Сөйтіп Қытай үкіметі ... ... ... ... ... мен « ... ... саясатының қазақ қоғамына жасаған ықпалы өте үлкен болды. Қазақ ... даму ... ... ... болып, олардың қоғамдық құрылымдары өзгерістерге үшырады. Қазақ малшылары мемлекеттің жалдамалы жұмысшыларына айналды.Оқу - ағарту істері де .қытайлық жолмен дамыды. Әйтсе де ... ұлты өз ана тілі мен ... ... ... тән оқу - ... ... дамытып отырды.
2. ШЫҢЖАҢ ҚАЗАҚТАРЫНЫҢ ТАРИХИ ... ... ... Оралу процессінің басталуы мен сипаты.
Қазақ халқының демографиялық дамуы туралы сөз ... ... ... тарихи оқиғаларға байланысты оның аман қалған санының ... ... мен ... ... яғни ... тыс жердегі казақтардың диаспорасы туралы айтпай кете алмаймыз.
"Диаспора" деген сөз грек сөзі, шашыранды осу деген ... ... ... ... жаққа кетіп, шашыранды жүргендердің немесе шоғыр болып отырғандардың өз ата ... ... ... "репатрианттар" дейді. Диаспораны қазақша шашырау, ал репатрианттарды ізгі тілекпен еліне оралушылар (майтабандар) деп ... ... ... ... ... бері республикада қазақ және тіпті түркі тілдес халықтардың ... ... ... саяси - экономикалық және идеологиялық жағдай туды. Бүгінде казақ диаспорасы қайта оралуда. 1991 жылы ақпан айында Қазақстанға Монголиядан келген 97 адам бүл ... ... ... ... ... ... саны 64000 ... тарихта сыртқа кеткендердің қайта оралу үрдісі бүдан бүрын да болып түрғаны белгілі. Мәселен, 1916 жылғы үлт-азаттық қозғалыскд қатысқандарды ... ... ... ... қашқандардың 1917 жылдың мамыр-шілде айларында Қытайдан кайтуына байланысты жүргізілген шаралар барысында 18 мыңдай адам өз еліне оралса, 1929-1933 жылдардағы ашаршылық пен ... ... ... жерінен кашып, тірі калу үшін шет елдерге өтіп кеткен бауырларымыздың бір бөлігі 1950 жылдың екінші жартысында ерікті және ... ... ... ... орала бастады /48/.
Өкінішке орай осы түста^ы жағдайлар туралы деректер жоқтың қасы деп айтуға болады. Қытайдан сол түстарда келген азаматтармен ... ... ... ... ... ... ... органдарының қысымынан болғандығымен түсіндіреді. Мәліметтерге қарағанда 1956 жылы ірі масштабты Шыңжаңда ханьдік - қытайлык орналастыру басталады. Қытай үкіметі хань емес ... ... емес ... сана - ... мен ұлттық дәстүрінен ажырату үшін оларды ашықтан - ашык ассимиляциялауды насихаттайды. Соған орай елде ... ... ... ... ... ... Қытай ұлты аз орналасқан мекендер анықталады. Шыңжаң ... де ... ... ... ... өлкенің этникалық құрамын өзгерту үшін қытайлар саны 5 проценттен 45 процентке дейін көбейтіледі. Осы саясатқа орай қазақтар басқа аз үлт ... ... араб ... ... жазуына көшіріледі. Нәтижесінде социалистік жүйені қалыптастырушы Қытай Коммунистік Партиясының саясаты идеологиялық өріс алып, қазақтар ... ... ... ... ... үшырайды және мемлекет чиновниктері тарапынан қысымға түседі /49/.
Саяси жүйеде Қытай Коммунистік Партиясының хань емес аз үлттарға ... ... - ... ... ... ... Дж. Мосли былай дейді: "Коммунистердің хань емес халықтарды кудалауы Совет - Қытай қатынастарының төмендеуіне алып келеді. Ол ... ... ... ... Іле ... Кеңес Үкіметінің әсерін жою шараларынан туындайды." Нәтижесінде оның көрсетуі бойынша 1962 жылдың сәуірі мен ... ... ... 60 мың адам Іле ... автономиялық ауданынан өтіп кеткен. Олардың ең көп сандысы қазақтар мен үйғырлар болған. Ал профессор-синолог Джун Теофил ... ... ... ... ... жизнь" газетінде жарияланған хабарламасында олардың санын 100 мың деп көрсетіп, қашудың себептерін хань емес ... ... ... ... болғанынан екенін атап өтеді /50/.
Кейіннен ондағы "Мәдени революция" жылдары (1966-1969 ж.ж.) Шыңжың ... ... мен ... мектептер қиратылып, мүсылман халықтарын кудалау кушейген кезде де әмиграция токтаған емес. Соңғы ... ... ... ... азаматтары", "Кеңес азаматтарының оралуы" мазмүндас мәліметтер кездесе бастады. Қытайдан тарихи Отанына оралған ... ... ... ... ... ... ... берілген контингент туралы мағлүмат жалпы жүртқа белгісіздеу болары сөзсіз. Біз оны айтпас бүрын осы түстағы Кеңестер ... ... ... Республикасы арасындағы қарым - қатынасқа тоқталар болсақ, 1949 жылы Қытай мемлекеті өз алдына республика болып жарияланған соң ірі ... бірі ... ... ... орнатуға шешім қабылдап, осы жылдың 16 желтоқсанында Москваға Мао ... ... ... ... ... ... ... Кеңестің басшысы, Сыртқы Істер Министрі Чжоу-энь-лай, Солтүстік ШЫЕЫС Үкіметінің ьасшысы Ли ... ... ... ... және ... ... ауданынан Азизов Сейфуддин де болды.
Москва вокзалына келіп түскен Мао Цзедун өзінің Кеңес Одағымен достық қарым - қатынас орнатқысы ... және ... ... үлгі ... ... ... екенін баяндайды. Оларды қабылдауға Кеңес Одағы тарапынан И.В. ... ... ... А.И.Микоян, А.Я.Вышинский сияқты үкімет басшылары катысты. Достық қарым - қатынас турғысындағы кездесу 1950 жылы 14 ... ... ... мен ... ... арасындағы өзара достық және өзара көмек көрсету келісім шартымен ... ... ... ... ... келісім шарттары барысында социалистік коғамға өтуші Қытай үкіметі Кеңес Одағынан несиеге ақшалар алып түрды. 1954 жылы әр түрлі мәселелер бойынша ... 10 ... ... шарт ... ... ... ... үрдісін бүрынғыдан да жеңілдетіп, орал мүмкіндіктерін молайтты ... ... ... олар заңды түрде жаппай Қазақстанға қайта бастады. Мәселең ... ... ... болсақ, 1955 жылы Қытайдан Қазакстанға коныс аударғандардың саны 240 мыңнан асыпты /52/. Оларды барлық ресми қүжаттарда "Кеңес азаматтары" деп ... Оның сыры ... : 1945 жылы ... айында Шығыс Түркістан ислам жамхүрияты (республикасы) қүрылған соң, Қытайда 1930 жылдары Үрімжі, ... ... ... және ... ... консулдықтарының жанынан қүралған "Кеңес мүғаджарлар" қоғамының өкілдері мен ... ... ... ... ... ... ... деген азаматтарға Кеңес Одағының азаматтығының төлкүжаттарын (паспорттарын) үлестірген. Олардың ... ... ... ... ... ... қазақ, үйғыр, дүнген, орыс тағы баска да үлт өкілдері болды. Олардың шекарадан өткендігі туралы белгісі бар жоктығына карамастан: туу туралы ... ... ... қарым - қатынасқа тоқталар болсақ, 1949 жылы Қытай мемлекеті өз ... ... ... ... соң ірі ... бірі Кеңес Одағымен байланыс орнатуға шешім қабылдап, осы жылдың 16 ... ... Мао ... ... ... ... ... кұрамында Мемлекеттік Кеңестің басшысы, Сыртқы Істер Министрі Чжоу-энь-лай, Солтүстік ШЫЕЫС Үкіметінің ьасшысы Ли Фунь-Чунь, Сауда ... ... және ... ... ауданынан Азизов Сейфуддин де болды.
Москва вокзалына келіп түскен Мао Цзедун өзінің ... ... ... ... - ... орнатқысы келетінін және Кеңес Одағынан үлгі алушы социалистік коғам екенін баяндайды. Оларды қабылдауға Кеңес Одағы тарапынан И.В. ... ... ... А.И.Микоян, А.Я.Вышинский сияқты үкімет басшылары катысты. Достық қарым - қатынас турғысындағы кездесу 1950 жылы 14 ақпанда Кеңес Одағы мен ... ... ... ... ... және өзара көмек көрсету келісім шартымен аяқталған болатын. Олардың мүндай өзара келісім шарттары барысында социалистік коғамға өтуші ... ... ... ... ... ... алып түрды. 1954 жылы әр түрлі мәселелер бойынша жасалынған 10 ... ... шарт ... ... Отанға оралу үрдісін бүрынғыдан да жеңілдетіп, орал мүмкіндіктерін молайтты /51/.
1954 жылдан бастап олар заңды түрде жаппай Қазақстанға қайта бастады. Мәселең ... ... ... ... 1955 жылы ... ... коныс аударғандардың саны 240 мыңнан асыпты /52/. Оларды барлық ресми қүжаттарда "Кеңес ... деп ... Оның сыры ... : 1945 жылы ... ... ... ... ислам жамхүрияты (республикасы) қүрылған соң, Қытайда 1930 жылдары Үрімжі, ... ... ... және ... ... ... ... қүралған "Кеңес мүғаджарлар" қоғамының өкілдері мен олардың сенімді адамдары (агенттері) Кеңес үкіметіне қайтамын деген азаматтарға Кеңес Одағының ... ... ... ... ... ... 1916-1933 жылдар аралығында Қазакстаннан кашқан қазақ, үйғыр, дүнген, орыс тағы баска да үлт өкілдері болды. Олардың ... ... ... ... бар ... ... туу туралы куәлігі барлары
АНЫҚТАМА
Батыс Қазақстан облысының "тың және тыңайған" жерлерін игеру үшін 1955 жылы 20 қыркүйекте ... ... ... саны 9852 адам.
1. Ішкі облыстардан 824 адам;
2. Басқа ... мен ... 4448 ... ... (ҚХР) 750 ... Жалпы саны 4580 адам. Оның 2020 жұмысқа ... 1070 ... ... ары ... ... ... Республикасынан 1954-1955 жылдары оралған Кеңес азаматтарының Қызылорда облыстарының совхоздарына орналастыру туралы)
Жалпы саны 306, ... ... 177, ... ... 176, өз мамандығы бойынша жұмыс істейтіні (оқытушы) 7 адам, мектеп жасындағы ... саны 65, ... ... ... ... саны ... ... басқармасының орынбасары
Қолы қойылған. /Т.Елемесов/ /56/
Сондай-ақ осы ... ... 1372 ... ... 7479 ... ... 603 жанұя, барлығы 2661 адам; Қостанайға 1549 жанұя, барлығы 7636 адам; Жамбылға 398 жанұя және ... мен ... ... орналасқан /57/. Мүрағат құжаттары көрсетіп отырғандай, 1954-1955 жылдар карсаңында Қытай Халық Республикасынан оралушылар саны 240 мыңнан асқан. Ал кейінгі жылдарда да ... ... ... ... жоқ.Нәтижесінде аз да болса Қазакстанның біршама облыстарында казактардың үлестік самағының артуына әсер етті. ... ... ... ... ... оралушылар саны басым болды. Оған себеп, түрлі тарихи толқулар кезінде оралушылардын басым ... ... мен ... ... облыстарынын территориясынан Қытайға өтіп, қайтадан Қазақстанға оралған азаматтар болды. Келесі кезекте олар Қытайды мекендеген табиғи жерлеріне үксас ... ... ... ... орай көп ... оралушылардан түрлі мазмүндағы өтініш хаттары Қазақ ҚСР кеңшарлар министрлігіне түсіп жатты. Олар көп ... ... ... жатты. Оны төмендегі қүжаттан көре аламыз.
Қытай Халық Республикасынан ... ... ... орыс, ұйғыр, дүнген ұлттары да кездесіп жатты. Мысалы: 1955 жылы Шығыс Қазақстан облысының Шемонайха ауданына 79 жанұя оралса, оның 23 ... ... да ... 49 ... ... ... Олардың 18 Шемонайхаға, 11 жанұясы Оңтүстік Убинскіге, 10 жанұясы Солтүстік Убинскіге, ... 10 ... ... ... орналастырылды. Барлығы 279 орыс ұлтының өкілін құрады /58/. Сондай-ақ 505 ұйғыр жанұясы да осы жылы оралып, оның 61 ... ... 151 ... ... 79 Талдықорғанға, 101 Жамбылға, 113 Алматы облысына қабылданды.Олардың көпшілік бөлігі Алматы ... Іле, ... және ... ... ... ... Оның ... туыстарының бар екендігімен және бау-бақша ісімен айналысуға қолайлығымен түсіндірген /59/.
Сонымен мүрағат қүжаттарына сөз берсек Қытайдан оралушы қандастарымыз ... ... ... кезекте Белоруссия, Украина, Молдавия сиякты көршілес Одақтас республикалардан Қазақстанға келуші маман-переселендер тізімдерінде қосымша ... ... ... ... ... бөлігі Алматы облыстарының аудандарына орналасқан. 1959 жылы 20 тамызбен 15 қыркүйек аралығында өткен санақ бойынша Алматы ... ... мен ... 6338 ... келсе, оның 4933 Қытай Халык Республикасынан келген /60/. Олардың облыстың аудандарына бөліну санын мына кестеден көреміз:

Аудан аттары
Сырткы ... ... ... ... ... ...
1 ...
-
177
2
Алакөл
40
220
3
Андреевка
-
168
4 ...
46
24
5 ...
55
364
6 ...
І-
655
7 ...
214
130
8 ...
197
48
9 ...
255
83 ...
17
391
33
Нарынқол
-
643
14
Еңбекші Қазақ
102
132
15
Балқаш
-
18
16
Киров
92
197
17 ...
8
67
18 ... ,
31
246
_
19 ...
3
249
110
Панфилов
-
1030
111
Қаратал
81
69
212 ...
264
72 ... ... ... алушы аудан басшылары Кеңес азаматтарын одан ары колхоз-совхоздарға бөліп, орналастырып отырған.
Тарихта 1950-1960 ... ... ... ... халық құрамының өзгерістеріне себеп ретінде тың-тыңайған жерлерді игеру процессі кезінде келген ... ... ... ... ... ғана ... жүр. ... соньшен қатар "Кеңес азаматтарының" да республика халқы құрамының өзгерісіне тигізген біршама әсері болғаны даусыз.
Қорыта келе 1955 ... ... ... ... Республикасынан "Кеңес азаматтары" қатарына іліккен қандастарымыз Қазақстанға оралып, бөлу-қабылдау бөлімшелері ... ... ... ... ... ... оралушылардың қазақ жеріне орналастырылылуы
Қазақстандағы еңбек ресурстарын пайдаланудың Қазақ КСР Министрлер Кеңесінің Мемлекеттік Комитетінің ... ... ... жылдардағы мәліметтеріне назар аударсақ 1949-1963 жылдар аралығында Қытай Халық Республикасьшак Қазақстанға оралушы "Кеңес азаматтарын" орналастыру туралы құжаттар ... ... ... ... ... Қазақстанға оралушы "Кеңес азаматтары" Іле, Аягөз және Отпор станциялары жанынан құралған қабылдау-бөлу пунктері арқылы республиканың облыстарына орналастырылып ... Бұл ... "Тһе №ЛУ ... ... газетінде: "... Кеңес үкіметі Қытайдан оралушыларды (қашкьшдарды) орталықтарда қабылдап, азык-түлік, киім-кешек беріп, медициналық көмектер көрсетті. Олар ... ... 4 ... ... 6 ай ішінде төлқүжаттарға ие болды." деп 20 жыл өткен соң жазды /61/.
Қоныс аударушыларды қабылдаған ... ... жылы ... ... ... ... орнымен, қолайлы баспаналармен қамтамасыз етуге тырысты. Мүмкіндігі бар басшылар жаңадан үй ... ... ... ескі ... ... ... немесе жаңадап үй салуға кажетті күрылыс материалдарымен қамтамасыз етуге тырысты.
Мәселен, 1955 жылы Батыс Қазақстан облысының Теректі ауданының Шоптынкөл совхозына 35 ... ... ... саны 185. ... 72 ... ... алынып, банктен 286 мың сом көлемінде көмек акша бөлінеді. Оның 50 676 сомы күрылыс ісі үшін ... ... 29 ... ... ... етілсе, 12 тонна үн мен 1 200 килограмм қант теңдей ... /62/. ... ... ... ... орындарда жүріп жатты.
Көшіп келушілерге көмек ретінде: жанүя басшысына 3 000 сом, ... 600 ... ... ... акша ... Әр бір ... мемлекеттік банкіден жеке үй күрылысы үшін 15 мың сомға дейін, мал ... алу ушін 3 000 сом ... ... алуға күкылы болды. Аталып өткен шаралар толық болмаса да іске асырып отырылғаны байқалады. Мүны біз көшіп ... көп ... ... облысының Ұйғыр ауданының 1958 жылы 1 қарашада көрсетілген анықтамалық кестесінен көре ... ... ... әр бір ... келісілген шарт бойынша өзінің экономикалык күш куатына қарай отын-су, азық - түлікпен камтамасыз етуге тырысты. Тіпті, ... ... ... ... тек коныс аударушыларға ғана қолда бар азык-түлік, отын-су сиякты тағы баска да ... ... ... шаруашылықтар да кездесіп жатты. Ал осының нәтижесінде жергілікті тұрғындар арасында наразылыктар байқалып, Қытайдан көшіп келуші "Кеңес азаматтарын" суық ... ... ... ... да ... Яғни, барлық жерлерде орналасушыларға деген көзқарастар бірдей емес еді.
Көшіп келушілердің басынан өткізген қиыншылықтары мен ... де ... ... ... ... ... білімі бар азаматтарға түскен. Кейбір шаруашылық басшылары көшіп келушілер арасынан малшы, бақташы және ... ... ... ... ат тонын ала қашқан кездері де болған. Ал кейбір басшылар ... ... ... ... ... ... тырысқан. 1955 жылы Шығыс Қазақстан облысының Шемонайха ауданына орналасқан ... ... ... ... етік ... ... Совхозда арнайы шеберхана болмағандықтан ол мекеме басшысынан шеберхана беруін өтінген.Ал оның әйелінің ерлер мен әйел адамдарға арналған сырт киімдер тігу ... ... ... мекеме басшысы олардың ұсыныстарын қабылдап, екеуіне біріктіріп бір шеберхана ашып берген. Сондай-ақ Мосалимов деген азамат окытушы ... ... ... ... ... Бірақ оның қолында білім алғандығы туралы заңды құжат болмаған, тек қана жүмыс орнынан ... ... ... ... де ол ... тілін жақсы меңгердіктен оны шеттілдер институтьша жұмысқа тұрғызу туралы мәселе көтерген /64/.
Бүл шаралармен қатар оралушы "Кеңес азаматтары" тегін ... мен ... ... ... ... ... ... "Кеңес азаматтарының" білім деңгейінің төмендегі баса айтылып, оларға Кеңестік идеологияны ... ... ... Оны ... ... көре аламыз.
1956-1958 жылдар аралығында Қытай Халық Республикасьшан ... ... ... ... жасындағы окұшы балалар саны 484, оның 261 ұл ... 223 кыз ... ... бойынша: 1 сыныпта - 76 бала, 2-ші сыныпта - 77, 3-ші сыныпта -92, 4 сыныпта -64, 5-ші ... -50, 6-шы ... - 37, 7-ші ... - 33, ... 5-7 ... саны - 120, 8-ші ... -28, 9-ші ... - 12, 10-шы сыныпта - 14, барлық 8-10 сыныптағылар саны ... ... 20 ... ... мен ... ... ... анықтама бойынша Қытай Халық Республикасынан келгендердің - 412 ... Оның 150 ... ... оқып ... - 370, ... алынбағаны - 42, 20 әйелдер. Олар топтарға бірігіп білім алады. Барлығына білім беруге 37 ... ... ... ... ... ... ... дейінгі балалар балабақшаларға беріледі. Колхозшылардың басым бөлігі арнайы тізімделіп, Қытай Халық Республикасынан келуші переселендер (қоныстанушылар) сауаты мен білімі төмен ... ... ... ... Олар ... жағдай, халықтар достығы мен ғылыми-техникалық тақырыптарға шорқақ. ... сай ... ... ... (үгіттоптары) жұмыстар жүргізеді.
Қытайдан келігі қоныстаушы азаматтар білім алумен қатар емдеу бөлімшелеріне тіркелген. Оларға медицина қызметкерлерінің күшімен және аудандық ... ... ... ... ... ... өтіп, бөртпеге қарсы егу профилактикасын қабылдады.
1 сынып оқұшылары түрлі аллергиялар мен өкпе ... ... ... ... қызметкерлерінің нүсқауымен аулалар мен үйлерді тазрту жүмыстары ... 36 адам ауру деп ... ... ... қолы ... 10 ... 1958 ... мәліметтерді барлық қабылдап алушы облыстар мен аудандар, үжымшар-кеңшарлар жүргізіп Қазақ КСР кеңшарлар министірлігіне есеп берген, әйтседе бір түсінетін жайт, ... ... ... ... көп ... ... ... бөлінген қаражатты орнына келтіріп жатты.
Қытайдан "Кеңес азаматтарының" келуі 1955 ... 1 ... ... ... ... сол ... қьтркүйек айында қоныс аударушылардан бас тарта бастаған хаттар Республикалык коныс аударушылар баскармасына көптеп түсе ... ... ... ... ... келушілердің негізгі қатынас тілі - орыс тілін білмегендіктен түрмыс пен жүмыска орналасу, дәрігерлік ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... кажетті түтыну заттарын пайдалану кезінде де қиыдыктар туған. Мәселен, ... ... ... ... ... ... ... матасын ғана алатындықтары, азиаттық кебітсер (калош), тағам тек "бесбармақ" пен палау, шай демдеуге арнайы шыныдан жасалған "ақ ... ... ... ... ұнамай, оны "қытайлық репатрианттардың ортақ ... /66/ ... ... ... ... үй ... пайдалану, арзан жұмыс қолы есебінде еңбегіне төмен ... ... ... ... ... суық ... және тағы да басқа фактілер кездесіп отырды.
Соған сәкес ... ... ... құжаттар кездеседі. Тек 1955 жылдың өзінде Қазақ КСР кеңшарлар министірлігіне қоныс аударушылардан арызданған 280 хат түскен. Олар: ... 136 ... ... ... 158 ... ... 78 ... Батыс Қазақстаннан 52 жанұя, барлығы 780 жанұя шағымданған /67/.
Керісінше, ішке көшіп келгеннен кейін, не несие алмай, не үй салу ... ... ... ... ... ... ... қалған жағдайлар да көп кездескен. Елдің солтүстік аудандарына жіберілгендері оңтүстікке, әсіресе Жетісу аймағына, орыс үлтының өкілдері Ресейге қарай өз бетінше ... ... ... ... ... ... ... милиция органдары арқылы іздеп таба алмаған оқиғалар да кездесті. Соған сәкес Қазак КСР совхоздары Министрінің орынбасары ... ... ... бір мекеме немесе совхоз басшылары оралушылардың
арыздарына токталып, басқа совхоздарға кету себебін анықтау;
2. Тек қана ... ... ... байланысты
себептер болған жағдайға ғана рүқсат беру;
3. Қытай Халык ... ... әр бір ... ... ... ... камтамыз етілуі;
4. Үкіметтің шешімдеріне сай барлық өндіріс өнімдерімен (аяқ киім, жылы ... ыдыс аяк т.б.) ... ету.
. Әр бір ... ... ... азаматтарының" орналасуын
реттеп, орналасқандығы туралы мәліметтер беру /68/.
Жалпы Қытай Халык Республикасынан оралушыларды орналастыру біраз киындыктар ... ... ... тигеніне қарай үймен қамтамасыз етілсе, қалғандары тұрғылықты халықтың артық-ауыс бөлмелерін, ... мен киіз ... ... ... де жыл ... ... көптеп оралуы ендігі кезекте үй құрылысының салынуы мен басқа да тұрмысқа қажетті тұтыну заттарының кажеттілігі артты. Халықтың қол ұшын беретін ... де ... ... Бұл ... 1960 ... ... тіптен ұлғаяды. Нәтижесінде Қазақ КСР Министрлер Кеңесі аталған мәселелерге байланысты қаулы қабылдайды.Оны мына ресми кұжаттан көруге болады /69/.
Қазақ КСР Министрлер ... ... ... ... ... үйі № 5 " " ... 1962 жыл
"Қытай Халық Республикасынан оралған азаматтарды жұмыспен қамтамасыз ету және шаруашылық - тұрмыстык ... ... ... Орталық Компартиясының 1962 жылы 12 қарашадағы № 28 қаулысына сәкес Қазақ КСР Министрлер Кеңесі қаулы етеді.
1. ... КСР ... ... мен ... ... ... Қазақ КСР Госпланы үй салуға 150 мың кв. метр жер көлемі мен 15 миллион сом ... ... ... ... ... Қазақ Республикасының Мемлекеттік Банкіне үзак мерзімді ... ... (1963 жылы ... ... ... ... Колхоздарға үй салу үшін 50 мың кв. метр жер мен 5 миллион сом және сатып алуға 1,5 миллион ... 1963 жылы ... ... Республикасьшан оралушыларға алдын ала үй салуға кұрылыс материалдарын дайындау.
4. 1963 жылы ... ... ... ... азаматтарға Қазақ КСР Сауда Министрлігі мен Қазақ түтыну одары төмендегі ... ... ұн - 5400 ... май - 130 ... қант - 225 ... ... - 20 мый тал ... бас киім - 20 мың тал
> ... тон - 15 мың ... ... - 20 мың ... ... және ... етіктер - 24 мың пар.
5. "Казсельхозтехника" республикалық бірлестігі 1963 жылы Қытай Халық Республикасынан ... ... ... ... ... ... құрылыс материалдарын жеткізу мен оларды қабалдау пункттерден бөлінген аймаққа жеткізіп салуға міндетті.
/Қаулымен келісемін/
Қазақ КСР Министрлер ... ... КСР ... ... ... басшысы
17.12.1963жыл (Қолы қойылған)
13.12.1963жыл (Қолы қойылған)
Бұдан ары карай республиканың облыстарына қаулыға сай аталған ... ... ... 2 кестеден көреміз:
Облыс аттары
1 963ж/млн.сом/капитал бөлу
Тұрғын-үй аудандары
Алматы
4,6
16,0
Шығыс Қазақстан
0,4
4,0 ...
0,1
ю, ...
2,0 ... ...
3,0 ... ...
4,0 ...
Барлығы
15,0
150,0
Обльіс аттары
Үзақ мерзімді кредит/млн.сом/
Тұрғын-үй аудандары
Сиыр иеленуге ... салу үшін ... ...
2,4 ...
Шығыс Қазақстан
0,45
0,2
2,0
Жамбыл
0,150
1,0
10,0
Қарағанды
0,150
-
-
Семей ...
1,4 ... . ... ...
-
-
Барлығы
1,500
5,0
50,0
Аталған қаулыға сәйкес республиканың облыстары 1963 жылы Қытай ... ... ... үшін ... үй салу және тағы ... да көмектер үйымдастыруға нүскаулар алып жатты. Мәселен, Қызылорда облысының Қармақшы ауданына 500 жанүя кабылдап алуға ... ... Ол ... ... Мукашевқа тапсырылады. Мукашев 500 жаүяны ауданның 14 колхоз-совхоздарына бөліп, Жалағаш пен Жусалы станцияларынан күтіп алу ... да ... ... /70/. Ал ... ... 1963 жылы республикалық қоныстануға Украйнадан 600 жанүя, ... ... ... 1273 ... ... ... нүсқау келеді. Облыс басшылары оларды кабылдауға күлықсыз екендіктерін танытқан.
Бірақ, 1963 жылы Кеңес Одағы мен Қытай Халык ... ... ... ... қарым-катынас мәселесі нашарлап, нәтижесінде «Кеңес азаматтарының» тарихи Отанына оралу ... ... ... ... ... өз Отанына оралуы қиындыктармен, кедергілермен жүзеге асырылады. Алматы облысы Нарынқол ауданы, "XIX партсъезд" ауылының осы кезеңдегі түрғыны Б. ... карт : "Біз ... 1962 жылы ... ... ... қара машиналарға тиеп, тиісті жерлерге апарып салды. Мен өзімнің жанүяммен Алматы облысының Нарынқол ... ... ... біздің аталарымыз зүлмат аштыкта осы түстан өткен еді. Есімде ... ескі үйді ... ... ... басшысы жаңадан үй тұрғызу үшін көмек ақша мен ... ... ... Мен ... ... ... үшін мал ... алып, мал бақтым. Біздің көпшілк бөлігіміз мал бағумен айналыстық",- деп баяндауы құжат материалдарьш бір жағынан айқындай түсері сөзсіз.
Бірақ, барлығының жағдайы ... ... да ... қажет. Әрине, уақыт өте барлык мәселелер өз шешімін тауып, келушілер халық арасында сіңіп кетті. 1955-1962 жылдары келгендердің ... ... ... асты деген болжам бар /71/.
Одан беріде Қазақстанға оралып, азаматтығын алынған қазақ саны тиылған емес. Олар да ... ... ... ... ... ... ... аударушылар үшін психологиялық жағынан да, экономикалық-әлеуметтік жағынан да қиындықтар көп.
Пайдаланылған әдебиеттер мен сілтемелер ... Ә. ... ... ... мен ... // Ақиқат. 1992. № 9. 31-б
Сыреожкин К.Л. Казахи в КНР: очерки социально-экономического и культурного развития. –Алматы, 1994
Тынышбаев М. Материалы к ... ... ... ... ... Г.В. ... ... (этногенез, история, заселения родоплеменной состав, положение в период русско-китайского ... и в 50-е годы ХХ ... ... 1971
Омарбеков Т.О. 20-30 жылдардағы Қазақстан қасіреті. Алматы, 1997
Мендикулова Г.М. Исторические судьбы ... ... ... и ... ... ... диаспора: проблемы этнического выжывания. Состав. К.Л. Есмаганбетов. Алматы, 1997
Тәтімов М. Қазақ ... ... ... Х. Ата ... ... дейін. Алматы, 1995
Оралтай Х. Елім-айлап өткен өмір. Алматы, 1990
Жақсылық С. Қытайдағы ... ... ... ... ... таяққа толы Шыңжаң. Алматы, 2003
Мұхаметханұлы Н. Қытайдағы қазақтардың қоғамдық тарихы (1860-1920жж) Алматы, 2000
Құдайбергенова А. 1950 жылдардағы ... ... ... ... ... // Отан тарихы. 1991, № 1. 97-101 бб
Абикенова Г.Е. Қытай ... ... ... тарихы мен мәселелері. // ҚазҰУ Хабаршысы. №1. 1993. 126-128 бб
Восстание 1916 года в Средней Азии и Казахстане. ... ... ... 1960

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 41 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Мақатаев мұқағали (мұқаметқали) сүлейменұлы4 бет
"Дағдарыс жағдайларындағы психикалық өзгерістер."8 бет
XV-XVIIIғғ. Қазақтардың дәстүрлі мәдениеті9 бет
XVII ғасыр аяғымен XVIII ғасырдың басындағы Қазақстандағы қоғамдық саяси жағдай41 бет
XVIII ғасырдың аяғы - XIX ғасырдың басындағы Қазақстанның оңтүстігіндегі саяси жағдай22 бет
XVIII ғасырдың аяғы ХХ ғасырдың басындағы Сыр өңірі ишандары мен пірлері және олардың ағартушылық қызметі71 бет
Автомобиль жолдары уческелеріндегі жол жағдайларын бағалау және қозғалыс қауіпсіздігін арттыру жөніндегі шараларды жасақтау17 бет
Алматының табиғи-климаттық жағдайларының сипаттамасы7 бет
Арал теңізінің зерттелу тарихы, экологиялық жағдайлары15 бет
Арамшөптердің биологиялық ереекшеліктері, таралу және олардың тіршілік жағдайларына бейімделуі20 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь