Бүгінгі терминологияның даму сипаты

Термин сөздер –ғылым саласына сәйкес біршама жүйеленген сөздер тобы. Қоғамдық қатынастағы ғылым мен білімнің , техниканың заман талабына сәйкес дамып, өркендеп отыруына орай және терминалогиядағы бейнелік пен реңктік құбылыстың ұлттық сипатқа ие болуы әр халықтың төл тарихымен, мәдениетімен, салт- дәстүрімен, ырым – жоралғысымен тікелей байланысты.Терминнің мағанасы жылжымалы, өзгермелі емес, әрқашан тұрақты болады да, ғылым мен техниканың бір саласына меншіктеліп, соған түпкілікті қызмет атқарады. Сондықтан терминдер жалпылама ортақ сөзден ерекшеленіп, арнаулы сөздер тобына жатқызылады.Қазақ тіліндегі кәсіби терминология негізінен екі түрлі жолмен жасалған:
1.Қазақ сөздерінен әр түрлі тәсіл арқылы жасалған терминдер. Мысалы: өркениет, ғарыш, сынақ, мүшелтой, таспа, қондырғы, елтаңба, т.б
2.Орыс тілінен қабылданған, қазақша баламалары жоқ ғылым, техника, т.б салалардағы интернационалдық арнаулы терминдер. Мысалы:математика, спорт, лингвистика, медицина, биология, экономика, т.б
Бір тілдің шеңберінде қолданылатын терминнің жиынтығы –терминология деп аталады. Терминология әдеби тіл лексикасының бір саласы болып табылады. Қазақ терминологиясы қазіргі таңда жан – жақты қарастырылып, қауырт жиналып, терілуде. Терминнің отыздан аса сөздіктері басылып, жарық көрді.
Белгілі бір тілдегі ғылым мен техника саласындағы арнаулы атаулардың сөздігін терминологиялық сөздік деп атаймыз. Терминдер топталып бір сөздік түрінде де, белгілі бір ғылым саласына байланысты жеке-жеке кітап болып та шыға береді. Сөздіктерге лингвистика, әдебиеттану, музыка, металлургия өнеркәсібі, тау-кен ісі, физикалық география, математика, физика, астрономия, геология, юриспруденция, педагогика, психология, медицина, іс жүргізу, экономика, философия, спорт –физкультура, құрылыс және құрылыс материалдары, ботаника, топырақ тану,темір жол, биология, химия, археология, механика, машина, мал дәрігерлік, әлеуметтік-экономиялық, анатомиялық, өсімдіктер физиологиясы, биохимиясы, қоғамдық-саяси терминдер, т.б енгізіледі.

Қазақ терминологиясындағы алдын –ала негізге алуға тиісті бағдарлар анықтап көрсетуді және терминологиялық сөздіктерді түзуде пайдалануды талап етеді. Терминологиялық сөздікке автор тарапынан енгізілген өзгерістер мен жаңалықтар олардың терминдерді берудегі тиімділігі мен сөздік құрылымына қажеттілігіне көз жеткізбей тұрып енгізілмеуі керек. Кез-келген мейлі лексикографиядағы, мейлі терминографиядағы болсын сөздік түрі және ондағы терминдердің түсіндірмесі, аудармасы ешқандай күдіксіз, еркін пайдаланатындай болып шығарылуы керек. Қазіргі қазақ терминографиясындағы әр саланың терминологиялық сөздіктерінің әр автор тарапынан түзілген бірнеше нұсқаларының болуы орынсыз. Және «сөздіктің баламасы» деген ұғым да болмауы керек. Терминологиялық сөздікке алынатын терминдердің қалыптасқан терминдер, не жаңа терминдер екендігі
        
        Баяндама
Тақырыбы: Бүгінгі терминологияның даму сипаты
Термин сөздер –ғылым саласына сәйкес біршама жүйеленген ... ... ... ... мен ... , техниканың заман талабына сәйкес
дамып, өркендеп отыруына орай және терминалогиядағы бейнелік пен ... ... ... ие ... әр ... төл тарихымен, мәдениетімен,
салт- дәстүрімен, ырым – жоралғысымен тікелей байланысты.Терминнің мағанасы
жылжымалы, өзгермелі емес, әрқашан тұрақты болады да, ғылым мен ... ... ... ... ... ... ... Сондықтан
терминдер жалпылама ортақ сөзден ерекшеленіп, арнаулы ... ... ... ... ... ... екі ... жолмен
жасалған:
1.Қазақ сөздерінен әр ... ... ... ... ... Мысалы:
өркениет, ғарыш, сынақ, мүшелтой, таспа, қондырғы, елтаңба, т.б
2.Орыс тілінен қабылданған, қазақша баламалары жоқ ғылым, ... ... ... ... терминдер. Мысалы:математика, спорт,
лингвистика, медицина, биология, экономика, т.б
Бір тілдің шеңберінде қолданылатын терминнің ... ... ... ... ... тіл ... бір саласы болып табылады.
Қазақ терминологиясы қазіргі таңда жан – жақты ... ... ... ... ... аса сөздіктері басылып, жарық көрді.
Белгілі бір тілдегі ғылым мен ... ... ... ... ... сөздік деп атаймыз. Терминдер топталып бір сөздік
түрінде де, белгілі бір ғылым саласына байланысты жеке-жеке кітап болып ... ... ... ... ... музыка, металлургия
өнеркәсібі, тау-кен ісі, физикалық ... ... ... ... ... ... ... медицина, іс
жүргізу, экономика, философия, спорт –физкультура, құрылыс және ... ... ... ... жол, ... химия,
археология, механика, машина, мал дәрігерлік, әлеуметтік-экономиялық,
анатомиялық, ... ... ... ... ... енгізіледі.
Қазақ терминологиясындағы алдын –ала негізге алуға тиісті бағдарлар
анықтап көрсетуді және терминологиялық сөздіктерді ... ... ... ... ... автор тарапынан енгізілген өзгерістер мен
жаңалықтар олардың терминдерді берудегі тиімділігі мен ... ... көз ... ... ... керек. Кез-келген мейлі
лексикографиядағы, мейлі терминографиядағы болсын сөздік түрі және ... ... ... ... ... ... болып шығарылуы керек. Қазіргі қазақ ... ... ... ... әр ... ... ... нұсқаларының болуы орынсыз. Және «сөздіктің баламасы» деген ұғым ... ... ... сөздікке алынатын терминдердің қалыптасқан
терминдер, не жаңа терминдер екендігі жоспарлап алуды немесе сөздікті ... ... ... ... ... ... шығаруда
негізге алатын ең қиын мәселелердің бірі - ... ... ... ... белгілеп алу. Терминологиялық сөздікті түзушілер үшін
терминдер мен термин емес сөздердің ... ... ... мен сала
аралық терминдердің арасын ажыратып беру қазіргі қазақ терминографиясында
қиынға ... ... ... ... ... ... ... туындаған жаңа ғылыми
ұғымдар мен концепциялар медицина лексикасының үнемі жаңа ... ... ... ... ... ... ... бір тармағы болатын
ғылым мен ... ... бір ... термин жүйеде түрлі тәсілдермен
берілу құбылысы байқалады. ... ... бір ... білдіріп, бір ұғым
бір атаумен берілуге тиіс, бірақ өмірде ... ... бола ... Термин сөз бір ұғымды білдіру үшін қолданылатындықтан, ... ... ... ... дұрыс емес, алайда терминологияда осы
құбылыс орын алып отыр. Мәселен қазақ тіліндегі лингвистикалық терминдердің
көпшілігі ... ... ... ... орыс ... ал орыс ... грек және латын тілдерінен алынған болатын. Орыс тіліндегі
терминдерге ... ... ... табу ... ... ... ... жүрген ана тіліндегі кейбір көнерген сөздер мен ... ... ... іске ... Мысалы: кезік, желқабық, тынжы,
сояу, шөңге, т.б.
Бір ғана жаңа ұғымның ... ... ... қазіргі ұлттық
терминологияның қалыптасу процесінде болатын құбылыс. Мысалы: ... ... ... ...... (штраф), демеуші – ... ... ... ... – ұялы ... ... ... халықтық
қолданысқа түскен, бұқаралық ақпарат құралдары тілінде тұрақтала ... ... ұялы ... ... ... ... айыппұл,
өтемақыны айтуға болады. Ең алдымен бір жаңа ұғым үшін ... ... ... ... қалыптасу кезеңінде кездесетін
жағдай. Бұл әсіресе қазіргі қазақ ... ... ... ... ... Өзге ... ... , терминдік
тіркестердің қазақ тіліндегі баламасын қалыптастыруда қазіргі кезде бірнеше
лексикалық еденицалар ұсынылып қолданысқа ... жүр. ... ... ... ... сипат жарнама мәтіндерінен көруге болады. Мысалы:
жарнамаларда ... ... ... ... тіс қарғы, тіске қақ тұру,
тіс дағы жарыспа ... ... Ал, ... ... ... ... сөздігінде:налет – қақ, өңез, таңдақ деп
берілген.
Мемлекеттік ... ... ... қалыптасуы.
Мемлекеттік тіл мен терминология мәселесі бір- бірімен тығыз байланыста,
бірлікте шешілетін ... ... ... маңыздылығы ,
бүгінгі күннің терминологиясын дұрыс ... оның ... ... ... ... ертеңгі күй –жайы мен
болашағын қанаттандыра ... ... ... ... Қазақ тілін
мемлекеттік тіл ретінде дамытудың ең басты жолы - оның ... ... ... ... ... ... ... және оны қолданысқа түсіру.
Қазақ тілінің терминология мәселелерінің бірі - ... ... ... ... ... ... қалыптасып, дамып бітпеген терминдік
салалардың қатарында саналады. Әскери термин жүйеге ... , ... мен ... гөрі ... ... ... басым және
жиі. Әскери терминдерге байланысты біраз кемшіліктің бірі ... ... ... ... терминнің мәні
бұрмаланып кетеді» , «терминдерді халықаралық ... ... ... керек»
деген сияқты сылтауларды желеу етіп, орыс тіліндегі терминдерді аудармай
алу керектігі 70 жыл бойы насихатталып ... , ... ... гөрі орысша терминдердің саны көп. Сондай –ақ ... ... ... көп сыңарлы, көп мағыналы болмау керек» деген ... ... ... ... ... бір ... ... екі- үш
түрлі балама ұсынылып келеді. ... ... ... Республикасының
Үкімет жанындағы Мемлекеттік терминология ... ... 2002 жылы ... терминдердің орысша – қазақша түсіндірме
сөздігі» жарық көреді. Сөздікте Қазақстан Республикасы ... ... ... ... ... ... ... заңдар
жобаларын, әскери басқармалардағы жарғылық және басшылық құжаттарды
дайындау, жасау ісінде ... ... ... 2000-нан астам әскери
термин енген. Мысалы: авангард - негізгі ... ... ... мақсатында
жорықта алдыңғы шепте жүретін әскери бөлімше.
Форма термині – түр, пішін терминнің баламасы ретінде ... ... ... деп ... ... ... , кейбір сөздікте «тетік»,
тағы біреулерінде «иінтірек»болып өзгертілген.Әскери терминдерге ... ... ... адым, торуыл, ұлан, рота, корпус, гвардия,
генерал, полк, жеке құрам, ауыр артиллерия, взвод, ... т.б ... іс ... жүргізуде қолданылатын терминдер . Тілді өте нәзік те
жанды құбылыс дейміз.Ол мұқияттылықты, ... пен абай ... ... ... ... еніп ... жаңа сөздер мен терминдердің ... ... ... орнығып кете қоймауы да оның осындай табиғатын
байқатады.
Жүйелілік, бір ізге түсіру ... сөз ... ең ... ... сөздер
мен олардың аудармалары ойға оралады. Терминдер ... әр ... ... шығып жатқанымен әлі күнге ... ... ... ... бір ... түспей келе жатқандығын көруімізге болады. Расында
көптеген терминдердің қосалқы ... ... ... ... Мәселен протокол – хаттама, ... ... ... күнпарақ; Конституция – негізгі заң, ата заң; ...... ... ... ... күнделікті баспасөз бен радио, теледидар
хабарлары жиі жүгінеді. Ғылыми терминдердің арасында сәл де болсын ... әр ... ... ие. Егер ... ... дәл ... табу
қиындық тудырса, неге олардың кейбіреулерін әзірге сол ... ... ... қабылдап, қосалқы сөз бен ... ... ... ... ... ... қажет. Әр түрлі ғылым
салалары секілді іс қағаздары лексикасының құрамы да , күннен –күнге ... ... ... ... ... ... : бұрыштама, екінші
нұсқа, көбейтілген көшірме сияқты лары тіліміздің ... бар ... ... терминдер болса,; ал біразы мекн –жай, хаттама, есеп-
қисап кітабы, төлқұжат ... мөр, ... т.т ... ... орыс
тіліндегідей атаулармен қолданылып келген терминдердің жаңаша нұсқасы.
Қазақтың экономиялық терминологиясы. 1940-1960 жылдары баспасөзде ... ... ... ... ... мәселені талқылау
жанданды. Терминологияның теориялық негіздерін жасау үшін ... мәні зор ... ... ... ... орыс тілінің ықпалы
арқылы байығандығы сөз болады.
Қазақ тіліне енген қоғамдық ... ... ... жасалады. Бір түбірлі
сөздер тобынан (экономика,экономды, экономист) енген терминологиялық ... ... және т,б) ... көп ... ... жасалған
терминологиялық емес қалған сөздер осыған сәйкес қазақ ... ... ... ...... ... Терминологиялық мәні бар
бір түбірлі сөздердің бір бөлігі аударылады, басқасы – ... ... ... ... ... өз ... арқылы
дамуында екі үрдіс байқалады: ... ... ... ... жолымен жаңа заттарды атау және терминдер жасау үшін тілде
бұрыннан бар ... ... өз ... ... жаңа ... ... ... көптеп келтіруге болады:өнеркәсіп, өнертабыс, өзіндік құн,
еңбеккүн және т.с.с ... ... ... жаңа ... жасайтын,
терминологиялық қорын байытатын және жекелеген терминдік жүйесін
жетілдіретін ... көз – ... ... бар ... ... модельдерін
пайдаланатын сол тілдің өз сөздік қоры. Терминдер басқа тілден жай аудару
арқылы жасалмауы керек. Бұл – жаңа ... беру үшін ... бар ... қажет ететін шығармашылық үрдіс.
Жаңа термин жасауға арнайы ,әсіресе, ботаника және ауылшаруашылық ғылымдары
саласындағы ... ... ... ... ... ... енетін
қазақ тілінің жекелеген диалектілері мен говорлары бастау бола ... бұл ... ... ... терминология одан ары
қалыптастыруда аса маңызды. ... ... ... ... да маңызды орын алады, бірақ бұның бастауын
Шығыстық ... ... ... ... ... экономикалық
терминдерінің біразы ... ... ... Мысалы: айып,амал,
баға, үстеме баға, баға қайшылығы, т.б.
Терминологияда араб және ... ... ... ... бірақ ол
терминдер қазақ тіліне еніп, ... ... ... ... кең ... әдеби тіл мен ауызекі ... ... ... және ... ... ... ... сәйкес болуы керек.Мысалы
: қазақ тілінің қазіргі терминологиясында тәжірибе – ... ... ... ...... және т.с.с ... термин
сөздердің болы заңды.
Қазақ тілі терминдерінің жасалу жолдары:
1.Сөздердің қазақ тілінде ... ... орыс ... ... алынады. Мысалы: акт, конвенция, фонема, синтаксис, т.б
2.Қазақ тіліндегі байырғы сөздер қазақ терминологиясының негізгі ... ... орыс ... қандай терминнің болса да, толық баламасы бола
алады. Мысалы: ұлт, қоғам, т.б
3.Орыс және қазақ ... ... ... ... ... ... жаңа сөздер пайда болды. Мысалы: аэрошана, автоара, т.б
4.Тілімізде кездесетін көптеген сөздер орыс ... ... ... жасалған. Мысалы: өндіріс > производство, т.б
5.Көптеген терминдер ... ... сөз ... қосымшалардың қосылуы
арқылы негізгі түбір жасалып келеді. Мысалы: ... ... ... ... ... тіліндегі кейбір терминдер көне сөздердің жаңаруы арқылы жасалған.
Мысалы: құн, тб
7.Термин сөз өз ... ... ... арқылы жасалады.Мысалы:
ғылым, ілім, мағлұмат, мәлімет, т.б
Ғылыми терминдердің даму жолдары - әр ... ... ...... Әр сала ... қазіргі қолданыстағы жаңа ... ... ... тән терминдер: агент, алтын қор, амальгамация,
ассортимент, әмбебап, риржа, ... ... ... бюджет, валюта,
жаңашыл, жарнама, кәсіпкер, кеден, қосалқы жалдама, нарық, өнім, саудагер,
үлгі, ұйым, ... ... ... авуарлар, ақша жүйесі, аудит, банк,
банкроттық, биржа, бюджет, депозит, дилер, кепілдік, ... ... ... қор валютасы, несие, несиегер, несие беруші, өтемақы, эмиссия,
сияпат, активтер, ... ... тән ... айыпталушы, бәтуа, залал, заңдар, заңитұлға,
егемендік, кеден ... ... ... ... ... қашқындық, қылмыс,
статус, мәміле, мемлекет, нотариат, сот, тергеуші, үкім, шарт, құқық,, т.б
Саясаттану саласына тән ... ... ... ... ... комондор, комуна, конкурс, корпус, лидер, лорд, ... ... ... саласына тән терминдер: антанта, вассал, ... ... ... феодал, хранлогия, цивилизация, динквизитор,
реформация, рейхстаг
Медицина саласына байланысты терминдер: ... ... ... спирт, ақ
халат, т.б
Спорт саласына байланысты ... ... ... ... ... ... т.б

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 5 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
ХІХ ғ.екінші жартысынан 1930 жылға дейінгі аралықта орын алған өзгерістер және терминология мәселесі61 бет
INDF және FSR регистрінің қосымша адресациясы8 бет
Білім беру жүйесіндегі инновациялык технологияның теориялык негіздері туралы8 бет
Банктік маркетингтің теориялық аспектілері52 бет
Бейіндік мектепте музыка пәнін қазақ ұлттық аспаптар арқылы үйрету3 бет
Жоғары оқу орнында болашақ география мұғалімдерін этнопедагогикалық даярлауды жетілдіру34 бет
Кеңестік дәуірдегі дамуына орыс тілінің тигізген әсері16 бет
Маманның сөз сөйлеу ерекшеліктері. Маманның сөз сөйлеу мәдениеті. Белгілі кәсіби топтағы адамның дресс-коды6 бет
Терминтанудың тарихы тереңде9 бет
Термиялык процесстер7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь