Юань империясының әлеуметтік жағдайы

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3.7

1. Юань империясының әлеуметтік жағдайы.

Юань империясының құрылуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... 7.19

Юань Моңғол империясындағы міндеткерліктер
мен салық салу жүйесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .19.32

2. Юань империясының экономикалық жағдайы.

Империяның экономикалық дамуы ... ... ... ... ... ... ... 32.38

Сауда қарым.қатынастары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...38.43

Қытайдағы моңғол үстемдігінің құлатылуы ... ... ... ..43.51

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 52.54

ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... .55.56
Моңғолдардың ұзақ жылдар бойы жүргізген қантөгіс соғыстары нәтидесінде көршілес Қытайды бірітіндеп жаулап болатын. Шыңғыс хан негізін қалаған Моңғол әулеті, ұлы қағаны Құбылай кезінде (1260-1294 жж.), Юань әулеті атағына ие болды. Тарихшылардың айтуы бойынша бұл кезең, жат жерлік феодал – басқыншылар мен олардың одақтасы Құбылайға қызметке тұрған, Қытайлардың әскери-федалдық бюрократиясының жоғарғы топтарының Қытай халқын езгіге салып, қанау кезеңі болды. Шыңғыс хан мен оның мұрагерлерінің атына байланысты оқиғалар бұрыннан бері Қытай тарихшыларының қызықтыруда. Олардың біразы 1960-шы жылдардың басынан бастап Моңғолдардың өткенін бұрмалау арқылы көрсете бастады. Олар ең алдымен Моңғол халқының өз бетінше ұлттық-мемлекет құру құқығына шек келтіріп, оны жоққа шығарады. Оны Моңғолияның Қытайға қатысы жағынан «тарихи тұрғыда оны шетелдік мемлекет деп есептеуге келмейді». өйткені оның халқы «атам заманынан бері Қытай жерінде тұрып жатыр». Тарихнамалық шолу. Бұл мәселе төңірегінде Қытай, Ресей және шетелдік Қытайтанушы ғалымдары жан-жақты зерттеу жүргізген. Дегенмен, әлі күнге дейін құрамы мен идеологиясына қатысты ортақ пікір жоқ десе болады. Біздің бүгінгі бітіру жұмысымыздың мақсаты, сол пікірлерді қарастыра келіп, өзіндік көзқарас қалыптастыру. Реакциондық гоминьдан идеологиясынан кейін, олар моңғолдарды «Қытайдың аз ұлт өкілдері» ретінде ғана қарастырады. Міне осылайша Шыңғыс хан олар үшін - «Қытайдың аз ғана ұлт» өкілдерінің ханы. Бұндай дәйексіз пікірдің өзіндік шығу тарихы бар. Ол ертедегі «бір тұтас Қытай ұлты» деген концепция негізінде, ақылға сыйымсыз ұсыныс. Моңолдар мен Қытайлар (ханьдықтар) арасындағы туысқандық болған дейді. Олар ежелден бері бір ғана, жалғыз ұлт бар, олардың негізгі ядросы, жинақтаушысы «ханьдықтар», ал елдегі қалған халықтар олардан таралған бұтақтар делінеді. Бұндай бұрмаулаушылықты сынай отырып, ұлы Қытай жазушы – демократы Лу Синь 30-шы жылдары былай деген болатын: «20 жасымда мен біздің Шыңғыс хан Еуропаны жаулар алғанда «біздің алтын ғасырларымыз» болды дегенді естідім».
1. «Моңғолдың құпия шежіресі» Аударған М. Сұлтанияұлы.
Өлгей 1979.
2. «Юань ши» В книге Мункуев Н.Ц. Китайский источник о
первых монгольских ханах. Москва, 1965.
3. Рашид ад-Дин «Сборник летописей» т-1. Перевод
Л.А. Хетагурова. Москва, 1952.
4. Әбілғазы «Түрік шежіресі» Алматы, 1992.
5. Ала ад-Дин Жувейни «История покорителей вселенной»
Москва, 1997.
6. Плано Карпини «Моңғолдар тарихы» Аударған
А. Сейдімбеков. Алматы, 1992.
7. Вилгельм Рубрук «Шығыс елдеріне саяхат» Аударған
А. Сейдімбеков. Алматы, 1992.
8. Марко Поло кітабы. Алматы, 1990.
9. Чулууны Далой «Монголы в XIII-10.К.Д. Оссон «От Чингисхана до Темирлана» Алматы, 1996.
11.Эренжен Хоран-Даван «Чингис хан как полководец и его
наследие» Алматы, 1992.
12.Татаро-моголы в Азии и Европе. Сборник статей.
Москва, 1970.
13.Амирхон Р. «Истрия начатая с Чингизидов» Москва, 1995.
14. Жумагулов К.Т. «Проблемы исследования евразийской
истории». – Историческая наука в ХХІ веке // Матриалы
международных Бекмахаровских чтений. – Алматы, 2001. –
С. 120
15.Алдабек Н. «Қытай тарихы» Алматы, 2000.
16.Балжанов П. «Монгольская Летопись Эрденийн эрихэ»
Москва, 1956.
17.Безертдинов Р. «Чингис хан: покрыт клеветой и славой»
Казань, 1993.
18.Бира Ш. «Монгольская историография 13-14 вв.»
Москва, 1978
19.Владимирцов Б.Я. «Общественный строй монголов.
Монгольский кочевой феодализм» Ленинград, 1934
20.Далай Ч. «Монголо-китайские отношения (13-15 вв.)»
Проблемы дальнего Востока №1. 1979.
21.Данияров К. «Моңғолтану және Шыңғыс хан тарихы» Қазақ
тарихы. 1996. №4-5
22.Мункуев Н.Ц. «К вопросу об экономическом положении
Монголии и Китая в 13-14 вв.» Москва, 1965.
23. История Востока. Под. Ред. И.К.узнецова. М., 1988.
24. История стран Азии и Африки. М., 1970.
25. Фань Вэнь-лань. Новая история Кит. М, 1955.
26. Личевецкий Д. У стен недвижного Китая. СПб., 1903.История
Китая. Под ред. М.Меликсетова. М., 1996.
27. Васильев Л.С. Культы, религии, традиции в Китае. М., 1970.
28. Гримм Э.Д. Сборник договоров и других документов по истории международных отношений на Дальнем Востоке. М.,
1927.
29. Хенниг Р. «Неведомые земли» / Пер. Лисовской А.В.,
предисл. и ред. Магидовича И.П. – М.: Изд. иностр.
литературы, 1962. – Т. ІІІ. – 471.
30. Хафизова К.Ш. «Китайская дипломатия в Центральной Азии
(XIV – XIX вв.)», Алматы, 1995 г.
        
        М А З М  Ұ Н Ы
КІРІСПЕ ...................................................................................3-7
Юань империясының әлеуметтік жағдайы.
Юань империясының құрылуы ....................................7-19
Юань Моңғол империясындағы міндеткерліктер ... ... салу ... империясының экономикалық жағдайы.
Империяның экономикалық дамуы............................32-38
Сауда қарым-қатынастары...........................................38-43
Қытайдағы моңғол үстемдігінің құлатылуы..............43-51
ҚОРЫТЫНДЫ ....................................................................52-54
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ .....................55-56
КІРІСПЕ
Тақырыптың өзектілігі.
Моңғолдардың ұзақ жылдар бойы ... ... ... ... ... Қытайды бірітіндеп жаулап болатын. Шыңғыс хан негізін қалаған Моңғол ... ұлы ... ... ... (1260-1294 жж.), Юань әулеті атағына ие болды. Тарихшылардың айтуы бойынша бұл кезең, жат жерлік феодал –басқыншылар мен ... ... ... ... ... Қытайлардың әскери-федалдық бюрократиясының жоғарғы топтарының Қытай халқын ... ... ... ... ... ... хан мен оның мұрагерлерінің атына байланысты оқиғалар ... бері ... ... ... ... біразы 1960-шы жылдардың басынан бастап Моңғолдардың өткенін ... ... ... ... Олар ең алдымен Моңғол халқының өз бетінше ұлттық-мемлекет құру ... шек ... оны ... ... Оны ... ... ... жағынан «тарихи тұрғыда оны шетелдік мемлекет деп есептеуге келмейді». өйткені оның халқы «атам заманынан бері Қытай жерінде тұрып ... ... ... ... төңірегінде Қытай, Ресей және шетелдік Қытайтанушы ғалымдары жан-жақты зерттеу жүргізген. Дегенмен, әлі ... ... ... мен ... қатысты ортақ пікір жоқ десе болады. Біздің ... ... ... ... сол ... ... ... өзіндік көзқарас қалыптастыру.
Реакциондық гоминьдан идеологиясынан кейін, олар моңғолдарды «Қытайдың аз ұлт ... ... ғана ... Міне ... ... хан олар үшін - ... аз ғана ұлт» өкілдерінің ханы.
Бұндай дәйексіз пікірдің өзіндік шығу тарихы бар. Ол ертедегі «бір тұтас Қытай ... ... ... негізінде, ақылға сыйымсыз ұсыныс. Моңолдар мен Қытайлар (ханьдықтар) арасындағы туысқандық болған дейді. Олар ... бері бір ... ... ұлт бар, ... ... ядросы, жинақтаушысы «ханьдықтар», ал елдегі қалған халықтар олардан таралған бұтақтар делінеді. ... ... ... ... ұлы ... жазушы –демократы Лу Синь 30-шы жылдары былай деген болатын:
«20 ... мен ... ... хан ... жаулар алғанда «біздің алтын ғасырларымыз» болды дегенді ... Тек қана ... 25 жас ... ғана ... ... ... деген кезде Моңғолдар Қытайды бағындырып, біздің құл болғандығымызды білдім.
Қытай тарихшылары «Шыңғыс хан Қытайдың даңкты ... және ... ... оның ... ... ... ... Юань: Мин және Цинь - әулеттерінің 600 жыджан астам уақытқа шекарасын мызғымастығын» - дейді. ... ... ... ... ... Юань ... Қытайдағы көрптеген әулеттердің бірі ретінде ғана қарастырады. Құбылай олардың айтуынша хань және хонь емес ... үшін ... пен ... ... Аса зор Юань ... территориясында, оның құрамында Қытай да бар, бай Гон және басқа Қытай тарихшыларныңы көзқарасы бойынша, ... ... ... ... тарихи қажеттіліктен деп ақтауға ұмтылғанын көреміз. Тіпті Шыңғыс ханның іс-әрекетін марапаттай отырып, Қытай ... оның ... «бір ... көп ... мемлекеті» феодалдық емес құлиеленушілік болды дейді. Бұл олардың тарихи фактілерді білмегендігінен ... XIII-XIV ... ... ... даму дәрежесін төмендетуден туындаса керек.
Кеңес дәуіріндегі отандық тарихшылар мен Моңғол ғалымдары өздерінің ғылыми зерттеу еңбектерінде бір тұтас дәлелдермен, кейбір ... ... ... ... ... Соның ішінде олардың Моңғол халқының саяси және ... ... әр ... ... жоққа шығаруының дұрыс еместігін Құбылайдың Қытайдағы билігін идеаландыруын, моңғолдардың әлемдік мәдениетке қосқан үлесін ... ... ... ... ... ... ... мен жібек маталарына, бал ашатын сүйектерге, қала ... ... ... ... ... және ... ... (шенеуніктер) айналасында болып жатқан оқиғаларды өздері көрген-білгендерін қағазға түсіріп отырды. Мемлекетпен құпталатын жазба жұмыстары ... ... ... ... ... ... құраушы бөлігі болып табылады. Алғашқы және тиғапикалық жалпылама сипатқа ие ... ... ... ... ... бетіне түсірген отырған.
Әдетте жаңа әулет таққа отырғаннан кейін, алдыңғы әулет тарихын жазып отыру үшін кәсіби тарихшылар ... ... еді. ... ... ... тарихында 24 рет кездеседі. Олар алдыңғы әулеттің тарихи оқиғаларын толықтай және дәл ... ... ... оқыған кезде белгілі бір шешімге келуге тырысты. Оқырмандарға оқытқызудың себебі, олар басқарушы әулеттің ... ... ... ... жаңа әулеттің басқарғанын жаңа интерпрация және ежелде өткен оқиғалардың дұрыстығын дәлелдеу үшін керек етті. Мұндай жағдайда ... ... ... ... өздеріне тиімді етіп көшіріп жазды. Бірақ тарихты қайта көшіру ежелден ... ... ... этика мен дидактика, насихаттаудың қатаң сақталуымен бағаланды.
Жұмыстың дерек көздері.
Міне осы жоғарыда айтылған пікірлерді ... ... ... ... ... тақырыбы да, осы пікірлердің қайсысы тарихи шындыққа жанысымды екендігін анықтауға бағытталағн. Іздену жұмысы ... ... ... ... пайдаландым: «Моңғолдың құпия шежіресі», [1] «Юань-Ши», [2] Рашид ... ... ... [3] ... ... шежіресі», [4] Ата-Мәлік Жувейнидің «История покорителя мира», [5] Плано Карпини мен Вильгельм Рубруктың «Истрия моноголов и ... в ... ... [6, 7] ... Поло [8] ... ... ... еңбектеріне келетін болсақ Долой Чулуунның «Монголия в XIII-XIV вв.» [9] ... ... К.Д. ... «От Чингизхана до Темирлана», [10] Эренжен Хора-Даванның «Чингизхан как полководец и его наследие», [11] «Татаро-монголы в Азии и Европе», [12] ... ... және ... ... ... журналдарда шыққан мақалаларды пайдаландым.
Моңғолдар Қытай халқын жаулап алып, өз басқару принциптерін енгізбек болған мақсаттары жүзеге аспады. Моңғол билеушілерінің мұндай ... ... ... ... ... ... негізі. Жұмыс жазылу барысында объективті, тарихилық, жүйелік әдістерімен қамтылды. Сонымен қатар, зерттеу барысында көрнекті кеңестік және ... ... ... ... еңбектеріне жүгіндік.
Жұмыстың негізгі құрылымы: кіріспеден, 3 тараудан және қорытындыдан тұрады.
Кіріспеде негізінен моңғол тарихындағы Юань империясының орны мен оны ... ... ... көзі мен ... ... жоспары баяндалады.
Бірінші тараудың тақырыбы: Шыңғыс хан мен әлемдік дервасының ыдырауы мен моңғолдардың Юань ... ... Бұл ... Арық Бұға мен ... ... хан ... ... мен оның нәтижеасінде Моңғол империясындағы ыдырау процесі мен Құбылай негізін ... Юань ... ... ... сөз ... ... Юань ... империясындағы міндеткерлік пен салық жүйесі деп аталады. Бұл тарауда Қытай территориясындағы Моңғолдардың экономикалық-әлеуметтік өмірі ... ... ... тарау: Юань империясының құлауы. Тарауда Тогон-Темір кезінде жергілікті халықты аяусыз қанау ... ... ... ... ... ... қарудың күшімен тұрған Моңғол билігінің құлауына әкелгендігі айтылады.
Қорытындысында, Юань империясының Моңғол тарихындағы орны мен маңызына тоқталдық. ... ... ... ... ... ... ғ. Қытай жерінде төрт мемлекет өмір сүрді: солтүстікте - чжуржэн-дердің Цзинь мемлекеті, ... - ... ... Ся ... және ... - ... Оңтүстік Сұң империясы мен Юнаньдағы Наньчжао (Дали) мемлекеті.
Қытай жеріндегі бұндай саяси жағдай бүл елге көшпелі тайпалардың ... ... ... ... ... ... ... Қытай енді болмады. Оның үстіне, XIII ғ. ... ... ... ... ... ... ... кезде, осы мемлекеттердің әрқайсысы ішкі шиеленістерінен әбден әлсіреген жөне өздерінің тәуелсіздігін сақтап ... ... ... ... ... ... ғ. басында, Қытайдың солтүстік шекарасында татар, тайжуыт, керей, найман, меркіт деп аталған, кейін моңғол тайпасының ... ... ... тайпалар пайда болды. Ал XII ғ. ортасында, олар қазіргі МХР территориясында, Хэйлунцзян өзенінің ... ... және ... ... айналасындағы далаларда көшіп-қонып жүрген болатын.
Моңғолдардың өмір сүрген табиғи ортасы олардың ... ... ... ... аңшылық және мал бағуды қатар алып жүрген күрделі жүйеден ... ... енді тек ... мал шаруашылығымен айналысуына жағдай жасады. Ірі қара жөне ұсақ малдарды, жылқыларды ... ... су мен ... бай ... ... ... күнелтіп, қөшпелі моңғол тайпалары Ұлы даланың шексіз-шетсіз аймақтарына көшіп- қонып жүрді. Үй жануарлары моңғолдарды тамақпен асырады. Олардың ... мен ... ... ... үйге ... киіз және аяқка киетін жасалып, үй тұрмысындағы бұйымдар өзірленді. Көшпелілердің қолөнершілері жасаған бұйымдар көбінесе үй тұрмысында пайдаланылатын, ал малды өздерінің ... ... ... ... ... ... ... қалалық қолөнершілердің бұйымдарына айырбастайтын. Көшпелі шаруашылығы, барған сайын, әртүрлі ... ... ... ... ... халықпен арадағы сауданың мәні күн сайын артып отырды - қоғамының дамуы, көп жағдайда, Қытаймен арадағы байланысқа байланысты болды. ... ... рет ... ... ... ... ... Шеберлерінің ұсталық тәжірибесін моңғолдар қару-жарақ жасауға пайдаланды. Жайылымдар мен құлдар үшін күресте моңғолдарға қару-жарақ өте қажет еді.
Моңғол қоғамының ... басы бос, ... ... ... ... мал ... айналысатын бүл шаруалар мал бағумен қатар, оның жүнін қырқу, одан киіз үйге ... киіз басу мен ... тоқу ... де ... ... ... ... соғыста тұтқынға түскен, содан құлға айналғандардың еңбегі де пайдаланылды.
Моңғолдардың көшпелі қоғамында ... ... ... ... өзгерістерге өту кезеңі жүріп отырды. Алғашқы кезде рулық қауымның дөстүрі катаң сақталатын еді. Үнемі көшіп-қонып жүретін рулар бір жерге ... ... ру ... киіз ... ... дөңгеленіп, соның айналасына үйлерін шеңбер жасап тігетін болған және бүл күрен деп аталатын. Дәл осы әлеуметтік ... өте ... да ... дала ... көшпелі өмірдің қиындыққа төзімділігін, әрбір ру мүшесінің қауіпсіздігінің сақталуын камтамасыз ететін. XII ғ. аяғынан бастап, мүлік теңсіздігінің өсуіне байланысты моңғолдар ... ... ... бойынша жақын, аздаған отбасылардың басын біріктірген айыл болып ... ... ... ... ... ... байланысты, өкімет билігі үшін ұзаққа созылған күрес кезінде ... ... ... ... бола ... ... ... басында, тайпа ақсүйектерінің - нойондардың мүддесін іске асырушы, мұрагер билеушілер отырды.
Моңғол тайпалық одақтарының ішінде ... ... ... ... ... ... одақтың аты кеңінен танымал болды. Оның тайпасы казіргі Үлаан - Батордың солтүстігі мен шығыс ... ... ... жүретін еді. Ол өзінің беделі мен ерлігі арқасында күшті тайпалық ... ... яғни ... ... ... ... ... әрекетін оның баласы Темучин жалғастырады. Әкесінің жауынгерлік мінезіне тартқан Темучин өзіне біртіндеп батыс жақтағы Алтай тауларына дейінгі, Шығысында - ... ... ... ... ... жерлерді басып ала бастайды, сөйтіп моңғолдық жер иеліктерін кеңейтеді. 1203 жылы ол өзінің ... ... ... мен Уаң ... ... ... жылы нойондардың құрылтайында Темучин бүкіл моңғолдардың билеуші ханы - Шыңғысхан (1155-1227 жж. ... деп ... Ол ... ... ... ... деп жариялап, бірден басқыншылық әрекеттерін бастайды. Шыңғысхан өзінің мемлекетті басқару әдістері мен заңдары туралы атақты Ясасын жазады. Онда басқыншылық ... ... өмір сүру ... деп ... Шыңғысханның әскерінің барлық күш-қуаты оның көшпелі өмірде әбден ... атты ... ... ... өмір салтын нойондарға қызмет ететін, ру ақсүйектерінің ішінен құралған өскери ... - ... ... Осы ... ... жасақтардан моңғолдардың қарулы күштері құралды, оларды қанды жорықтарда әбден шыңдалған, рулық қандас туыстық қатынаспен бекітілген жетекшілер ... ... ... ... ... жаугершілік кезінде қолға түсірген түтқындары есебінен толықтырылып отырды.
Моңғолдардың басқыншылық соғыстары 1209 жылғы Батыс Ся мемлекетіне жасаған шабуылынан басталады. Таңғұттар ... ... ... деп ... қана ... ... жағына өтіп, чжурчжэндердің Цзинь империясын талқандауға қатысады. Шыңғысханның' жағына оңтүстік Сүң ... да ... ... ұтымды пайдалану мақсатымен, чжуржэндерге жыл сайын ... ... ... ... ... ... ... бірлескен одаққа қосылатынын мәлімдейді. Моңғолдар болса Солтүстік Қытай жеріне билігін орнықтыруды өте жылдам белсенділікпен іске асыра бастайды. 1210 жылы ... ... ... ... ... ... бұл елге де басқыншылық соғысын бастайды. Моңғолдар чжурчжэндер ... ... ... ... жеріндегі қалалар мен ауылдарды тонап, халықты қырғынға ұшыратып, алға жылжиды. Цзинь әскерлері ... ... ... ... ... бере алмай, моңғолдардан бітім сұрайды. ... ... ... ... ... алудағы төжірибесінің жоқтығынан біраз қиындыққа тап болып, әскерлері біраз шығынға ұшырағандықтан, 1211 жылы уақытша чжурчжэндердің бұл ... ... ... ... ... Бірақ бүл жағдай ұзаққа созылмайды, сәл тыныстаудан күш алған моңғол әскері ... ... ... 1215 жылы ... ... ұзақ ... ... алып, ақыры басып алып, оны қирауға ұшыратады.
Чжурчжэндердің моңғол әскерінен тез арада жеңіліс табуының себебі, XII ғ. аяғы мен XIII ғ. ... ... ... үлкен езгерістер жүрген еді. Олардың біразы отырықшылық өмірғе көшіп, ... ... ... ... нәтижесінде чжурчжэндердің коғамында әлеуметгік жіктеліс жүріп, ол бұл этностың ішіндегі шиеленісті өршітіп, ... ... ... ... ... тұтастықты жоғалту және әскердің бұрынғы күш-қабілетінен айрылуы чжурчжэндердің моңғолдардан ойсырай жеңілуіне әкеп соққан еді. ... ... ... ... ... ... чжурчжэндердің әскері қатарында соғысып, қалаларды қорғау, бекіністер салуда көмектессе, екінші бір қытайлық топтар моңғолдар жағына өтіп, оларға чжурчжэндерді жоюға көмек ... ... Сұң ... ... ... ... ... қарсы моңғолдармен әскери одаққа бірігеді, сөйтіп, 1224 жылы онтүстік Қытай Цзинь императорына салық төлеуді тоқтатады. 1226 жылға қарай моңғолдар ... ... ... ... ... алады.
Шыңғысханның әскері алға жылжи отырып, Шаньдунді бетке алады. Содан кейін әскердің бір бөлігі Кореяны ... ... ... ... ... ... негізғі күштері кері қайтып, еліне аттанады да, 1218 жьшы Батысқа ... ... 1218 жылы ... ... бұрынғы иеліктерін басып алып, моңғолдар Орта Азиядағы Хорезм мемлекетінің шекарасына ... ... ... Ся ... ... Шыңғысханнын көз тірі кезінде екінші рет басталып, кері қайтқан болатын, енді 1226 жылы моңғолдар сегіз жыл өткізіп ... ... ... ... ... ... ... ескері, бүл Батыс Ся мемлекетін 1227 жылы біржола жойып, осы жеңісті жорықтан қайтып келе жатып, Шыңғысқан ... ... ... ... ... оның кіші ұлы Төле ... ... ... ... ... ... алу кезінде ірі қиындыққа тап болады. Моңғол әскерлері биік тау асуы Туңғуаннан ... ... ... ... ... ... ... ұзақ уақыт әрекеттенеді. Хэнаньға ақыры моңғол әскерінің тұяғы тигенімен, бұндағы қытай қалалары қатты қарсылық ... ... ... ... ... ... қарсыласады. Қалада ашаршылық орнап, оны қорғаушылар жаппай қырыла бастаса да, қала қарсыласып бақты. Қару-жарақ таусылғанда, кайфывдықтар моңғолдардың ... ... ... терт жебе ... ... өздеріне қарсы оқ жаудырды.
Моңғол мемлекетінің ұлы ханы болып, 1229 жылы, Шыңғысханның екінші ұлы - ... ... ... ... ... ... ... белгіленді (қазіргі Ұланбаатор қаласының оңтүстік-батыс жағында). Осыдан кейін моңғолдардың атты әскері ұлы қабырғаның оң жағына қарай аттанып, чжурчжэндердің қолында ... ... ... ... ... Осы ... мемлекетінің басына ауыр қүн туған кезінде, Үгедей оңтүстік Тұң императорымен чжурчжэндерге қарсы әскери одақ ... ол үшін ... ... ... беруге уәде етеді. Моңғолдармен одақтасуға бара отырып, қытай үкіметі олардың көмегімен өздерінің ... жауы ... ... ... ... алған жерлерін қайтарып аламыз деп үміттенді. Алайда бүл үміт ақталмайтын арман еді.
Солтүстік Қытайды бағындыруды ... 1234 жылы ... ... мемлекетін толық талқандайды. Ел іші қаңырап бос қалды. Чжурчжэндермен соғысты аяқтай ... ... ... Сұң
империясына қарсы, олармен жасалған қелісімді бүзып, соғыс жариялайды. Осы уақыттан бастап, қытай халқының моңғолдарға қарсы жүз ... ... ... ... ... ... 1235 жылы ... әскерлері Сұң империясының жеріне басып кіргенде, олар жергілікті ... ... жан ... жан ... қарсылығына тап болады. Қоршауға алынған қалалар жан аямай қорғанды. Моңғолдар оңтүстік Қытайды бағындыру үшін, оларға қарсы төрт ірі ... ... ... хандарының құрылтайында басқыншылық корықтардың болашақ ... ... ... ... ... ... 1251 жылы ... Қытайға Хұбылай бастаған үлкен әскери күштерін аттандырады. Осы жорықтардың бірінде ұлы моңғол хандарының бірі Меңке қатысып, ... ... ... ... ... ол қайтыс болады. Сычуандағы жеңістен ... ... ... Учан ... шығып, Гулянды алған соң, ... ... ... ... Янцзының жағалауында шабуыл солтүстіктен оңтүстікке қарай басталады. 1257 жылдан бастап моңғолдар Оңтүстік Сұң империясын жан-жақтан қоршауға алады, әсіресе олардың ... ... ... шекарасына жақын келіп, Тибет пен Наньчжао мемлекетін бағындырған соң, қауіпті қүшейте түседі. Сөйтіп, Сұң империясы үш ... ... ... ... ... ... ... Ханчжоуды алу үшін ... 1279 ... ... ... ... әскері астанаға жақындағанын білген соң, Сұң үкіметі олармен кеселіссөз жүргізуғе асығады, ақыры 1279 жылы ... ... ... Сол жылы ... ... ... де, қытай еріктілерінен құралған әскерлері моңғолдарға қарсы ... ... ... тоқтатқан емес. Сұң сарайы елдің қорғанысын қамтамасыз етуғе дәрменсіз болғанымен, халық отанын жан аямай ... ... ... ... ... қарсы топ Вэнь Тяньсяң (1236-1282) басқарған армия ұзақ уақыт жалғастырды. Ұзақ уақыт қорғаныстан кейін, 1276 жылы ... Вэнь Тян ... ... ... ... Хұбылайға қызмет еткеннен гөрі өлуді артық көрген ол, өзін өлім ... ... ... ... ... ... оның патриоттық елеңдері халыққа кеңінен танымал болды. Кейбір ... ... сұң ... ... ... ... ... моңғолдарға қарсы күресті теңізде де жалғастырады. 1280 жылы моңғолдармен теңіздегі шайқаста қытай әскерінің қалған бөлігін талқандайды. Осылайша бүкіл Қытай жеріне ... ... ... ... ... жартысында төмен бүкіл монғол империясы өзінің ыдырауы жағдайына жақындаған болатын. Бұл процесс Мүнке ханның өлімінен (1251-1259) ... ... ... түсті. Монғол империясы бөлшектерге ыдырап, ақыр соңында бірнеше мемлекеттерге бөлініп, әр ... өз ... өмір ... дами ... ... ... ... тоқырау күшейген кезде, Монғол феодалдары арасында қаған тағы үшін, артықшылықтар мен билік үшін күрестер асқына ... ... ... ... тағы үшін ... мен Төле ... ... нояндар арасында тартыс болды. Мүнке хаған олардың ішіндегі белсенді ұйымдастырушысы Ширэмұнды өлім жазасына кескен соң, бұл тартыс ... ... ... та ... аренада Төленің ұлдары Арық-Бұға мен Құбылайдың көрінуіне байланысты, Шыңғысханның «алтын ... ... ... ... ... қайта күшейіп, Монғол мемлекетінің негізіне нұқсан келтірерлік оқиғаға айналды.
Мүнке-қаған Оңтүстік Сундерге ... ... ... Арық Бұға қара ... таяу өз ... тұрағында болатын. Өз отанында қалып ежелгі Монғол жерін қорғауға тиіс еді. Өлер алдында Мүнке хаған өзінің інісі Арық-Бұғаға ... ... ... ... жайылымдарын иемденуіне берген болатын. Сондықтан да Құбылайға қарағанда Арық-Бұға, Мөнке хағанынан ... ... ... ... ... болды.
Арық-Бұғаны ежелгі Монғол дәстүрі бойынша Хоқан тағына отырғызарда Мүнке-хағанның ... ... Ұлы ... ... ... Оған ... хан тұқымдары, хан руынан шыққан нояндар, ықпалды ақсүйектер мен ... ... ... мен Бату ... ірі ... Арық-Бұғаның таққа отыруын қолдады. Деректерге жүгінетін болсақ ... ... және ... ... басы болса да, ол Құбылайға қарағанда білімділігі жағынан төмен болды.
Құбылай жаулап алынған Солтүстік Қытай аймағын басқара отырып, бұл елде ұзақ ... ... ... ... ... ... білімге құмартып, қытай ғалымдарынан тіл үйреніп, олармен қытай тарихи шығармалары туралы әңгімелесіп, мемлекетті қалай басқару керек екендігі ... ... ... Тарихи еңбектерде Құбылайдың білімділігі әскери істі жетік меңгеретіндігі, Шыңғыс ұрпақтары ішіндегі ақылды, білгірі саналып, Оған Құбылай ... ... ... ... ат ... Сол ... Құбылайдың қызметінде Қытайда атағы шыққан ғалымдар Чжао Би ... тегі ... ... болуы мүмкін, Конфуции ілімін түсіндірген), Ван Э, Лю Бинччжун, Хао Цзин және басқа шенеуліктер болды.
Арық-Бұға мен ... ноян ... ... ... мен ... ... хан тағына мұрагерлікті тартып алу үшін астыртын әрекет ұйымдастырып жатқанын біліп, Мүнке-хоғанға бірнеше рет ... « ... ... мен ... ... ... Бұл адамға қалай да болмасын хаған тағын иемденуге жол бермеу ... ... [19; ... ... ... ... отырғандығы жайында хабар жетісімен Құбылай Қойпыңда / кейін Шоңды –Юань ... ... ... 1260 ... ... тағы бір Ұлы құрылтай шақырып, өзін Монғолдың ұлы ханы деп жариялады. Бұл кезде Құбылай 44 жаста еді. Міне осылайша 1260 жылы ... ... екі Ұлы ... ... екі астанасы болды. /Қарақорым, Қайпон/. Осы уақыттан бастап ... Арық ... мен ... ... ... ... ... қантөгістерге алып келді. Арық-Бұға өзінің ағасына қарсы, әулеттік мұрагерлік заңын бұзғаны үшін соғыс жүргізуге мәжбүр болды. Бір ... төле ... ... Хадон мен басқа нояндар әскері Құбылай жағынан батыл әрекетке көшті, қытай әскерлері де Арық-Бұғаға қарсы соғысқа қатысты. 1260 ... ... ... мен ... ... ... әскерлер Кайпонға екі бағытта қозғалады. Кайпоннан Құбылай мен Хадон басқарған әскерлер екі жолмен қарсы ... ... мен ... ... ... ... ... шетінде қатыгез шайқас болды. Алондар әскері талқандалып, өзі өлтірілді. Қарсыластардың басты күштері Арық-Бұға мен ... ... ... ... оңтүстік бөлігінде кездесті. Нәтижесінде Арық-Бұға жеңіліп, шегініп кетті. Құбылай Арық-Бұғаны өкшелей, қуалай отырып Орхон мен Толы ... ... ... ... ... бағындырды.
Бұдан кейінгі уақыттарда Арық-Бұға бірнеше рет Құбылайдың әскері орналасқан территорияға шабуылдаған еді, бірақ бәрі де босқа ... ... ... ... ол 1264 ... ... ... Құбылайға берілді. Олардың арасындағы ұлы қаған тағы үшін күрес тоқтағанымен, Монғолиядағы хаған тағы үшін талас ... Оны ... ... ... ... ... өмірін сақтап, оған екі жыл бойы бұрынғы құқықтары мен ... ... ... оны қатты бақылау астында ұстады. Қалған нояндары Арық-Бұғаның жақтастарын ағайындылар ... ... ... ... ... ... ... айып тағылып басым бөлігі өлім жазасына тартылды.
Құбылай бастапқыда 1260 жылы Монғолияның астанасын Қарақорымнан Қайпынға, одан кейін 1264 жылы ... ... ... ... –хаған кезінде 1264-1270 ж чжуржаньдер мемлекетінің астанасы ... ... ... ... ... тағы бір жаңа қала салына бастады. 1271 жылы тыңғылықты тексеруден кейін бұл қала барлық талаптарға сай келеді деп ... Юань ... жаңа ... жарайды делініп оған 1272 жылы Құбылайдың жарлығымен Ханболгасун (Хаған қаласы) немесе Иэкэ ... (Ұлы ... ... атақ ... ... монғол феодалдарының астанасы Монғолиядан Қытайға ауыстыруында, белгілі бір ерекше саяси және экономикалық мақсаттарды көздеген болуы керек. Ең ... ... ... алу, одан ... ... ... ... Индонезияны және басқа Шығыс Оңтүстік-Шығыс Азия елдерін басып алуды көздеген еді. Мүмкін Монғолдар бүкіл Қытайды жаулап алғаннан кейін, көлемді територияны ... ... ... ... ... ... ... нәтижесінде Монғолияның экономикалық және саяси өмірінде кері кетушілік орын алды.
Хаған тағын тартып алып, Арық –Бұғаны жеңгеннен ... ... ... ... ... жаулауға көшті. Құбылай ықпалды, Қытай үстем топтары өкілдерін өз жағына тарта отырып, ... ... ... толық қолына алуға ұмтылды.
Ғалымдардың көпшілігі Құбылай-хаған, 1271 жылы, бұрынғы қытай ... ... өз ... Юань ... ат ... дейді.
«Юань»-қытай сөзі орыс тіліне аударғанда «начало, исконный, коренной» білдіреді. Мемлекеттің негізін құрушы ... ... ... да осы атты ... ... бар. ... да ... «Иджагур-ун-улус» («коренной государство») деген сөзінің қытайшаға аударылуы да ғажап емес.
жылы Құбылай Лю Бинчжун мен Сю Хенге Қытайдың әкімшілік ... ... ... Бір жыл бойы ... ... олар ... монғолдардың басқаруының жобасын жасады.
Жобаны қарап Құбылай монғол ... мен ... ... ... ... ... салды. Тек монғолияның өзіне қатысты баптар тыңғылықты қаралып 1271 жылы ғана ... ... ... ... Құбылай мен монғол нояндары түпкілікті монғолияны Қытай ... ... үрке ... ... ... Юань ... ... хақаны басқарды. Иерархиялық саты да, одан кейін хатун, одан әрі тақ ... ... ... хан туыстары. Министрлер мен шенуліктердің басым бөлігі монғолдар болғандықтан, оларды ... ... деп ... ... ішкі және ... ... толығымен ханның қолында болды. Хақаннан кейін әкімшілік билікке ие «үш ... ... ... ... жалпы басшылық жасады. Олар қытай деректеріне «саньгун»-«три гун», дәлме-дәл «үш герцок» деп атаған. Олар ... ... ... ... ... Құбылай кезінде мемлекеттік кеңесшілердің кейбіреуі сайланбаған, бір ғана кеңесші болған, Темір хаған кезінде қайтадан үшеу болды. Бұл ... ... Юань ... ... басқару жүйесін көшіріп қана қойған жоқ. Оған ... ... де ... ... ... ... Елюй Үуқай ұсынысымен Чжуншу-шен (Ұлы императорлық секретариат) құрылған еді. Ал Юань дәуірінде ол империяның ең жоғары ... ... ... ... қызметі «жалпы мемлекеттік істерді шешу» болды. Бұл органға жалпы басшылыққа Чжун-шу-лина –(Ұлы ... ... оған тақ ... тағайындалды. Оның құрамына екі министрі (Чен-сян)-оң қол, сол қол (олар кейде екіден де көп ... және ... ... мен ... ... ... екі ... органы –оң (ю-сы) және сол (цзо-зы) құрылды. Бірнеше бөлімдерге бөлініп, шенеуліктерді іріктеумен сарай салтанаттары мен ... ... және ... ... ... ал екіншісі-император ұландары мен әскери іспен байланысты жұмыстармен, жазалаумен және қоғамдық жұмыспен айналысты. Орталық өкіметтің құрамында алты министрлік ... ... ... ... ... мен ... ... Чжун-шу-шэн өте ірі мекеме болды.Мысалы: 22 монғол, 60 қытай және 14 мұсылман көшірмешілері жұмыс істеді. Бұдан басқа хақанның жанынан ... ... ... ... істермен айналысқан», соғыс, бейбітшілік, сыртқы істерді ұйымдастырушы және юй-ши-тай (цензорат), ... ісін ... ... ... ... қол астындағы облыстар мен аймақтардан тыс, Қытайдың барлық территориясы он син ... дәл ... ... ұлы ... секретариаты немесе провинцияға бөлінген. Провинциялық өкімет басшылығына, министірлігіне және әкімшілік ... ... ірі қала ... 25 жастан асқан монғолдар тағайындалған. Қытайлар 50 ... 100 ... ... ... ... өз ... нығайту үшін монғол билешілері, Юань әулеті хақанның басшылығымен, монғол ... ... ... ... ... ... олардың көмекшілігіне ұйғырлар, түркілер, парсылар және қытайлықтар тартылды. Монғол үстемдігі Қытайда әкімшіліктің қатал жүйесімен ғана ... ... ... күшке сүйеніп, қарсылықтарды басып отырды.
Құбылай монғол империясының ұлы ханы ретінде ІІ жыл бойы (1260-1271) қытайды жаулауын тоқтатты. Орталығы Қытай болып ... Юань ... ... ... ... рет ... ... ұшыраған еді. Бұл күресті Арық-Бұға саясатын қолдаған ықпалды ноян Хайду басқарды. Хайду ... ... ... ең ... ... ... Мүңке-хақан кезінде хақанға қарсы бүлык ұйымдастырғаны үшін, астанадан алыс өлке ... ... ... еді. ... жер ... ішінен Мүңке Хайдудан қорықты. Қауіпсіздік мақсатымен ол Тарбағатай тауының бір жағында ерекше ... ... ... ... ... соң Хайдудың жақтастары, барлық күштерін, хақан тағын Угедей ұрпақтарының өкілдері алуына ... ... ... ... соң, Хайду бірден Хұбылайға қарсы қаруыл күресін бастады. Оның әскерінің басты күштері Еміл өзенінің жағалауында ... ... ... ... алу үшін ... дайындап, оның бас қолбасшылығына өзінің ұлы Номуханы тағайындады.
Сонымен қатар монғолияның ... ... ... ... ... ... иемденді. Ол Қарақорымда тұрып, өз бетінше Монғолия аймақтарын ... ... ... ... ... кез келген шешімді қабылдауға өкілеттік алды.
Номуха Қарақорымның айналасын күзетугше бақылауға бөлімдер жіберді. Сол ... ... ұлыс ... Орда нояндарымен одақ құру үшін елшіліктер жіберді. Ол ең алдымен Шағатай ұлысымен келісімге келе алды. Әкесі Құбылай атынан, қытайдан ... ... ... ... ... ... Осы ... бойынша Шағатай болысы өз әскерінен Хайдуға қарсы барлаушы отряд шығаруға келісім берді.
Номуха алтын ордаға да, Шағатай ұлысына ... ... ... елшілер жіберді. Алтын Орда ханы Мөңке Темір ... Юань ... ... ... кезінде Хұбылайға көмек беруге келісім берді. Номуха аз уақыттың ішіндеХайдуға қарсы басқа ... одақ ... ол ... ... да қол қусырып отырмады. Ол монғолдың басқа ұлыстарына елшілер жіберіп, Шыңғыс ұрпақтарына өз ісінің дұрыстығын ... ... өз ... ... ... монғол нояндарына жіберген хаттарының бірінде Хайду былай деді: «Бізге Шыңғысхан және ата-бабаларымыз хаған тағын мұралану тәртібін қатал сақтауды өсиеттемеп пе еді. Ал ... ... ... ... ... ... өсиетінен бас тартып жоққа шығарып түсінбестен ... ... ... бердіңіздер! Менің өзім хақан тағының заңды мұрагерімін. Құбылай Қытайға сатылып, ... ... ... ... ... ... Егер де ... адамға қол жаулық болып, сүйенетін болсаңыздар бұл ... бен ... ... ... ... ма. ... ойланып, шешімге келіңіздер !». [2; 2]
Жоғарыда айтылғандардан көрінетіні Номуха мен ... ... ... әр ... ... ... ... өз жақтастарын тартуда, таза Қытай тәсіліне, жүгініп, өз хаттарында Құбылай ... ... ... етіп және ... ... ... алуына ұмтылды. Хайду басқа монғол хандарының өзінің заңды мұрагер екендігіне сенуге шақырды. Құбылайды айыптады, оны ... ... ... ... Алтын Орда мен Шағатай ұлысы нояндары Құбылаймен жасақан ... бас ... ... жағына шығып кетті. Міне сондықтан Юань империясының Солтүстік бөлігінде, Монғолияның солтүстік батысында ... күші арта ... ... ... ... ... ... басы Джирке хағанға опасыздық жасап, қарсыластарының Номуха мен Хандуда ұстап ... жол ... Ұлы ... ... ... ... алған Құбылай барлық күшін Ханду мен Мөнке-Темірге қарсы салуға ... ... ... ... билеуші князь Ноянның опасыздықпен үлкен әскермен Хайду жағына шығып кетумен қиындап кетті. Ноян мен ... ... ... ... ... ... Құбылай үлкен армияның қолбасшысы Аму-Бұқаны, Ноян мен Хайдудың жолын кесіп, тосқауыл ... ... ... Баянға Хайдудан Қарақорым мен оның айналасындағы аудандарды қоршауды тапсырып, көмекке Гоммала басшылық еткен армияны жіберді. ... ... ... өз ... Гоммалаға көмекке келуге тиіс болды. Құбылайдың өзі ұлы армиясымен Ноянға қарсы қозғалды. ... ... ... ... ... ноян әскерін қоршап, екі күнге созылған шайқастан соң, зор шығынмен Ноян әскерін талқандады, оның өзі ұсталып, өлтірілді. Бая мен ... ... ... ... ... ... Олар ... шабуылын тоқтатып, оның империяға ішкерілеп енуіне жол бермеді. Бұдан кейінгі кезде Хайду қайта-қайта аз күшпен болсын, көп күшпен болсын ... өз ... ... ... болды. Құбылайдың көзі тірісінде Хайду шабуылына тиым салу мүмкін болмады.
Хайду ... басу тек ... ... ... ... ғана ... ... Оны басуда Номуха, Баян, Гаммоле үлкен роль атқарды. ... ... мен ... арасындағы шайқас, билік үшін таласқан монғол топтарының екі тобы арсындағы күрестің көрінісі болды. Хайду ... ... ... табылатын Юань империясының құрылуына қарсы шығып, астанасы Пекиннен қайтадан ... ... ... ... Сондықтан монғолдардың басым бөлігі оны қолдады. Осы ... ... мен ... Темір оны 40 жыл бойы жеңе алмады.
Құбылайдың басшылығымен монғолдар құрған Юань империясының орнауымен Қытайда 100 жылға созылған ... ... ... ... ... жақсы жақтарымен қатар оның Монғолияның тарихы дамуындағы көлеңкелі ... ... да ... қажет. Ең алдымен ол Монғолиядағы өндіргіш күштердің ... кері әсер ... ... монғолдардың басым бөлігі өз отанында қалды. Бірақ олардың біршама бөлігі, өз жайылымдарымен, көш-қон ... ... Юань ... ... ... сай ... қоныс аудартылды. Тіпті, эроттардың жолда өлгені, табиғаты таныс емес елдің ауа-райына үйрене алмай қаншамасы қайтыс болғаны да белгілі. Ақыр ... ... ... ... ... мал басы ... дәіурден-ақ Монғолияда қолөнер жақсы дамыған, олар теріні өңдеп, жүн түтіп, жылқы қылынан арқан ескен. ... ... ... ... ... белгілі болған. Солтүстік Қытайдағы чжурчендердің Цзинь мемлекетінде темір балқытуды күшейтіп, қару-жарақ шығара бастады. Шыңғысқан монғол руларын біріктіріп ... ... ... ... ... Юань ... ... кейін қолөнерде күрт өзгеріс болғанын байқауға болады. Монғолиядағы шеберханалар жоғала бастады. Шыңғысханның бір орталыққа ... ... енді ... ... ... ... Монғолия территориясынан Қытай территориясына ауысқанын көреміз. Қытай территориясындағы монғолдардың төменгі топтарының жағдайы онша болмағандығын деректер бұлтартпай көрсетеді. Бұл мәселе ... ... ... ... ... міндеткерліктер
мен салық салу жүйесі
Ұзақ уақыт бойы табанды қарсылық көрсеткеніне қарамастан, Қытай өз тарихында алғаш рет ... жат ... ... ... ... ... Сондай-ақ Қытай, өзімен көрші жатқан елдердің территорияларын түгел қамтыған және ... Азия мен ... ... ... ... жайылған, орасан зор Моңғол империясының құрамына кірді.
Моңғол хандары Қытайды толық басып алғаннан кейін, өздері Қытайға қоныс ... ... ... ... көшіреді. Қытайдағы өздері қүрған мемлекетті қытайша атаумен Юань деп атады. Моңғолдар Қытайда билік ету үшін сол ... сан ... бойы ... дәстүрлі мемлекеттік институттарын сақтауға, биліктің қытайлық түрін қабылдауға мәжбүр болды. Елдің көптеген жерін моңғолдар ... ... деп ... ... аймақтарда, әсіресе Хэбэйде кең далаларды жайылымдық жер мен аңшылыққа қажетті орманды далаларға айналдырды. Үлкен жер ... ... мен ... ... ... өздерінің жақын ірі ауқатты топтарына, оларға қызметке келген шетелдіктерге, моңғолдарға қызмет етуге бет ... ... ... ... ... ... Соғыстан аман қалған қалаларда Хұбылай өз әскери гарнизондарын орналастырды жөне әскери тәртіп жағдайын енгізді, ал моңғол әскер басшылары сол ... ... ... болып саналды. Арнайы рұқсатсыз ешкім екқін жүріп-түруға, сауда жасауға, немесе жұмыс істеу үшін ... ... ... құқы ... ... ... ... істеуге жұмсап, олардан ауыр салық төлеуін талап ... ... ... ... ... ... айналып, кейбірі баска жаққа жаңа қожайынға ауыстырылды. Осы кезде Қытайда болған венециандық атақты саяхатшы Марко Поло өз көзімен көргендерін суреттей ... ... ... мен ... ауыр жағдайын, қытайлықтардың монғолдарды, олардың әскері мен қарауылдарын иттің етінен де жек көретінін жазады. ... Поло ... ... ... жөне ... бірге сауда жасау мақасатымен аттанған болатын. Бірақ олар ... ... ... ... басына келіп жатқан еді. Марко Поло Хұбылайдың ... ... ... ... ханның тапсырмасымен елдің әртүрлі аймақтарында больш, барлық жағдайдың ... ... Өз ... ... ... етіп ... Оның орыс ... аударылған нұсқасы «Кника Марко Поло» деп аталып, 1955 жылы Москвада жарыққа ... ... ... мөлшерде салық төлейтін жөне ерекше бақылауға алынған қытай ... ... ел ... ... алып жүре ... және ... да ... шығара алмайтын еді. Моңғол басқыншылығынан кейін, ортаазиялық, еуропалық жөне басқа саудагерлерге Қиыр Шығысқа еркін жол ... ... ... батысқа сапарлап баруына жол жабық болды.
Моңғол үкіметінің алдында Қытайдағы билікті ... тұру үшін ... зор ... ... түрды. Моңғолдарға мәдениеті мүлдем жат, ұзақ ғасырлар бойы қалыптасқан мемлекетті құрудың бай ... ... ... ... ... ... елді билеу оңайға түспесі айқын еді. Хұбылай мемлекеттік биліктің ... ... ... ... ... бұрынғы билік өкілдерін мемлекеттік қызметтен аластатады. Бірақ, Қытай сияқты мемлекетті ұстап ... оның ... ... өздері билік етуге моңғолдар қабілетсіз еді. Сондықтан моңғол ханы Қытай мемлеқетінің басқару аппаратына ... ... ... ... жөне ... шын ... ... Ұлты өзбек Ахмед қаржы саласын басқарса, әскери саланы сириялық Насир ад-дин и Масаргия ... ... ал ... ... Поло ... ... ... 5 мыңға жуық христиандар Пекинге қеліп қоныстанды. Қытай тілін жою үшін, Хұбылай Қытайлық жазу ... ... ... болып, иероглифтің орнына төртбұрышты жазуды кіргізуге тырысады. 1281 жылы Хұбылай хан даостық ... ... ... ... қол қояды. Ол даостық діни сенімді қудалап, буддизмді үстемдікке ие болатын діни уағызға айналдырмақшы болады. Кескілескен қанды қырғынмен әзер ... ... ... ... елі, ... өте ауыр экономикалық күйреу жағдайында мұраға қалды. Бұрынғы Аспан асты империясы, әсіресе оның солтүстік жағы, ... ... ... ... ... ... ... өмір сүрді. Бір кездерде гүлдену кезеңін бастан кешірген Қытайдың дамуы, енді мүлдем кері етті. XIII ғ. 30-жылдарында, деректерге сүйенсек, ... ... саны осы ... ... ... 10 есе ... ... Моңғол шапқыншылығының аяғына қарай, оңтүстіктегі халықтың саны солтүстікпен салыстырғанда төрт ... есе көп ... ... ... ... ұшырады. Далалар қаңырап бос қалып, калалардағы адамдар саны да күрт азайып кетті. Құл еңбегі қайтадан еніп, құл сату ... ... ... негізделген шаруашылықтар пайда болады. Осындай ауыр жағдайда Юань империясының билеушілеріне бағындырылған қытай этносына қатысты саясаттың бағыт-бағдарын жасау кажет ... ... ... ... ... дәстүрлердің жойылып кетуі соншалық, моңғол-шамандықтар өздеріне жат отырықшы өркениет әлемін көшпелі өмірге қажетті мал жайылымына айналдыруға әзір ... ... ... ... ... ... сақтауға мәжбүр болып, егіншілік салықты жаппай қырғынға ұшырату ойынан айныды. Шыңғысханның кеңесшісі, шыққан тегі кидан Елүй ... ал одан ... ... ... жергілікті бағынышты халықты дәстүрлі қалыптасқан қытай басқару әдісімен билеу хан сарайына едәуір пайдалы ... ... ... Юань ... императорына айтады. Сондай-ақ Елуй Чуцайдың кеңесімен 1237 жылы ... ... ... ... ... ... енгізуді жолға қоя бастайды. Сонымен басқыншы моңғолдардың өздері Қытайда тұрғын халықтың әртүрлі топтары арасындағы қатынастарды реттеудің барлық белгілі тәсілдерін танып ... ... ... ... ... Қытайдағы мемлекеттік билікті ұстап тұруды қытайлықтардың өздерінсіз ... ... көз ... ... ... қуылған қытайлық билік өкілдері жиі-жиі моңғолдарға қарсы құпия бүліктер ұйымдастырып отырды. Мысалы, 1262 жылы Шаньдунь Ли дань деген, осыған дейін ... ... ... ... қолбасшы көтеріліс жасайды. 1282 жылы астанада болған көтеріліс кезінде Юань империясының қаржы саласын баскарған өзбек Ахмед өлтіріледі, осыдан кейін ... ... ... қаша бастайды. Хұбылай өлген соң, моңғолдар өздеріне көмекке қытайлық әкімдерді қызметке ала бастайды, олардың ... ... ... ... ... Юань империясының саяси ауанына елдегі қалыптасқан жағдайға байланысты екі жетекші ағым ... ... ... ... - ... ... ... өмірлік маңызды тәжірибесін үйренуге деген талпынысына, олардың әуел бастан-ақ өздеріне жат қытайлықтардың өмір салты мен ... ... жете ... ... ... көп кедергі келтірген, бағынышты халыққа деген сенімсіздігі болды. ... - ... бар ... ... ... ... сіңіп, жоқ болып кетпеуге деген әрекетіне арналып, осы мақсатта Юань әулетінің ... ... ... ... ... ... ... етуді ерекше бағыт етіп алуы еді.
Юань әулеті билігінің зандары бойынша, бағынышты халық этникалық белгілері және діни сенімдеріне қарай төрт ... ... ... ... ... әкімшілік аппарат пен әскери басшылықты иеленген моңғолдар жатты. ... ... ... ... халықты ашса алақанында, жұмса жұдырығында ұстап, олардың тағдырын өздері шешіп ... ... ... ... ... «сэму жэнь» - «әр түрлі текті адамдар» ... яғни ... ... ... өздерінің басқыншылығы кезінде ... ... ... түрлі байланысқа түскен болатын, бірімен бейбіт жағдайда байланысса, екіншісімен күш қатынас орнатқан болатын. Олар барлық діни ... ... ... ... ... діндердің бұл елде таралуына кедергі жасамады, сыр келетін барлық ықпалдарға ашық ел болды. Әрбір сырт елден келгенге жағдай ... ... арқа ... ... моңғолдар қаптаған ханьдыктарды уыста ұстауға тырысты, және ... ал да ... бер» ... принципті ұстанды. Дәл сол, Юань әулетінің билігі тұсында, Қытайда Орта Азия, Ираннан және ... ... ... ... алу ... ... ... жарқын көрінісі, жоғарыда айтып өткендей, Пекин қаласына 5 мың ... ... ... еді. 1294 ... хан ... өмірінің соңына дейін болған христиандық папаның өкілі, монах ... ... ... ... ... ... ... итальяндық саяхатшы-миссионер Одарико ди Парденоне (1286-1331) және аса танымал саяхатшы, венециандық саудагер Марко Поло ... ... ... ... еуропалықтар Юань империясы тарихының ... ... ... ... ... бір саты төмен тұрғанымен, олар да қытайлықтармен салыстырғанда өкіметтің ықыласына ... ... ... ие ... және ... жеке ... құруға құқылы болған. Үшінші санатқа ... ... және ... бұл ... ... ... чжурчжэндер мен корейліктер кірді. Ең төменгі, төртінші санаттағы топқа Оңтүстік Қытайдың басы бос тұрғындары (нань жэнь) кірді. Жер кіндігі империясының ... ... ... ... ... отырды. Адамдарға түнде кала көшелерінде жүруге, топ ... жиын ... ... ... шет ... ... ... үйренуге де тиым салынды. Ал ханьдықтардың арасында оларды оңтүстіктер мен солтүстіктіктер деп бөлу арқылы олардың арасына жік салып, ... ... ... ... қол ... болды. Қытайлық көпшілікпен тіл табысудың, олармен арадағы қатынасты реттеудің қажеттігін түсінген моңғолдықтар қоғамды дамытудың қытайлық ... ... ... олар ... ... және ... билікті бір өзінің қолына жинақтаған император билігінің мәні туралы дәстүрлі көзқарасты қолдауға көшті. Яғни, императордың жеке ... ... оның ... ... оның Көк ... ... ... мен өкілеттілігі туралы ілімді моңғолдар да енді өз императорына тән қасиет деп түсінгісі келді. Мемлекеттік қызметтің бұрынғы қытайлық үлгісіне сәйкес ... ... ... тобы 15-ке ... олар ... ... мен астананың қажеттілігін қамтамасыз ететін қызметпен айналысты. Моңғолдардың ... ... ... суй ... бері келе жатқан, императорлық кеңес немесе алты мекемеден тұратын министрлер кабинеті арқылы жүзеге асты. ... көне ... бері ... келе ... өкімдердің үстінен жүргізілетін бақылау қызметін моңғолдар да өте тиімді пайдаланды. Моңғолдардың ... ... ... ... оның әскери күш-қуаты болып қала берді: олар әскери істегі ... ... ... түрды (Шумиюань) және басты қару-жарақ мекемесін басқаруды да өз қолдарында қалдырды. Юань империясы Қытайдағы бүкіл билікті бір орталықта ұстап тұра ... ... ... ... жеке әкімшілік бірліктер мен басқа территориялардағы әкімшілік ... ... ... ... әрі ... Юань ... үйінен алыс жерлердегі билікті қамтамасыз ету мақсатымен, алыстағы жергілікті ... ... ... ... оған ... кең ... ... берілген өкілдер жіберіліп отырды. Юань үкіметі жергілікті құрылымдарға билік еткісі келгенімен, бүкіл елге толық ... ... ... ... ... ... ... билігінде тек астана - Даду қаласы (қазіргі Пекин қаласы) ғана қарады жөне оған жақын жатқан Юань империясының солтүстік- шығыс ... ... ... ... территориялары сегіз провинцияға бөлінді.
Моңғолдық аксүйектердің қытай мәдениетімен біртіңдеп жақындасуының көрінісі ретінде, ... ... пен ... ... ... үшін аса ... емтихан алу қызметінің қайтадан қалпына келтірілуін айтуға болады. Бүл мемлекеттік баскару жүйелерінің ... ... ... ... қана ... хань ... мәдениеті мен өмір салтының сақталуын да қамтамасыз етті. Монғол хандарының Қытайға билігі тұрақтанып, нығая түсуіне байланысты билік пен ... ... ... ... ... алу ... ... алу әдісі аздап болса да, қолданылатын.
Алайда екі түрлі мәдениеттің өкілдерінің арасындағы қарым-қатынас әр уақытта бірқалыпты болды деуге болмайды. Бұл ... ... ... ... түсінбеушіліктің бірнеше себептері болды. Әсіресе, моңғол өкіметінің оңтүстіктегі сұң заманында-ақ білім ... ... ... ие ... ... кітапқұмарларымен арадағы қатынасы өте күрделі болды. Юань әулетінің билігінің салтанат құруына орай, емтихан әдісі ... ал ... Сұң ... ... ... ... ... құрылған бюрократтық машина солтүстік қытайлықтар мен басқа жат жерлік халық өкілдерімен толған еді. Осындай жағдайда, оңтүстіктің кітапқұмарлары, яғни сауатты ... тек ... ... ғана ... ... ... өкіметі қытайлық ақыл-ой иелерін өз жағына тарту және олардың арасындағы моңғолдарға қарсы пиғылды жою ... 1291 жылы ... ... мектептер мен академияларды (шуюань) ұйымдастыру туралы жарлық шығарады және оларда қызмет ететін қызметкерлерді қызметке алу принципі мен қызметін жоғарылату мәселесі де ... ... ... ... оқу орны болып саналатын академиялар өкіметке онша көп бағынышты болмады және олар моңғол әулетінің билігі ... өз ... ... ... ... кітаптар жинақталып, сақталды және көп жағдайда оны өздері басып шығаратын еді. Бұл оқу ... ... ... ... ... орын ... ... болды, олар юань сарайына қызмет еткеннен гөрі, өз білімдерін осында іске асырып, өмірде пайдаланғанды жөн көрді.
Моңғол ... ... ... ... жақындай түсу әрекетіне, бір қызығы, моңғолдардың өздері наразылық танытып отырды. ... ұлы хан және Юань ... ... ... ... ... ... қызметкерлерді қызметке таңдап алу мен олардың білімге деген ынтасына ықпал ететін емтихан жүйесін енгізу мәселесі ... рет ... ... ... ... ... алу ... таңдап алу туралы жүйені енгізу моңғол ақсүйектері тарапынан қарсылық туғызып, олар жүйе ... ... ... шығаратын әрекет деп, оны қабылдағысы келмеді. Бүл әрекеттің ... ... ... 1291 жылы ... ... ... қытайлықтарға провинциялық губернаторынан төменгі кез келген қызметке ... ... ... ... енді, оның ізбасарлары тұсында мүлдем жойылуынан көруге болады.
Емтихандық жүйені қалпына келтіру жолындағы кедергілерді жою және моңғол ақсүйектерінің қарсылығын тойтару ... ... ... ғана ... келеді, конфуциандық ілімді жақтаушы бола отырып, ол 11313 жылы ... ... ... шығарады. 1315 жылдан бастап, емтихан |алу әрбір үш жыл сайын тұрақты ... ... бұл шара Юань ... ... соңына дейін жүргізіліп түрды. Қытайлықтарға қарағанда, моңғолдар мен шетелдіктерге емтихан ... ... ... ... Бұл ... ... ... қайта моңғолдар мен шетелдіктердің дайындығының төмендігінен жасалған шара болатын. Моңғолдар өздеріне жат ... ... жөне ... ... өте ... ... деуге болады. Сонымен бірге, бұрынғы дала қөшпелілерінің бірқатары қытайша білім алған сауатты адамдарға айналады және қолпаштауы жеткілікті болуымен де, ... ... ... ... ... халге жете бастайды.
Конфуциандық қағидаларды жаттауға негізделген жалпы емтихандардан басқа, қейбір арнайы емтихандар да ... ... ... ... ... ... бөлінді. Үнемі жүргізіліп тұратын ... ... ... сұранысты көбейтті және моңғолдар ежелгі ... ... өз ... ... ... ... бастаған болатын. Мемлекеттік құрылыс пен ... беру ... ... ... ... ... ішінде, қытайлық емтихан алу жүйесіне қатысты саясатына, бүкіл юаньдық кезеңнің басынан аяғына дейін ... ... ... жөне ... екі ... өмір сүру салтының
айырмашылығына байланысты туындаған, ... ... ... ... ... ... күрес әсер етіп
отырды. Алғашқы кезде күйреуге ұшыраған ... ... ... ... ... ... оның ... құруы байқала бастады. Қытай үлгісіндегі моңғол мектептерінің ... онда ... ... ... ... ... оқулықтармен моңғол жастарының білім алуы үлкен жаңалық еді.
Қытай мәдениетінің маңызды ықпалының көрінісі болған ... бір ... - ... жазу ... ... ... ... еді. Моңғолдар өздерін осыған дейін билік еткен әулеттердің ... - ... ... етіп көрсетпек болып, ресми әулеттер тарихын жазуға көп назар ... ... ... жыл ... ... моңғолдардың бастамасымен, бар жоғы үш жылдың ішінде, Ляо әулетінің (906-1125), Цзинь әулетінің (1125-1234) және Сұң ... ... ... құрастырылып, жазылды. Осылайша басқыншылар жергілікті халықтың көңіл-күйін аулап, олардың дәстүрлі мәдениетіне көңіл бөлу арқылы, өз ... ... ... ... ... ... алуға үмтылды.
Бұл бағыттағы ең маңызды істің бірі, XII ғ. 60-жылдарының басында-ақ құрылған тарихнамалық ... - ... ... жазбалар мен құжаттар жинақталып, тарихи еңбектер жазылуы тиіс ... Хань ... ... алатын бұл дәстүр, сөйтіп, қайта қалпына келтірілді. Кейінірек, Гошиюань мекемесі Ханьлинь дейтін конфуциандық академиямен бірігіп, енді ол ... ... ... ... тарихты ғана жазып қоймай, моңғол және қытай тілдерінде моңғолдық әулеттің императорларының билік ету кезеңдерінің тарихын құрастыруға кіріседі.
Әулеттер тарихын жазу ... ... ... ... ... күрестің ауқымына айналды. Пікірталасқа түскен мәселелердің бірі, қытайлық емес әулеттер - Ляо мен ... ... ... ... ... құқы бар ... сұраққа тірелді, ал бұл сұрақ, өмір сүріп билік етіп отырған моңғолдық Юань әулетінің де тарихын жазу заңдылығына күмөн келтірген еді. ... ... ... ... әсіресе оның білім беру саласындағы ықпалына түсе отырып, ... ... ... ... тобымен ымыраласуға барды, себебі әлсіз моңғол өкіметіне қажетті қызметкерлерге деген сұраныс, осыны талап етті. Онсыз да қытайланған моңғол ақсүйектері мен ... ... ... істі ... ... жүргізетін еді. Ежелгі мәдениеттің және тамыры тереңде жатқан саяси дәстүрдің өкілі саналған қытайлық ... ... ... ... ... ... ... қайтадан жеңіске жете бастайды.
Бағынышты халықты әртүрлі әлеуметгік жікке ... ... ... ... ... ең ... ... саладағы саясаты қалыптасты. Күйреген экономика жағдайын түзеуге ... ... ... кол ... территорияларды басқаруды реттеуге бет бұрды. Жүйесіз, тонаушылық сипаттағы салықтардың орнына, реттелген ... салу ... ... халық санағы жүргізіліп, провинцияларда салық басқармалары құрылды.
Моңғол ақсүйектері Солтүстік жөне ... ... ... ... Моңғол билеушілері қаржылық түсімдерді көбінесе, осы жеке меншіктегі жер иелігінен алатын. Жаңа қожайындар ... ... ... бүтіндей бір ауылдарды, егістік жерлерді, жер-суларды өздеріне қызмет етуге келген шетелдіктер мен қытайлықтарға жене буддалық ... ... ... ... артықшылығы бар білімді топты асырауды қамтамасыз ететін қызметтік жерлер дейтін жүйе қалпына келтірілді.
Юань империясының ... ... ... қытайлық меншік иелерінің қолында қалып, сатуға-сатып алуға және мұраға беруге құкылы болды. Оңтүстіктегі салықтар солтүстіктегіден әлдеқайда ауыр болды-Басқыншылардың саясаты ... ... ... ұшырап, жерінен айрылуына, олардың жерлері мен шаруаларын монастырьлар мен ауқаттай байлардың тартып алуы ... ... ... ... ... жергілікті халық еріксіздер қатарына қосылды, ... ауыл ... мен үй ... ... еңбегі құлдық еңбекпен бірдей болды. Жеке меншік ... ... ... - дяньху мен кэхулардың жағдайы да оңбады, олар жөнсіз ... ... жапа ... Олар өз ... көп ... ... ... жер қожайындарына, буддалық монастыре беруге тиісті болды. Қолөнершілер де өте ауыр ... ... ... өз ... жемісті мөлшерінен артық бөлігін беру, әскери гарнизондарда тегін ... ... ... жиі ... тұратын.
Саудагерлер мен олардың ұйымдары да ауыр салықтармен ... ... ... ... ... Қытай саудагерлері тауарларын ары-бері тасымалдауы үшін арнайы рұқсат алатын. Моңғол өкіметінің ... ... ... ... топтарының жағдайын нашарлатты. Қытай қоғамының жоғары билеуші топ өкілдерімен қатынасы да күрт ... ... ... ... еткен қытайлар, оның билігіне риза болмай, көтеріліске шығып ... ... ... ... ... сескеніп, елден ақырындап кете бастады.
Юань әулетінің билеушілері - Хұбылайдың ізбасарлары ақыры қытайлық ... тап ... ... ... ... ... ханьцзуларды мекемелердегі қызметке қөптеп ала бастады. Хұбылай оңтүстік қытайлықтармен соғысты жалғастыра отырып, күшін шығысқа қарай бағытай бастады. 1274 ... ... 1281 жылы ол ... ... үшін ... ... ... Бірақ оның кемелері күшті теңіз дауылдарына шыдамай, жапон аралдарына жете алмайды. Осыдан кейін, Юань императорының назары ... ... XIII ғ. ... ... Дайвьетке жетеді, бірақ олардан қатты тойтарысқа тап болады. 80-жылдары Хұбылай бұл елді бағындыру үшін тағы да ... ... ... ол ... ... партизандық соғыс басталады. Моңғолдар оңтүстіктегі порттарды басып ... ... ... ... ... өзеннің айырығында суға батырылады. ... ... ... ... ... аман ... бөлігін солтүстікке алып кетеді. 1289 жылы екі елдің арасындағы дипломатиялық байланыс ... ... ... ... ... ... ізбасарлары, біраз уақыт бойы белсенді сыртқы саясат жүргізуге тырысты. XIII ғ. 90-жылдарында олар Ява аралына әскери-теңіз экспедициясын ... ... ... күш-қуатының әлсіреуіне орай, Юань императорлары біртіндеп басқыншылық саясаттан бас тартуға мөжбүр болады.
XΙΙΙ ғасырдың екінші жартысы мен XΙV ... ... ... ... ... мен ... салу ... қалыптасты, олар ... ... ... ... ... көп және әртүрлі болды.
Салықтан әкелер пайдасы мен қазынаны қалай ... ... ... ... ... жүгінетін болсақ, Үгедей хан қызметіндегі кеңесші болған Елюй-Цай, Моңғол шонжарларының бағындырған Қытай ... ... деп, ... ... ... ... ... егерде біз олардан салық алатын болсақ көп ... ... деп ... ... ... ... жыл ... салық ретінде 500 мың лян ... 80 мың ... ... 400 ... аса ши, бидай алуға болады.
Қарапайым (харача) моңғол араттары Қлы ханға, Цзин ... ... мен ... ... ... және жергілікті шонжарларға –түменбасы, мыңбасы, жүзбасына - ... ... ... қатар көптеген салықтар төлеп тұрады. Қараша араттар барлық жағынан феодалға ... бола ... ... ... мал ... ... (арба, ер-тоқым, жүген, мосы) және мал өнімдерімен (жүн, тері, алуумен ... ... май мен ... ... ... ... ... хан кезінде енгізілген салық жүйесі бойынша моңғол араттарынан 100 бас малдан біреуі мемлекет ... ... ... бұл ... ... мемлекет тарапынан шығындардың көбеюіне байланысты кейде ұлғайып, кейде азайтылып отырды.1302 жылғы ... ... ... 130 ... бір ... алатын болса, қой саны 100-ге жетпегендер салықтан босатылған. Бұл мәліметке ... ... ... ... олардың шамасынан байланыстылығы, феодалдық қанаудың күшеюі нәтижесінде олардың мем ... ... ... шамасы келмей қалатын жағдайларының жиі болатынын байқаймыз. Бұл ... ... ... ... тұрғындарынан алу нәтижесінде толықтырылып отырды.
Түп деректерде XΙΙΙ ... ... ... мен XΙV ... ... ... тұрғындарынан алынған салықтардың және міндеткерліктердің ауырлығы нақты көрініс ... ... Юань ... Ма ... ... деп көрсетті:
«Солтүстік жақтан әр жанұядан мал ... ... ... ... ... түгі ... ...
«Юань Шиде» (Юань әулетінің тарихы) моңғол ... ... ... ... ... айтылады: «Қалыптасқан заңға сәйкес моңғол жанұясы әскер қажеті үшін ер-тоқым, жүген, киім, ... ... әкеп ... тиіс». [9; 3]
Бір орталықтан жалпы моңғол мемлекеті мен Юань дәуірінің бастапқы кезінде «алба тата» - ... ... ... ... ... «хубчи ур хурийа», «жинақ жинау» ... ... ... ... ... мағынасы жағынан «хубчи урға» жақындады, сонымен қатар «алба хубчи ур» мағыналары сіңісіп қолданылды-яғни ... және ... пен ... ... ... ... еңбегінде «хубчи ур» терминін «азық-түлік салығы»мағынасындағы, ал ... ... ... ... ур» ... ... ... немесе салық пен міндеткерлік» дегенді білдіреді дейді.
Сонымен моңғол тұрғындары азық-түлік ... ... әр ... ... ... ... ... салықтың салмағы қазынаға түсетін аздаған ... ... ... ... ... ... ... «Ұлы хан дастарханына әкелінетін қой» 2000 (бір жылда) болса, Тәмур қаған кезінде 3000, ... ... ... 5 ... ... Бұл жерде азық-түлік ретінде (салық) берілген сөз болып отыр, ал деректерге жүгінер ... ... ... ... ... да келіп түсетін төлемдерді есепке ... оның ... ... ... болады.
Азық-түліктен тысқары қараша араттардан ақсүйектерге киіз үй жабдықтау үшін, орасан зор ... жүн ... ... ... мен ... ... үйлер Вей Юанның айтуынша араттардан ... ... ... салықтары Юань қағандарының таққа ... ... ... өте көп ... ... ... қаған өзінің таққа отыру салтанаты, бір аптаға ... ... ... әр күніне 40 - жылқы мен 4 мың қой ... ... ... кезінде 3 күнге созылатын Будда мейрамына арналып 30 ... аса қой ... ... ... ... қалағанын алатыны және оларда қанағат жоқ екені жайында Плано Карпини ... ... ... еді: ... ... императорда, көсемдерде олардың мүліктерінен не алғысы ... де, ... алам десе де ... Олар сияқты адамдарға да иелік етіп, не ... десе де ... ... десе де ... ... Юань ... тіпті тереңдей таралды. Сол дәуірдегі ... ... ... әр ... ... малшы-араттардың қосымша өкімін тартып алу тәжірибесі болып ... ... ... малын бағуға алынатын, сүт ... ... ... қоршап аулайтын аң аулауға шақырылатын, киіз үйлерді, жиқаздарды, жүк саймандарды көшіруге, ... ... да ... өтейтін жұмыстарға жегілетін.
Араттар үшін ауыр міндеттердің бірі қаған мен ноян ... ... Олар ... ... ... он ... тазалады, тері иледі, айран және басқа да міндеткерліктер атқарды.
Егер мал жоғалтса, оның ... ... ... ... тағы бір ауыр ... - ... қатарында қызмет ету. Оларды басып алған ... алыс ... ... Көптеген жанұялардың туған жерінен жат жерге көптеп көшуі қалыпты жағдай ... ... ... ... ... қатарын толықтыру жайында «Юань Шиде» былай делінеді: «2-3 ер адамы бар жанұядан әскерге ... 4-5 ер ... бар ... ... 6-7 ер ... бар ... ... [2; 119]
Қарапайым араттарға ұзақ жорықтар жолға дайындық үшін ... ... ... ... ... жоқ. Олар ... ... алыста, кем-кетік, жоқшылықтан, жау қолынан қаза тапты. Осы кезде моңғол шаруашылығының тірегі ... мал ... ... ... ... ауыр ... және ... мен табиғат апаттарынан тұралап, нашарлап кеткенін деректер ... ... ... ... ... ... өздеріне қажетті жабдықтардың бәріне өздері табуға міндетті болды. Олардың тұрмысы өте нашар, ... ... ... Жер ... мал ... одан ... өнімдерді қалаға апарып сатып, түскен ақшаға керек-жарақтарын алды.
Деректерден мынадай мәліметтерді аламыз: ... 3-ші жылы (1303) ... ... ... ... баяндайды:Шаньдун мен Хэнандағы моңғол әскері таньсу ... ... ... ... 10 мың ли жол жүреді. Олар құрал-сайман. ... ... және ... ... ... тиіс ... ... аттанар алдында жерін, дүние-мүлкін тіпті әйел-балаларына ... ... ... ... ... ... оралмай жатып-ақ осы жердегілер алдын-ала сапарға шығуға тиіс. Міне осылай ... ... ... ... ... ... ... азабы күшеюде».
Осы баяндама бойынша императордың жарлығы шығып, қазынадан ақша бөлінді.
Тағы бір мәліметтерде: ... ... ... ат пен жер алу үшін ... ... ... [6;37]
Қытайдың ішкі аудандарында тұратын жауынгерлер қайыршыланып, өздерінің бірінші әйелдері мен ... ... ... таршылықа ұшырауда, соған қарамастан салық салу ... ... осы ... ... ... ... жаулап алушылар» атанған моңғол жауынгерлерінің қараша араттардың ... ... өте ауыр ...
Юань империясындағы міндеткерліктің тағы бір түрі –бекеттіке міндеткерлік –ол еңбекпен де ... да ... және өте ауыр ... ... ... 1496 ... ... 119-ы моңғол территориясында орналасқан. Моңғол бекеттерінің басқару орталығы алдымен Қарақорымда орналасса, кейінірек тікелей ... ... және ... ... ... ... ... Шандуньға ауыстырылды.
«Юань –дянь –чжен» мәліметі бойынша бекеттердің малы үшін ең жақсы ... ... ... ... ... бір ... тыс, 15 жанұядан бір өгіз, 13 жанұядан бекетке киіз үй, шатыр, жолаушыларға арналған ... ... ... тиіс болды.
Моңғол феодалдарын сапар барысында аттарын ауыстыра отырып, бекеттік жанұя есебінен мол ... ... алып ... ... ... бойынша түменбасы күніне 30 цзин ұн, 3-ден бидай және 30 цзин арақ алды. ». [2; 89]
Қарап отырсақ, бекетшілер ... ... ... мен ... босаытлған. Ал іс жүзінде олар толып ... ауыр ... ... шыққан еді.
Деректердің мәліметі бойынша: ... ... ... 4000 ли, әр бір жүз ли ... ... бар. Осы ... жыл ... 500 арба, 500 бұқа және 2500дан ұнжеткізіледі. Чжан Дэхуэйдің айтуынша: «Ехулин ... ар ... ... ... ... ... ... аты қожайынының атымен аталады». [2;24 а.]
Біз айтып отырған кезеңде яғни XΙΙΙ ... ... ... мен XΙV ... ... ... жаулап алушылық соғыстарының толастамауы мен феодалдық езгі мен қанаудың күшейе түсуі нәтижесінде қарапайым ... ... ... ...
Мемлекеттік экономикалық және қаржы жағдайының нашарлауы себепті міндеткерліктер мен салық ... ... ... ... білеміз. Юань әулетінің басқару кезі соңына таман тұрғындардан жиналатын салық көлемі 20 есе ... ... ... пен ... арасы алшақтап, мемлекеттің шығын кірісінен асып түсті. Моңғолддардың жағдайының ауырлай түсуіне байланысты В.Я. Владимирцов айтады: «қолымызда бар азадған деректерге ... Юань ... ... ... мен ... ... әсіресе Шыңғыс хан мен оның бірін-бірі алмастырғвн 3 мұрагерлері кезімен салыстырғанда тым төмендеп кетті».
«Юань-ши» және басқа да деректерде халықтың ... ... ... ... ... ... қарсы көтерілгендігі жайында мәліметтердің шетжағасын байқауға болады. Халық наразылығынан қорыққан ... оны ... үшін ... ... ... қаған атына Қара Қорым шенеуніктері жазған баяндамада 4 жыл ішінде солтүстіктен келген босқын араттарға 650 мың қап ... 40 мың ... ... 3 мың ... аулайтын ау және 20 мың ауыл шаруашылық саймандарын таратқандарын айтады. 1314 жылы Буянты қаған моңғол тұрғындарының ауыр жағдайын ескере отырып, ... 2 ... ... төлеу мен міндеткерліктен босатқан. Бірақ та, моңғол қағандары осындай жарлықтар шығара ... ... шын ... ... жағдайын көздеген жоқ, олар халық көтерілісінің туып кету қаупінен қорықты.
Елдің басына түскен ... ... ... ... түсті. Бұл жайында деректерде мынадай мәліметтер бар:
-1309 ... ... ... ... қар ... ... соғу ... жұтқа ұшырап, көптеген мал қырылып, аш –жалаңаштар мен қайыршылар қатары көбейді».
жылы ... ... шөп ... ... Бұл ... ... ши»-ден алынды.
Осы жағдайларға байланысты жергілікті халықтың салықтан, міндеткерліктен қашып, ... ... ... ... ... бар. Мысалы, Есен –Темірдің жарлығында:
«Егер, араттар өз еркімен босып кетсе, осы ұстап алып, өлім жазасына кесіндер» - деген жол ... ... ... ... өкіметке бағынбаушылықты білдіретін деректер бар. әсіресе әскери міндеткерліктерден бас тарту фактілері жиі кездеседі. Мысалы: «Моңғолиядағы Юань әулетінің билік құруының ... ... ... ... көтерілісін басу үшін жасақталған әскерге шақырғанда моңғолдар арасында бас тарту болды».
... Көптеген моңғол жанұялары басып алған жерлерден, әсіресе Қытайдан ... ... ... Аз ... ... ... саны өсіп, азық –түлік тапшылығы біліне бастады. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... мүмкіндігінен айрылуы да өз кезегінде әсерін тигізеді. Бұрыңғы шексізі байлық пен ... ... ... олар ... ... ... мал шаруашылық өнімдерін қанағат етумен болды. Феодалдарға кіріптар араттардың жағдайы тіпті нашарлап, міндеткерліктер мен салықтардың астында туралап ... ... ... ... біз ... ... ... жаулап алғанына қарамастан, олардың өз территориясындағы әлеуметтік –экономикалық жағдайды XIV ғасырдың басына таман дағдарыс жағдайында екендігін байқадық. Осы дәуірде ... ... ... ... еді. Бұл елдің әлеуметтік дамуында, экономикасында және ... ... ... ... ... ... ... Империяның экономикалық дамуы
Моңғол феодалдары тарапынан саяси және ... ... ... бағындырылған елдердің жағдайы өте ауыр болды. Бұл ... да ... ... ... ... болуы үшін Қытай тұрғындары Юань қағандары тарапынан 4 топқа бөлінді: ... ... ... ... ... ... және батыс аймақтағы әртүрлі халықтардың өкілдері)
Солтүстік –қытайлар ... ... ... ... ... ... ... (оңтүстік Суннің бұрыңғы бағыныштылары)
Империя тұрғындарын топқа бөлу, тек қанау үшін ғана емес, олардың арасында «от жағып», араздықтарды ... ... ... ал да, ... бер» ... ... туындады.
Қытайлықтар маңызды мемлекеттік шараларға қатыстырылмады, маңызды қызметтерге ең алдымен моңғолдар, содан кейін батыс аймақ өкілдері, яғни моңғол тектес ... ... ... ... ... бері ... ... таптары арасындағы ішкі тақ үшін артықшылықтар мен құқықтары үшін күрестерінің нәтижесінде терең тоқырау кезеңіне келіп жеткен еді. ... ... ... ... екі ... ... ... тоқтағанымен, хаған сарайында әртүрлі топтар арасындағы қиян-кеске кикілжіндер толастамады. Олар ... ... ие ... ... ... ... көрсетуі бойынша 1310 жылдан бастап, Юань империясының басында тұрған хағандар мен ... тым ... өмір ... ... ... өз ... қанағаттандыру үшін жұмсап, мемлекет істерін аз ойлады, олардың күнделікті той-томалағының шуы император қаласының сыртына дейін естілді ... ... ... ... ... ... жж.) ... шектен тыс шығындар мен оргиалар ұйымдастыруы нәтижесінде мемлекет істерін қатты ... ... ... қызметтер саудаға түсті. Бейімі бар адамдарды емтихан ... ... ... Түп ... ... ... кезінде бір жылдың ішінде «параның» көмегімен 880 адам маңызды мемлекеттік ... ... олар ... ... ... ... - ...
Темір –хаған өзінің немересі Хайсанды тақтың мұрагері етіп тағайындап, оған Хуан-той-цзы тиулын –«хаған ұлы - мұрагер», беріп оны Қара ... ... ... ... аяқ асты ... ... оның әйелі Бурхан, Хайсанның алыс Қара Қорымға екндігін пайдаланып, ... ... ... ... ... бүлікті білген соң жылдам өз әскерімен Ханбыл Гасунға келіп, Бурхан мен ... өлім ... ... ... ... хаған тағына отырғызды.
Хайсан таққа отырған соң кіші інісінің еңбегін бағалап, оны тақ мұрагері етіп ... ... ... оның ... кейін өз ұлы Хошилуды таққа отырғызды, сеніп тапсырды. Хаған болып алған соң Аюрбарибад өзінің үлкен баласы Шидеболды тағайындады. Ағайындылардың ... ... тағы үшін ... ... ... ... ақша беріп, өз жақтарына ... ... ... үміткерлерді өлтіріп отырды. Ірі шенеуніктер қағанның ешбір рұқсатынсыз ... ... ... ... ... таратып отырды. Бұл Аюрбарибад кезінде 500 мың күміс байламасына тең ... ... ... алып ... Шидебол хаған тағында үш-ақ жыл отыра алды, оны ... ... ... ... ноян у ... өлтірді. Сайдағы барлық билік Тэгші ноянның қолына тиген соң, ол ... ... ұлы ... ... ... ... ... тағын иемдену тәртібі мүлдем бұзылды. Есен – Темір өлгеннен кейін Долаша бастаған ... ... ... ... Раджоник хағанның баласын қоюға ұмтылды. Бірақ Ханболғасун горнизонның әскери қолбасшысы, ... ... ие Туг ... ... ... 1328 жылы ... мен Ел ... әскері Ханболғасун мен Шанду арасында кездесіп, шайқасты. Даолаша жеңіліп, Раджапика өзінің хағандық киіз мөрін ... Туг ... ... ... соң Ел ... ... ... үлкен ағасы Хошиданыңәйелін өлтіріп, оның ұлы Тогон –Темірді Кореяға жер аударды. Туг –Темірді бетке ұстап, әл –Темір ... ... ... соң, ... ... ... қалды. Біраздан соң Туг –Темірді өлтіріп, оның әйеоін әл ... ... ... ... ... Туг ... баласы әл –Тэгусты қойғысы келді, бірақ шешесі оны ... деп ... ... ... ... хаған тағына отырғандарды жастайынан өлтіріп отырған. әл –Темірдің ... ... ұлы ... –Темірді хағанды қоюға шешім қабылдады, Бірақ ол өте алыста еді. (Кореяда) Нәтижесінде оның 6 ... ... ... ... ... бар жоғы 52 күн ғана тұрды. Ириджинбол өлтірілген соң таққа 12 жасар Тогон ... ... Жас ... –Темірдің хандығы кезінде мемлекеттің бар билігі, Сарайдың ірі ақсүйектерінің қолында болды. Деректерге жүгінсек, олардың ... ең ... Баян ... Ол өз ... істеп, көптеген қытайлықтарды қырып жіберген. Мысалы: «Юань шиде» [2; 14] оған бірде бақсы келіп, жорамалдан кейін, ... сен ... ... ... ... ... ... кейін, баян көптеген оңтүстік қытайлықтарды қырып салды.
Міне, осылайша Юань әулеті ... ... ... ... тағы үшін күреске, хатун (ханша), ханзадалар, дархандар, ірі нояндар белсенді ... ... ... ... ... ... алынып, ол ойыншық болып қалды. Моңғол феодал –ақсүйектерінің арасындағы дағдарыс, олардың қол жеткізген табыстарының біртіндеп құлдырауымен қатар, ... ... ... Юань әулетінің билігінің құлауының басты себептерінің бірі болды. Юань әулетінің соңы ханы Тоган –Темір кезінде, Қытай тұрғындарын қанау шегіне ... ... ... адам ... ... ... Юань ... билігінің соңғы кезінде мемлкетке қарсы қозғалыстар мен көтерілістер күшейе түсті. Сонымен қатар басып алынған немесе бағындырылған елдерде Моңғол ... ... ... ... ... ... сай Юань әулетінің елдегі билігі әлсірей бастады. 1340 жылдары солтүстік Қытай провинциясы Хэбэйде, Хань Шоньтун деген шаруа бірнеше жыл бойы, ... ... ... «Ақ ... ... ... ... уағыздады. Халықты жинап, Тәңірге табынып, иіс шырақтандар жағып, халыққа: «әлемде зор қозғалыс болады. Цзяннонда будда ... ... ... ... билігі құлайды, Қытай әулеті жаңғыртады» - дейді.
Оның ... Лю ... мен ... Хань ... ... ... Сун императорының ұрпағы, ол болашақта Қытайдың императоры болады деген сыбыстарды таратты. Олар сонымен қатар «император Хань ... ... ... адамды жазаламайды. Бірақ татарлар мен Түркістандықтарды түгелімен қырып салады», - ... ... ... ұлтшылдықты қоздыру моңғолдарға қарсы күресу үшін қажет болды. Хань Шоньтунның ықпалы өте күшті болды. Бірақ 1351 жылы көтерілісшілер ... ... ... ... ... ... баласы Хань Линьэр көтерілісшілерді әкесі өлімінен кейін басқарып, көрші ... ... ... Лю ... бірікті. Бұл отрядтар бірігуі нәтижесінде қатерлі күшке айналды. Лю Футун, әкесінің атағына сай Хань Линьэрді ... деп «оны ... ... деп ... ... ... бастарына қызыл орамал таққандықтан, бұл қозғалыс тарихқа ... ... ... деген атпен енді.
жылы көтерілісшілер әскері бірнеше бағытта ... ... және ... ... жарты территорисын, Шаньдун провинциясының толық территориясын иемденді. Лю Футунның өзі Бяньлян қаласын моңғолдардан азат етіп, «мемлекеттік ... деп ... ... ... осы ... зор ... «қызыл орамалдылар» әскерінің қолбасшысы Мао Гуй ие болды. Мао Гуй ... ... ... ... ... ... ... бір бөлігі империяның астанасы Ханболғасунға жақынлап келді. 1358 ... 12-ші ай күні Гуан ... ... көтерілісшілердің бір тобы солтүстіктен шабуыл жасап, моңғол хағанының Шандудағы жазғы сарайын ... ... ... ... ... Бұл ... ... Тогон –Темір хаған асатанадан қашуға дайындалды.
«Қызыл орамалдылар» көтерілісін басуға ... ... ... күшін бастапқыда Чаган –Темір басқарды. Ол есеппен жүретін адам болғандықтан көтерілісшілермен күресте, таза ... ... да ... керектігін ойластырды. Міне, сондықтан ол өзінің әскеріне ірі Қытай жер иеленушілерінің құрамаларын қоса бастады. 1355 жылдан бастап, Ли Сыци ... ірі ... ... ... ... орамалдылар» көтерілісін басуға белсене қатысып, моңғол әскеріне көмектесті.
Чаган –Темір басқарған әскері 1359 жылы Бяньлянды алып, Лю ... мен Хань ... ... ... етті. 1362 жылы көтерілісшілер әскерінің соңына түскен генерал Чаган –Темір өзінің жарық шатырында уланып өлтірілді. ... соң ... Дошы ... мен Көке ... моңғол әскерінің бас қолбасшысы болып, көтерілісшілерден Шаньдун, Хэнань және Шэньси провинцияларын тартып алды.
«Қызыл орамалдылар» көтерілісінің басшылары арасында бірлік ... ... ... және ... ... ... Тіпті, батыс қанат басшылары арасында тартыстар басталып, әрқайсысы өзінше ұсақ мемлкеттер құра ... ... Чэнь Юлян «Ұлы Хань ... ... ал Мин ... –«Ұлы Ся мемлекетін» құрып әрқайсысы өздерін «император» деп жариялады.
жылы Лу Футун өлтірілген соң, ... ... ... есеңгіреп қалды. Соған қарамастан «қызыл орамалдылар» көтерілісі Юань әулеті билігіне тиген қатты соққыларының бірі ... ... Чжу ... ... қайта жанданып, оңтүстік Қытайдың барлық ауданын қамтиды. Бұл ... ... ... ... көтерілісінің басуға күш-қаражаты қалмаған еді.
Чжу Юаньчжанның шығу тегі ... ... ... ... ... Ол ... орамалдыларға» 1352 жыл қосылды. Негізгі базасын Нонкинде орналастырып, ол моңғолдардан оңтүстік Қытай территориясын азат етуге күш жұмсады. Юань империсяняң ... ... ... ... ... ... Чжу ... сонымен қатар көтерілістің басқа басшылары бірінен соң, бірін ... және Лю ... мен Хань ... өлтірілгеннен кейін нағыз ықпалды адамға айналды.
Чжу Юаньчжан моңғол басқыншыларымен көтерілісшілердің басшыларынан орталық және ... ... ... ... алды.
жылы генерал Сюй Да бастаған Чжу Юаньчжанның басты күші солтүстікте шабуылға шығып, 1368 ... ... ... ... ... алды.
Есі шыққан Тогон –Темір мен оның гвардиясы, бәйбішесі, (хатун) корейлік Ван Цзе ... ... және ... ... мен ... ... құтылды. Бұл жайында (Тогон –Темірдің Қытайдан қуылуы) неше түрлі әжуә әңгімелер шыққан еді.
Ортағасырлық Моңғолдардың тарихи ... ... ... бұл ... былай деп сипатталады: «Қытайлық таубасынан көрінгенде –қарсықтың құйрығы бұтына тығылады».
Міне, осылайша, 1368 жылы Юань әулетінің ... ... ... ... ... ... ақыры болды.
Егер де моңғолдардың билігін 1215 жылы Чжундуды (қазіргі Пекин) ... ... ... ... 153 жыл ... құрған болады,
Егер 1260 жылы солтүстік Қытайды толық басып алуынан бастасақ, 108 жыл: ... 1271 жылы ... Юань деп ... ... 97 жыл: ... 1279 жылы ... Сун ... мен бүкіл Қытай бағындырылғаннан бастасақ 89 жыл ... ... ... ... соғысы Юань империясының құлауында басты рөль атқарды. Бұнымен қатар жаулап алынған ... ... ... ... ... ... ... байланыстыра айтуыыз керек. Сонымен бірге Қытай халқының табысқа ... ... ... өз ... ... ... қайтаруға ұмтылысының да маңызы мен орны барын ұмытпауымыз қажет. Ең соңында Юань империясының негізінде экономикалық және ... ... ... оларда біріктіру және әкімшілік басқару қарудың күшімен жүргізілгені себепті, оның ... ... ... ... ... ... ... болды.
Сауда қарым-қатынастары.
Юань әулеті құлағаннан кейін соның орнына келген Мин императоры Чжун ... ... ... 1380 жылы ... жіберген хатында былай дейді:
«Мен шығу тегім жағынан шаруа едім. Ол кезде елде ешқандай алға басу болмады, эте ... бас ... ... мен ... ... еді. ... жерде ұры ... ... ... ... ... ... ... алып, халыққа қауіп төндіріп, қиындық туғызды. Осыны көріп отырып мен ... ... ... ... сен, ... ... оларды тыныштандыра алмадың. Олар Юань әулетінің шенеуніктері болса да, көңілдерінде жаулық ойлары болды. Бірде бір адам ... ... ... ... ... ... мен өз қолбасшыларымен ... сегіз провинцияны және екі өзен аралығын өзіме бағынышты территорияларға қостым ...», - дей ... ол ... ... ... территориясына шабуыл жасап отырғанын егер онысын тоқтатпаса, ошағын өшіріп, жерін тартып алып тас –талқан етемін деп қоқан –лоққы жасайды, бұлтартпай ... ... ... ... оның ... ... Мин ... Хатынды Юань әулетінің ешқашан Қытайдікі емес, моңғолдардікі болғанын мойындайды. ... ... ... хағанға да арнайы хат жолдады. 1371 жылы жіберген үшінші хатында:
«Осыған ... ... екі ... ... ... жоқ. Бұл ... ... саясатынан туындаса керек. Менің қымбаттым, сен ойлайтын шығарсың: «Мен күн астындағы елдің қожасымын, олай болса халық та маған бағынышты». ... заң ... олай емес ғой. ... мақалда айтылған: «Өзен ол халық, император –қайық». Өзен көтере де ... ... та ... де алады. Неге сен қымбаттым бұны білмейсің, есіңді жиып, түзу жолға түспейсің? Бүгінгі күні жағдайды байқасақ, сенің батырларын ... ... ... ... жоқ. ... ... болса күннен күнге күш жинап келе жатқанда, сенікі сол күйінде қалуда. Тәңірінің орнатқан жағдайын, ... ... ... бұзуға болады?
Менің қымбаттым, арамза дамдардың кеңесіне құлақ түріп, қайғырып, лағнет айтып отыра беруге бола ма? ... сен ... ... ... келсең, көк тәңірінің заңдары мен адамдардың тәртіптеріне сай мінез сақтап бағынсақ, онда саған бағынған тайпалар менің ... ... асар еді, ... Онда ... ... ... –бет кездесесің. Мен шөл даланы атақты алты қолбасшым бастаған бүкіл әскерімді енгізуге мәжбүр боламын ! Міне, сол кезде, көзіңнен ... жас ... ... да, кеш ... !». [14; ... ... қарағанда Мин императоры ескі саясатын жүргізе берген. Ол моңғолдарға тіо ... ... ... ... жариялап, егер олар бағынбаған жағдайда, әскери күшпен елін басып алатынын айтады.
Сонымен қатар хат ... ... үшін ... табу үшін жіберілген. Император қалай да моңғолдарды соғысқа тартуға ұмтылды. Аюширидар Мин императорының ... ... ... ... Бір жыл өтер - өтпестен 1373 жылы Мин әскерінің үлкен күші 150 мың адаммен, ... ... ... ... ... кірді, моңғол әскері оларды талқандады. Моңғолдарды тек әскери күшпен жеңу мүмкін еместігін түсінген, Чжоу Юаньчжан моңғолдар ... ... ... ... ... қолымен соққылауды ойластырды және моңғол қағанының тағына өз адамын ... ... ... ... өз ... қою ... Майдириболмен байланысты оқиғадан көрінді.
Қытайлар Майдириболды тұтқыннан босатып, Қара Қорымға кері қайтарғанында, Чжу Юаньчжан ... ... хат ... Онда былай делінді:
«Мен оңтүстікті алғанымнан бері 5 жыл өтті, ол жерде сенің қалдырып кеткен жас ... ұлың ... ... ... ... Сен ... ... шөл даланы кезіп, өзінің мұрагерінің жоқтығына налып жүргенің түсіндім. Мен сенің ұлыңды, құрметті күзетпен, арнайы тағайындаған елшілермен жіберіп, ... Юань ... ... ... жалғасуын қаладым. Менің, құрметтім міне осы жағдайлар туралы ойланарсың». [2; 17]
Жоғарыдағы айтылғаннан көрінетіні, Мин ... ... ... ... оны өз ... ... болғандығы. Сонымен қатар Майдириболды күзетуші және елшіоер ретінде барғандар арқылы. Моңғолияның жағдайын ... ... ... ... ниетінің қарсы шығып, қаған тағына Қытайларға қарсы ... ... ... ... ... Міне, осылайша Қытай мен Моңғолия арасында соғыс кезеңі қайта император Юн–лэ (1403-1424) кезінде тіпті шиеленісе түсті. Император моңғол ... бес рет ... ... үстінде, моңғол территориясында қайтыс болды.
жылы Император Юн–лэ жұмсаған үлкен әскер Моңғолияға енді, бірақ ... ... ... тас ... ... Соған қарамастан Бунияшир –қаған әскері зор шығындарға ұшырады. 1410 жылы ... ... ... ... есін ... ... толықтырып үлгертпей, қайта басып кірді.
Императордың өзі бастаған ірі ... ... ... ... ... Бұл Юн–лэдің Моңғолияға жасаған бес жорығының біріншісі еді. Сол тұста моңғол ... ... ... ... мен ... ... ... –ноян екеуінің арасындағы кикілжің нәтижесінде екіге бөлінген еді. ... ... ... ... ... тізе бүгейік дегенін айыптап, өз бағыныштыларын ел тәуелділігі үшін табанды күреске шақырды. Мин ... ... ... бұл ... ... ... ... басқарған Қытай әскері Моңғолияның территориясына тереңдеп еніп, Бунияшир –қаған әскерімен Онон өзеңі жағалауында шайқасқа түсті. Бунияшир –қаған жеңіліп, ... жеті ... ... ... ... алып, Ойрат Моңғолияға қашты. Жеті батырлардың ішінде оның кенже інісі Елбек бар еді. Деректердің айтуы ... ... ... Ноян ... ... басқа деректерде өз өлімімен өлді дейді. Жағдайға байланысты қарастырсақ Бунияшир, мүмкін өз өлімімен өліп, Елбек мен Махмудқа ойраттармен ... ... Мин ... қарсы соғысуын өсиет етсе керек.
Махмуд –ноян 1409 жылдан бастап біршама уақыт Қытай мемлекеті Мин ... ... сол ... ... және ... моңғолдар арасындағы қарама-қайшылық шиеленіскен жағдайда болды. Олар моңғол күштерін бөлшектеу үшін әртүрлі айлакерлік әрекеттерге барды.
Қытай барлаушылары шығыс моңғолдары ... ... ... ... ... ол ... ... у беріп өлтірді, енді Агруктай мен шайқасады деген сыбыстар таратты.
Моңғолдарға жиі –қайталанып отырған кикілжіндер елдегі ... ... ... ... бір ... қоластында болуы Батыс және Шығыс Моңғолиядағы бүкіл елдің қалаған арманына ... ... ... ... феодалдар арасындағы қақтығыстар Моңғолияның аса зор зиянын тигізді.
жылы Бунияшир қағанның әскерінің басты ... ... ... ... басым болғандығында ған емес, сонымен қатар Аругтай –ноянның опасыздығы мен ойрат феодалдарының қағанға қарсы күресінде болды. ... ... ... оның әскерін Бунияшир –қағанға қарсы пайдалануды көздегенімен, оның бүкіл Моңғолия билеушісіне айналуын қаламады, сондықта оның қаған ... ... ... ...
Махмудтың бүкіл Моңғолияның билеушісі болуын көздеген мақсатына жол бермеу үшін Мин билеушілері Бунияшир –қағанның бірінші министрі Аругтай –қағанмен ... ... ...
жылы Махмуд –ноян Аругтай мен шайқасу үшін Керулен өзеніне келгенде, Юн-лэ өз ... ... ... ... Бұны ... ... 30 мыңдық атты әскерімен императорға қарсы аттанып, шайқасуға мәжбүр етті. Мин әскері оқ –дәрімен атылатын қару қолданып, басымдылыққа ие ... екі ... ... зор ... ... Осы кезден бастап, Махмуд Мин сарайымен соғысын жалғастырып, бір ... Мин ... ... ... Аругтаймен күресті. Біраз уақыттан соң Махмуд қайтыс болып, оның ісін ұлы ... ... ... ... ... ... соғысын удете түсті, Қытайлар оны одан әрі өршітіп, өз саясаттарының қол ... ... ... ... ... қырқысы Моңғолдардың бірігуіне кедергі жасап, өндіргіш күштерінің өркендеуіне жол ... ... ... 1422 жылы ... ... рет ... орасан зор мал мен мүліктерді иеленді. 1423 жылы өз әскерін бастап, Моңғолияға төртінші рет Аругтай –ноян ... ... ... ... ... бірақ соншалықты маңызды жетістіктерге жете алмады. Келесі жылы Юн–лэ ойрат-моңғолдарға тағы да жорық ұйымдастырғанымен екі жақтың күші тепе –тең ... ... ... бұл ... ... ... ... Юн–лэ моңғолдарға қарсы соғысып, оларды «жуасытқан» ... ұлы ... ... моңғол әскері қай жерде кездеспесін оларды тас –талқан етіп, жеңіп отырды делінеді. ... ... ... мен ... ... ... ... басқаша жүргенін көрсетеді. Екі жақты зор шығындарға ұшырап отырған. өзін әскери күші жағынан моңғолдар жаңадан құрылған. Мин империясынан кем түспеген.
Моңғолдарда ол ... жаяу ... ... әскер тек қана атты әскерден тұрды, сондықтан Қытайлар әскеріне қарағанда ... ие ... ... ... тез ... соғыс жүргізудің тәсілдерін жетік білді. Соның бірі тәсілі соғыстың қызып жатқан уақытында жалт беріп, естері шыға қашқан сияқты болып, қудалаған жау ... ... ... ... ... ... Олар ... жағдайы нашарлап бара жатса, соғыстан жалтарып, күшін толықтыруға тырысатын. ... ... ... Қытай деректері моңғолдар жеңіліп, қашып кетті деп көрсетеді. ... ... ... ... ... ... ... оның жеңіліске ұшырағанын жасырып, деректерде жеңіске жетті деп бұрмалап ... Міне ... ... деректерін пайдаланғанда тыңғылықты зерттеулер жүргізу қажет.
Император Юн–Лэ моңғол қағандарына ... ... ... ... толы ... ... ... Бунияшир –қағанның таққа отыруынан кейін Юн–Лэнің жарлығымен жедел Моңғолияға хабарманмен мына хат ... күші ... ... мен естідім, Шунь –Ди ... - ... ... ... өз ... ... Аюширидордан бастап, Гун –Темірге дейін бәрі Қаған ... ... ... ... Тай ... (Чжу Юаньчжан) Юань әулеті ұрпақтарына қайрымдылық көрсетіп, өзінің соңынан өртуге ... ... мен ... ... ... ... ... Қазіргі кезде Юань ұрпақтары қайтадан қаған тағында отыр. Маған бағынып, менің соңымнан ерсеңдер бақытқа кеңелесіңдер, тірі ... ма, ... ... ма, ... ... ! Бұл ... ... ойланыңыздар !». [5; 226]
Бірақ Бунияшир –қаған бұл қоқан ... ... жоқ, ... ... ... ... ... отырды. Оның кезінде Юн –Лэнің арнаулы елшісі Го Цзи өлтірілді. Ол Мин императорының жақыны болатын.
Буниашир ... Юн ... хат алып ... Го Цзи, ... тізе ... талап етіп, қағанға тіл тигізіп, намысын қорлағаны үшін өлтірілді. Содан кейін жоғарыда айтылған ... ... ... ... ... ... аяқталған болатын.
Мин сарайының қорқытылуымен және әскери күшпен Моңғолияда бағындыру саясаты нәтиже бермеді. Қытай моңғолдарға қарсы аярлық, ... ... ... ... ... бір ... ... салудан, әртүрлі шеншекпендер мен дәрежелерді нояндарға таратудың, федалдарға ақша беріп, өз жақтарына тартудан құпия бақылаудан, ... ... және ... ... ... көрінді.
Шындығында, сол дәуірде Мин империясы үшін моңғолдар бұрынғыдай аса ... ... ... Бұны ... ... ... да жасырмайды.
Мин сарайы елді моңғолдардан қорғау үшін империяның астанасын Нонкиннен Пекинге көшірді. Бұдан басқа Ұлы Қытай қорғанның бойында ... ірі ... ... ... «тоғыз жетісік» деп аталды, саны көп күзет бөлімдері орналастырылды.
Жоғарыдан шығатын қорытынды, сол дәуірде Моңғолия әлі де ... Мин ... ... күші еді, ... ... ... ... Юань әулетінің Қытайдағы билігі құлағанымен, Моңғолияның өзінде нығайып жалғасын тапты.
2.3 Қытайдағы моңғол ... ... ... ... Юань ... деген атпен билік құрған Шыңғысханның әулетінің билігі, XIV ғ. ортасына қарай, елдің ішкі және Сыртқы саяси-әлеуметтік және экономикалық дағдарысы салдарынан ... ... ... ... ... ... жою жолындағы күресін күшейтеді. Сонымен қатар, табиғат ... ... ... ... ... арнасының өзгеруі, алқаптарды су басуы сияқты жағдайлар егістік жерлердің мөлшерін күрт азайтты, шаруалардың түрмысын нашарлатты. Қала базарлары қаңырап, шеберханалар мен ... ... ... ... қағаз ақшаларды шығаруға мөжбүр болады, ал бүл қолөнершілер, сауда компаниялары мен өсімқорлардың банкротқа ұшырауына әкелді.
Елдегі жағдай шектен тыс ... ... Юань ... бұқарада бүліктердің шығып кетуінен сескеніп, халықтың қару жарақтарды ... ... ... тиым салды. Юань сарайында тіпті қытайлықтар жаппай қырудың жоспары да әзірленіп, ... ең көп ... бес ... ... ... ... да жасалды.
XIV ғ. 30-жылдарында шаруалар жаппай қолға қару ... ... ... бастайды. Оларды Оңтүстіктің қала халқы жөне әртүрлі ұлттар мен ұлыстар ... ... ... ... ... ... көбінесе шаруалар үйымдастырып, ол 1350-1356 жылдары құлашын кеңге жайып, бүкіл елге ... ... ... ... құпия ұйымдар, моңғол билігін құлату үшін ұзақ уақыт бойы халықты азатгыққа жеткізу жолында ... Қала ... да ... қөтерілісіне қосылып, моңғолдардың әскери гарнизондарын талқандап, қалалардың ... ... ашып ... оларға қару-жараққа ие болуға көмектеседі. «Байляньцзяо» немесе «Ақ ... деп ... ... ... ... әрекеті нәтижесінде, әскери жасақтар құрылып, олар бастарына қызыл орамал байлап, белсенді қарсыласу соғыстарын ... Бүл ... ... ... әскерлер» немесе «қызыл орамалдылар» деп те атаған, оларды Лю Футун деген адам басқарды. «Қызьш орамалдылар» күрестерін ... жая ... ... Кайфьш, Баодин, Датуң қалаларын моңғолдардан тазартып, астанаға қауіп төндіреді.
Орталық Қытайда үлкен халық ... ... ... ... және ... ... ... Миң Юйчжэнь бастаған Хубэйдегі кетерілісшілер батысқа қарай бет алып, Сычуань провинциясына жетеді. Шаруаның баласы Миң Юйчжэнь Сычуаньды ... азат етіп ... соң, өзін ... деп ... ... ... қанағаттандыру мақсатымен ірі жер иелерінің байлығын тартып алып, жерлерін шаруаларға үлестіреді, шаруалардың ... ... ... ... мөлшерін 10 есеге азайтады. Басып алынған жерлердің бәрін шаруалар өз қолдарына алады.
Моңғолдар 1356 жылы Солтүстік Қытайдан ... ... ... оңтүстік жаққа алып келіп, «Ақ лотос» ұйымы басқарған көтерілісшілерге қарсы тойтарыс беру ... ... ... ... ... басымдылықпен моңғол ... ... ... ... жаныштап, оларды кері тықсырады. Моңғолдар көтерілісшілерден қайтадан Кайфын қаласын жөне Хуанхэ өзенінің ... ... ... қалалардыІ тартып алады. 1361 жылы моңғолдардың үстемдігі ... ... ... жөне ... ... ... ... Қытайдың оңтүстігі көтерілісшілердің ерлік күресінің нөтижесінде моңғолдардың үстемдігінен біржолата азат ... ... ... ... ... ... ... шыққан, Чжу Юаньчжан басқарған әскери жасақ ерекше көзғе түседі. Он жасында ата-анасынан ... ... ... Чжу ... ... дінін қабылдап, соңынан монах болады. 1354 жылы ол ... ... ... ... ... Янцзыда әскери флот жасақтайды және моңғол әскеріне ... ... ... табыстарға қол жеткізеді. 1354 жылы Юаньчжан Сучжоуды азат ... және осы ... ол ... қару қоймасына ие болады. Ол енді Ханчжоуды да моңғолдардан тазартады. Екі жыл қызмет еткен соң, Чжу ... ... ... ... ... азат етгі.
Чжу Юаньчжанның күшеюіне «Ақ лотос» ұйымы жетекшілік ететін |«қызыл әскерлер» жасақтарының бұларға келіп қосылуы үлкен себеп болады. ... ... Чжу ... әскери жасағына басқа да көтерілісші әскерлер келіп ... оның ... ... 1368 жылы ... ... ... ... Қытай жерлерін моңғол үстемдігінен тазартады. Моңғолдарға қарсы күресті ұйымдастырып, билікке қол жеткізген Чжу Юаньчжан оңтүстіктегі астана Интянь (Нанкин) ... өзін жаңа Миң ... ... деп ... Орталық Қытайға нық бекінген Чжу Юаньчжанның әскері моңғолдардың негізгі күштеріне қарсы аттанып, 1368 жылы олар, ... ... ... ... солтүстіктегі Даду (Пекинді) қаласын алады. Шыңғыстың мұрагері - «Аспан ұлы» атанған император, өзінің қалған әскерімен және ... ... ... ... ... ... Юань әулетінің Қытайдағы билігі қүлатылады.
Қытайдың императорлық билігін қалпына келтіріп, таза қытайлық Миң әулетінің билігі орнайды. Осыдан кейінгі аз ғана ... ... ... ... жері моңғолдардан тазартылып, 1382 жылы Юньнанді, 1387 жылы Ляодунді
Миң империясына қосып алуымен елді біріктіру процесі аяқталады. Миң ... ... ... ... Чжу ... Тай-цзу деген атпен 1368-1398 жылдары билік құрды. Осылайша, 1368 жылы Қытайдағы ... ... ... ... ... билік аппараты ол ресми түрде жарияланбай түрған кезде-ақ, яғни Чжу Юаньчжанның көтерілісші қосынында қалыптаса бастаған болатын. Көтерілістің ... ... күші ... болғандықтан, көтеріліс көсемдері жаңа қалыптасқан өкіметтік билікте дәстүрлі қытай мемлекеттілігінің құрылымындағы жетекші билік орындарына ие болуға ... Бұл жаңа ... ... ... топтың мүддесін көздейтін сипатын айқындады. Сонау 1356 жылы-ақ Нанкинде жергілікті ... ... және ... ... (син-шумиюань), сондай-ақ Алты мекеме деп аталған, тек орталық үкіметтІк аппаратта ғана болатын ... ... ұйым ... ... Чжу Юаньчжанға бағынған жерлердегі ауыл шаруашылығына бақылау жасау үшін арнайы Басқарма ... ... Чжу ... ... оған ... да көп көмек көрсеткен және онымен бірге соғыста бірге болған серіктері мен ... - Ли ... Сюй Да, Таң Хэ, Сұң Ляң және ... ... атқарды.
Миң империясының өмір сүрген алғашқы жылдарында, оның әкімшілік аппараты ҮІІ-ХІІ ғғ. Қытайдың таң-сұң әулеттері билік еткен замандарындағы соның көшірмесіндей болды және ... ол ... юань ... ... ... үлгілерін де сақтап қалды. Алайда, императорды өкімет билігінен біршама алшақ ұстауға ... осы ... ... ... ... ең ... ... адамдарына да сенбейтін және билікті үзақ уакыт бойы бәсекелестерімен күресте жеңіп алған Чжу ... ... жоқ. ... ол ... ... түбірімен қайта құру үшін бірқатар өзгертулер жасай бастайды. Ондағы оның ... ... - ... ... орталыктандыру және мемлекет басшысының жеке билігін күшейту болатын.
Чжу Юаньчжан өзінің қарапайым ортадан шыққан тегіне қарамастан, барынша білімді адам ... ол ... ... және ... ... өте ... ... еді. Ол Қытайдың өзіне дейінгі ... ... ... ... ... өзі ... ... енді ол көп уақытын қоғамдық-саяси және философиялык ақыл-ойдың классикалық ескерткіштерін оқып-үйренуге ... Ол сол ... ... ... ең ... - ... ... түсіндірме жазды. Үлгілі қоғам туралы өзінің түсІнігін ол, ... ... ... ... Ол ... солардан алды. Оның ой-пікірлері мүлік теңсіздігін туғызатын қанаудан азат ... арқа ... аса ... императорлық билікті орнатуға бағытталды. Қытай тарихындағы, мүмкін, ең қуатты билеуші бола ... Чжу ... осы ... ... ... табыссыз да болмады. Сондықтан осыған дейінгі барлық қытайлық әулеттердің ... ... ... кезеңіндегі әрекеттері бұнда да байқалды, бірақ Миң әулетінің ... ... ... ... ... ие ... ... жөн.
Чжу Юаньчжанның басқа бұрынғы ... ... ... ... тән ... бірі - жанындағыларға деген сенімсіздік болды. Ол ешкімге сенбейтін. Оның ойынша, әкімдердің барлығы жемқорлыққа жақын тұрады және олар ... ... ел ... ... ... үшін істеп жатқан әрекеттерін жеткізбейді. Сөйтіп, Чжу ... Миң ... ... тәртіпке негізделген әдіспен басқаруды жолға қойды. Ол ... ... ... шексіз багынатындай тәртіпті орнатуды көздеп, 1382 жылы үш сатылы емтихан жүйесін енгізді. Бүл жүйе Қытайда XX ғ. ... ... ... ... Қытай императорының бұл тәртіп жүйесін, кейіннен, абсолюттік тәртіпке негізделген Еуропа қоғамы өзіне үлгі етіп алған екен.
Чжу Юаньчжан өзін ... ... өте ... ... ... сәл ... үшін ... отырған. Оған үнемі барлық жерде императорға қастандық жасалатындай елестейтін. Чжу Юаньчжанның билігі ... ... ... 40 ... жуық адам зардап шеккен, олардың көпшілігі бұрын императорға қызмет еткен, оның билік басына келуіне ықпал етіп, көмектескен жолдастары болатын. Ол осы ең ... ... ... ... Өз әкімдеріне деген осындай көзкарастың қалыптасуы одан кейінгі Миң императорларының барлығына тән саясат болды.
Чжу Юаньчжан ... ... ... арқа ... күші ... жері бар ... біріктірген қауым деп санады. Оның билігі кезінде үлестік жүйе көп өзгеріп, ол қайтадан қүрылды.
Қытайды жат жерлік моңғолдар билеген кезде, елдің ... ... ... ... ... құлдырау жағдайында болатын. Егістік жерлердІң қөлемі азайып, шаруа шаруашылықтары барынша ... ... қала мен ... да ... ... ... кеткен еді. Қытайдың дәстүрлі қолөнері де бүл кезде өте баяу ... ... ... және оның ... ... карсы соғыс кезінде-ақ, шаруаларды түрлі ауыртпалықтардан құтқарып, салық мөлшерін азайтқанмен, жерді шаруаларға тегін беруден бас тартты. Миң ... ... мен ... ... ... ... ... жекеменшік жерлерін енді мемлекеттік жерлер деп жариялады. Елдегі ірі феодалдардың қолына шоғырланған жекеменшік жерлер азайтылды, олардан алынған жерлерді енді, ... өз ... ... кейбір жерлерді ғана шаруалардың меншігіне берді.
Чжу Юаньчжан император болған соң ... ... яғни ... ... ... көп күш салды. Арнайы мемлекеттік ұйымдар құрып, олар мемлекеттік және жеке меншіктегі жерлердің бәрін есепке алуды тапсырды. Барлық егістікке ... ... жөне ... ... ... ... ... жүйесіне тартылды. 1370 жылы осы мақсатты жүзеге асыруға қажетті халық санағы жүргізіледі. Санақ кезінде тұрғын халықтың саны анықталып ... ... ... ... ... де есепке алынды. Мүлік мөлшері мен адам саны ... ... ... ... үкіметке жіберіліп, оның көшірмелері жергілікті әкімшіліктер мен үй қожайындарының қолында сақталды. Мүлік мөлшеріне қарай шаруа үйлері салық пен еңбек ... ... Оның ... жердің көлеміне, жеке ... ... мен ... ... ... ... жылы бүл жүйеге салық пен еңбек міндеткерлігін реттеуге бағытталран өзгерістер енгізілді. Осы жүйе Қытай тарихындағы ... ... ... өн ... яғни оның өмір ... аяғына дейін сақталып келді. Жаңа жүйеге сәйкес әрбір 10 шаруа үйлері цзяга ... ал ... 10 цзя 1 лиді ... ... алғаш енгізген Чжу Юаньчжан емес еді, егер еске түсірсек, бұндай құрылым Сұң заманында да жасала бастаған болатын. Бірақ Миң ... ... ... лицзя жүйесі жерге салынатын салықты жинау мен мемлекетгік еңбек ... ... ... ... ... ... қана ... жоқ, ол билік пен халықты біріктіруге жеткізетін үйлесімді әлеуметтік тәртіптің негізі де болды. Бүл идеялар арнайы құрастырылған «Үлы ... деп ... ... ... Бүл ... ... ... көптеген қылмыстары мен жіберетін қателіктері сипатталып, оған байланысты императордың ... ... ... Бүл ... Чжу ... қытайлық дәстүрді берік ұстанатыны көрініп, оның «сауатты деспотия» орнатуға ... ... ... ... ... бүл ... ... үйде болуы тиіс еді, егер болмаған жағдайда үй иесі заң бойынша жауапқа тартылды. Осылайша, Миң державасында бұл ... ... ... бір ... яғни ... ақыл ... ... етіп ұстауға қызмет етті. Қарапайым халыққа түсінікті болу үшін, император бүл қағиданы ауызекі тілмен жазды. ... ... ... де олардың бұл шығарманы білмеуден құтқара алмады, өйткені ауылдағы сауатты ақсақалдар «Ұлы сақтандыруды» ... ... оны ... ... коса, сауатсыз адамдардың баршасына түсіндіріп айтып отырды.
Қауымның нығая түсуіне орай, алғашқы Миң ... ауыл ... ... көп үміт артты. Ауыл ақсақалдарының кеңесіне жасы 50-ге жеткен, баршаға мінсіз ақылды да ... ... ... ... таңдап алды. Ақсақалдар жоғары билеушіге барлық жағдайларды ... ... ... мен ... басшыларының теріс қылықтары болса, оны дер уақытында хабарлап отыруы тиіс болды.
Жергілікті әкімдердің билігіне ... тұра ... ... ... ... қатар, Чжу Юаньчжан еншілес иеліктер (го) құрыла ... олар ... ... ... ... ... әкімшілік жүйені қалыптастыруы тиіс болды. Еншілес иеліктер ... ... ең ... оның ... ... берілді, бұл жер иеліктер империя қүрамындағы автономиялық өкімшілік ... те ... ... ... жеке жер ... де ... ол ... әкімшіліктің үстінен бақылау жасауға мүмкіндік беретін құрал сияқты болды. Негізігі түйіні бойынша бүл ... ... ... арқа ... ... ... мен жікшілдік әрекеттерді түп тамырымен тиып тастауға қабілетті құрал болатын. Осындай, бүкіл империяның шекарасы бойына құрылған ... ... ... ... қорғау жөне ең алдымен, Қытайдың көшпелі көршілері тарапынан болатын сыртқы шабуылдарға тойтарыс беру ... ... ... жүктелді.
Бірақ, жоғарғы биліктің позициясын нығайтуға тиісті болған еншілес иеліктер өзінің түпкі мақсатты міндетін орындай алмады, олар 1399 жылы Чжу ... ... соң, оның ... арасындағы бақталас күрестер мен жікшілдіктің көзіне айналды. Таққа мүрагерлік ету туралы әулеттің ... ... ... шығарған заңына сәйкес, тақ бәйбішеден туған үлкен ұлға тиесілі болды, ал ол өзі ... ... ... ие бола ... еді. ... он алты ... ... Чжу Юаньчжан өлген соң, 1399 жылы таққа отырғанымен, өкімет билігін бар жоғы үш-ақ жыл үстап түра алды. Императордың бүл ... ... ... ... ... бар оның баска ұлдары жанталаса қарсылық білдіріп, онымен соғысқа кіріседі. 1402 жылы, жылдам өте ... ... ... ... ... ... еншілес үлесі бар ағасы Чжу Ди оны ... ... ... ... ... ... бойынша, ол император сарайы өртенген кезде қайтыс болды десе, екінші бір ... ... ... тақырлап алып тастап, монах киімін киіп ел кезіп кеткен дейді.
Чжу Юаньчжаннан кейін билікке келген Чжу Ди (билік ... аты Юн Лэ, ... шын ... ... ... салған императордан кейінгі, екінші, мықты император болды. Оның билігі тұсында Миң империясы гүлденген, әрі ... ... ... оның ... ... нығайып, әлемге таныла бастайды. Империяның Үндіқытай түбегі мен Оңтүстік-Шығыс Азиядағы ықпалы күшейе түседі. Оның іске ... өте ... ... ... бар ... ... солтүстіктегі астана, артта қалған Пекинде қайтадан көркейту жұмысы жүргізіліп, бүл қалада жаңадан ... ... мен діни ... ... салына бастайды. 1421 жылы Миң империясының астанасы Нанкиннен ресми түрде Пекинге ... ... қала ... ... жақсарту туралы бірқатар шараларды іске асырады.
Чжу Ди император ... ... ... ... үшін өте қауіпті Іекенін түсіне отырып, оны мемлекеттік жүйенің бір ... ... ... ... оны жою бірден жүзеге асырылған жоқ. Чжу Юаньчжанның мұрагерлік туыстары әлі де артықшылық ... ... топ - ... ... ... ... ... Егер оның алғашқы ұрпақтарын асырау тікелей мемлекеттің мойнында болса, енді ХҮІ ғ. ортасынан бастап, еншілес ... ... ... ... ... ... сәйкес, ықпалды князьдер біртіндеп өздерінің жер иеліктерін ... ... ... өтініш жасай бастайды. Императорлар да бұл өтініштерді қанағаттандырып, еншілес иеліктердің иелерінің саяси ықпалын ... ... ірі жер ... ... ... ... билік иелерінің туыстарының үнін өшіріп, олардың наразылығын болдырмауға тырысты. Бұл әрекетке барудың тағы бір себебі, императорлық туыстардың көптігінен, ... ... ... барған сайын ауыр бола түскен еді. Олардың саны, сол кездегі оқымысты-әкімдер шэньшилермен бірдей ... ... ... ... ... ең алдымен, императордың туыстарының меншіктері, халық көтерілістеріңің негізгі назары түскен объектісіне айналып. оларға деген халық ... ... ... ... ... кең етек ... ақыры оны құлатып тынған болатын.
Миң империясы тұсында Қытайдың ауыл шаруашылығы мен қосалқы шаруашылықтары, қолөнері қатты өркендеп дамыды. Вьетнамнан ... ... ... ... ирригациялық тәсілдерді пайдалану мен жаңа ауыл шаруашылығы дақылдары - тәтті картон пен арахисті өсіру, ауыл шаруашылығының үлкен дәрежеге көтеріліуіне ... ... ... ауыл ... жаңа технологияларды кіргізу үрдісі дами қойған жоқ. Қытайдың диқан шаруалары егісітікті бұрынғы соқамен жыртудың орнына кетпенді ... ... ... ... ... осы ... барған сайын өсіп отырған бүкіл империя халқын, астыкпен ... етіп ... Осы ... ... ... ... ... капитализмнің алғашқы белгілері пайда бола бастайды. Тоқыма енеркәсібі мен ... ... ... сияқты өндіріс орындары көбейіп, ондағы жүмысшылар саны үлғаяды. Ол жерлерде еңбек бөлінісі қолданылып, өндіріс ... ... қол ... ғ. ... ... ... ... және мәдени өрлеу байқалды. Миң әулетінің билігі тұсында қалалар өсіп өркендейді, олар халықтың қалың ... ... ... мен ... ... ... Осы кезендегі Қытай қалаларындағы халық саны еуропалық ... ... ... ... ... келген. XVI ғасырда Пекиннің түрғын халқы 1 млн-ға ... ... 1 ... ... ... болған.
Миң дәуірінде жібек тоқу, мақта тоқу, бояу жасау өндірісі, қыш ... ... ... мен ... ... ... басу ісі ... дамып өркендеген. Жаңа қоленер орталықтары ретінде Нанкин, Сучжоу, Ханчжоу қалаларынын даңқы артты. Қытайдағы аса ірі фарфор ... ... ... қаласының (Цзянси поовинциясы) аты шығып, бұл қалада жасалған қытай фарфорының ... ... ... ғана емес, Еуропаға кеңінен мәлім болады [29].
Саудаға қолдау көрсетіп, ішкі жөне сыртқы сауданы жүргізуге қолайлЫ жағдай жасап отырды. ... ... ... саудагерлері теңіз арқылы да және керуен саудасын да дамыта ... сырт ... ... үлғайтты.
Миң заманы қеме жасау өндірісінің өркендеуімен де белгілі болды. Жүзу қабілеті барынша жетілдірілген қытай кемелері елдің ... ... ... алые ... ... бара ... еді. XV-XVI ғғ. Құрылыс ісінің өркендеген кезеңі болды [30]. Қазіргі Қытай ... ... ... көне қалалардың негізі осы Миң дәуірінде салынған болатын. Қалалардағы құрылыс жұмыстары барынша ... ірі де ... ... Миң ... ... ... ... ғибатханалар салынып, Пекиндегі Император сарайының, Ұлы Қытай қабырғасының құрылысы да одан әрі ... ... ... ... ... жөндеу жұмыстары жалғастырылады.
Миң дәуіріндегі Қытайдьщ осындай елеулі жетістіктерге жеткеніне қарамастан, қытай тарихының бүл заманында бұрынғы әулеттік ... даму ... ... ... механизмдер әрекет етті. Шамамен XV ғ. екінші жартысынан бастап, өрлеу кезеңі құлдырау кезеңіне қарай ойысты. Дағдарысты тудырған ... сол ... еді. Ең ... ... І5 ірі, жаңа ... жерлердің игерілуінен озып кеткен халық санының өсуі болды. XVI ғ. ... ... ... ... ... ... ... жан басына шаққандағы жыртылатын егістік жерлер көлемі екі есеге азайды. Соған қарамастан, өкіметтің мемлекеттік аппаратты ұстап тұру үшін және ... ... ... ... ету ... ... салық салу талаптары азаймады. Миң әулетінің құлауының қарсаңындағы қаржының тек бір әскери салаға жүмсалатын бөлігі ғана 20 млн. ляң ... ... ал ... ... басындағы бүкіл мемлекеттік қаржы бар-жоғы 2 млн. болатын. Әдеттегідей, XVI ғ. басынан басталған өкіметке қарсы халық көтерілістерінің өршуі мен ... ... ... ... етек алуы ... ... ... болды.
ҚОРЫТЫНДЫ
Шетел тарихындағы Моғлтану мәселесі ұзақ уақ бойы, осы кезеңді зерртеу барысында Моңғол және Қытай тарихи ... ... ... ... ... көңіл аударды.
Олардың баз-біреулері Моңғол тарихын жазуға ұмтылғанмен, өкініштісі, олар бар көңілін Моңғол қағандырының, нояндарының ... мен ... ... ... алу жорықтарын сипаттаумен шектелді.
Феодализм тарихын зерттеуші Қытай тарихшылары, ... Юань ... ... ... императорлары әулетінің бірі деп және Юань империясының тарихы Қытай тарихы деп, сол кезеңдегі Юань әулеті Моңғол мемлекеті ... ... ... өз ... ... ... ... империясы құрамына кіргенін ескермегенде, тіпті Шыңғыс хан Құбылайға дейінгі Моңғол мемлекеті 65 ... ... ... ... ... Қытай тарихының бір бөлігі делініп, ашықтан бұрмалаушылыққа ұрынады.
Міне бұндай пікірді Мин және Цинь және басқа дәуірлердегі ҚЫтай ғалымдары ұстанған болатын, ... ... Шао ... Цянь Дасинь (1728 - 1804), Вей Юань (1794 - 1856), Кэ Шаоминь (1850 - 1933) және басқаларды айтуға боады.
Жоғарыда айтылған ... ... ... тек Ту Цзи ғана, Юань әулеті тарихына Шыңғыс хан мен оның үш мұрагерлерінің қатысы жоқ, олар Құбылайдың 1260 ... ... ... тартып алғанымен 1271 жылғы оның Да Юань (Ұлы Юань) ... деп ... ... ... ... керек, және Моңғол империясының Батыс ұлысы тарихына да байланысты фактілерді енбеуі керек делінді. ... ... ол да Юань ... ... ... ... ... бірінші тарауында Ұлы Қаған тағы үшін талас мәселесі көтерілді және тағы бақа ... ... ... ... ... де ... Қытай тарихшылары Юань әулеті дәуіріндегі моңғол тарихын бір жақты ... XIII –XIV ... ... ... Қытай тарихының бір бөлшегі деп көрсетті.
Ел ішіндегі ұлтшылдықтық оянып келе жатқан кезінде КХР –да 1961 ... ... ... ... ... тигізген зияндарын қайта бағалау, анық пайдал жақтарын көрсету ашықтан айтыла бастады. осы кезде мерзімдік басылымдардаңі Юань империясының ... ... орны ... ... ... ... ... жибао» газетінде: «Юань әулетінің билігі кезеңі Қытайды біріктірудің ұлы кезеңі болды ... Шыңғыс хан негізіні салған әулет Қытай тарихында жетекші рол ... ... ... хан ... ... ... Хонь мен Тон ... кезінен бері болмаған ұлы көп ұлттық мемлекетті қалпына ... деп ... ... ... ... - біздің біріккен және көп ұлтты мемлекетіміздің ... зор үлес ... ... ... ... ... ... ... дамуында да үлкен орын алады».
жылы Нонкин университетінде, Құбылай тарихи орнын талқылаған ғылыми конференция болды. Құбылайды «Қытай қағандары» ішіндегі ең ... ... роль деп ... ... ... ... мен ... тарихындағы шындықты бұрмлау болады.
Тарихшылар Арық –Бұға мен Құбылай ... ... ... ... Юань ... құрылуын әртүрлі түсіндіреді, сонымен қатар сол кездегі Моңғол ... ... әр қилы ... тағы үшін ... Үгедей мен Мүнке қаған кезінен басталып Юань империясы кезінде өрши түскен.
Ағайындылар Арық ... мен ... ... ... - ... орта ... тақ үшін ... болды.
Оның алдыңғы оқиғалардан бір ерекшелігі, моңғол мемлекетінің тағдыры осы күресте ... ... ... та ... ... ... Арық –Бұғаның моңғол астанасын Қара Қорымда қалдыруға жасаған әрекеті ... ... ал ... ... ... ... территоиясына көшіруі дұрыс болмады.
Юань империясының құрамына Моңғолияның өзінен басқа көптеген Азия елдері, соның ішінде ... Қара ... ... ... ... ... болған Моңғолия, Юань әулеті құрған империя тұсында да Моңғол ... ... ... ... қала ... ... империясы билігі кезінде Моңғолия тақ мұрагерінің билік етуші мекені болды.
«Юань Ши» мен басқа да ... ... ... ... ... ... тұратын моңғолдарың жағдайы, өте ауыр жағдайда болған. Соған ... олар өз ... ... ... етіп ... ... құлатқаннан кейін, Қытайдың Мин әуеті Моңғолиямен сауда-қатынастарын тоқтатып, жиі-жиі әскери жорқтар ұйымдастырып отырды.
Бірақ моңғолдар ... ... ... өздерінің күнделікті эконоикалық қажеттіліктерін қамтамсыз ете алды.
Юань империясының негізі 12602 жылы салынып, 108 жылдан соң, яғни 1368 жылы ... Шын ... ... ... ақыр соңі 1388 жыл. ... империяс құаған соң 1370 жылы Тогон –Темірдің ... ... Қара ... ... ... Билигту –қаған титулымен отырды. 110 жылдан соң Қара ... ... ... ... ... ...
Сонымен қорыта келгенде айтарымыз, XIII –XIV ғасырларағы Моңғол тарихында Юань әулетінің өзіндік орны мен ... ... тағы үшін ... ... ақыр ... бұл күрестер Юань әулетінің құлап, саяси күретердің моңғол территориясына оралғанын көреміз.
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
«Моңғолдың құпия шежіресі» Аударған М. ... ... ... ши» В ... Мункуев Н.Ц. Китайский источник о
первых монгольских ханах. Москва, 1965.
Рашид ад-Дин «Сборник летописей» т-1. Перевод ... ... ... 1952.
Әбілғазы «Түрік шежіресі» Алматы, 1992.
Ала ад-Дин Жувейни «История покорителей вселенной» ... 1997. ... ... «Моңғолдар тарихы» Аударған
А. ... ... ... ... ... ... ... Аударған
А. ... ... ... Поло ... ... 1990. ... ... «Монголы в XIII-XIV». Москва, 1983.
10.К.Д. Оссон «От Чингисхана до Темирлана» Алматы, 1996.
.Эренжен Хоран-Даван «Чингис хан как полководец и его ... ... ... в Азии и ... Сборник статей.
Москва, 1970.
.Амирхон Р. «Истрия начатая с Чингизидов» Москва, 1995.
14. Жумагулов К.Т. ... ... ... ... –Историческая наука в ХХІ веке // Матриалы
международных Бекмахаровских чтений. –Алматы, 2001. ... ... Н. ... ... Алматы, 2000.
.Балжанов П. «Монгольская Летопись Эрденийн эрихэ» ... ... Р. ... хан: ... ... и славой»
Казань, 1993.
18.Бира Ш. «Монгольская историография 13-14 вв.»
Москва, 1978
19.Владимирцов Б.Я. «Общественный строй монголов.
Монгольский кочевой ... ... ... Ч. «Монголо-китайские отношения (13-15 вв.)»
Проблемы дальнего Востока №1. 1979.
21.Данияров К. «Моңғолтану және Шыңғыс хан тарихы» Қазақ
тарихы. 1996. №4-5 ... Н.Ц. «К ... об ... ... ... и Китая в 13-14 вв.» Москва, 1965.
23. История Востока. Под. Ред. ... М., ... ... стран Азии и Африки. М., 1970.
. Фань Вэнь-лань. Новая история Кит. М, ... ... Д. У стен ... ... СПб., ... ... Под ред. ... М., 1996.
. Васильев Л.С. Культы, религии, традиции в Китае. М., 1970.
. Гримм Э.Д. Сборник договоров и других ... по ... ... ... на ... ... М., ... Хенниг Р. «Неведомые земли» / Пер. Лисовской А.В.,
предисл. и ред. Магидовича И.П. – М.: Изд. иностр.
литературы, 1962. – Т. ІІІ. – ... ... К.Ш. ... ... в ... Азии ... – XIX вв.)», Алматы, 1995 г.
52

Пән: Жалпы тарих
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 59 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Мин әулетінің билікке келуі67 бет
Қытай20 бет
Ежелгі Қытай тарихы8 бет
XVIII ғасырдың басындағы қазақ жерінің Ресей империясының құрамына қосылуының алғышарты7 бет
XVIII ғасырдың ортасынан –XIX ғасырдың ортасына дейінгі Қазақстандағы ресей империясының миссионерлік саясаты41 бет
Византия империясының құлауы37 бет
Кіші жүздің Ресей империясынын құрамына енуі3 бет
Монғол империясының құрылуы 46 бет
Осман империясының тарихы41 бет
Рим империясының қоғамдық және мемлекеттік құрылымы:Шығыс Рим империясы , Батыс Рим империясының құлауы4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь