Сәкен Сейфуллин (1894—1938)

Ол социалистіқ революция дауылы қанаттандырған жалынды күрескер ақын Сәкен Сейфуллиннің өмірлік, әсемдік сырлары мол талантты шыгармалары қазақ совет әдебиеті тарихының төрінен орын алады. Туған халқының ұлт- азаттық арманы мен революция мақсатын үштастыра білген Сәкен творчестволық өсу жолында үлы өнер қайраткерлерінің қатарына көтерілді.
Жаңа — социалистік өмірді, жаңа — пролетариаттық мәдениетті жасаудың ауыр жүгін көтеріп, ңазаң әдебиетінде оның соны дәстурін ңалыптастыру, сөз жоқ, ұлы талант иесіне тән сипат.
Сәкен Сейфуллин — «Қазақ совет әдебиетінің негізін қалаған жазушы ғана емес, сол негіздің үстіне салтанатты сарайын да салысқан адам. Бұл — әдебиеттің алғашқы жиырма жылында, барлық жанрында да Сәкеннің сіңірген еңбегі ұлан-байтақ. Сәкен қазақ совет әдебиетінің барлық жанрын¬да да алдыңғы қатарда болып, бәрінде де ескірмес, өшпес үлгілер жасады. Скен Сейфуллин — қазақ әдебиетінде жаңа эрасы,
«Асау тұлпар» жинагынан бастап, қазаңтың революцияшыл поэзиясын «Советстан», «Көкшетау», «Қызыл ат», «Альбатрос» поэмаларымен көркемдіктің жаңа биігіне көтерген новатор ақын. «Тар жол, тайгақ кешудей» монументальды шежіре, «Қызыл сұңқарлардай» түңғыш револю-циялық драма авторы, «Жер қазгандар» повесімен бүгінгі жүмыскер өмірін алғаш бейнелеген жазушы, ауыз әдебиетінің орасан мол байлығын ғылыми жүйемен зерттеп, қазақ әдебиеті туралы оқу қүралын жасаған ғалым Сәкен Сейфуллиннің күрделі еңбегі қазақ совет әдебиетінің қалыптасу процесінде шешуші роль атқарып, бағыт-бағдарын анықтап отырды.
        
        '
СӘКЕН СЕЙФУЛЛИН (1894—)
Ол социалистіқ революция дауылы қанаттандырған жалынды күрескер ақын Сәкен Сейфуллиннің өмірлік, әсемдік сырлары мол талантты шыгармалары қазақ совет әдебиеті ... ... орын ... ... ... ұлт- ... ... мен революция мақсатын үштастыра білген Сәкен творчестволық өсу ... үлы өнер ... ... ... ... өмірді, жаңа —пролетариаттық мәдениетті жасаудың ауыр жүгін көтеріп, ңазаң әдебиетінде оның соны дәстурін ... сөз жоқ, ұлы ... ... тән ... ... ... ... әдебиетінің негізін қалаған жазушы ғана емес, сол негіздің үстіне салтанатты сарайын да ... ... Бұл ... ... ... ... барлық жанрында да Сәкеннің сіңірген еңбегі ұлан-байтақ. Сәкен қазақ совет әдебиетінің барлық жанрында да алдыңғы қатарда болып, ... де ... ... ... ... Скен ... ... әдебиетінде жаңа эрасы,
«Асау тұлпар» жинагынан бастап, қазаңтың революцияшыл поэзиясын «Советстан», ... ... ат», ... ... ... жаңа ... ... новатор ақын. «Тар жол, тайгақ кешудей» монументальды шежіре, «Қызыл сұңқарлардай» түңғыш револю-циялық драма авторы, «Жер қазгандар» повесімен бүгінгі ... ... ... ... ... ауыз ... орасан мол байлығын ғылыми жүйемен зерттеп, қазақ әдебиеті ... оқу ... ... ғалым Сәкен Сейфуллиннің күрделі еңбегі қазақ совет әдебиетінің қалыптасу процесінде шешуші роль атқарып, бағыт-бағдарын анықтап отырды.
Қазақ халқының революция дәуіріндегі және ... ... ... ерен ... мен ... ... мен сезімін социалистік реализмнің негізгі арнасында бейнелеген Сәкен үлт әдебиетінің идеялық, творчестволық өресін биікке көтеру арқылы ... ... ... ... үлес қосты. Сөйтіп, көп тілді, бір мақсатты совет әдебиетінің негізін қалаушылардың қатарынан орын алып, «Сәкен ... ... ... мақтанышына» айналды.
Аса көрнекті совет ақыны және революционер, қоғам қайраткері Сәкеннің қызу күрес үстінде дамыған ... ... ... ... ... ... ... үлкен ақындық шабытпен дер кезінде жырлау совет әдебиетінің қалыптасу тағдырын шешкен күрделі творчестволық ... Осы ... ... ... ... ... ... қогамдық қызметінің негізгі кезеңдеріне назар аударған жөн.
Сәкен 1894 жылы Ақмола облысы, Ақмола ... ... ... ... ... (қазіргі Қарағанды облысы Жаңа Арқа ауданы) 23 майда саятшы Сейфулланың шағын шаруалы семьясында дүниеге келген. Өзінің өмірі туралы бір жазғанында, ... ... ... ... ... ... құмар болғандығын айтады. Елдегі белгілі ақын, әншілер сол үйдің, ... ... ... ... айналып отырған. Сәкеннің шешесі Жамал ақындық, шешендік сөзді жақсы білген. Ол ... ... ... ... деп еркелетіп атап кетеді) халық өнеріне, көркемдікке деген алғашқы сезімдерін оятып өсіреді.
Зерек, алғыр Сәкен ауыл ... ... ... тұтпағаннан кейін оны әкесі Нілді (Успенский) мыс заводындағы орыс-қазақ ... 1905 жылы ... ... Сәкен өзінің осы балалық шагын есіне түсіргенде: ... ... үш жыл ... Сол үш ... бір ... ... ... кітапшасынан алған оқуым болса, екінші сабақ үсталардың дүкен күйінен, аласүрып жұлқынған машина әрекетінген, жер астында жұмыс ... ... ... кен ... ... ... күйінен, тіршілік күйлерінен алған сабақ көңілге мығым орнаған тоқу болды. ...алгаш өлең жазуды мен бала ... осы Шлді ... ... деп ... Ол ... ... 1907 ... ереуілінің сұсты көрінісін көзімен көріп, көңіліне тоқыды.
Жас Сәкен еңбек адамдарының ортасында білім, алғашқы поэзиялық эсер алып қана қоймайды, озбыр қанаушылардан жапа ... ... ... ... ... оның таптық ой-санасының ерте оянуына да эсер етеді.
1908—жылдары Ақмола қаласында әуелі Приходская школада, одан кейін екі класты училищеде ... ... ... түскен Сәкен орыс тіліндегі әдебиет кітаптарын көп ... ... алыс ... оқу іздеп келген бірталай қазақ балаларына орысша ... ... ... ... ... қалыптасуына Ақмола, Омбы қаласындағы орыстың озық ойлы оқытушы, жазушыларының әсері болғандығын ақынның өзі де, замандастары да ... ... ... ... Ф. Березовскиймен достығы көп жайды аңғартады. Орыстың ... ... В. Г. ... Н. Г. ... Н. А. ... және А. М. Горький шығармаларын, сонымен катар татардың Г. ... ... ... әдебиетін қадағалап оқуы, қалада, елде бостандыққа талпынған қалың бұқарамен тығыз байланысты болуы Сәкеннің ... ... ... ... береді. Осы дүрыс бағыт оның 1916 жылғы тарихи қозғалыс сынынан сүрінбей өтуіне жол ашқандығы даусыз.
Омбы семинариясын бітіргеннен кейін Сәкен Ақмола ... ... ... ... етеді. Осы кезде 1916 жылғы ұлт-азаттық көтерілісі басталып, Сәкен көтеріліс жасаған елдің ... ... ... ... арқылы қалың бұқараның дүниежүзілік соғысқа, патша үкіметіне қарсы ашынған ызалы күрестерін қостап, ауыр халге душар болған халыққа жаны ашиды.
Сәкеннің өнер ... ... ерте ... Өз ... ... ... көп ... жадына саңтаған дарын өлеңнің өнер екендігін түсінеді. Орыс пен шет ел ... ... оқу, ... кемеңгер поэзиясымен танысу, «Айқап» журналында хат-хабар, сын мақаламен қатар, бірді-екілі ... ... жас ... ... ... ... Омбыдағы оқушы жастардың күшімен 1914 жылы Қазан қаласында ағартушылық бағыты бар ... ... атты ... ... ... ... ақын өз ... үлкен талап қойып, ұлт әдебиетін өркендету жолында арымай-талмай еңбек ету керектігін түсінгенін «Ақын» атты өлеңінде қараңғылық пей ... ... ... халқын сәулелі өмірге, білімді жолға бастауды арман ... ... ... көпшілігінде қаладағы шәкірт ақынның туып өскен ауылға деген сағыныщы, білім алу жолындагы талап-мақсаты, жастық шақтың сезім күйлері жырлаиды. Егер ақын ... ел», ... ... ғашың жар», «Сағыну» сияқты лирикаларында табигат көріністерін, өзінің ... ... ... ... ... ... ... «Інішегіме», «Кім басшы», «Нүра» сияқты өлеңдерінде пікір қайшылықтарына ұрынады; мазмүны мен ... ... ... отырмайды, суреттеулері де ала-қүла. Әрине, бүл олқылық автордың жастырына және әлеуметтік көзқарастарының әлі пісіп жетпегеніне, өмір тәжірибесі мен білім дәрежесінің ... ... ... еді. ... сол ... жарияланған және1915—жылдары жазылып, кейін «Асау түлпар» жинағына кірген кейбір өлеңдерінде Сәкеннің өзі өскен қоғамдық ... ... ... отаршылдық пен феодалдық мешеуліктің қыспағындағы қазақ халқының аянышты халіне жаны ашу сезі-мі байқалады. (Қазақ халқын алға бастайтын жанашыр басшы жоқ, ... ... ... аз деп ... ... да, жас ақын ... оянады, елдің ендігі бас көтерер азаматы оқыған жастар болады, жетім-жесірді, жарлы-жалшыларды аяңдар ... ... ... ... («Түс», «Қазақ сабағы», «Інішегіме», «Оқымаған қазақ» т. б. өлеңдері) өнер-білімге шақырады.
Қазақ аулының әлеуметтік шындығын, өз дәуірінің прогресшіл идеясын аз да ... ... ... ... бір Жағынан, өзімен замандас С. Торайгыров, С. Дөнентаев, С. Көбеев ... ... ... ... ... ... ... заңды творчестволық даму жолымен оны 1917 революциялық позицияға әкелді.
Сол кездегі бұқарашыл ақын-жазушылардың ішінен ... ... ... ... тағы бір ... себебі: жас шағынан бастап жүмысшы ортасымен, Ақмоламен Омбыдагы революциялың қозғалыспен, орыс революционерлерімен ... ... ... ... да оның ... дәуірінде бүлталақсыз бірден Коммунистік партия бастаған ұлы күрес жолына түсуі табиғи.
Буржуазиялық ... ... ... ... ... алып ... ... үміт ақталмаған шақта, социалистік ұлы революция болды да, ақынңың қоғамдық және әдебиеттік қызметінің жаңа ... ... Ол ... ... ... ... орнатысып, Совет президиумының мүшесі, Халың ағарту комиссары болады. Қазақстандағы түңғыш революцияшыл «Тіршілік» газетін шығарысады. 1918 ... ... ... ... қатарына кіріп, өзінің тағдырын, творчестволық өмірін революция тағдырымен берік ұштастырады.
Октябрьдің әрі ... әрі ... болу ... кездесетін бақыт. Сондықтан ол ең революцияшыл жүмыскер табына арнаған толғауында:
Қызыл тудың
Сабын бірге сүйгенмін,
Жалын отқа
Бірге пісіп куйгенмін.
Сертті күнде
Қанды түнде
Қызыл туға
Жанды ... ... ... жар ... толық еркі бар еді. Қалада ашылған мектептер мен курстарда оқытушы, газеттің редакторы, Советтің комиссары, «Жас қазақ» ұйымының бастығы, ... ... ... ... ... ... ақыны, әншісі, артисі ретінде С. Сейфуллинщң ат-қарған орасан мол әлеуметтік жүмыстары ақынды жаңа творчестволық еңбекке рухтандырып отырган. ... ... ... ... елмен, Қазақстанның басқа алып түкпірлеріндегі революцияшыл топтарымен, орыс, қазақ, татардың күрескерлерімен тығыз байланыс жасай отырып, жігерлі қоғамдық жүмыс жүргізеді. Көп ... көп ... ... күрес үстінде өсіп, шыңдала түселі.
Бұл кезеңде Сәкеннің творчестволық жұмысы еш ... ... қызу өмір оның ... жан ... ... жаңа шығармалар бірінен соң бірі туып жатқан. Революция дәуірінің ақын шабытын қанаттандырғаны сондай, ... ... ... ... ... ... ... жалын өлеңді, Айтпауға ерік бермеген, деп өзінің еркін билеген ақындық құдіреттің алдына бас иген. Шабытты көңілден туған сөз шынайы ... ... ... ... әсірелеу де жоқ. Күрестің өзінен, ақын жанының тебіренуінен туған сафенер ... ... тез ... ... болсаң айтайын», «Қырда», «Кел жігіттер», «Акша қар» сияқты ақынның идеялық-көркемдік қалыптасуын танытатын өлеңдері және көптеген мақала, фельетондары, очеркі «Тіршілік» ... ... ... ... кең ... ... жолына» атты түңғыш революцияшыл драмасын жазып, қалалық сахнада қояды. Сөйтіп, Октябрь революциясынан кейін ... ... ... жаңа ... ... ... ... өнері ұлы революцияшыл күрестің өткір қүралына айналады.
Шиеленіскен тап тартысы, азамат соғысы —Сэкеннің өзі қолма-қол араласқан майданы. Осы қатал ... ... ... ... ... желпіндіріп, шыңдап кемелдендіре түссе, оның жеке өміріне соншалыкты зор қауіп те ... ... 1918 жылы ... контрреволюцияшыл күштер Ақмола қаласында Совет үкіметін уақытша құлатқанда Сәкен бір топ ... ... ... ... ... кісендеп, жеті айдай Ақмола түрмесінде үстап, Сарыарқаның сары аязында Петропавл қаласына жаяу айдайды. Олар ... ... мен ... ... азап вагонында ең ауыр қысымдарды басынан кешіреді. Бірақ социалистік революция ісіне жан-тәнімен берілген ақын сол айдауда жүргенде де ... үшін ... ... ... бас ... ер ... бәрі де ... Сан азап бір күлкідей болмай кетер. Қара түн басып тұрса алды-артыңды Жарқырап ататын таң әлі-ақ жетер, —
Деп өзіне, ... ... ... ... ... Азаттық таңын аңсаған ақын Колчактың Омбыдағы түтқын лагерінен 1919 жылдың мартында қашып шығып, ажал тырнағынан аман ... ... мен ... пана таба ... ... ... өтіп, Совет үкіметі толық орнаган Түркстан еліне жетеді. Міне, осындай қиын-қыстау күндерде де Түркстанның Әулиеата ... ... ... ... ... ел ... саяси-революциялық, творчестволық қызметін толастатпайды. Бір жағынан, совет ... іске ... ... ... ... ... ... «Шөлде», «Жас қазаң марсельезасы», «Қашқынның ауылы», «Тау ішінде» сияңты тамаша лирикалық, эпикалың шығармаларын жазып таратады.
Сәкен 1920 ... ... ... ... келіп, Атқару Комитеті председателінің орынбасары қызметін атқарады. Әлеумет ісіне белсене араласып, ... ... ... жаңа өмір ... ... етеді.
1920 жылы Қазақ Автономиялы Республикасы құрылғанда С. Сейфуллин ... ... ... Комитетінің президиум мүшесі, Жер-су комиссиясының председателі болып сайланады. 1922 жылы ... ... ... ағарту комиссарының орынбасары, III советтер съезінде Қазақстан Халың Комиссарлары Советінің председателі болып ... Осы жылы ... ... ... ... ... болып сайланып, бүкілодаңтық съезд, мәжілістерге қатысады. Мұнан кейінгі жылдарында да Қазақстан Орталық Атқару ... ... ... рет ... ... ... ... істе жүрсе де мәдениет құрылысы оның негізгі ... ... еді. 1922 – 1925 ... ... ... газетінің редакторы болды. 1925 жылдан 1937 жылга дейін Қазақстандағы мәдени-ағарту мекемелерінде істеді. Жоғары дәрежелі педагогикалық оқу орындарында ... ... ... (қазіргі «Жұлдыз») журналында редакторлық қызмет атқарды.
С. Сейфуллин —совет дәуіріндегі қазақтың ақын жазушыларының көбіне аға, ... ... ... ... мен «Қызыл Қазақстан» журналының төңірегіне халық ортасынан шыққан жас ... ... ... ... ... өсуіне үнемі көмек көрсетіп отырды.
Қазақ совет әдебиетінің негізін қалаушылардың бірі Сәбит Мұңановтан бастап, Ғабит Мүсірепов, ... ... ... ... ... ... ... Тәжібаев, Өтебай Тұрманжанов, Сабыр Шәріпов, Шолпан Иманбаева, Қалмақан Әбдіңадыров, ... ... ... Саин т. б. ... ... ... оқыған әдебиетші жастардың С. Сейфуллиннен творчестволың жәрдем алмағандары кемде-кем.
Сәкен Қазақстанның пролетариат шаруа жазушылары ... ... ... ... оның ... пролетарлың әдеби күштерді топтастыра білді. Әдебиет майданындагы идеологиялык жауларға, ұлтшылдыққа, ескішілдікке қарсы бітімсіз күрес ... ... ... ... және жеке ... болып үздіксіз жарияланған шығармалары Қазақстан мәдениетінің тарихында орасан зор оқиға, қоғамдық күрестің пәрменді қүралы болды.
«Дүниенің ... ... ... ... ... ... көкіректері жанып, бақыт іздеген жастар! қыран-дай жер-көкте қанат жайып, ... ... көз ... асау тұлпардай қиырсыз жерге құлаш керіп, бақыт, махаббат іздеген ... ... ... бүл ... Күрес үшін, еркін, шаттық еңбек үшін туған, сендер, ... ... ... жүрген бауырларыңды!» деген романтикалың арнаумен(1922 жылы «Асау тұлпар» ... ... ... мен «Қызыл сұңқарлар» атты революцияшыл драмалары жарияланды.
«Асау тұлпардан» кейін «Домбыра» (1924), «Экспресс» (1926) атты өлең, поэмалар жинағын жариялап, ... ... ... ... Бұл ... өмір ... ... қамтыған реалистік күшімен ғана емес, ақынның новаторлығын барынша айқындай түседі.
1927 жылы «Тар жол, тайғақ кешу» атты ... ... ... шарт ... ... ... өлең очеркі, 1928 жылы «Жер қазғандар» повесі мен ... ... атты ... ... ... 1929 жылы ... ... «Көкшетау», 1932 жылы «Қазақ әдебиеті» (әдебиет тарихы туралы еңбек), 1933 жылы «Альбатрос» (поэма), 1934 жылы «Қызыл ат» ... 1935 жылы ... ... мен ... ... ... пен ... т. б. кітаптары жарияланды. Сәкеннің бүлардан басқа әркезде газет-журналдарда ... ... ... ... ... ... ... романдары да бар. 1932—жылдары «Біздің түрмыс», «Сол жылдарда» атты повесть, романдары ... ... ... ... басылған..
Сәкеннің жинап, құрастыруымен ауыз әдебиетінің көптеген нүсқалары да жарияланған. «Көкшетау», «Қызыл ту», «Айша» т. б. шығармалары орысшаға ... ... ... ... мәдениет революциясының ең қиын, түйінді мәселелерінің маркстік-лениндік нысана ... ... ... ... араласқан белсенді қоғам, мәдениет қайраткері, білімпаз сыншы, әдебиет зерттеушісі. Ол ... ауыз ... ... ... ... жинап, зерттеу жұмысымен шұғылданды. Жамбыл сияқты көптеген ақындармен жақын араласып, олардың өлең жырларын жариялады. Ол өзімен замандас совет ... ... ... ... ... В. Маяковский, Ф. Гладков, В. Бахметьев, А. Серафимович шығармаларын оқумен бірге, олардың бірталайымен жақын, аралас таныс болған. Сәкен ... ... В. ... В. В. ... Г. Н. ... Н. Аристов, А. Левшин, Н. М. Карамзин, И. Э. Фишер, Бе-ляминов-Зернов, А. П. Чулошников, С. Асфендияров, Ә. Диваев, тағы ... ... ... әдебиеті тарихы туралы зерттеулерін де пайдаланды.
Қазақ әдебиетінде сын жанрының қалыптасуында Сәкеннің сыншылдық, зерттеушілік еңбектерінің маңызы ерекше зор. Оның 1914 ... ... ... ... ... ... «Әдебиет және оның багыттары», «Қазақ, көркем әдебиеті туралы», «Әдебиет майданында», «Көшпелі дәуірдегі қазақ әдебиеті күйлерінен», «Әдебиет —тап құралы», «Өрлеу ... ... ... ... т. б. ... мен ... ... бүгінгі әдебиеттің творчестволық мақсаты мен міндеттеріне, әсіресе, әдебиеттің күрес құралы екендігіне айрықша назар аударып, әдебиет саласындағы ескішілдік, ымырашылдықпен ... ... ... ... және ... әдебиетінен үйреніп,өнеге алуға шақырды. Қазақ әдебиеттану ғылымының алғашқы зор қадамы болып есептелетін «Қазақ әдебиеті» атты күрделі ғылми еңбек те С. ... ... ... жылы орта мектептің бесінші класына арнап «Көркем ... атты ... ... да әдебиет тануға қаланған кірпіш. С. Сейфуллиннің сыншылық, зерттеушілік еңбектерінде пролеткультшілдіктен өрбіген ... ... көз ... ... ... ... да ... Алайда, оның мақалалары мен сөйлеген сөздерінде, оқулықтарында әдебиет пен өнердің өмірмен тығыз байланыстылығы, поэзиядағы жаңашылдықтың, тіл ... ... ... жаңа ... соны ... ... өркендету жайында айтқан тапқыр да өткір тұжырымдары, қомақты ойлары қазірде де ескірген жоқ.
Тамаша күрескер ақынның партиялық принципке ... ... ізгі ... ... ... да, кейінгі ұрпақ қауымға да үлгі болуда. Сәкен революцияшыл мазмұнды ... ... де, ... ... де, ... қызметімен де тұстастарына елеулі ықпал жа-сап отырған. Шындықты айтуға келгенде ол ешкімге бас имес батыл да, ... ... ... да, ... ... ... де ... Сәкен ізгі адамшылық қасиетке жат екі жүзді құбылмалы қылықтармен, жем ... ... ... ... көз ... ... ... жүргізді.
Отызыншы жылдардың орта кезі Сәкеннің үлкен бір творчестволық жұмыспен шұғылданған, әдебиеттің күрделі жанрларында жаңа шығармалар жазуға бет ... ... ... еді. Орыс ... ... ... игеру ісімен де, Қазақстан жазушыларының ынтымағын, Совет Одағындағы көрнекті ... ... ... істерімен де шұғылданады.
Осыншама ерен еңбек еткен ұлы дарынның әдеби қызметінің 20 ... 1936 жылы ... ... ... ... ... жоғары бағаланып, «Еңбек қызыл ту» орденімен наградталды. ... ... ... өз заманының шындығын өндіре жазып келе жатқан шағын да С. Сейфуллин 1937 жылы ... ... тап ... ... тарихи XX съезі дәуір дауылпазы —Сәкен Сейфуллиннің туған халқына қайтып оралуына мүмкіндік берді. 1964 жылы ... ... ... ... ... 70 жыл толу ... ... 1957 жылдан бері қарай Сәкеннің шығармалары әлденеше том болып, көп тиражбен басылып, халық арасына кең ... Оның ... ... әңгімелері, повестері, «Тар жол, тайғақ кешу» романы орыс тіліне және ... ... ... ... ... ... ... мол әдеби мұрасын, ақындық, күрескерлік өмірін жан-жақты зерттеу, насихаттау жолында" да, оның жарқын ... ... ... де ... жұмыстар істелуде.
РЕВОЛЮЦИЯЛЫҢ КҮРЕС ТУДЫРҒАН ПОЭЗИЯ
М^
Бейімбет Майлин ... ... ... серт ... жар салган «Се-нің арың арлайтыным өмірге» (1922) деген өлеңінде атаңты кейіпкері Мырңымбайды ... ... ... Аңын ... таптың өкілі Мырқымбайды жас шағынан бастап, есейген, саналы, белсенді еңбеккерге айналган кезіне дейін бар ңайшылыңтарымен шынайы бейнелейді. Совет үкі-меті түсында ғана ... ңолы ... ... ... ... ... ... поэзиясында жан-жаңты көрсетіліп, типтік образ дәрежесіне көтеріледі. Мырқымбай басында болған өзгерістердің бәрі оңушының көзалдынан тізіліп өтіп жатады. ... ... ... ... ... ... ... жүрген, ешбір саясатта жүмысы жоқ, момын, қой аузынан шөп алмайтын жуас ... ... жаңа ... ... жаңа өмірге бет бү,рганы, бірте-бір-те санасы осіп, ңогамдық өмірге ат салысуы кең суреттеле-ді. Ол әділетсіз болысқа ңарсы шыгады («Мырқымбай»), сопы, ... мен ... ... жөніндегі жат пікірлерін сынайды («Ңазақ туралы кім не дейді»)1 совет өкіметі ... ... ... шаруалар өміріндегі өзге-рістерді пайымдай бастайды («Кедейдің кейістігі»). Мұнан кейін Мырқымбай кедей жалшылардың съезіне қатысады («Бүгін»), ескі үғым мен ... ... ... ... шүу, ала ... жер бөліс кезінде ауыл кедейлерін бастап, Оспан байдың шүрайлы жерін бөліп алура шыгады («Ңара ... ... де ақын ... образына талай оралып, оның бар тіршілігіндегі өзгерістерді жіті бақылаумен болады. Ңазақ кедейлерінің байларды конфискелеу, ... ... ... бәрі Мырңымбай образы арқылы керінеді. Кедейлердің совет екіметі түсындагы емі-рі мен күресін суреттеуге арналған ... атты ... да ... келген жаңа техниканы меңгеріп, трактор айдап жүрген Мырқымбайды көреміз.
Ңысқасы, Бейімбет поэзиясындагы ... ... ... ңазақ кедейлерінің басынан кешкен тарихын баян-Дап беретін, оның санасында болган өзгерістерді көз ... ... ... ... да ... ... жиынтық бейне. Сондыңтан ол бүкіл ңазаң оқушыларының сүйіп оңи-тын кейіпкеріне айналды.
Бейімбет өлеңмен баяндауга, керекті жерінде түсіндіре отьірып үгіттеуге үста ... ... тек ңана ... Үріт ... ... да ... ... нсырлай білетін нә-» зік аңын екендігін Ә. Тәжібаев орынды байңаган, «Бейімбет-ТІҢ осындай жатың та, жүйрік өлеңдерінен де, —деп ... ... ... ол, ... суретшілік лирикасы анагұрлым артық. Біздіңше ңазақ поэзиясында нагыз ауыл қазагын, қарапай-ым халыңтың ... ... бар ... ... ... ... Бейімбет Майлин. Аңын өз тұсындагы ауыл суреті мен ондагы еңбек адамдарының портреттерін салган-да тұп-тура бояушы, суретші. Біз ңара ... ... ... ... ... ... сөздерін есі-теміз...»2.
1924 жылы 21 январьда бүкіл дүние жүзі еңбекшілері-нің көсемі В. И. Ленин мезгілсіз ... ... ... ... ... ... сияқты ңазақ аңындары да егіле жылап, жүрек сырын тебірене ңозғады. Осы тұста Бейімбет те үлкен ңайгыга ... ... ... ... ... ... еңбекші! Көсеміңнен айрылдың,
Ңұрыш болат ңанатын;нан қайрылдың...
Жас ңабірін ңиялыңда суретте,
ОттъІ жалын дер ... ... өлсе де, ... ... ісі ... ңып тастап кеткен ісі бар,
Волашақтъщ тірегі деп гүл ... ... ... ісі бар_^ ... ... идеясы мәңгі баңи еңбекші таптың жоғары көте-
рер" туы болатындыгына сендіреді. -
... ... өмір ... үн ңосып, әдебиетіміз-
( дің келелі мәселелеріне ... жыр ... ... ... ... дәуірде туган өлең, поэмаларында халқымыздың
\өткені мен бүгінгісі, келешегі —бәр-бәрі араласып, астарла-
/са байланысып жатады. ... ол ... ... ... не үміті үзілген байларды, тұрмыстағы әлі де орын алып
жүрген надандықты өткір де ... ... ... ... ... бір ... ... жаңа өмірдің жарқын бола-
/шағын, оны ңолымен ңүрып, жасап жатңан жаңа ... ... ... ұлы ... ... ... ... ңазақ еңбекшілеріне үлы революция әкелген ба-
қытты заманды жырлау үстінде ұлы ... ... ... ... ... партияга қалт-
қысыз қызмет етуші таптың жаңа салт-санасы мен әдет-ғүр-\ пын ... ... паш ... ... ңайнаған ортасынан шықңан Бейімбет совет-
тік заманда елінің асңан ңарқынмен ұлы ... ... бара ... ... ... ... Өмір және ... Алматы, 1960, 102—-бет-тер.
Бейімбет Майлин ... ... ... ... ... қана қой-щай, оны жандандыру үшін еңбекші халқын жүмылдыруга к,ажырлы еңбек еткен ақын. Оның «Гүлденсе ауыл ... ... ... ... ... еңбекші табына арнал-ган ұран іспетті.
^Ъ. Майлин поэзиясында ңазақ кедейінің өмірі көбірек орын алады. Өйткені оның өлең, поэмаларындагы өмір фак-тілерінің барлыгы ... ауыл ... ... ... кепке ортақ әлеуметтік тақырыпқа арналған саяси лирика-сының өзінде де ... ... ... ... ... шаруалар жаңа өмірді өзгертіп, жаңартып жат-ңандығына Бейімбет өзі куә ... ... ... ... ... тіршілігімен араласып жүргендіктен де, оның поэ-зиясындағы басты геройлар —ауыл кедейлері: Тымақбай мен ... ... мен ... Қайранбай мен Ңордабайлар болды. Бұлардың жинақталган бейнесі халық-тың сүйікті образына айналған Мырқымбай.
Мырқымбай бейнесі арңылы ақын ... ... ... ... алғашңы он жылғы тарихи шежіресін жасап берді, ол —еңбекші халықтың осу процесін керкем әдебиет тілінде шебер суреттей білді. Оның халыққа ... да ... ... және тез ... халық өмірінен кең орын алуы да сол халқының барлық қарапайымдылық, ... ... ... ... ңасына ңатыгездік тәрізді ұлы ңасиеттерін бойына жинай білуінде еді.
Ақын лирикасында махаббат жайлы жазылған өлеңдер де баршылық. «Үмытпаспын», «Зәуре», «Наздан ... «Жас ... уға ... ... ... асқан сезімталдықпен жазылған сазды да көрікті өлеңдерінде нәзік ... ... ... ... жырлайды.
Б. Майлин лирикасында еркіндік арңылы бақытты семья ңұрған жұбайларды әсерлі суреттеумен ңатар махаб-батын қадірлей алмай ... ... ... ... жастарды да сынап әшкерелейді. «Аңтық хат», «Жлжан», «Біздің келін», ... пен ... ... ... «Ақ ... т. б. ... өлеңдерінде арына кір келтіріп тұраңсыздыңқа салынған адамдар бейнесі көрінеді.
Әдебиетімізде сатирага тыңнан жол ... ... ... ... тәрізді сатиралық уыты мол өлеңдерінде ңырың құбылып ңулыгын асырган алаяқтарды:
Құбақан оң да ... сол да ... ... тарам-тарам жол да болды. «Оң», «солды» шарласа да шарты келіп Жылтырақ қара портфель қолда болды,—
Деп әжуалайды.
344 ... ... ... ... ашық ... ... ... астар-лы етіп сөйлейді, оның шырармалары оңушыларын өмірдің тікелей ңалың ортасына жетелейді. Бейімбет жасаган әдеби образдардың тасасында өмірдің өзі ... ... да аңын ... ... эр қайсысы өзіне тән езгеше-лігімен өмірдің жанды бейнесін оңушысына әсерлендірщ ... ^ ... ... ... он шақты поэма жаз-ды. Олардың негізгі таңырыбы —әйел теңдігі.
і«Байдың ңызы» (1917) атты поэмасында автор ерке өс- і кен, ... да ... бай ... бір ... жігітке ал- Ц данып қалгандыгын, оның ... ... ... ... ... ... ... суреттеген.
Акын «4 Разия^қыз» поәмасы таңырыбына кейінірек ңай-та оралып, 11)27 жылы «Сагындың» атты поэма жазды. Бұл екі поэманың сюжет желісінде іштей ... ... ... ... ... кедейдің «келте танау, бүжыр бетті, ... ... қара ... Сағындыңтың» бай ңойының со-1 ңында жүріп қорлықпен өткен өмірі суреттелінеді. Он сегіз-ге келгенше бай ... ... ... ... ... ... әлемге әкелген нұрынан нәрленіп, санасы ояна-ды. Оңуга талпынады, комсомолға кіреді. Оқу үшін ауылдан қалаға аттанады. Байдың ңызы Айжанға ... ... ... бір ... ... хаты» деген бөлім бар. Онда Сағындың көптен хабарласпай ... ... ... хат ... да, неге ... жүрсің, әлде менің кінәм бар ма деп ... ... Әлде бай ... ... теріс пе, әйелдің бәрі де әлдінің тепкі-сінде жүрген жоқ па? деп өз ... ... ңызы деп құр ... Ңану ... ... Сыры ... түрі бөлек, Жыры байдың жыры ма?...
Әйел күң ғой, әйел жүр рой.
Тепкісінде әлдінің.
Шыны өйелде тілек бір ғой,
Неоі ерсі еді, ал, ... ... ... ... ... ... ... этюд-тік, эскиздік кезеңдері де бар. Сағындықтың тіршілігін су-реттеуде де, Айжан характерін ... да осы жағы ... орың ... ... ... ... ... дерлік лирикалың поэма-лар деуге ылайық. Белгілі бір оқиғаға байланысты тартыс түйіні, не сол ... ... ... ... ... ақынның баяндаулары арқылы суреттелінсе де, кейіпкердің жан тебіренісін, жүрек толганыстарын да ұмыт-пай, пеалистік бейнеде көрсете,щ,Х ... (1927) "мен ... (1928) атты ... ... ... ... Алғашқы поэма 1916 жылгы ұлт-азаттың көтерілісінің бір керінісін суреттеуге арналса, ... ... ... ... елее береді. Екеуін де лирикалық поэма, өткен кезең, тарихи оңиғалар жайлы, замана туралы аңынның өз ... десе де ... ... аңын әжесі мен немересін сөй-лестіру арқылы өкінішті ... ... ... ... баяндайды. Октябрьдің он жылдық ұлы тойында онға кел-ген, әкесіз жетім калган жас сәби ... ... ... ... ... ... кім өлтіргенін, қалай өлгеыің біл-гісі келіп ынтыгады. Әженің жүрегіне мүз болып ұялаган суық оқиғаны немересі ... ... ... ... әсіресе жалгыз баласының өліміне куә болғанына ңай-ғы-ңасірет тартқан кәрі әженің көңілі босайды, елжіреп егіледі, ... сыр ... ... ... мен ... ... ... кешірген оңигаларын жыр гып шертеді. Ңарт әженің баяндауы арқылы Ңайранбайдың да, оның ... жары ... да ... ... ... характерін толық ұғуга болады. Жасынан-ақ кедейдің қамын жеген Ңайранбай сол мақсатын орындау жолында, кедейлерді байларга қарсы күреске шақыру үстінде жан ... ... әже өз ... ... Майлин «І^анай»_поэмасында да заманның өзгергенін, жаңа тұрмыс лган жарасын түлеткенін, шерді ашып, көкі-ректі сергіткенін масаттана жырлайды да, өткен ... көз ... шолу ... атыс-шабыс, талан-тараж, жылау-сьіқтау, басып-жаншу сияқты өмірде өткен оқиғалар жайын баяндап кетеді. Мұндағы лирикалың герой —автордың өзі. Ақын ... ... ... өз ... ... Азамат соғысы жылдарындары халықтың хал-ахуалы да, болыпе-виктер мен оның қас ... аң ... ... ... да, ... басты геройы Ңанайдың өлімі де аңын-ның өз сөзімен суреттелінген.
Бас-аягы бірнеше жолдық қып-ңысңа бұл поэмада әлеу-меттік маңызы бар ... ... сыры ... ... ... ... ... көрсетуімен аң патшаның
ІЛИЯС ЖАНСҮГІРОВ (1894—)
лӘдебиеттің барльщ жанрында қалам тартып, өшпес мұра ңалдырған көрнекті жазушыларымыздың бірі ... ... ... ... ... дарыны және ңо-гамдың ңызметімен уаңыт, заман артңан ауыр жүкті арңа-ласып қазаң совет әдебиетінің ұлы көшін бастаушының да бірі —Ілияс ... ... ... бай ауыз ... асыл ... ... ... сіңіріп, мол сусындаган, Абай поэзиясының өмір-// шең дәстүрін берік ұстаган және поэтикалың тілді дамыту, [\ ұлттың ... ... ... ... ... реа-I \ лизм эдісін байытуга зор үлес ңосңан ... бірі де ... ... совет эдебиетінде' сатира жанрының атасы, драма-/тургия, проза, аударма, әдеби сын, халың мұраларын жинау [ саласында елеулі ... ... I. ... жаңа әдебиеттің Чнегізін қалаушылардың алдыңгы легінде болды.^)
Ілияс Жансүгіров қаламының ңарыштап, творчестволың кемеліне келген дер шагында жеке адамга ... ... ... ... жыл бойы ... азамат, майтал-ман жүйрік аңын I. Жансүгіровтің аты әдебиет тарихынан кінәсіз өшіріліп ңалып еді. Тек КПСС XX съезінің тари-хи ңаулысынан кейін, ... ... ... ... ... аңынының есімін үлкен сүйіспеншілікпен атады, оның тамаша шығармаларымен ... ... ... ... ... ... шығармалары халык, игілігіне к,ызмет ете бастауы туған әдебиетіміз бен мәдениетіміздіҢ бақыты. 1965 жылы I. Жансүгіровтің 70 ... толу ... ... одаң ... зор ілтипатпен атап өтілді.
*••*. ••. --

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 41 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Сәкен Сейфуллин (1894—1938) жайлы4 бет
XIX ғасыр әдебиеті4 бет
Бес арыс2 бет
Сәкен Cейфуллин өмірбаяны3 бет
Сәкен Сейфуллин (Сәдуақас )13 бет
Сәкен Сейфуллин өмірбаяны6 бет
Сәкен Сейфуллинның өмірі мен шығармашылығы4 бет
Ілияс жансүгіров 1894-19383 бет
Аллама Мұхаммад Икбал (1877-1938)6 бет
АХМЕТ БАЙТҰРСЫНОВ (1873-1938)20 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь