Батыр сөзінің шығу тарихы

Батырлар жырында, ақын-жыраулардың толғауларында, тарихи романдарда, әртүрлі лұғаттарда батыр термині жиі кездеседі.
Әскери өнерді жақсы меңгерген, ақылдылығымен, асқан қайратымен, жау түсірер жеке басының ерлігімен аты шыққан, қол бастайтын азамат батыр деп аталған. Батыр атағы мирасқорлық жолын қумаған, әрбір адам оған жеке басының ерлігімен ие болған. “Батырлар атағының кең таралуы,-дейді М.П.Вяткин – қазақ қоғамының өзгешелік сипатының бір түрі. Бұл жағдай біз қарастырып отырған заманда өзбектерде де, қарақалпақтарда да, қырғыздарда да болмаған”.
Батыр – жалпы түркі тілдеріне ортақ көне сөздердің бірі. Көне түркі жазуларында батур, баһадур сөздері жалқы есім және әскери атақ мағыналарында қолданылған. Батыр термині көпшілік тілдерде бар: қарақалпақ, татар тілдерінде батыр, өзбек тілінде ботир, ұйғыр тілінде батур осман түріктері тілдерінде ватур , қырғыз тілінде баатыр, алтай тілінде матыр, патыр, шор тілінде бағатыр, румын тілінде бахадирка, украин, поляк, орыс тілдерінде богатырь, венгер тілінде ватор, вогул, манси тілдерінде мадур, осетин тілінде ватраз, үнді тілінде вахадур, француз тілінде бахадоир формасында ұшырайды.
Қазақтың қаһармандық эпостарында ұшырайтын батырлар: қара батыр, қара берен батыр, жеке батыр, қамал бұзған батыр болып бөлінеді.
Үрім-бұтағынан бері қарай батыр атанып келе жатқан, ауыр жараланса да ұрыс даласын тастамайтын батыр қара батыр немесе қара берен батыр деп аталған.
Жеке батыр – қауіп-қатерді елеместен, ұрысқа жолдассыз, жалғыз өзі аттанатын батыр. Қазақтың қаһармандық эпостарындағы Алпамыс, Ер Тарғын, Қобыланды, Қамбар – жауына жалғыз аттанған ұлы батырлар.
Қамал бұзған батыр – талай рет жаугершілікке қатынасып, жауын жеңіп, бірнеше рет қамал алған, атақты, танымал батыр.
Жоңғар басқыншыларына қарсы қол бастап, жауына соққы берген
Әдебиеттер

1. Өмірәлиев Қ. ҮІІІ-ХІІ ғасырлардағы көне түркі әдеби ескерткіштері.
Алматы, 1985, 60-бет
2. Айдаров Ғ. Орхон ескерткіштерінің тексі. Алматы, 1990, 104-бет
3. Қ.Өмірәлиев. «Оғуз қаған» эпосының тілі. Алматы, 1998, 228-бет
4. Сүлейменов О. Азия. Алма-Ата, 1975, 152-бет
5. Древнетюрский словарь. Ленинград, 1969
        
        БАТЫР СӨЗІНІҢ ШЫҒУ ТАРИХЫ
Батырлар жырында, ақын-жыраулардың толғауларында, ... ... ... ... ... жиі ... өнерді жақсы меңгерген, ақылдылығымен, асқан қайратымен, жау
түсірер жеке басының ерлігімен аты шыққан, қол ... ... ... ... Батыр атағы мирасқорлық жолын қумаған, әрбір адам оған жеке
басының ерлігімен ие ... ... ... кең ... – қазақ қоғамының өзгешелік сипатының бір түрі. Бұл жағдай біз
қарастырып отырған заманда өзбектерде де, қарақалпақтарда да, ... ...... ... ... ортақ көне сөздердің бірі. Көне түркі
жазуларында батур, ... ... ... есім және ... ... қолданылған. Батыр термині көпшілік тілдерде бар: қарақалпақ,
татар тілдерінде батыр, өзбек ... ... ... ... ... ... тілдерінде ватур , қырғыз тілінде баатыр, алтай тілінде ... шор ... ... ... ... ... украин, поляк, орыс
тілдерінде богатырь, венгер тілінде ... ... ... тілдерінде мадур,
осетин тілінде ватраз, үнді тілінде вахадур, ... ... ... ұшырайды.
Қазақтың қаһармандық эпостарында ұшырайтын батырлар: қара батыр, қара
берен батыр, жеке батыр, қамал бұзған ... ... ... бері ... батыр атанып келе жатқан, ауыр жараланса да
ұрыс даласын тастамайтын батыр қара ... ... қара ... ... ... ...... елеместен, ұрысқа жолдассыз, жалғыз өзі
аттанатын батыр. Қазақтың қаһармандық эпостарындағы Алпамыс, Ер ... ...... ... аттанған ұлы батырлар.
Қамал бұзған батыр – талай рет жаугершілікке қатынасып, жауын жеңіп,
бірнеше рет ... ... ... ... ... ... қарсы қол бастап, жауына соққы берген Қаракерей
Қабанбай, ... ... ... ... ... Ертеде қазақтарда не көп батырлар көп болған. Тарихи мәліметтерге
жүгінсек, ... әр ... әр ... ... ... ... ... жаугершілік тәрізді ел, халық тағдыры шешілетін сын сағаттарда,
ауыр кезеңдерде, ер сасқан, әйел ... ... ата ... ана ... “Ақтабан шұбырынды” аталған аласапыран заманда, қан кешті ұрыс,
жан ... ... ... айлакерлігімен, ерлігімен көзге түскен, жауына
қарсы аттанған азаматтардың ... ... ... ... ел ... деп ... арасында батыр сөзінің шығу тегі, қайсы тілге жататыны жайлы
әртүрлі болжамдар, қарама-қарсы ... бар. ... бір ... ... ... түрінде “Алтын жарықта”, ал баһадур формасында монғолдың
жазба тілінде кездесуін атай ... ... ... де ... ... сөзі ... В.Банг қырғыз, сағай тілдерінде ұшырайтын баатыр/матыр
формаларын баһадур сөзінің ... ... яғни ... ... ... деп ... К.Менгес көне түркі тіліндегі батур сөзін
баһадур ... ... түрі деп, ... ... ... ... түркі тіліндегі батур сөзін баһадурден шығарады. Т.Рамстедт парсы, орыс
тілдерінде ... ... және ... ... тілдеріндегі батыр
сөздерінің түбірі: “герой, ержүрек” мағыналарын білдіретін баһа сөзі ... деп ... ... алтай тіліндегі пәттір/мәттір сөзін монғол
тіліндегі баһадур сөзінің варианттары деп, ... ... ... ... ... ... ... сөздеріне шолу жасап, оны бірде
парсы, бірде ... ... ... В.Хенигстің ауызша айтқан жорамалына сүйеніп, оған сілтеме
жасап, көне түркі тіліндегі ... ... шығу ... парсы тілімен,
әсіресе, оның шығыс тобымен байланыстырады. Мұның дәлелі ретінде авеста
тіліндегі вахтар ... ... ... келтіреді. К.Локоч баһадур парсы
тілінің сөзі, ол баһа путра сөзінен ... ... ... ... ... ... ... білдіреді деп көрсетеді.
Көптеген зерттеушілер монғол тіліндегі баһатур, Орхон-Енесай жазба
ескерткіштерінде ... ... ... ... келіп, мұның соңғысын
көне деп ... ... ... ... ... сөзі монғол тіліндегі
баһатур формасынан бірнеше ... ... көне ... жазба ескерткіштерінде
кездесетінін айтады. Ал Г.Дерфер көне түркі тілінің батыр сөзін ... ... ... ... деу қате, жаңсақ пікір деп көрсеткен.
Г.Дерфердің көрсетуінше, қадым заманнан Сібірдегі көне ... ... сөзі ... ... ... көне ... тіліндегі батыр/батур, монғол тіліндегі баһадур
сөздерінің шыққан тегі біздің заманымызға дейінгі ... өмір ... сөзі болу ... ... Краснодар өлкесіндегі Зеленчук өзенінің бойынан
табылған ... ... ... сөзі ... есім ретінде
қолданылған. Х ғасырдағы грузин ... ... сөзі ... ... ... ... ... батырлық жырының
қаһарманының атауы ретінде ватураз сөзі ұшырайды. Батураз ... ... ... ... батыры деген ұғымды білдіреді деген пікірлер
бар. Осетин тіліндегі бахатар/батур/ батураз ... ... ... ... ... ... қатар қолданылған. Демек, біздің
жыл санауымыздың І ғасырында кавказдықтар, парсылар түркі ... ... ... біз қарастырып отырған батыр сөзінің екі түрі-түркі тілдеріндегі
батур/батыр, монғол тіліндегі баһадур варианттары Кавказ ... І ... ... ... ... сөзі ... ... хун тілінен ауысқан.
Егер тарихқа зер сала қарасақ, 372 жылы ... ... ... ... оларды өздерінің әскеріне қосып, батысқа қарай шеру тартқан,
Урум елін бағындырған. Батыр сөзінің көне ... ... сөзі ... ... ең алдымен хундар жайлы оқырмандарға мәлімет беру керек.
Хундар-Ордоста, Орта Азияда, қазақ ... ... ... ... ... ... көшпелі тайпалардың арғы тегі. Хундар – сақ, скиф,
үйсін, дулат сияқты тайпалардың ең атақты, ең көп ... ... ... Оғуз ... тұсында хундар 24 әкімшілік ұлысқа ... ... көп ... ... ... ... Сол кездегі армян
тарихшыларының көрсетуінше, хундар Еділ мен ... Ока ... ... ... жерін мекендеген. Осы арада ірі мемлекет ... ... ... ... деп ... ... ... жолдар бар: “Чон жананында Урум деген бір қаған бар еді. Оғуз қаған
башты, Урум қаған качты”. Осы тарихи ... ... ... Оғуз ... болған хундардың көсемі Модэ. Ол – 209-174 жылдары ... ... ... Урум деп ... ... Көне ... ... сөзінің І ғасырларда Кавказ халықтарының ... ... ... ... ... болды. Демек, хундар арқылы батыр сөзі
осетиндердің арғы аталары-аландардың тіліне І ... ... ... ... ауысқан. Осетин тілі иран тобындағы тілдерге жатады.
Көпшілік ғалымдар бұл сөздің ... ... ... ... ... екен деп ... тіліне жатқызуы-осыдан барып ... ... ... ... І ... ... мен осетиндердің
арасында қарым-қатынас болмаған. Осы себептен батыр сөзін монғол тілінен
осетин тіліне ... ... ... ... ... жоқ. І ... ... батыр сөзі мүлде болмаған.
Тарихи деректерге ден қойсақ, қадым заманнан көне түркі тілінде бұл
сөздің батур және ... ... екі түрі ... сөзін көне түркі тіліне Ғ.Мұсабаев та жатқызған. Ол ... ... көне ... ... ... ... тілдерінен іздейтін
жаман әдет бар. Бұл сөзді ... ... ... ... ... ... батыр сөзін көне түркі сөзі деп көрсеткен. Көне түркі тіліндегі
бат-тұр , ол кездегі соғыстың ... ... – екі ... ... ... ... шығады. Сөйтіп, майданда жекпе-жекке шығып, қарсы жауын
күткен адамға бат – “батыл”, тыр – “тұр” деген сөз деп ... ... сөзі – ... сахарасында жасаған, түркі тілдес көшпелі
қазақ тайпаларының арғы тегі – хундардың тілінде ... көне ... ... ... бұл ... ешқандай дәлелсіз, тарихи оқиғалармен,
тіл фактілерімен байланыстырмай парсы немесе монғол ... ... ... ... ... ... Батыр сөзін бауырлас, қандас түркі халықтарының
тілдеріне ортақ мұра деп қарау керек.
Тунгус-маньчужур тобына жататын тілдерде батыр сөзі ... ... ... ... ... багади “алып, күшті, қызба адам”,
солон тілінде батар “алып”, ... ... ... ... бахтир “алып,
күшті”, батур “ержүрек, қайсар, қайратты, батыл”, ороч тілінде ... ... ульч ... ... ... ... нанай тілінде батор
“герой, алып”, маньчжур тілінде ... ... ... ... екен.
Демек, батыр сөзі түркі, монғол, тунгус-маньчжур тілдерінде фонетикалық
көрінісі ұқсас, әрі семантикалық ... ... ... ... ... Қорыта келгенде, бағатур /батур/ батыр/баатыр/бағатыр/баһадур
сөздері – түркі, монғол, тунгус-маньчжур тілдерінде жиі қолданылатын, ... ... ... ... ... бөтендігі, жаттығы білінбейтін көне
түркі сөздері.
Батыр сөзі түркі тілдері арқылы ерте кездерде орыс ... ... ... орыс тілі ... Батыс Европа тілдеріне ауысқан. Орыс тілінде ... екі ... бар: бірі – ... ...... ... (В.Даль, М.Фасмер) батырь сөзі орыс тіліне түркі тілдерінен
ауысқан, ал түркі тілдеріне ... ... ... деп қате тұжырымдаған. СССР
Ғылым Академиясының Орыс тілі институтының ... ... сөзі ... 1692 жылы ауысқан деп көрсетіледі. Я.Гроттың орыс тіліндегі батырь
сөзі богатырь сөзінің қысқарған ... ... ... ... ... ... ... сөзі орыс тіліне ауысқанда осы тілдің дыбысталу
заңдарына бойсұнып, сөз соңындағы “р” дыбысы жіңішкеріп, ... ... 1927 жылы ... ... ... көрген сөздігінде баһадур
парсы тілінің сөзі, дауыссыз ... ... ... ... ... сөзі ... деп қателескен. К.Локоч бұл сөздің орыс,
украин, белорус, поляк, ағылшын, ... ... ... ... ... әскеріндегі офицерлердің құрметті ... ... ... ... ... басқа зерттеушілердің еңбектеріне ... ... сөзі ... ... баха-дхара сөзінен шыққан. Бұл сөз санскрит
тілінде “бақытты болып, кейін қайту” деген ұғымды ... деп ... ... ... жорамал, қате пікір, халықтық этимологияның
классикалық түрі.
Батыр сөзінің екінші тұлғасы – баһадур көрінісі. Бұл сөз ... ... ... ... ... Ол ... Жалаңтөс
баһадурдың батасын алып, сарқытын ішкен айтулы сардар екен ... ... жан ... ұмтылды. (“Батырлар жыры”). Бірінші рет
осы өзеннің бойында, яғни, 1223 жылы маусым айының он бірі күні ... мен ... ... басқарған қалың қолын жеңген. (І.Есенберлин).
Баһадур сөзі – біздерге хундардан қалған мұра. Хун дәуірінен ... ... ... жеткен жоқ, бірақ олардың жазу, сызулары болған,
мектеп, медреселерінде іс ... ... ... ... Қытайдың
Дунхуань қаласынан табылған Орхон жазуларында ... ... ... Ол ... ... мағынасында жұмсалған.
Біздіңше, баһадур сөзі қолбасыларға, атақты батырларға берілетін баһа
сөзіне – дүр аффиксін жалғау арқылы жасалған. Көне түркі ... ... ... баһа ... ... баһа ... сөздері ең жоғары әскери атақ
мағынасында қолданылған. Тоныкөкке ... баһа ... ... ... ... ... әскербасылардың, батырлардың жауынгерлік атой ... ... ... ... ... ... Өмірәлиев Қ. ҮІІІ-ХІІ ғасырлардағы көне түркі әдеби ескерткіштері.
Алматы, 1985, 60-бет
2. Айдаров Ғ. Орхон ескерткіштерінің ... ... 1990, ... ... ... ... эпосының тілі. Алматы, 1998, 228-бет
4. Сүлейменов О. Азия. Алма-Ата, 1975, ... ... ... ... 1969

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 6 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жыраулар толғауларындағы архаизм, тарихи көнерген мағынасы түсініксіз сөздерге текстологиялық талдау жасау6 бет
Телеарналардың ықпалдастығы мен классификациясы5 бет
Қазақ қару-жарағының түрлері мен олардың фольклордағы атқаратын қызметі103 бет
Ұлы отан соғысын қайта қарастыру-кейінгі ұрпақтың борышы5 бет
Әдеби тек.драма.эпос.лирика10 бет
Ұлы Жібек жолының пайда болу тарихы3 бет
"Lиаспора" сөзінің хатқа түсу тарихы мен "диаспора", "этнос" терминдерін қолдану аясы22 бет
1.Қазіргі қазақ тілі лексикасының шығу арналары; 2.Өзге тілден енген сөздер; 3.Қазіргі қазақ тілі лексикасының стильдік мәні; 4.Лексикография7 бет
1916 жылғы ұлт – азаттық көтерілістің шығу себептері18 бет
Excel программасын іске қосу және одан шығу10 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь