Қазақстан қауіпсіздігі құрылымының стратегиясы және қалыптасу принциптері

КІРІСПЕ

I. ТАРАУ. ҚАЗАҚСТАН ҚАУІПСІЗДІГІ ҚҰРЫЛЫМЫНЫҢ СТРАТЕГИЯСЫ ЖӘНЕ ҚАЛЫПТАСУ ПРИНЦИПТЕРІ
1.1. Қазіргі кезеңдегі сыртқы қауіпсіздіктің параметрлері
1.2. Тәуелсіздік алумен Қазақстан Республикасының ұлттық мүдделерінің анықталуы
1.3. Ядролық қару және Қазақстан қауіпсіздігі

II ТАРАУ. ОРТАЛЫҚ.АЗИЯ РЕГИОНЫНДА ҚАЗАҚСТАН ҚАУІПСІЗДІГІН ҚАМТАМАСЫЗДАНДЫРУ ПРОБЛЕМАЛАРЫ.
2.1. Интеграциялық процесс Орталық Азиядағы қауіпсіздікті қамтамасыздандырудыњ негізгі факторы ретінде.
2.2 Азиядағы Сенімділіктіњ ¤зара әрекеті мен Шаралары бойынша Кењестіњ дамуы мен келешегініњ қорытындысы
2.3. Оратлық.азиялық қауіпсіздік жүйесін қалыптастырудағы ШОС қызметі мен ролі.

ҚОРЫТЫНДЫ

ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
«ХХІ ғасырға адамзатпен бірге кіретін шешілмеген проблемалар ауыр жүк болып табылады. Оның ішінде қауіпсіздік проблемесы әмбебап мәнге ие болады. Әскери аспектілерімен қатар оның саяси, экономикалық, экологиялық, ақпараттық және басқада аспектілері айқындалады. Халықаралық қауіпсіздікке зиян келтіруге қабілетті және Халықаралық қатынастардың тұрақты дамуына келешекте ауыр нұқсан келтіретін ескі қатерлер шиеленісіп және жаңа қатерлер пайда болды...»
Мемлекеттің қауіпсіздігін, оның тәуелсіздігі мен тұтастығын, сонымен қатар ішкі тұрақтылығын қамтамасыздандыру ұлттық мемлекеттер дәуірінде туылған, кейбір көреген зерттеушілердің болжамына қарағанда өзінің ақырына жақындаған, кез – келген мемлекеттіктің басты мәселелерінің бірі болып табылады. Соған қарамастан, Қазақстан 1991 жылдан соң, еуропалық елдер XVI1-XX ғасырларда және үшінші әлем елдерінің көбісі ХХ ғасырдың ортасында бастарынан өткізген ұлттық мемлекеттердің қалыптасу кезіндегі қиындықтарымен кездесуде. Қазақстан тәуелсіздік алғанға дейін өзінің қауіпсіздігінің абсолютті кепілдігіне ие болатын, оны Кеңестік әскери күш қамтамасыз ететін, ал ССРО тарағаннан соң бұл кепілдіктің нәтижесі нөлге теңесті, сондықтанда бұл мәселенің шешімі осымен одан әрі күрделене түсті.
«Соңғы уақыттарда өткен геосаясаттық жағдайлардағы өзгерістермен және тәуелсіздікті жариялаумен, БҰҰ және басқада бірқатар халықаралық ұйымдарға кірумен байланысты Қазақстан өзінің сыртқы саясатында, қорғанысында және ұлттық қауіпсіздігінде оған таныс емес проблемалармен түйісті».
I. Работы общетеоретического характера:
1. Назарбаев Н.А. В потоке истории. - Алматы: Атамура, 1999.- 330с.
2. Назарбаев Н.А. На пороге XXI века. - Алматы: Онер, 1996. - 288с.
3. Назарбаев Н.А. Пять лет независимости. - Алматы: Казахстан. 1996. - 640с.
4. Назарбаев Н.А. Стратегия трансформации общества и возрождения евразийской цивилизации. - М.: Экономика. 2000. - 543с.
5. Назарбаев Н.А. Эпицентр мира. - Астана. Елорда. 2001. - 294с.
6. Назарбаев Н.А. Казахстан 2030. Процветание, безопасность и улучшение благосостояния всех казахстанцев: Послание Президента страны народу Казахстана // Вечерний Алматы. - 1997. - ІЗокт. - С. 1-8.

II. Источники:
1. Выступление Президента Н. А. Назарбаева на 47-й сессии Генеральной Ассамблеи ООН (10.92) // Дипломатический курьер 1992. - №4. - С.112.
2. Декларация о создании Шанхайской организации сотрудничества. Шанхай. 15 июня 2001 г. В кн.; Национальная безопасность: итоги десятилетия. Сб. документов и материалов. - Астана: Елорда, 2001. - С. 442- 446.
3 Договор между Республикой Казахстан и Российской Федерацией о военном сотрудничестве. Москва, 28 марта 1994 года. В кн.: Сб. документов по международному праву. Т.1. / Под ред. Токаева К.К. - Алматы: САК, 1998. - С. 312-320.
4. Договор между СССР и США о сокращении и ограничении стратегических наступательных вооружений. Москва, 31 июля 1991 года. В кн.: Сб. документов по международному праву. Т.1. / Под ред. Токаева К.К. -Алматы: САК, 1998. - С. 255-256.
5. Договор между Республикой Казахстан, Кыргызской республикой, Республикой Таджикистан и Республикой Узбекистан о совместных действиях по борьбе с терроризмом, политическим и религиозным экстремизмом, транснациональной организованной преступностью и иными угрозами стабильности и безопасности сторон. Ташкент, 21 апреля 2000 года. В кн.: Национальная безопасность: итоги десятилетия. Сб. документов и материалов. - Астана: Елорда, 2001. - С. 384- 396.
6. Договор о коллективной безопасности между странами СНГ. Ташкент, 15 мая 1992 года. В газ. Казахстанская правда. - 1992. - 19 мая.
7. Договор о нераспространении ядерного оружия от 1 июля 1968 года. В кн.: Сб. документов по международному праву. ГЛ. / Под ред. Токаева К.К. -Алматы: САК, 1998. - С. 249-255.
8. Закон Республики Казахстан. О национальной безопасности Республики Казахстан. - Алматы, 26 июня 1998.
9. Казахстанско-американское совместное заявление о мире, безопасности и нераспространении. Вашингтон, 20 марта 1995 года. В кн.: Сб. документов по международному праву. Т.1. / Под ред. Токаева К.К. - Алматы: САК, 1998. - С. 295-297.
10. Казахстанско-российские отношения. 1991-1995 годы. /Сборник документов и материалов. Пред. ред. совета Мансуров Т.А. - Алматы - Москва: МИД РК.-1995.-384с.
11. Меморандум о гарантиях безопасности в связи с присоединением Республики Казахстан к Договору о нераспространении ядерного оружия. Будапешт, декабрь 1994 года. В кн.: Сб. документов по международному праву. Т.1. / Под ред. Токаева К.К. - Алматы: САК, 1998. - С. 265-266.
12. Меморандум о повышении эффективности Договора о коллективной безопасности от 15 мая 1992 года и его адаптации к современной геополитической ситуации. Минск, 24 мая 2000 года. В кн.: Сб. документов по международному праву. Т.1. / Под ред. Токаева К.К. - Алматы: САК, 1998. - С. 397-400.
13. Партнерство во имя мира: Рамочный документ. Брюссель, 27 мая 1994 года. В кн.: Сб. документе по международному праву 1.1. Под ред. Токаева К.К. - Алматы: САК, 1998. - С. 300- 303.
14. Протокол к договору между СССР и США о сокращении и ограничении стратегических наступательных вооружений. Лиссабон, 23 мая 1992 года. В кн.: Сб. документов по международному праву. ГЛ. Под ред. Токаева К.К. Алматы: САК, 1998. - С. 257- 258.
15 Решение Совета коллективной безопасности о Коллективных силах быстрого развертывания Цетрально-азиатского региона коллективной безопасности. Ереван, 25 мая 2001 г. В кн.: Национальная безопасность: итоги десятилетия. Сб. документов и материалов. - Астана: Елорда, 2001. -С.419-421. 10. Решение об участии государств-участников СНГ в Договоре между СССР и США о ликвидации ракет средней дальности и меньшей дальности. Бишкек. 9 октября 1992 года. В кн.. Сб. документов по международному праву. Т.1. / Под ред. Токаева К.К. - Алматы: САК, 1998. - С. 263.
17. Соглашение между Республикой Казахстан и МАГАТЭ о применении гарантий в связи с Договором о нераспространении ядерного оружия. Алматы. 20 июля 1994 года. В кн.: Сб. документов по международному праву. ТТ. / Под ред. Токаева К.К. - Алматы: САК, 1998. - С. 266-269.
18. Соглашение между Республикой Казахстан и США относительно уничтожения шахтных пусковых установок межконтинентальных баллистических ракет, ликвидации последствий аварийных ситуаций и предотвращении распространения ядерного оружия. Алматы, 13 декабря 1993 года. В кн.: Сб. документов по международному праву. ТТ. / Под ред. Токаева К.К. - Алматы: САК, 1998. - С. 283-285.
19. Соглашение между Правительством Республики Казахстан и Правительством Российской Федерации по заложенного ядерного устройства, заложенного на Семипалатинском ядерном полигоне до его закрытия. Москва,
28 марта 1994 гола. В кн.: Сб. документов по международном праву. Т.1. Под ред. Токаева К.К. - Алматы: САК, 998. - С. 266-269.
20. Соглашение между Республикой Казахстан. Кыргызской Республикой и Республикой Узбекистан об организации и формировании коллективного миротворческого батальона под эгидой ООН. Жамбыл, 15 декабря 1995 года. В | кн.: Сб. документов по международному праву .т.1. / Под ред. Токаева К.К. -! Алматы: САК, 1998. - С.3 10-3 12.
21 Соглашение между Республикой Казахстан. Кыргызской Республикой, Российской Федерацией, Республикой Таджикистан и КНР об укреплении доверия в военной области в районе границы. Шанхай, 26 апреля 1996 года. В кн.: Сб. документов по международному праву. Т.1.. / Под ред. Токаева К.К. - Алматы: САК, 1998. - С.269-277.
22. Соглашение между Республикой Казахстан. Кыргызской Республикой. Российской Федерацией. Республикой Таджикистан и КНР о взаимном сокращении вооруженных сил в районе границы. Москва, 24 апреля 1997 года.
В кн.: Сб. документов по международному праву. Т.1. / Под ред. Токаева К.К. - Алматы: САК. 1998. - С.277-283.
23. Соглашение между Республикой Казахстан, Кыргызской Республикой, Республикой Таджикистан и Республикой Узбекистан о Концепции военной безопасности государств-участников СНГ. Бишкек. 9 сентября 1992 года. В кн.. Сб. документов по международному праву. Т.1. / Под ред. Токаева К.К. -Алматы: САК, 1998. - С.314-316.
24. Соглашение между Правительством Республики Казахстан и Правительством Российской Федерации о сотрудничестве в процессе сокращения стратегических наступательных вооружений, расположенных на территории Республики Казахстан. Москва, 14 декабря 1994 года. В кн.: Сб. документов по международному праву. Т.1. / Под ред. Токаева К.К. - Алматы: САК, 1998.-С. 292-295.
25. Соглашение между Правительством Республики Казахстан и Правительством Японии о сотрудничестве в области ликвидации подлежащего сокращению в Республике Казахстан ядерного оружия и создании комитета по сотрудничеству в этих целях. Алматы, 1 марта 1994 года. В кн.: Сб. документов по международному праву. T.1. / Под ред. Токаева К.К. - Алматы: САК, 1998.-С. 286-290.
26. Соглашение между Правительством Республики Казахстан, Правительством Кыргызской Республики и Правительством Республики I Узбекистан о военно-техническом сотрудничестве. Алматы, 8 июля 1994 года. В кн.. Сб. документов по международному праву. T.1. / Под ред. Токаева К.К. - Алматы: САК, 1998. - С. 307-310.
27. Соглашение о совместных мерах в отношении ядерного оружия. Алматы, 21 декабря 1991 года (СНГ). В кн.: Сб. документов по международному праву. Т.1. Под ред. Токаева К.К. - Алматы: САК, 1998. - С. 259-260.
28. Соглашение о создании Совместной консультативной комиссии по вопросам разоружения. Бишкек, 9 октября 1992 года. В кн.: Сб. документов по международному праву. Т.1. / Под ред. Токаева К.К. - Алматы: САК, 1998. - С.264-265.
29. Соглашение Совета глав государств-участников Содружества Независимых Государств о Вооруженных силах и пограничных войсках. Минск, 30 декабря 1991 года. В кн.: Сб. документов по международному праву. Т.І. / Под ред. Токаева К.К. - Алматы: САК, 1998. - С. 303-306.
30. Шанхайская Конвенция о борьбе с терроризмом, сепаратизмом и экстремизмом. Шанхай, 15 июня 2001 года. В кн.. Национальная безопасность: итоги десятилетия. Сб. документов и материалов. - Астана: Елорда, 2001. - С. 446- 458.
31 Proposal for a Council Decision approving the Conclusion by the Commission of a Cooperation Agreement between the European Atomic Energy Community and the Republic of Kazakhstan in the Field of Nuclear Safety.- Brussels. 1996.
III. Монографии и статьи.
1. Абдильдии Ж. Главный приоритет — безопасность страны: Интервью председателем комитета Сената Парламента по международным делам обороны и безопасности. О положениях Послания Президента но проблемам безопасности.J/ Казахстанская правда. - 1999. - 21 декабря.
2. Абен Е., Арын Р. Стратегия в области внешней безопасности и оборонительной политики Республики Казахстан /Саясат.-1997.-№10. - С. 14-19.
3. Абенов Г.. Спанов М.. Перметов С. К проблеме национальной безопасности Казахстана // Евразийское сообщество. - 1997. - .N«4. - С. 164-17
4. Абусеитов К.Х. СВМДА: Видение Казахстана // Континент. - 2001. - № -С. 14-16.
5. Акимбеков С.М. Афганский узел и проблемы безопасности Центральной. Азии. - Ал маты: КИСИ. 1998. - 280с.
6. Акимов А.В. Россия и Центральная Азия: перспективы экономической интеграции // Восток. - 1994. - № 4. - С.120-130.
7. Акимов А.В. Центральная Азия и СНГ: разъединение или интеграция Форум: Центральная Азия в евразийской перспективе. Восток. - 1996. - № : С.19-28.
8. Актуальные проблемы внешней политики Казахстана. Сборник статей Алматы: МИД РК. 1998.- 320с.
9. Аманжолов Ж.М. Международно-правовая природа Совещания взаимодействию и мерам доверия в Азии // Евразийское сообщество. - 200( №3 (31). -С. 89-94.
10. Арын Р. Национальные интересы и национальная безопасность Казахстана //Евразийское сообщество: экономика, политика, безопасность. –1999 №2.-С.ί2-22.
11. Артыков A. О некоторых вопросах обеспечения региональной безопасности центральной Азии //Безопасное, дипломатия международное право: Материалы международной региональной конференции. Астана. 18-19 января 2001г. / Дипломатическая Академия Евразийского Государственного Университета имени Л.Н. Гумилева. Под ред. М. Жолдасбекова. - Астана: ФинЭк. 2001. - С.31-32.
12. Бакаев А.К. Реальная стабильность и безопасность в Центральной Азии // Саясат. -1997. - №8. - С.42-58.
13. Бакаев А.. Едилова Д. Безопасность Казахстана в современных условиях. Мысль. - 200 І. - №3. - С. 20-22.
14. Баядилов Е.М., Баядилов Д.Е. Международная безопасность и зоны, свободные от ядерного оружия. Казахстан-Спектр. - 1999. - № 1. - С.50-56.
15. Безопасность, дипломатия и международное право: Материалы международной региональной конференции. Астана, 18-19 января 2001г. Дипломатическая Академия Евразийского Государственного Университета имени Л.H. Гумилева. Под ред. М. Жолдасбекова. - Астана: ФинЭк, 2001. -: 208с.
16. БелоКриницкий В.Я. Центральноазиатское единство - миф или реальность? // Форум. Центральная Азия в евразийской перспективе. //Восток. -\ 1996.-№ 5. -С. 36-47, 93-99.
17. Бжезинский 3. Великая шахматная доска. Превосходство Америки и его геостратегические императивы. - М.: Международные отношения. 1998. - 256 с.
18. Бочаров И. Ф. Россия. США и проблемы Нераспространения ядерного оружия// США: экономика, политика и идеология. -1998. - №3.- С. 69-84.
19. Бурнашев Р. О возможности системы региональной безопасности в Центральной Азии // Центральная Азия и Кавказ. - 2001. - №1. - С. 14-25.
20. Бурнашев Р. «Шанхайская пятерка», «шестерка»... - далее без остановки 9 // Континент. - 2001. -4-17 июля. - С.28-30.
21. Внешняя политика Казахстана. Сборник статей. - Алматы-Москва: МИД РК, 1995.-208 с.
22. Галиев А. Национальная безопасность Казахстана: задачи эпохи транзита //Горизонт. - 1996. - 19 июля. - С. 13.
23. Гафарлы Μ. Κто стоит за исламскими террористами и экстремистами. Независимая газета. — 2000. - 27 июня — С.2.
24. Грозни Л. Мост между Азией и Европой // Новое поколение. - І993. -№4.- С14-22 .
25. Джунусова Ж. Республика Казахстан: президент Институты демократии. - Алматы.Жеты Жаргы. І996. - 208 е.
26. Европейская интеграция и права человека. Сборник статей. КазГНУ им. Аль-фараби. Представительство Комиссии ЕС в Республике Казахстан. - Алматы: Комплекс.1998. - 192с.
27. Ертысбаев Е. Казахстан и Назарбаев, логика перемен. - Астана: Елорда.2001-576с
28. Жигалов К.В.. Султанов Б.К. Первый нрсзидені Республик Казахстан Нурсултан Назарбаев хроника деятельности (1. 12. 1991-31 .1. І993). - Алматы; Жалын. І993. - 288 с.
29. Жунаитов Т. НПО безопасность и согласие в Центральной Азии безопасность дипломатия и международное право: Материалы международной региональной конференции. Астана. І8-19 января 2001г. Дипломатическая Академия Евразийского Государственного Университета имени Л.Н Гумилева. Пол ред. М. Жоддасбекова. - Acтана. ФинЭк. 2001. –С.33-36.
30. Жусипов Б.С. Политические аспекты внутренней н внешней безопасности . Республики Казахстан / Саясат. - 1999. - .№10. - L.26-34.
31. Идрисов Е.А. Азиатская безопасность: вклад СВΜДА. Казахстанская правда. - 2001. - 5 июня. - С.З.
32. Азиатские страны выступают в поддержку идеи общей безопасности казахстанская правда. -1999. - 15 сентября. - С.2.
33. Исингарин Н. Казахстан и интеграционные процессы Безопасность. дипломатия и международное право: Материалы международной региональной конференции. Астана. І8-19 января 2001г. Дипломатическая Академия Евразийского Государственного Университета имени Л.Н.Гумилева. Пол рол.М. Жолласоекова. - Астана. ФинЭк. 200 1. С.42-148.
34. Карин Ε. Политическая безопасность Казахстана: состояние и тенденции // Саясат. — І998. - №11.-С.80-86..
35. Касенов У.Т. Надежны ли гарантии «ядерного оружия»'К обсуждению принципов будущего Договора о нераспространении ядерного оружия. Мысль –1993-№7.-С.12-13.
36. Касенов У.Т. Основные очерки внешнеполитической деятельности Республики Казахстан и ее приоритетные задачи. - Алматы. КИСИ, І994.- 28с.
37. Касенов У. Елеукенов Д. Лаумулин М. Казахстан и Договор о нераспространении ядерною оружия. - Адматы: КИСИ, 1994. – 28 с.
38. Касенов У. Безопасность Центральной Азии. -Алматы: Кайнар. 1998-234с.
39. Касимов С., Абдрахманов С. Нам нужна собственная система национальной безопасности. // Казахстанская правда. - 1996. - 12 сентября.
40. Кожаков А. Безопасность и стабильность в Центральной Азии Безопасность, дипломатия и международное право. Материалы международной региональной конференции. Астана. 18-19 января 2001г. Дипломатическая Академия Евразийского Государственного Университета имени Л.Н. Гумилева. Под ред. М. Жолдасбекова. - Астана; ФинЭк. 2001.С.10-14.
41. Кожантаева У. Политэкономия наших дней Деловая неделя. - 2002. – 17 мая С.1. 13.
42. Курманбаев А. Национальной безопасности - особый приоритет. Юридическая газета. - 2000. - 4 окт. - С.З.
43. Лаумулин М. Азиатская безопасность и СВΜДА/ // Казахстан и мировое СООБЩЕСТВО. - 1995. - № 1. - С. 40-48.
44. Лаумулин М. Казахстан в современных международных отношениях: безопасность, геополитика. Политология. - Алматы. KИСИ при Президенте РК. Информационно-аналитический центр «Континент ». 1999. – 480 с.
45. Лаумулин М.Т По пути взаимопонимания // Казахстанская правда. -2002. - 4 июня. - С.3.
46. Лаумулин M.Т. Проблемы современной безопасности Казахстана •Казахстан-Спектр. - 1998. - №І. - С.21 -32.
47. Мансуров Г.А. Казахстан и Россия сувернизация интеграция, опыт стратегического партнерства. - М.: Русский Раритет. 1997. - 368с.
48. Мансуров Т.Д. Казахстанско-российские отношения в эпоху перемен.1991-2001. - Μ.: Реал-Пресс, 2001. - 712с.
49. Махин В. Заложен фундамент Азиатской безопасности // Казахстанская правда. - І999. - 15 сентября. - С. 1.
50. Махин В. Интеграция в русле стратегического партнерства Казахстанская правда. - 2002. - 15 .мая. - С. 1.2.
51. Махин В. Сегодня - саммит СВМДА. Дисскусия в пресс-центре Казахстанская правда. - 2002. - 4 июня. - С.З.
52. Милославский Г.В. Интеграционный потенциал региона // Форум: Центральная Азия в евразийской перспективе // Восток. - 1996. - № 5. - С.5-18.
53. Мукиджанова P.M. Государства Центральной Азии и их южные соседи .7 Форум: Центральная Азия в евразийской перспективе Восток. - 1996. - №5 –С.54-61.
54. Мусабаев Б. Узбекистан: региональная безопасность и социально опасные тенденции развития общества. / Центральная Азия и Кавказ. - 2000. - № 3 (9). -С. 105-112.
55. Мухина Т. Назарбаев Н.Н. «Прямой угрозы Казахстану пока нет»: [О безопасности республики] 'Экспресс К. - 2000. - 23 августа. - С.1.
56. Мухин В. Оборона будет 'эффективной//.Независимая газета. -- 2000. – 23 мая. - С.2.
57. Назарбаев Н. Казахстан: взгляд на мировой порядок, развитие и демократию Казахстан и мировое сообщество. - 1994. - №1 - С.З-І2.
58. Назарбаев Н. Последняя точка в ядерной биографии Казахстана. Обращение Президента Республики Казахстан ко всем гражданам республики // Казах¬стан и мировое сообщество. - 1995. - № 2. - С. 105 -112.
59. Назарбаев Н.А. О задачах обеспечения безопасности страны Багдар ориентир. - 1999. - №2. - С.4.
60. Насколько реальна китайская угроза Казахстану? Доклад. Центр востоковедения НАН РК. Алма-Ата. 1993, октябрь. - С. 12-15.
61. Национальная безопасность: итоги десятилетия. Сб. документов и материалов. - Астана: Елорда, 2001. - 463с.
62. Национальная доктрина России: проблемы и приоритеты / Обозреватель/Observer. Специальный выпуск. - 1994. - №5-8. - 479с.
63. Нестеренко С. Насилие насилием не искоренить // Казахстанская правда. - 2001. - 22 сентября. - С.2.
64. Николаенко В. В соответствии с духом времени // Независимая газета. -2000. -21 июня С.4.
65. Николайчук И.А. Военное сотрудничество стран СНГ как элемент их национальной безопасности: [Есть сведения по Казахстану] // Полис. - 1997. -№5.-С. 158-169.
66. Новая Евразия: отношения России со странами ближнего зарубежья.// Сб. ст. № 4. - М: РИСИ, 1995. - 135с.
67. Олкотт М.Б. 12 мифов о Центральной Азии // Казахстан и мировое сообщество. - 1995. - №3. - С. 96-109.
68. О некоторых тенденциях военно-политического развития в государствах вокруг Казахстана. / Доклад. Центр стратегических исследований (КИСИ). Алма-Ата. - 1993, июль. - С. 18-23.
69. Попов В. Афганистан сажает Европу «на иглу» // Независимая газета. -2000. -9 июня. - С.З.
70. Почему Казахстан не присоединяется к НАТО 9 //Экспресс. - 1994. - № 3, март. - С.З.
71. Приоритеты казахстанской дипломатии на рубеже веков. Сборник статей. - Алматы: МИД РК, 2000.- 384с.
72. Рашид А. Новый глобальный нефтяной концерн. Стратегическая роль Китая в Центральной Азии // Internationale Politik. - 1998. - №3. - С.24-36.
73. Ривкин А. Казахстан и Центральная Азия: проблемы национальной безопасности II Казахстанская правда. - 2000. - 4 января. - С.1.
74. Сайдалиев У., Хохлов О. Проблемы обеспечения региональной безопасности в Центральной Азии в XXI веке //Безопасность, дипломатия и международное право: Материалы международной региональной конференции. Астана, 18-19 января 2001г. / Дипломатическая Академия Евразийского Государственного Университета имени Л.Н. Гумилева. Под ред. М. Жолдасбекова. - Астана: ФинЭк, 2001. - С.28-30.
75. Сатпаев Д., Споков М. Национальная безопасность Республики Казахстан. Опыт определения /'/Евразийское сообщество. - 1998. - №4. - 121-137.
76. Сб. документов по международному праву. T.I. / Под ред. Токаева К.К. -Алматы. САК, 1998. - 581с.
77. Сейлханов Е.Т. Современная геополитика и Центрально-азиатский регион // Казахстан-Спектр. - 1997. - № 1-2. - С.83-92.
78. Современный Синьцзян и его место в казахстанско-китайских отношениях. Под ред. К.Л.Сыроежкина. - Алматы: Фонд Евразии. 1997. - 245с.
79. Содружество независимых государств: процессы и перспективы. Доклад Центра международных исследований ΜГИМΟ. - М.: МГИМО, 1992. - 37с.
80. Средин В. Дипломатия на пороге XXI века: новые вызовы// Между-народная жизнь. -1999.- №11. - С. 13-27.
81. Сыроежкин К.Л. Китай и Центральная Азия: политические отношения и торгово-экономическое партнерство//Казахстан-Спектр.-1997.-№1-2.-С. 102-112.
82. Сыроежкин К.Л. Национально-государственное строительство в КНР: теория и практика. - Алматы: КИСИ, 1998. - 157с.
83. Сыроежкин К.Л. Новые рубежи ШОС // Континент. - 2001. - №18. – 26 сентября-9октября. - С.34-35.
84. Татин М. Национальная безопасность Казахстана: новое понимание, новые подходы // ANALYTIC. Аналит. обозрение. - 2000. - №1. - (окт.). - С. 7.
85. Токаев К.К. Дипломатия Республики Казахстан. - Астана: Елорда, 2001.-552с.
86. Токаев К.К. Казахстан в условиях глобализации.- Алматы: АО «САК», НП ПИК «GAUHAR», 2000.-584с.
87. Токаев К.К. Под стягом независимости: Очерки о внешней политике Казахстана. - Алматы: Білім. 1997.-736с.
88. Федоров Ю.Е. Ядерное оружие и проблемы безопасности СНГ. Политика России, Украины, Беларуси и Казахстана в отношении ядерных вооружений. - М.:ЦПМИ, 1993. -56с.
89. Юсин М. Эффект домино вслед за Таджикистаном. Узбекистаном и Киргизией отражать нападение исламистов готовится Казахстан // Известия. -2000. - 25 августа. - С.2.
90. Akiner Sh. Post-Soviet Central Asia: the Islamic Factor/7 Halbach U. (Hrsg.j The Development of the Soviet Successor States in Central Asia. Its Implications for Regional and Global Security. - Koln: B1OIS.. 1995. - p. 43-54.
91. Busan B. The Interdependence of Security and Economic Issues. В кн.: Stubbs, Underhill G. Political Economy & the Changing Global Order. London, 1994. P. 186.
92. Clark S. The Central Asian States: Defining Security Priorities and Developing Military Forces /7 Central Asia and the World. Ed. by MMandelbaum. - New York: Council on Foreign Relations Press. 1994. pp. 177-206.
93. Fuller (G.E. Central Asia and American National i'nrests /7 Central Asia: Its Strategic Importance and Future Prospects. Ed by H.Malik. - New York: St. Martin Press, 1994, pp. 129-141.
94. Gankovski Y.V. Russia's Relations with the Central Asian States since the Dissolution of the Soviet Union /7 Central Asia: Its Strategic Importance and Future Prospects. Ed. by H. Malik. - New York: St. Martin Press. 1994, pp. 117-128.
95. Harris L.C. Xinjiang, Central Asia and the Implications for China's Policy in the Islamic World // China Quarterly. March 1993, pp. 115-125.
96. Lepingvvell J.W.R. The Russian Military and Security Policy in the «Near Abroad» // Survival. - Autumn 1994. - Vol.36. - №3. - pp. 70-92.
97. Lubin N. Leadership in Uzbekistan and Kazakhstan. The Views of the Led // Patterns in Post-Soviet leadership. Eds. By T.Cotton and R.C.Trucker. - Boulder: Colorado University Press, 1995.
98. Maleki A. Myth and Reality of the New World Order /7 The Iranian Journal of International Affairs. 1993. Vol.V. No 2, pp.311-317.
99. Martin K. China and Central Asia: Between Seduction and Suspicion // RFE/R Research Report. Vol.3. - 1994. - №25. - 24 June. - pp.26-36.
100. Mesbahi M. Russia, the Regional Powers and the International Relations of Central Asia. - Washington, D.C.: the Russian Littoral Project, 1994. - 43 p.
101. Munro R. Central Asia and China // Central Asia and the World. Ed. by Mandelbaum M. New York: Council on Foreign Relations Press, 1994. pp. 225-236.
102. Naumkin V. Active Leadership: Russia's Role in Central Asia // Harvard
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ
I. ТАРАУ. ҚАЗАҚСТАН ҚАУІПСІЗДІГІ ҚҰРЫЛЫМЫНЫҢ СтратегияСЫ ЖӘНЕ ҚАЛЫПТАСУ ПринципТЕРІ
Қазіргі кезеңдегі сыртқы қауіпсіздіктің параметрлері
Тәуелсіздік алумен Қазақстан Республикасының ұлттық мүдделерінің анықталуы
Ядролық қару және ... ... ... ... ... ... ... қамтамасыздандыру проблемалары.
2.1. Интеграциялық процесс Орталық Азиядағы қауіпсіздікті қамтамасыздандырудыњ негізгі факторы ретінде.
.2 Азиядағы Сенімділіктіњ ¤зара әрекеті мен Шаралары бойынша ... ... мен ... ... ... қауіпсіздік жүйесін қалыптастырудағы ШОС қызметі мен ролі.
ҚОРЫТЫНДЫ
ҚОЛДАНЫЛҒАН ... ... ... «ХХІ ғасырға адамзатпен бірге кіретін шешілмеген проблемалар ауыр жүк болып табылады. Оның ішінде қауіпсіздік проблемесы әмбебап мәнге ие болады. Әскери ... ... оның ... ... ... ... және басқада аспектілері айқындалады. Халықаралық қауіпсіздікке зиян келтіруге қабілетті және Халықаралық қатынастардың тұрақты дамуына келешекте ауыр нұқсан келтіретін ескі ... ... және жаңа ... пайда болды...»
Назарбаев Н.А. Стратегия трансформации общества и ... ... ... - М.: ... ... ... оның тәуелсіздігі мен тұтастығын, сонымен қатар ішкі тұрақтылығын қамтамасыздандыру ұлттық мемлекеттер дәуірінде туылған, кейбір көреген ... ... ... өзінің ақырына жақындаған, кез –келген мемлекеттіктің басты мәселелерінің бірі болып табылады. Соған ... ... 1991 ... соң, ... ... XVI1-XX ... және ... әлем елдерінің көбісі ХХ ғасырдың ортасында бастарынан өткізген ұлттық мемлекеттердің қалыптасу кезіндегі қиындықтарымен кездесуде. Қазақстан тәуелсіздік ... ... ... ... ... ... ие ... оны Кеңестік әскери күш қамтамасыз ететін, ал ССРО ... соң бұл ... ... ... ... сондықтанда бұл мәселенің шешімі осымен одан әрі күрделене түсті.
«Соңғы уақыттарда өткен геосаясаттық ... ... және ... жариялаумен, БҰҰ және басқада бірқатар халықаралық ұйымдарға кірумен байланысты Қазақстан өзінің сыртқы саясатында, қорғанысында және ұлттық қауіпсіздігінде оған таныс емес ... ... М. ... в ... ... отношениях: безопасность, геополитика. Политология.- Алматы: КИСИ при ... РК. ... ... ... 1999. - С.18. ... ... ... өте қолайлы сыртқы саясаттық жағдайларда орын алады деп есептеледі. «Қазақстан Республикасы барлық ... ... ... ... кепілдігін алды, 1992 жылғы Ташкенттік Шарт негізінде әскери –саясаттық блоктың қатысушысы болып табылады, еуропалық және азиялық елдермен өзінің қатынасын белсенді ... ... ... осы ... ... Қазақстан қауіпсіздігінде өте қатты көңіл аудартатын күмән бар. Бұл күмән ұлы державалардың міндеттемелерімен және стратегияларымен байланысты. ... ... ... ... түрде өзінің өмірдегі мүдделерінің аймағына енгізді. Бұл өзара әскери –стратегиялық міндеттемелердің тұрғысынан қарағанда түсіндіруге болады. Бірақ мәселе келесіде: ... ... ... тәуелсіздігі мен қауіпсіздігіне қандай дәрежеде қауіп төндіре алады, Мәскеу региондағы өз мүддесін қорғай отырып және ... ... ... ... ... жасай отырып қаншалықты терең кете алады...»1
1 Лаумулин М. Казахстан в современных международных отношениях: безопасность, геополитика. Политология. Алматы: КИСИ при ... Ρ К. ... - ... центр «Континент», 1999. - С. 19.
Қытаймен арадағы қатынасты, ҚХР ... ... ... ... ... қауіптің болуына қарамастан, қауіпсіздік тұрғысынан позитивті (оң) деп ... ... ҚР мен ҚХР ... ... ... ... ішкі ... сақтау, экономикалық байланыстарды дамыту және төменгі сапалы өндірістермен күресу.
Көп жоспарлы ынтымақтастықты кеңейтуге, ... ... ... регионалдық жанжалдарды болдырмауға және реттеуге бағытталған, Азиядағы өзара әрекеттер мен шаралар бойынша Кеңесті шақыруы (АӨӘШК) Қазақстан Республикасының ең шынайылық ынталығы ... ... жыл ... ... ... ... күні Азиядағы қауіпсіздік пен тұрақтылықты қолдау саласындағы әрекеттегі форумның сипатына ие болды, оның нәтижесі болып АӨӘШК принциптерінің ... ... күш ... және ... ... күш салуымен регионда бейбітшілік пен тұрақтылыққа қол жеткізілгенмен, Орталық Азия –әлуетті дау –жанжалды региондардың біріне саналады. Таяу ... ... ... көз ... өзі ... Тәжікстандағы, Ауғанстандағы, «ұзаққа» созылған Кавказдағы соғыстар. Дау –жанжалдар келешекте регионның ішіндеде, жәнеде оның айналасында, оның ішінде территория үшін, сулы және бай ... ... үшін ... ... ... Назарбаев НА. На пороге XXI века. - Алматы: Онер, 1996. - С.79.
жылдың 4 маусымында ... ... ... ... ... өзінің жұмысын бастады, онда мақсатқа жетудің нақты қадамы болып табылатын –регионның тұрақты дамуын қамтамасыз ету ... ... ... ... ... ... Алматылық Акті мен Мәлімдеме қабылданды. Бұл жұмыстағы Азия мен дүниежүзінің ірі мемлекеттерінің ... ... ... және ... ... ... ролін атай келіп, төрағалық жасаушы азиялық континентте қауіпсіздікті қамтамасыз етудегі БҰҰ координациялаушы роліне ... ... ...
АӨӘШК бірінші саммитінде Президент Нұрсұлтан Назарбаевпен көтерілген өзекті мәселелердің бірі болып Ауғанстан ... ... ... ... ... елдер, ғалами жауыздық ретінде терроризмге шешімді қарсы тұруы қуантатын жағдай, –деп атап өтті ... «Осы ... ... ... бұл қауіпке тиімді қарсы тұру үшін сәйкестікті халықаралық ұйымдардың ... ... ... ... ... ... пісіп жетілді. Халықаралық терроризмді қиып тастауға барлық дүниежүзілік қауымдастықтың саясаттық, қаржылық және ой мен ... ... ... ... ... деп қорытындылады Н.Назарбаев3
3 Лаумулин М.'Г. По пути ... // ... ... - 2002. - 4 ... - ... ... ең басты жағдайларының бірі 2002 жылдың мамыр айының ортасында Кремльде өткен ... ... ... ... сессиясы болды, онда, дүниежүзіндегі жағдайлардың дамуы салдарларынан Шарт ... жаңа ... бой ... талап ететіндіктен, Шартты халықаралық регионалдық ұйымға қайта өзгертуі қажеттігі туралы шешім қабылданды. ... ... ... Н.А. Назарбаев, пресс-конференцияда сөз сөйлеп, Шартты ДКБ мүшелеріне қауіп төну жағдайында қолдануға болатын сақтандыру полисі ретінде өте ... ... ... біз өте ... ... ... –деп көрсетті Нұрсұлтан Әбішұлы –Қатысушы –мемлекеттерге қару мен техниканы бірдей баға ... ... ... ... беретін, әскери –техникалық ынтымақтастық туралы шешім қабылдадық. Кадрларды дайындаудағы ынтымақтастық туралы қабылданған шешімнің маңызы одан кем түспейді... »1
1 Махин В. ... в ... ... ... // ... ... - 2002. - 15 мая. - С.1
Н. Назарбаев шарттың ескірген ... ... ... ... жәнеде оны халықаралық ұйымға түрлендіруге ықылас қосты. Қазақстанның атынан осы ұйымның ... мен ... ... ... ... және Ұжымдық қауіпсіздік туралы Шарт ұйымы жаңа ... өте кең ... ... ... ... кепілдігі болатынына сенімділік танытты.
Ұлттық қауіпсіздік концепцияларын жүзеге асыру кезінде, Қазақстан Республикасының ішкі ... ... ... анықтайтын факторларға ерекше көңіл бөлінуі керек. Көңіл аударуды керек ететін бір жайт, ол көптеген ішкі проблемалардың сыртқылармен тығыз байланыста болуы, атап ... ... ... ... ... және ... қылмыстылық. Осыған байланысты Қазақстан Республикасы Қауіпсіздігі Кеңесінің іс –әрекетінің, оның Қазақстан Республикасының қауіпсіздігін қамтамасыздандыратын барлық құрылымның тиімді өзара әрекеттесуін қамтамасыз ету ... ... ... болады.
Осының барлығы қазіргі этаптағы Қазақстан Республикасының сыртқы қауіпсіздігінің қолданудағы жүйесін талдау қаншалықты саяси актуалды және тәжірибе жүзінде ... ... ... көрсетеді. Бүгінгі күні, ғаламдану процестері регионалдық қауіпсіздік пен ұжымдықты қамтамасыз етуде жаңа ... ... ... ... ұсынып жатқанда, дипломатия мен халықаралық құқық дүниежүзіндегі тұрақтылықты сақтаудың негізгі механизмдері болып табылады.
Тарихнама. Біздің республикамыздың сыртқы саясатының қалыптасуы мен ... 10 ... ... ... Қазақстанның сыртқы қауіпсіздігін қамтамасыздандыру мәселелеріне арналған, бірқатар ... ... бола ...
Қазақстанның сыртқы саяси курсының қалыптасуы мен беріктенуі тақырыбын аша отырып, маңыздылығы кем түспейтін тағы бір аспектіге көңіл аударғанымыз ... ... еді. ... ... ... ... ... мемлекетаралық қатынастарда, көп жағдайда халықаралық аренада басты қатысушы тұлғалар болатын ... ... таза ... және ... ... тәуелді болады…»^ Бұл, халықаралық қатынастың кез –келген аспектілерінің сауатты және күн ілгері кесіліп пішілмеген талдауы онсыз іске аспайтын, тарихи ... ... ... барлық маңыздылығымен қатар, қазіргі саясатты қалыптастыру үшін маңыздылығы төмен емес басқа элемент –субъективті фактор туралыда ұмытпауымыздың керек екенін көрсетеді. ... ... ... ... ... и ... логика перемен» кітабында Е. Ертысбаев мазмұндап берді. Автор, Президент Н.Ә.Назарбаевтың сыртқы саясаттық қызметі ... ... ... ... ... бұқаралық ақпарат құралдарында егжей –тегжейлі түсіндірілетінін және баяндалатынын, ғылыми орталықтарда талданатынын ерекше атап өткен. Кітапта Қазақстан мемлекетінің Басшысының ... ... жеке ... ... ... негізделген бірегей материалдар келтірілген. Оның ең басты қорытындысы: «Бүгін жалпыға белгілі, Қазақстан мемлекеті Басшысының белсенді ... ... ... қызметінің арқасында Қазақстан халықаралық саясат мінбесінде өзінің жеке дауысын шығара алады…».
Қ.К. Тоқаевтің «Под ... ... ... политика Казахстана в условиях глобализации» және «Дипломатия Республики Казахстан» кітаптарында елдің халықаралық саясатының негізгі ... ... ... ... ... қауіпсіздігінің құрылымын жасау саласындағы Қазақстанның әртүрлі мемлекеттермен және ... ... ... және көп ... қатынастарының дамуындағы нақты нәтижелер келтірілген.1
1 См.: Токаев К. К Под стягом независимости: Очерки о внешней политике ... - Ал ... ... 1997. - 736с.; Он же. ... в ... глобализации.- Алматы: АО «САК», НП ПИК «GAUHAR», 2000.-584с.; Он же. ... ... ... - ... ... 2001.-552с.
Сонымен қатар, 1995, 1998 және 2000 жылдары Сыртқы Істер Министрлігі шығарған арнайы жинақтарды, «Внешняя политика Казахстана», «Актуальные проблемы ... ... ... және «Приоритеты казахстанской дипломатии на рубеже веков»2
2 См.: Внешняя политика Казахстана. Сборник статей. –Алматы - Москва: МИД РК, 1995.- 208с.; ... ... ... политики Казахстана. Сборник статей. - Алматы: МИД РК, 1998.- 320с.; ... ... ... на ... ... ... статей. - Алматы: МИД РК, 2000.- 384с. атап өту керек, бұл жинақтардың бәрі таяу және ұзақ ... ... ... мақсаттарды көрсеткен Президент Н.Ә.Назарбаевтың сөзіменен ашылады. Жинақтарда келтірілген ... ... ... ... елшілерінің және халықаралық қатынас –мамандарының статьялары қауіпсіздікті тұрақтандырудың әртүрлі аспектілерін қозғайды, сонымен қатар шетелдік мемлекеттермен екіжақты қатынастың дамуы, серіктес –мемлекеттердің ішкі және ... ... ... мен ... ... және регионалдық проблемалар келтірілген.
Қазақстанның стратегиялық зерттеу институтының ... ... У.Т. ... ... «Основные итоги внешнеполитической деятельности Республики Казахстан и ее приоритетные задачи»3
3 Касенов У .Т. ... ... ... ... Республики Казахстан и ее приоритетные задачи. - Алматы: КИСИ, 1994.- І94с. атты кітап басылып шықты, онда шағын ... ... ... қауіпсіздігінің тұрғысынан ең маңызды міселелер жарық көрген, бірінші кезекте 1991 жылдан бастап тарихтың Қазақстанның алдына қойған сыртқы саясаттық ... ... ... ... жас мемлекетіміздің өзінің ұлттық мүдделерін анықтауда, ССРО-ның құлауымен және ... ... ... өткен өзгерістерде елдің сыртқы қауіпсіздігіне жаңа және анықталмаған қауіптердің төнуін анықтауда кездескен қиындықтар өз әсерін тигізді. ... ... в ... ... ... ... геополитика. Политология» монографиясында Лаумулин М.1
1 Лаумулин М. Казахстан в современных международных отношениях: безопасность, геополитика. ... - ... КИСИ при ... РК. ... ... ... 1999. –с.; On же. ... современной безопасностн Казахстана // Казахстан-Спектр. - 1998. -№1. - С.2І-32. ең маңызды мәселелерді Қазақстанның сыртқы саясатының негізгі бағыттары мен ... ... ... бірақ ол тәуелсіздік алғаннан кейінгі Қазақстанның сыртқы ... ... ... толығымен айқындай алмайды, бұл жұмыс, сонымен қатар, ... ... ... ... ету ... түпкілікті және аяқталған жетекшілік бола алмайды. Бұл проблема соншалықты иілімді және тұрақты түрде өзгеріп отыратындықтан, оның ... ... ... ... ... ... республикамыздың ұлттық қауіпсіздігінің концептуалдық негіздерін өз көріністерінде авторлар Абенов Е., Спанов М. және Перметов С. «К ... ... ... Казахстана»2
2 Абенов Е., Спанов М., Перметов С. К проблеме национальной безопасности Казахстана // Евразийское сообщество. - 1997. - №4. - ... ... ... ол статьяда Қазақстан Республикасының азаматтық қоғамды, құқықтық мемлекетті және мемлекеттік тұтастықты және ... ... және ішкі ... ... ... ... ұлттық идеясы мен ұлттық мүдделерін анықтауға арналған мәселелер кеңінен айқындалады. Дегенмен, бұл жұмыста елдің ... ... ... ... қауіптердің шығындарын минимизациялауға бағытталған, оны қамтамасыздандыруға арналған ұлттық қауіпсіздік пен шараларды құру бойынша айқын негіздер жоқ. ... ... ... пен ... ... ... ... реттеу бойынша дүниежүзілік қоғамдастықтың тактикасы мен стратегиясын әзірлеуге ықпал ететін Шарттарды жүзеге ... ... ... ... ... К.Л. ... ... К.Л. Новые рубежи ШОС // Континент. - 2001. - №18. - 26 сентября-9 октября. - ... Он же. ... и ... ... политические отношения и торгово-экономическое партнерство //Казахстан-Спектр. - 1997. - №1-2. - С. 102-112. Он же. ... ... в КНР: ... и ... - ... ... 1998. - 157с. жұмыстарында айқын көрсетілген. Оларда Қазақстан Республикасының сыртқы саясатының басымдылықты ... ... ... проблемалар бойынша активті жайғасымдары және қауіпсіздік жүйесін қолдау мен құру үшін дүниежүзілік қоғамдастық істеріне қатысу талданады.
Қазақстанның сыртқы саясатының ресейлік ... ... ... онда оған ... Н.А. Назарбаев. Казахстанско-российские отношения» кітабы арналған, бұл кітапта біздің еліміздің басшысының 1991 жылдан 1998 ... ... ... ... ... ... ... жасаған баяндамалары, сөйлеген сөздері, статьялары келтірілген. Бұл жұмысты зерттеу ... ... ... ... әрбағытты беріктендіру мен дамытудағы қазақстан жетекшісінің принципиалдық көзқарасын сатылы түрде бақылауға болады. Айта ... бір ... осы ... ... ... ... жәнеде Қазақстан мен Ресейдегі дипломатиялық корпустар қауымдастықтарының, халықаралық ұйымдар мен зерттеуші орталықтар жағынан ... ... ... осы ... ... және ... тілдерінде шығаруға әкелді.1
1 Президент Н.А.Назарбаев. Казахстанско-российские отношения. - М., 1997; President of the Republic of ... ... ... Moscow, 1998; ... Назарбаев. Казакстан-Ресей катынастары. - Алматы,1999.
Қазақстан –ресей қатынастарының он жылдық дамуының нағыз қорытындысы ретінде ... ... и ... ... ... опыт ... ... және «Казахстанско-российские отношения в эпоху перемен. 1991-2001»2
2 См.: Мансуров Т,А. ... и ... ... ... опыт ... партнерства. - М.: Русский Раритет, 1997. - 368с. Он же. ... ... в ... ... ... - М.: ... 2001. - 712с. ... атауға болады, ол біздің ынтымақтастығымыздың қазіргі кезеңінің «өзінше антологиясы» болып ... Олар ... ... қатынастарының барлық саласында өтетін көп жоспарлы процестердің ... ... ... өзінің атауыда айтып тұрғандай, «осы онжылдықта қаланған серіктестіктің қуатты іргетасы, ... ... ... ... баға ... ... бар. ... қоры болып қазіргі этаптағы Қазақстан Республикасының сыртқы қауіпсіздігін қамтамасыз ету проблемаларына арналған халықаралық шарттар табылды. Әсіресе, Қазақстан Республикасының басқа мемлекеттермен ... ... ... ... және осы ... ... экономикалық, әскери –техникалық және ізгілікті ынтымақтастығының әртүрлі аспектілерін қозғайтын негізгі құжаттар кіретін жинақтарды ... ... ... ... См.: Сб. документов по международному праву. T.I / Под ред. Токаева К.К. - Алматы: САК, 1998. - 58Іс.; ... ... ... десятилетия. Сб. документов и материалов. - Астана: Елорда, 2001. - 463с.; Европейская интеграция и ... ... ... ... ... им. Аль-Фарабн, Представительство Комисии ЕС в Республике Казахстан. - Алматы: Комплекс. 1998. - ... ... ... материалдарды, құрылымы бойынша бірнеше топтарға сыныптауға болады. Біріншісі, құжаттардың ең кеңейтілген тобы, 1991 ... ... ... ... мен басқа мемлекеттер арасындағы халықаралық қауіпсіздік, әскери ынтымақтастық пен бейбітшілік жолындағы қызметтердің саласындағы, мемлекеттер басшыларымен, ... ... ... ... және ... ... ... қол қойылған тікелей келіссөздерден тұрады.
Бұл құжаттар тобына, әскери саладағы екіжақты ... ... ... ... ең ... орын ... Қазақстан Республикасы мен Ресей Федерациясы арасындағы әскери ынтымақтастық туралы Шартты жатқызуға болады. ... ... ... осы ... барлық негізгі ережелерінің жүзеге асуын атап айтуға болады.
Қазақстан Республикасы Үкіметі мен Ресей Федерациясы Үкіметінің ... ... ... ... ... ... ... қарулануды қысқарту процесіндегі ынтымақтастық туралы Келісімде осы келісімнің шеңберінде жемісті орындалған «стратегиялық шабуылдық ... ... ... ынтымақтастықтың» негізгі кезеңдерін анықтайды.
Құжаттардың екінші тобына біздің республикамыздың территориясындағы ядролық мұраның тағдырын анықтайтын, ... ... мен ... және ... ... территориялдық тұтастығы мен тәуелсіздігіне, қауіпсіздігіне кепілдік беретін құжаттар жатады. ... ... ... к договору между СССР и США о сокращении и ограничении стратегических наступательных вооружении. Лиссабон, 23 мая 1992 года. В кн.: Сб. ... по ... ... ГЛ. / Под ред. Токаева К.К. - Алматы: САК, ... 257-258. қол қоя ... және сол ... ... ... ... болуға міндеттеме ала отырып, Қазақстан Республикасының Жоғарғы Кеңесі, 1993 жылдың желтоқсан айында Ядролық қаруды таратпау ... ... ... ... ... қабылданған шарттардың барлық талаптарын қатысушы –елдер ішінде бірінші болып орындағанын атап ... ... ... ... ... ... ... жағдай, ол Қазақстанның халықаралық шартты –құқықтық1 қатынастар жүйесінде болуы, олардың ішінде –Қазақстан Республикасы мен МАГАТЭ ... ... ... ... ... Шартпен байланысты кепілдеме беруді қолдану туралы Келісім4
4 Соглашение между Республикой Казахстан и МАГАТЭ о применении гарантий в связи с ... о ... ... ... ... 20 июля 1994 года. В кн.: Сб. документов по международному праву. ГЛ. / Под ред. ... К.К. - ... САК, 1998. - С. ... топқа ТМД –ны беріктендірі және оған қатысушылар арасындағы қауіпсіздік контекстіндегі интеграциялық байланыстарды дамыту үшін ең ... мәні бар ... ... ... ... ... ... 1992 жылдың 15 мамырында Ташкент қаласында алты бұрынғы кеңесті республикалармен қол қойылған Шартта өз орынын ... ... ... ішінде ТМД елдерінің арасындағы ұжымдық қауіпсіздік туралы Шарт Қазақстанның ... ... ... беретін жалғыз шарт болып қалды.5
5 Договор о коллективной безопасности между странами СНГ. Ташкент, 15 мая 1992 ... В газ. ... ... -1992. -19 мая. ... ... ... біріккен шаралар қабылдайтын, ТМД елдерінің тәжірибелік ынтымақтастығының деңгейі оның реалдық масштабына үйлесімді және тиімді болуы және кешендік және жүйелік келісті ... етуі ... ... 24 мамырында Минскіде, 1992 жылдың 15 мамырындағы ұжымдық қауіпсіздік туралы Шарттың ... ... ... ... ... бұл оны қазіргі геосаясаттық жағдайларға үйлестіру әрекеті еді.2
2 Меморандум о ... ... ... о ... ... от 15 мая 1992 года и его ... к ... геополитической ситуации. Минск, 24 мая 2000 года. В кн.: Сб. документов по международному праву. T.I. / Под ред. ... К.К. - ... САК, 1998. - С. 397- ... ... дамуының келесі қадамы болып 2002 жылдың мамыр айының ортасында Кремлде өткен Ұжымдық қауіпсіздік Кеңесінің мерейлі сессиясы табылды, онда Шартты ... ... ... ... ... ... шешім қабылданды.
Қазақстан Республикасы, Қырғызстан Республикасы, Тәжікстан Республикасы және Өзбекстан Республикасы арасындағы ТМД қатысушы –мемлекеттердің әскери ... ... ... ... ... ... ... және бейбітшілікті ұстау бойынша шараларды күшейту мақсатында қабылданған ең маңызды қадамдардың бірі болып табылады. Осы шартта ТМД елдерінің бірқатарының жалпы ... ... ... бұл келісімнің тиімділігі төмендігі байқалады, өйткені осы уақытқа дейін оның қатысушыларының қауіпсіздігіне келетін қауіп пен қатерге шапшаң тойтарыс ... ... ... құрылған жоқ.
Келесі топқа, азия континентіндегі регионалдық қауіпсіздікті құру туралы материалдар кіреді. Бұл, бірінші кезекте, ынтымақтастықтың Шанхайлық ұйымын құру туралы ... ... о ... ... ... ... ... 15 июня 2001 г. В кн.: Национальная безопасность: итоги десятилетия. Сб. ... и ... - ... ... 2001. - С. 442- 446., онда ... ... ... мен принциптері, ынтымақтастықтың әртүрлі саласындағы барлық қатысушылардың өзара әрекеттесу координациясы анықталады. Сонымен қатар, Азия мемлекеттерінің қауіпсіздігін ... ... ... ... деп ... ... аңғырттық болар еді. Өкінішке орай, осында азиялық емес мемлекеттердің ... НАТО және ... ... ... ... ... ... және бірқатар басқада себептермен, Азиядағы геосаясаттық жағдайдың күрт өзгеруіне байланысты, осының бәрі бір ... ... ... жанжалдық потенциалдың төмендеуіне әкелгенмен, екінші жағынан жаңа нақты қауіптердің пайда болуына әкелді.
Шанхай мен Мәскеуде қол ... ... ... ... ... ... Федерациясы, Тәжікстан Республикасы және Қытай Халық Республикасы араларындағы шекаралы аудандардағы әскери саладағы сенімділікті беріктендіру туралы ... ... ... ... ... ... Республикой. Российской Федерацией, Республикой Таджикистан и КНР об укреплении доверия в военной о6ласги в районе границы. ... 26 ... 1996 ... В кн.: Сб. ... по, международному праву. Τ.Ϊ. / Под ред. ... К.К. - ... САК, ... 1 ... ... ... ... Кыргызской Республикой, Российской Федерацией, Республикой Таджикистан и КНР о взаимном сокращении вооруженных сил в ... ... ... 24 ... 1997 ... В кн.; Сб. ... по ... праву. T.I. / Под ред. Токаева К.К.- Алматы: САК, 1998. - С.277-283. және Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... және Қытай Халық Республикасы араларындағы шекаралы аудандардағы әскери күштерді ... ... ... ... ... ... о борьбе с терроризмом, сепаратизмом и экстремизмом. Шанхай, 15 июня 2001 года. В кн.: Национальная безопасность: ... ... Сб. ... и ... - ... ... 2001. - С. 446- 458., ... Шанхайлық ұйымының қалыптасуы үшін негізгі база болып табылды. ... ... ... орын ... ... ... ... –мемлекеттері арасындағы өзара қатынастың негізін анықтайды. Дегенмен ескеретін бір жай, көптеген туындайтын проблемаларды қатысушы –елдер, бұл ... тыс, ... ... екіжақты деңгейде шешкенді оңтайлы көреді.
Терроризммен, сепаратизммен және ... ... ... ... Конвекциясы1 халықаралық терроризмге, ұлттық сепаратизмге және діни ... ... мен ... ... ... белсенді қарсы әрекет орнықтырады. Дегенмен бұл конвенцияныңда әлсіз және тиімсіз әрекетін атап өту ... Ірі ... ... ... ... ... табылатын Ауғанстан әлдеде сол күйде қалуда, бұл проблема өз шешімін әлі тапқан жоқ. Осы елде ... ... ... жағдайлардан кейінде есірткі өндіру көлемі қысқарған жоқ, ал ... ... Азия ... ... орай, қарудың заңсыз саудасының масштабы тұрақты түрде жоғарылауда. Жағдайдың тұрақтанбауының тағыда бір қауіпті жағдайы, жекелеп айтсақ, ... ... ... жаңа ... ... ... ол заңсыз (құпия) көшіп –қону. Оның өсу масштабының, есірткілік, экстремизм және ... ... ... сияқты Жайсыз құбылыстармен байланыстылығы алаңдатады.
Әдіснамалық негіз. Салыстырмалы, институтталған талдаудың жалпы теориялық әдістері, объективтіліктің, тарихтылықтың, ғылымдылықтың ... ... ... жазу үшін ... ... ретінде Қазақстан Президенті Н.Ә.Назарбаевтың еңбектері алынды2
2 См.: Назарбаев Н.А. В ... ... - ... ... 1999. - ... Он же. На ... XXI века. - Алматы: Опер, 1996. -288с.; Он же. Пять лет ... ... ... 1996. -640с.; Он же. ... ... ... и возрождения евразийской цивилизации. - М.: Экономика, 2000. - 543с.; Он же. ... ... - ... ... 2001. - 294с., онда ол ... ... деңгейдеде қауіпсіздікті қолдаудың маңыздылығы туралы айтады. Концептуалдық ... ... ... ... ... ескертілген келесідей негіз қалаушы жұмыстарында белгіленген - «Қазақстанның тәуелсіз мемлекет ретінде қалыптасу және даму стратегиясы» және ... ... ... ... қауіпсіздігі және тұрмыс халінің жақсаруы».
Біздің еліміздің сыртқы саяси курсының қалыптасуы мен дамуының ... ... ... өркениеттіліктің келешегі туралы ойлар, оның ішінде тарихи және мәдениет ... ... ... «На ... XXI ... және «В ... ... жұмыстарында келтірілген.
Қауіпсіздік саласындағы қазақстанның сыртқы саясатының бағытына келетін ... ол ... ... ... общества и возрождения евразийской цивилизации» кітабында оған көп ... ... онда 1991 жыл мен 2000 ... ... қауіпсіздіктің әртүрлі аспектілері бойынша біздің мемлекетіміздің басшысының баяндамалары, сөйлеген сөздері, статьялары келтірілген. Бұл кітаптан, қазақстандық жетекшінің сыртқы әлеммен ... ... ... ынтымақтастығымыздың принципиалдық жайғасымын сатылы түрде бақылауға болады. ... ... ... ... ... ... негізгі идея, Қазақстанның президентінің сөзімен айтқанда: «Қазақстан өзінің геосаясаттық жағдайын түсінеді және азия ... ... пен ... ... ... ... болуға дайын»1
1 Назарбаев Н.А. Стратегия трансформации общества и возрождения евразийской ... —Μ.: ... 2000. - С.344. ... ...
Диплом жұмысының Жаңалығы. «Қазақстан Республикасының қазіргі этаптағы сыртқы қауіпсіздігі» тақырыбы – әдебиеттегі жаңалық емес және соңғы жылдарда Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ... ... ... пайда болды. Берілген тақырыпты зерттей отырып, ҚР сыртқы қауіпсіздігін беріктендірумен байланысты мәселелерді және мемлекеттік ... ... ... ... ... басты мүдделері ретінде зерттеумен айналысқан саясаткерлердің еңбектеріне сүйендік. Елдің қауіпсіздік принциптерін зерттеуде келесі қадамды жасау керек, ХХІ ғасыр табалдырығында ... ... ... ... ... жағдайларды талдауға тырысу қажет. Жұмыстың жаңалығы жаңа әдебиеттерді қолданудан тұрады, соларды талдау ... ... ... халықаралық қатынастар жағдайындағы қауіпсіздік контекстіндегі қорғанудың ұлттық мүдделерінің сипаттамалары туралы қорытындылар жасайды.
Жұмыстың ... ... ... ... ... қалыптасуының негізгі принциптері мен стратегияларын ашудағы Қазақстан Республикасының ... ... ... ... болып табылады, сонымен қатар Қазақстан Республикасымен қазіргі кездегі Орталық –азия регионы шеңберінде туындаған тоқырау жағдайын ... ... мен ... –қайшылықтарында, қауіпсіздік контекстінде, оның саясатының негізгі бағыттарында, жүргізудегі сыртқы саясатты талдау болып ... ... ... ... ... ... ... сыртқы саясатының параметрлерін оларда белгіленетін дүниежүзілік процестер аспектілерінде зерттеу, Тәуелділік алумен Қазақстан Республикасының ұлттық мүдделерін анықтау;
ядролық қарусыздану мәселелерін шешу жолындағы ... ... ... ... мен қарама –қайшылықтарды талдау;
Орталық –азия регионындағы Қытай Халық Республикасының ... ... ... және ... ... Қазақстан Республикасы мен Ресей Федерациясының өзара қатынасын талдау;
ТМД қатысушы –елдерінің бір-біріне қанасы бойынша және ... ... ... ... ... ... жүргізетін ынтымақтастығын зерттеу;
региондағы қауіпсіздікті қамтамасыз ететін фактор ретінде Орталық Азия мемлекеттерінің ... ... ... ... ... мен шаралар бойынша Кеңестің (АӨӘШК) дамуы мен алдағы келешегінің негізгі қорытындыларын талдау, сонымен қатар Орталық –азияның қауіпсіздігі жүйесін қалыптастырудағы ЫШҰ ... мен ... ... ... анықтау.
Жұмыстың құрылымы қойылған мәселелермен анықталады және кіріспеге, үш тарауға, ... және ... ... ... ...
Бірінші тарауда Қазақстан Республикасының сыртқы қауіпсіздігінің параметрлері, тәуелсіздік алумен ... ... ... мүдделерін анықтау, ядролық қарусыздану мәселелерін шешу жолындағы ... ... ... ... мен ... ... талдау сипатталады.
Екінші тарауда Қазақстан Республикасының Ресей Федерациясымен, ҚХР ... ... күйі мен ... ... мемлекетіміздің ТМД шеңберіндегі мүдделерінің кеңеюі мен тереңдеу саясаты, ХХІ ғасыр табалдырығындағы Мемлекеттер қауіпсіздігі ... ... ... факторының ролі сипатталады.
Үшінші тарау Орталық –азия регионында тұрақтандыру мен қауіпсіздікті қамтамасыздандыру үшін жүргізіліп жатқан интеграциялық ... ... ... ... мен барлық континенттер үшін алдағы келешегінің қорытындыларына талдау ... ... ... ... ... ... ... қауіпсіздігі жүйесін қалыптастыруда ЫШҰ қызметі мен ролін талдау.
I ТАРАУ. Қазақстан қауіпсіздігі құрылымының стратегиясы және қалыптасу принциптері.
.1 Қазіргі кезеңдегі сыртқы ... ... ... ... ... ... кезеңдерімен салыстырғанда, барлық біздің планетамызды қозғалысқа келтірген уақиғаларға бай кезең болды. Екі дүниежүзілік соғыстар, отаршылдық жүйенің күйреуі және Азия мен ... жаңа ... ... ... ... ... мемлекеттің және дүниежүзілік социалистік жүйенің пайда болуы жәнеде жүзжылдық соңында оның ыдырауы, экономиканың қарқынды дамуы, планетарлық ғаламдану ... жеке ... ... бірлесулері өткен жүз жылдықты анықтады...»1
1 Исингарнн Н. Казахстан и ... ... ... ... и ... право: Материалы международной региональной конференции. Астана, 18-19 января 2001г. / ... ... ... ... ... ... Л.Н. Гумилева. Под ред. М. Жолдасбекова. -Астана: ФинЭк, 2001. - С.142.
Кеңес ... ... соң жаңа ... ... ... оның ... бұрынғы республикалар ішінде ең соңғысы болып –жылдың 16 желтоқсанында –өзінің тәуелсіздігі туралы жариялаған, Қазақстан ... ... ... жылдармен қалыптасқан экономикалық, ізгіліктік байланыстарды сақтаумен ұлттық мемлекеттілікті қалыптастыру және нығайту, қоғамдық өмірді түбірлі қайта құрудың іргетастық ... ... ... ... ... ... ретіндегі өзінің болмысының бірінші күндерінен бастап, Қазақстан Республикасы тұтас халықаралық қауіпсіздікті нығайту бойынша дүниежүзілік қоғамдастық салған күштерге және ... ... ... ... ... ... орынды қамтамасыз етуге белсенді кірісті, бұл ұлттық қауіпсіздіктің өздік стратегиясын ... ... ... ... ... дамуының барлық тарихи тәжірибесі, мемлекеттің қарқынды және тұрақты өсуі жүзеге асатын шеңбердегі барлық қажетті жағдайлардың ең бастапқысы оның ... ... мен ... сақталуы болып табылатынын куәлендіреді. Еркіндік пен тәуелсіздікті жеңіп алу аз, оны ұстап тұру, нығайту және өзіміздің ұрпақтарымызға беруіміз керек. Келешек ... ... ... жеңе алмаған қиыншылықтар мен проблемаларды және оларға жеткен жеңілдіктерді бізге кешіреді. Бірақ, егер біз ... ... ... ... ... ... ... жеріміз бен ресурстарымыздан еркімізбен безетін болсақ, онда бізге ешқандайда кешірімділік жоқ...»2
2 Назарбаев Н.А. Казахстан 2030. ... ... и ... ... всех ... Послание Президента страны народу Казахстана // вечерний Ал маты. - 1997. –ІЗ окт. ... ... ... ... ... мен ішкі ... ... Бірақ тәуелсіздікті алғаннан соң бұл қорғаушылық өздігінен ешқандай кепілдік бере алмады. Қазақстан жетекшілері мен басқа орталық-азиялық республикасының жетекшілеріне ... ... ... ... ... ... тура келді. Сыртқы саясат тұрғысынан қарағанда, негізгі қауіптер Қытайдың империялық әрекеттеріне, Ауғанстаннан келетін анархияның таралуына және оңтүстіктегі радикал ... ... ...
«Қазақстанның тәуелсіз даму кезеңі бірінші кезекте саяси дербестігінің қалыптасуымен, мойындаудың құқықтық негізімен және Достастық бойынша жаңа көрші –серіктестерменде, ... ... ... ... саясаттық және қаржылық ұйымдарменде мемлекет аралық қатынастарды рәсімдеумен анықталады…. ... ... Е., ... М., ... С. К ... национальной безопасности Казахстана // Евразийское сообщество. - 1997. - №4. - ... ... ... қатынастың келешектегі жүйесінде лайықты орынды өзіне қамтамасыз етуі үшін, елдің мүддесіне ішкіде, сыртқыда сипаттағы проблемалармен келетін нұқсанды ... ... ... ... стратегиясын әзірлеуі керек. Мұндай стратегия келешекті анықтауға және мүмкіндікті апаттарға қарсы сақтандыратын шараларды қабылдауға көмектеседі.
«Қатаң ... ... ... ... мен ... ... ... болмауы республикадағы ішкі саяси тұрақтылыққа нұқсан келтіруі мүмкін, өйткені бұл фактор кейбір саяси күштер үшін өздерінің жалпы ... емес ... қол ... ... ... Одан ... мұндай текті құжатты әзірлеу міндеті елдегі жүргізіліп жатқан ... ... ... тым ... және ... ... әлуетті құрылымдарының қызметтеріндегі жетімсіздіктермен байланысты...»2
2 Бакаев А., Еднлова Д. Безопасность ... в ... ... // ... 2001.- ... ... жылдар ішінде Қазақстанда дербес қауіпсіздік туралы анықталған бір көріністер құралды. Олар біздің жас ... ... ... ... ... байланысты. Қауіпсіздік туралы көріністің мәліметтері сыртқы және ішкі саясатты жүзеге асыру барысында әзірленген принциптерге сүйенеді. Бұлар ... ... ішкі ... ... және ... тұрақтылықты сақтау, экономикалық реформаларды жүргізу, президенттіктің мемлекеттік билігі мен режимін нығайту; сыртқы саясатта –ғаламдық державалар арасындағы баланстану, ... ... ... ... азиялық қауіпсіздікті беріктендіру, Орталық Азияның интеграциясы мен еуразиялық идея.
жылдың ... және 1992 ... ... Қазақстан өзінің бірінші бастапқы, қауіпсіздіктің сынамалы доктринасын белгіледі: екіжақты келісімдерді ТМД механизмдерінен сырт жүргізу, бірақ сонымен бірге Достастық ... ... ... ... ... ... ... үш мақсатты анықтады:
) Ресей Федерациясымен ерекше қатынасты сақтау,
) орталық –азиялық одақ құруға ұмтылу;
) ТМД шеңберіндегі қауіпсіздік саласында ... ... қол ... ... ... мен ... Орталық –азия регионының қауіпсіздігі туралы ұқсас көрініске ие болды. Назарбаевтың, Ресей Федерациясы бас болатын ұжымдық қауіпсіздік жүйесіне байланған, Орталық ... ... ... идеясы, нақты іске асырыла алатын еді. Мамыр айының ортасында, 1992 ж. ТМД ... ... ... ... кездесті. Ельцин мен Назарбаев ұжымдық қауіпсіздік туралы Шартқа қол қойылуы үшін көп күш жұмсады. 15 мамыр 1992 ж. Ресей Федерациясы, ... ... ... ... және ... ... қауіпсіздік туралы Шартқа қол қойды.1
1 Договор о коллективной безопасности между странами СНГ. Ташкент, 15 мая 1992. В газ. ... ... - 1992. - 19 ... ... ... бұл ... ... –мемлекеттерге басқа альянстарға кіруге немесе өзара немесе үшінші жақтармен топтасуға тиым салады. Бұл бөлім ... ... ... ... үшін ... маңызды болды. Бұл бірде-бір шетелдік державаның ұжымдық қауіпсіздік туралы Шарт әрекетте ... ... ... ... негізінде регионға кіре алмайтынын көрсетті. Сонымен қатар біріккен қорғаныс туралы шартта қарастырылды, оған сәйкес ... ... ... ... ... ... ... шабуылдай қарастырады. Бұл келісімнің нәтижесінде Ресей Федерациясы Қазақстанның басқа державалармен одақ құруының орнына, оны ... ... ... ... жылы ... ... енген, Ұжымдық қауіпсіздік туралы Келісім әскери құрылыс аясындағы ынтымақтастықты жөнге салуға әсер етуші инструмент ретінде ғана емес, ... ... ... ... маңызды фактор ретінде, егемендікті қорғау мен қатысушы-мемлекеттердің территориялық тұтастығында өзінің тағайындалуын ақтады, ол ұлттық қарулы күштердің әскери және ұйымдастыруға қатысты ... АҚҚ ... ... ... ТМД-ға кірмейтін мемлекеттермен шекараларды бірігіп қорғау аймағындағы өзара әрекеттер мен ... ... ... ... ... Н.А. ... ... общества и возрождения евразийской цивилизации. - М.: Экономика, 2000. - ... ... ... ... ұлттық мүдделерін нақты потенциалдық қауіптерден қорғану күйін көрсетеді.
Сыртқы қауіпсіздік –Қазақстан Республикасының нақты және ... ... және ... ... ... мен ... тарапынан болатын озбырлықтан қорғану күйі...»3
3 Закон Республики Казахстан. О национальной безопасности Республики Казахстан. Алматы, 1998.
Қазақстан ... ... деп, ... ... ... ... ... тәуелсіздігі мен территориялық тұтастығын, ішкі және сыртқы қатерден қауіпсіздендіруді, әлеуметтік-экономикалық және қоғамдық-саясаттық ... ... ... ... мен ... билік пен басқарудың институттарының мемлекеттік құрылуын: бейбітшілік пен келісуді, негізгі ... мен ... ... ... ... және ... ... есепке алумен өмірлік маңызы бар тұтынуларды қамтамасыз ететін, ... және ... ... жүйесі қабылданады.
Қазақстан Республикасының қауіпсіздігі осы саладағы саясаттың жалпы міндеттері мен басымдылығын қамтитын және ... ... жету ... ... ... стратегияға сүйенеді. Бұл мақсаттар қатердің нақты көздерін айқындайды және сәйкестендіреді, оларды жою механизмдерін анықтайды және қауіпсіздік ... ... ... ... ... ... – бұл ... қауіпсіздігінің ішкі және сыртқы қатерлерден тәжірибе жүзінде іске асырылуын қамтамасыз ететін, мемлекеттік институттар мен саясаттық құралдардың жиынтығы.
Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ... мен субъектілерін қорғауға бағытталған.
Қауіпсіздіктің негізгі объектілеріне жататындар:
Мемлекет –оның конституциялық құрылысы, егемендік және территориалдық тұтастық;
қоғам –оның материалдық және рухани ... ... ... мен ... қауіпсіздіктің стратегиясы Қазақстан Республикасының өте маңызды мүдделерінің сақталуынан шығады.
Тұрақты тіршіліктік маңызды мүдделерге жататындар: ... ... мен ... ... сақталуы;
халықаралық құқық принциптерінде басқа елдермен қатынасты дамыту;
Қазақстан Республикасының мүдделерін сақтай отырып халықаралық қатынастарда тайталастықты болдырмау; ... ... ... ... болған қарама-қарсылықтарды шешу үшін әскери күштерді қолдануды болдырмау, ұжымдық қауіпсіздік пен ұлттық күштер негізінде шабуылдарды тойтару қабілеттілігін қолдау;
азаматтық бейбітшілік пен ... ... ... ... тұрақтандыруды қамтамасыз ету және ғылыми –техникалық потенциалды жоғарылату;
азаматтардың саясаттық еркіндігін қамтамасыздандыру үшін және олардың құқығын ... үшін ... ... ...
Қазақстан Республикасының азаматтарының шетелдерде болуы кезіндегі қауіпсіздігін қамтамасыз ету;
Қоғамның тіршілік әрекетінде дұрыс ... ... ...
Біріншіден. Қатерлерге қарсы тұру осы қатерлердің сипаты мен масштабына адекватты болуы керек; өз уақытында және ескерпелі. ... ... ... және ... ... ... шараларды қабылдау мүмкіндігін қамтамасыздандыру.
Үшіншіден. Регионалдық және жалпы ұлттық ... ... ... ... ұштасуы. Қазақстан қауіпсіздігінің мүддесі тұтастай және оның жеке региондарында органикалық бірлікте шешіледі, бір-біріне нұқсан келтірмей. Осындай бірлікті қамтамасыз ететін ... ... ... ... ... ... ... регионалдық (жалпы еуропалық, азиялық-тынық мұхиттық және басқалары) және ғаламдану жүйелерімен, сонымен қатар басқа елдердің, әсіресе ... ... ... ... ... тоқайласуы.
Ерекше орынды ТМД және ынтымақтастық елдерінің ұжымдық қауіпсіздігі жүйесі алуы керек – экономикада, саясатта, мәдениет аясында, қорғаныс саласында. ... ... және ... ... ... ету үшін біз ... мемлекет болуымыз керек және көрші мемлекеттермен сенімді және достықты қатынасты ұстануымыз керек. Сондықтан біз біздің жақын және тарихи достықтағы ... ... ... және тең құқықты қатынастарымызды дамытамыз және нығайтамыз. Тура осындай сенімділік және тату ... ... ... ... ... ҚХР–менде дамытамыз. Қазақстан гегемонизмге қарсы, көрші елдермен достасуға бағытталған Қытай саясатын қолдайды... Біздің орталық –азиялық мемлекеттермен ... және ... ... күшейе түседі...»1
1 Лаумулин М. Казахстан в современных международных отношениях: безопасность, политика. Политология. - Алматы: КИСИ при Президенте РК. Информационно-аналитический ... ... 1999. - С. 129. ... ... ... ету міндеттерін шешу үшін тартылатын барлық күштер мен құралдарды рационалды және тиімді пайдалану.
Алтыншыдан. Қазақстанның ... ... ... ... ... ... аясында Қазақстан Республикасының сыртқы қауіпсіздігін анықтайтын қатерлердің ... ... мен ... Республикасының тұтастығын шайқау, оның ішінде этностар аралық және конфессионалдық қайшылықтарды қолдану жолымен;
Қазақстан Республикасына территориалдық талап қойылуы;
ТМД –дағы ... ... ... елдердегі мемлекеттік құрылымның тұрақсыз болуы;
шектес мемлекеттердегі қарулы жанжалдар, азаматтық және этнос ... ... және ... ... ... миграциялық процестер;
Қазақстан Республикасының халықаралық жағдайына және беделіне, қауіпсіздігіне қатынасы бар өзекті халықаралық проблемаларды шешуде және халықаралық ұйымдар қызметінде Қазақстан Республикасыныңролінің ... «Біз ... ... ... ... барлық мүмкіндікті потенциалдық қатерлер қазіргі кезде және таяу келешектеде орын алмайды, ... ... ... ... тікелей әскери басып кіру мен қатер болмайды. Ресейдіңде, Қытайдыңда, Батыс пен мұсылман елдерініңде бізге шапқыншылық жасауға ... жоқ ... ... ... Және бұл ... ... ... пен тұрақтылықтың ара қашықтығы Қазақстанның экономикалық потенциалын тиімді беріктендіру үшін қолданылуы керек, соның негізінде біз ұлттық қауіпсіздіктің сенімді ... құра ... ... Η.Λ. Казахстан 2030. Процветание, безопасность и улучшение благосостояния всех Казахстанцев: Послание Президента страны народу Казахстана ... Ал ... —. ... - ... салады:
Қазақстан Республикасының экономикалық дербестігін әлсірету, оның технологиялық және өнеркәсіптік ... ... ... ... отын-шикізат мамандандыруды бекітіп тастау;
Қазақстан Республикасының бірқатар шетелдік рыноктарда қатысуын шектеу, сонымен қатар оны олардан ығыстырып шығару;
Қазақстан Республикасының алдыңғы ... ... ... ... қою;
Қазақстан Республикасынан тысқа бақыланбайтын капиталды және жеке стратегиялық маңызды шикізаттық тауарларды әкету;
Қазақстан Республикасының ... және ... ... ... ... ... құқықты қатысуына кедегі келтіру;
Қазақстан Республикасының бұрынғы одақтық республикалармен сауда –экономикалық қатынасының реттелінбеуі.
Әскери салада:
жергілікті ... мен ... ... ... ... және ... ... бәрінен бұрын Қазақстан шекарасына тікелей жақын аумақтарда, немесе республикадағы жағдайға ... ете алу ... бар ... ... жою ... ... және ... түрлерін тарату, оларды жеткізу құралдары және әскери өндірістің ең жаңа технологиялары мен оларды жеке ... ... ... және ... ... ... асыру үшін қолдануға тырысуымен ұштастырылуы;
Қазақстан Республикасының мемлекеттік шекарасының қорғануының тұтастық жүйесінің бұзылуы және режимнің анықсыздығы;
Қазақстан ... ... ... ... ... жою ... ... және басқа түрлерінің болуы;
қаруды күштерді шектеу және қысқарту, басқа елдермен қарулы күштерді сапалық және сандық ... ... ... халықаралық шарттардың бұзылуы нәтижесінде стратегиялық тұрақтылықтың бүліну мүмкіндігі.
Экология саласында:
Бәрінен бұрын – ... ... ... ... ... қауіп және белгілі бір мемлекеттердегі экологиялық апаттар салдарынан пайда болатын қауіптер.
Сонымен, Қазақстанның қауіпсіздік проблемалары үшін ... ... ... ие болды деп қорытындылауға болады. Ол өзінің қауіпсіздігіне келетін ықпал мен олардың ... ... ... ... ... ... ... Қазақстанның қолайлы сыртқы саясаттық жағдайда екені туралы айтуға мүмкіндік береді. Қазақстан Республикасы ... ... ... ... ... ... алды, 1992 жылғы Ташкенттік Шарт негізінде әскери –саясаттық блоктың қатысушысы ... ... ... және азиялық елдермен өзінің қатынасын белсенді түрде дамытуда. Қазақстанның қазіргі әскери саясатының басымдылығы оның халықаралық міндеттемелерімен, ядросыз мемлекет статусымен және ... ... ... керек.
«Біз қандайда болмасын жанжалдың кез –келген ... ... ... ... болуымыз керек және «көп айғайдан бір байбай» принципін ... жөн. ... ... ... және жақын және алдағы келешектегі күштердің тепе ... ... ... ... ең ... ... интеграциялық саясат болуы керек, бірінші кезекте –Қазақстанның, Қырғызстанның және Өзбекстанның арасындағы орталық –азиялық одақтың ... мен ... ... ... ... ... ... мен келісімдерге басым жағдай жасау, қарама –қайшылықты болдырмау.
Дүниежүзі қарулы жанжалдардың барлық пайдасыздығын түсінгеніне шын ниетімізбен ... ... ... ... держава басқа мемлекеттердің уәделеріне ғана емес, сонымен қатар өзінің елінің қуатына да сенеді...»1
1 Назарбаев Η.Λ. Казахстан 2030. Процветание, ... и ... ... всех ... ... ... страны народу Казахстана Вечерний Ал маты. —. —ІЗокт. - С.З.
1.2 Тәуелсіздік алумен Қазақстан Республикасының ұлттық мүдделерінің анықталуы ... ... ... ... лагердің қирауымен байланысты қатерлі түрленуді бастан өткізуде. Биполярлық дүние, қарама –қарсы векторлар бойынша өркендеген, екі ... ... ... ... ... ... процестердің әртүрлі бағыттылығымен қатерлі. Екі жүйенің қарама –қайшылықты аясының кеңеюі шарттасатын процестер өрісін тарылтты, бүкіл дүниежүзіндегі қауіпсіздікті қатерге қойды...
Қазіргі ... ... жаңа ... кезікті. Ең өзектісі –жауапкершіліктің ғалами жүйесінің қалыптасуы арқылы бейбітшілікті сақтап қалу, бұл халықаралық тәртіптің сәйкестікті принциптерін болжайды және әзірлейді...»1
1 Назарбаев П.А. ... ... ... и ... евразийской цивилизации. М.: Экономика, 2000. - С.340-341.
Қазақстанның ұлттық мүддесін анықтаудағы күрделілік, осы қоғамның ең жоғарғы бағалылығының кепілі ... ... ... ... мүдделерінің мемлекеттілік идеясымен тығыз байланыстылығынан тұрады. Мұндай көзқараста өміршеңдік, ... ... оны ... ... кез ... ... заңдастыратын басымдылықты мақсат ретінде мойындалады.
«Басқа Мемлекеттермен халықаралық қатынасқа ... ... ... ... ... ... ... идея негізінде және жеке ұлттық мүдделері негізінде құруы керек. Ұлттық идея біздің полиэтникалық қоғамымыздың бағалылығын көрсетеді, ... ... ... ... ... өзінің ұлттық мүдделерін қорғауы керек... »2
2 Абенов Е., ... М„ ... С. К ... национальной безопасности Казахстана // Евразийское сообщество. - 1997. - №4. - ... ... ... ... мемлекеттің территориялық тұтастығын сақтау бойынша, басқару мен саясаттық тәуелсіздіктің негізгі институттары бойынша шаралар кешені кіреді. Одан өзге, ұлттық мүдде ... ... ... қозғайды: Қазақстан азаматтарының шетелдердегі өмірі мен меншіктерін қорғау, аномалдық экономикаға қатынасы бойынша ... ... ... тауарлардың шетелдік рынокка шығуын қамтамасыз ету, мемлекеттің мәртебесін қолдау және тіршілік пен мәдениеттің опциондық түрін ... ... ... және ... ... ... байланысты, Қазақстанның басты ұлттық мүдделерінің қатарына мемлекеттік тұтастық пен сыртқы және ішкі қатерлерден қауіпсіздікті қамтамасыздандыру жатады...»3
3 Абенов Е., ... М., ... С. К ... национальной безопасности Казахстана // ... ... 1997. - №4. С. ... ... (өзіндік) мүдделері мемлекет жетекшісінің саясатында өз тұлғасын табады жәнеде үлкен дәрежеде идеологиялық пен ... ... ... ... ... және ... бейімделеді.
«Халықаралық аренадағы біздің еліміздің табысын біз шынындада оның жетекшісінің жеке тұлғасымен байланыстырамыз, ол Конституцияға сәйкес сыртқы ... ... ... ... және Қазақстанды халықаралық қатынастарда көрсетеді...»4
4 Жунайтов Т. НПО, безопасность, мир и согласие в ... Азии ... ... и ... ... Материалы международной региональной конференции. Астана, 18-19 января 2001г. / Дипломатическая Академия Евразийского Государственного Университета имени Л.Н. ... Под ред. М. ... ... ФинЭк, 2001. - С. 143.
Қазақстанда әлеуметтік сілкініс пен қиын реформалар кезеңдеріндегі салыстырмалы тұрақтылықтың ресурстары президент Н.Назарбаевтың қатаң билігі мен ... ішкі ... ... ... ... ... әсіресе қауіпсіздік мәселелерінде, Н.Назарбаев мейлінше сәтті жолды таңдап алды: Достастықтың құрылымын беріктендіру және сонымен бірге Ресеймен ерекше байланыстарды тұрақтандыру, Вашингтонда өзін өте ... ... ... және Орта және Таяу Шығыста өте күткен қонақ болу. Одан өзге, Н.Назарбаев Қытаймен арадағы салқын қатынасты жұмсарта білді және Азиядағы ... ... ... ... ... ... ... «Қазақстанның ұлттық мүдделерін жүзеге асырудың шарты болып халықаралық құқықты, бағалылықтың ... ... ... және ... ... ... шешуге қатысуды сақтау жоспарында дүниежүзілік қоғамдастықта мемлекеттің мәртебесі мен сенімділігін сақтау болып ... ... А. ... ... - ... ... газета. - 2000. - 4 окт. - С.З.
Заманымыздың ... ... ... ... да қатысты болады, ол өзінің геосаясаттық жағдайынан және ... ... ... шыға ... барлық адамзаттың күнделікті проблемаларынан туатын ұлттық қауіпсіздіктің қатеріне жауап береді.
«Ғалами сипаттамасы бар, Қазақстан ұлттық қауіпсіздігінің басты сыртқы қатері ... ... ... ... ... ... ... «екі социал –саясаттық және экономикалық жүйенің қарсылығы ССРО-ның ыдырауымен өзінің текетірестігін жоғалтсада, көптеген жергілікті сипаттағы ... ... ... ... ... ... ірі ... соғысқа айналып кету қауіпі туды...»2
2 Бакаев А., Едилова Д. ... ... в ... ... // ... -2001.- ... ... қатынасты жоғары достықты деп атау қиынға түсетін, екі ірі ... ... ... ... ... ... ... үшін, үшінші дүниежүзілік соғыстың қатері бағытты сипатты еді. Қарудың ең жаңа түрлерін қолданумен жүргізілетін, ірі масштабты әскери жанжалдың басталған ... ... ... территориясы түгелімен соғысу әрекетінің театрына айналады. Мұндай текте өтетін ұрыс Қазақстан үшін зор апаттық ... ... ... ... зор ... ... ... Жапония жататын батыс елдерінің топтары мен қалған дүние арасындағы даму деңгейіндегі бөлінудің кеңею процесі болып табылады. «Шығыс пен Батыстың, Солтүстік пен ... ... ... дүниежүзілік дамудың беталысы болып қалады, өйткені Шығыс пен Оңтүстік елдері дүниежүзілік шаруашылық құрылымында өнеркәсіптік, ауыл шаруашылықтық және шикізаттық аумақты құрайды...»3
3 ... Д., ... М. ... безопасность Республики Казахстан. Опыт определения //Евразийское сообщество. - 1998. - №. - C.I2.
Дамыған елдердің ... ... ... ... ... және энергосыйымдылықты салаларын орналастыруы, толғантпай қоймайды, өйткені ол республиканың ... ... ... ... әкеледі.
Ғалами сипаттағы басқа қатерлер таяу және алысты келешектердегі адам өмірінің әрекетін қамтамасыз ететін проблемалармен байланысты. Осындай қауіптердің бірі, қайтадан ... ... ... ... құлдырауымен байланысты, энергетикалық тоқырау болып табылады. «Қазақстан іс жүзінде қайта пайда болатын энергия көздерін қолданбайды (күннің, желдің геотермальді және ... ... ал ... ... және ... энергия көздері ретінде ойсыз қолдану жабық тиімділікті дамуға және ... ... ... әкеледі...»1
1 Жусипов Б. Политические аспекты внутренней и внешней безопасности Республики Казахстан // Саясат. - 1999. - №.10 ... ... ... ... ... ... проблемаларды шешпейінше, Қазақстанның ұлттық қауіпсіздігін қамтамасыздандыру мүмкін емес.
«Ғалами сипаттағы сыртқы қатерлер Қазақстанның ұлттық мүддесін тікелей қозғамауы ... ... ... ... ... ұмтылтын бетбұрыстардың арту жағдайындағы олардың болуына немқұрайлы қарау, сөзсіз ... ... ... ... ету ... ... әсерін тигізеді».2
2 Абен Е., Арын Р. Стратегия в области внешней безопасности и ... ... ... ... ... - С.16.
Қазақстан Республикасының ұлттық қауіпсіздігіне ықтималды әскери қатер оның геосаясаттық ... ... Ол ... ... және жұмылдырылған күштері бар мемлекеттер шеңберінде орналасқан. Одан өзге, Қазақстан екі ірі ядролы державалармен ... және ... ... ... Азия ... ... ... бұрыннан келе жатқан қарама –қайшылықтар бар (Қазақстан –Өзбекстан, Қырғызстан - Өзбекстан, Өзбекстан –Тәжікстан), олар қарулы ... ... ... ... ... ... шегіне шығарады. «Қазақстанның қауіпсіздігіне сөзсіз әскери қатер туғызатын, бұл Тәжікстан мен Ауғанстандағы ... Бұл екі елде ... ... қамтылған, ол оларды Орталық Азиядағы соғыс ошағына айналдырып ... ... ... ТМД елдері территориясына өту қауіпі бар, сөйтіп жергілікті жанжалдан регионалдыққа айнала алады...»3
3 Бакаев А., Едилова Д. ... ... в ... ... // ... ... Мұсылман әлемі Қазақстанның исламдануынан үмітін үзбейді, жәнеде оның жетекшілерін Батыс пен Солтүстікке бағдар жасаудан бас тартуға шақырады.
Әскери ... ... өте ірі, ... ... деп ... ... ... көршісі болып Қытай Халық Республикасы табылады. Қазақстанмен шекарада тактикалық ядролық қарудың алғы пункттерін және ... ... ... осы ... ... ... және ең алдыңғы технологиялы қарулармен жасақталған армияны орналастыра отырып, Қытай Қазақстанның ядролық қару бар ел ... бас ... және ... ... ... ... ... деңгейін қолдана алады.
Қазақстанның Ресей мен және Орталық Азия елдерімен екі жақты жасалған ... ... ... ... ... пен ... ... болуы керек.
«Қытай Қазақстанның бірден –бір ықтималды әскери қарсыласы, ал ... ... ... бастаушысы Қазақстан болған, Орталық –Азиялық одақ Ресейдің регионға түсіретін ықпалына қарсы салмағы ... ... ... өз ... ... ... ... бұрынғы кеңестік республикаларындағы өзінің әскери қатысуының форпосты ретінде қолданады... »1
1 Штуг Р. ... за ... и ... в ... Азии // ... Politik (на ... Яз.). - 1998. - № 3. - С.38.
Әскери қауіптердің және олардың әскери қатерлерге өсу мүмкіндігінің болуын мойындауға ... ... ... ... ету ... ... ... ұстану керек. Қазақстан Республикасы тікелей әскери соқтығысудың адекватты ... ... ... күштерінің үйлесуіне ұмтылуы керек.
Республика шекарасына жақын орналасқан ірі масштабты әскери ... ... ... ... және ... –азиялық мемлекеттерді қоршайтын елдердің ірі әскери потенциалының болуы, Батыс пен мұсылмандық Шығыстың арасындағы қарама-қайшылықтың артуы, Азия –тынықмұхит регионындағы ... ... ... оның ... ... және ... модернизациялануы, тығыз орналасу проблемасы түсінде ядролық –космостық потенциалдың өсуі және жаңа өмірлік кеңістіктердің ... ... ... ... ... ... ... тікелей шекаралас елдердің геосаясаттық мүдделерінің қақтығысуы оның территориясын бөлу сынамасына әкеледі. ... ... ... ... ары ... өту ... Қазақстан экономикалық реформаны қарқынды өткізіп, мүмкіндікті агрессияға тойтарыс беруге қабілетті мамандандырылған Қарулы Күштерді құру мақсатында әскери ... ... ... құрылған әскери одақ Қазақстанның территориалдық тұтастығы мен егемендігін сақтаудың кепілдігі болып табылады. АҚШ-та ... ... ... ... бола ... ... осы ... пайда болу қауіпі бар ірі масштабтағы әскери жанжалға ... ... ... ... ... ... ... үш топқа шартты бөлуге болады: а) қылмыстық, б) жергілікті, в) ғалами.
Қылмысты сипаттағы әскери жанжалға ... ... ... ... ... ... мен қарулар өткінші тасымалдау кезінде өткізу бекеті ... ... ... Сонымен қатар есірткі мен қаруды Қазақстанның өзінде өткізумен байланысты. «Қылмысты сипаттағы әскери жанжалдар, әншейінде, ... ... ... және ... осы ... ... ... ұлттық қауіпсіздігіне едәуір қатер туғызады. Мұндай текті жанжалдар, Қазақстанның егемендігіне қатер келтірместен, ішкі саясаттық жағдайды ... және ... ... ... ... Қазақстанда мемлекеттік шенеуніктермен және құқық қорғау органдарының қызметкерлерімен жемқорлық күшейген жағдайларда қылмыстық сипаттағы әскери жанжалдар өте қауіпті сипаттамада болады».1
1 Абенов Е., ... Μ., ... С. К ... ... ... ... ІІ Евразийское сообщество. 1997. - №4. C.171.
Қазақстанның қатысуымен жергілікті сипаттағы ... ... ... ... жоғары. Қазақстанның шекаралық аудандарына бола Ресеймен, Өзбекстанмен және Қытаймен жанжалдар тууы мүмкіндікті. Бұл жанжалдар регионның шекарасынан ары шыға ... ... ... ... ірі ... ... басталуына себеп болуы мүмкін.
Одан өзге, Қазақстан исламдық фундаментализмді тарату жолына түсуі мүмкін. Егер өркениеттіліктің ... ... ... онда ... ... шытынау орынында қалады
«Қазақстанда сыртқы агрессияны ұстауға және тойтарыс беруге қабілетті Қарулы Күштер жоқ. Күрделі геосаясаттық жағдайда және ... ... ... ... кезінде Қазақстанда жақсы дайындалған және қаруланған армияның болмауы, оның өзінің егемендігі мен тәуелсіздігін, өзінің мүдделерін ... қалу ... ... етіп ... Там же. С. 172.. ... ... қауіпсіздіктің осындай қолайсыз жағдайынан шығу жолды өзінің іздеуі қажет. Осылай жинақталған проблемалардың шешіміне жол ... ... кілт ... ... ... келесідей қорытынды жасауға болады, Қазақстанның ұлттық қауіпсіздігінің геостратегиялық қатерлерінің басты көзі болып табылатындар: республиканың өзінің ... ... және ... дербес ұлттық мүдделерін қамтамасыздандыруға бағытталған, басқа мемлекеттердің әрекеттері.
Оның геосаясаттық орналасуынан шығатын, ... ... ... ... қатерлері, ең алдымен, Қазақстан екі ірі ядролы державалардың –Қытай және Ресейдің арасында орналасыуымен байланысты.
Әскери қатынастары бойынша екі қуатты мемлекеттермен, бір ... ... туа ... ... ... барлық территориясы түгелімен соғысу әрекетінің театры ретінде қарастырылады.
«Азия –тынықмұхит регионы мен Еуропа арасында байланыстырушы буын болып табылатын, Қазақстанның ыңғайлы ... және бай ... ... ... республиканы көптеген мемлекеттердің белсенді саясатының объектісіне айналдырады, яғни, олардың мүдделерінің тоқайласуына әкеледі және Қазақстанның ұлттық ... ... ... ... ... ... қатерлерінің негізгі, таяу келешектегі, пайда болу көздері болып, қамтамасыз етілуі Қазақстанның мемлекеттік егемендігі мен ... ... ... ... ұлттық мүдделерге негізделген мемлекеттер әрекеті табылады.
Бұл факторлардың барлығында ескеру керек, егер ... ... бұл ... үшін ... ... ... ірі шығындарға соқтырады. Сонымен бірге күшті жақтарды өз ... ... ... ... және қолдану Қазақстанға бірқатар пайда келтіреді. «Қазақстанның сыртқы саясаттық бағыты ТМД –ның және бұрынғы кеңестік кеңістіктегі ... ... ... ... халықаралық қатынастар жүйесіне діни және мәдениет-тіл факторларының ықпалының күшеюін, регионалдық байланыстарды барлық деңгейлерде беріктендіруді ескерумен жүргізілуі керек...»1
1 ... Б.С. ... ... ... и ... ... РК // ... - І999. - №10. - С.28
Қазақстанның сыртқы саясатында ең басты басымдылық болып Орталық Азия ... ... ... көршілерімен жан –жақты қатынасты дамыту табылуы керек. Регион ішіндегі байланысты жетілдіру ғана Қазақстанға Ресейден, республиканың егемендігі мен ... үшін ... ... алшақтауға мүмкіндік береді. «Қазақ халқы мен Орталық Азия халықтарының (ең алдымен қырғыз және өзбек халқының) этностық мәдениеті мен тілдік ... ... ... ... кейбір қарама –қайшылықты жеңуге мүмкіндік береді...»1
1 Лаумулин М. Казахстан в современных международных отношениях: безопасность, геополитика. Политология. - Алматы: КИСИ при ... Ρ К. ... ... ... 1999. - ... ... ... тиімді ынтымақтастықты дамытута, ең өзекті мәселе, бұрынғы кеңестік кеңістіктегі интеграцияның жаңа ... ... әсер ... ... негіз болып табылады. Ынтымақтастықтың тереңдеуі тұрғысынан қарағанда, ... деп ... ... егеменді және тәуелсіз мемлекеттеріне өзінің еркін байлағысы келетіндігі болып табылады. Қазақстанға, сыртқы саясаттық курсты жүргізуде өзінің дербестігін толық ... ... ... ... ... ... одақтарға және бірлестіктерге мүше болып кіру тиімсіз.
Германияны қоспағанда, ... ... ... ... ... ... өзге ... дамытуға қызықпайды. Сондықтан Германияның Қазақстанмен тығыз ынтымақтастықты байланысқысы келетін тілегін, бәрінен бұрын, Орталық Азия регионында республиканың жайғасымын беріктендіру мақсатында қолдану ... ... ... пен ... шығанағы елдері Қазақстанды шикі мұнайды алу және экспорттау ... ... ... ретінде қарастырады және бұл жағдай әрине екіжақты қатынастардың сипаттары мен деңгейіне өзінің ықпалын көрсетеді. Осы ... ... мен ... арасындағы жақындасу діни көзқараста жүруі сенгісіз, егер исламның қазақтардың көп бөлігі үшін ... ... роль ... ескерсек.
Оңтүстік –Шығыс Азияның елдерімен, қатынасы ХХІ ғасырда осы регионда атқаратын ролін ескере отырып құрылуы керек. ... қол ... екі ... және көп ... ... сүйене отырып, Қытаймен тату көршілік қатынасты қолдауы қажет, Жапониямен, Кореямен және басқа елдермен байланыстарын дамытуы керек, республиканың Оңтүстік ... Азия ... ... ... ... ... ... ұмтылуы керек.
Қазақстанға Азиядағы өзара әрекеттер мен сенімділік шаралары ... ... ... ... ... ... керек, бұл бір жағынан, қауіпсіздіктің континентальдық жүйесін құру туралы бірінші қадамдары болады, ал ... ... ... ... ... –азиялық региондағы жетекші ретіндегі жайғасымын күшейтеді.
Мәскеу қаласында 1994 жылдың сәуір айында, ММУ өткен дәрісте президент Н.Назарбаевпен жарияланған Еуразиялық ... ... ... ... ... ... ... логикалық жалғасы болды. Қазақстан Президенті дүниежүзінің барлық елдерімен тең құқықты байланысты, саясаттық және экономикалық серіктестер тек қана ... ... мен ... ... ... таңдалуын қолдады; басқа сөзбен айтқанда , ол еуразиялық дуализмді қолдады. ... ... қару және ... ... ... ... халықаралық қауіптілікті қамтамасыздандыру өте актуалды мәселелердің бірі еді, қазірдеде сол күйінде ... ірі ... ... мұрагері болып бірнеше бұрынғы кеңес мемлекеттері қалды, бұл дүниежүзілік қауымдастықта ... ... ... ... ... жылдам жауап қажет болды: «ядролық штабта» жаңа мүшелер пайда болда ма? Бұрынғы кеңес ... ... тағы бір ... держава de facto болып қалған, біздің мемлекетімізге өте маңызды таңдау ... ... ... ... Т.А. ... ... в эпоху перемен. 1991-2001. М.: Пресс, 2001. ... ... ... алған мемлекеттер алдына атомдық қару мен құралдардың гиганттық арсеналын және бірқатар бұрынғы кеңестік республикалар территориясында ... ... ... ... ... ... ... тұрудың аяқталуымен байланысты дүниежүзіндегі жағдай айқындалмаған және анықталмаған күйде қалды. Бұрынғы жаулар мен қарсыластар қазірдеде солай ... ма? ... ... және кіші “ағалар” мен “інілер”, әліде қанаты қатпаған жас мемлекеттің болуына қауіп төндіретін өліспей беріспес жауларға ... ма? Орта ... және ұзақ ... келешекте бұрынғы кеңестік мемлекеттер арасында өзара территориялық кінәраттардың тізбекті реакциясы ... ... ... Ақырында, Қазақстанмен екі өте қуатты ядролық мемлекет шекаралас орналасқан, олардың әрқайсысы Орталық Азияда көптеген ғасырға ... ... бар ... ... Н.А. Эпицентр мира. - Астана: Елорда, 2001. - С.36.
Қазақстан тек қана ... ... ... және оны ... құралдарының орналасқан жері емес. Біздің территориямызда орналасқан өзінің қуаты бойынша қорқынышты әскери-техникалық потенциал тұтастай реттелген индустрия еді, бір ... ... ... ... ... ССРО-ның таралуымен Қазақстан толық әскери ядролық циклді ... ... ... ... ... алып ... деп ... болады: сынауды, ядролық қаруды жаңғыртуды және өндіруді.
«1991 ... ... ... ... Қазақстан территориясында жаппай жою қаруларының өте үлкен арсеналы жайғасты, оның құрамы ауыр бомбалауға арналған ядролық зарядтар мен ... ... ... ... ... 1216 ... ... тұрды. Қазақстан территориясындағы ядролық стратегиялық күштердің кешені, барлық мүмкіншілікті және ең соңғы технологиялық, жаппай жою құралдары мен ядролық зарядтарды ... ... ... ... ... ... бірнеше қашықтықтарға орналасқан бөлінетін ядролық боеголовкалармен қамтамасыздандырылған стратегиялық көп мақсатты бомбалағыштардың авиациялық базасы мен ... ... ... ракеталардың шахталық қосу қондырғылары орнатылған еді »2
2 Там же. С-18..
Қазақстанның ... ... үш ... ... ... ... ... –бұл кезең күшті ядроға қарсы көңіл күйлермен сипатталады, Семейдегі сынақты тоқтатумен күрес және Қазақстанды ядросыз аймаққа айналдыру (Тәуелсіздік туралы декларация, 1990), ... ... ... ... 1991 ... этап 1991 ... аяғынан басталып 1993 жылдың желтоқсан айына дейін жалғасты. Ол кезге Қазақстандағы билік басындағылардың “Ресейдің ядролық шатырының астында қалу, қауіпсіздіктің жеткілікті ... ... ... ... ... және ең ... кеңестік ядролық мұрадан дивиденттерді максимал қолдану –экономикалық және саясаттық –тенденциясы мен оны ... ... ... ...
«Ядролық қаруды сақтауды жақтаушылардың басты аргументі –біраз бұрын ғана тәуелсіздік алған Қазақстанның өзінің егемендігін ... ... бір ... ... керек. Осыған байланысты, ядролық қарулы болу, олардың ойынша, біздің жас республикамызды кез-келген жаудан қорғау құралы қызметін атқарар еді...»1
1 Лаумулин М. ... в ... ... ... безопасность,геополитика. Политология. Алматы: КИСИ при Президенте РК. Информационно - аналитический центр «Континент», 1999. - С.144.
Дегенмен ядролық қарулы болуыдан алынатын пайда, ол ... ... егер ... қарудан Қазақстанның шеккен зардабын еске алар болсақ. «Біздің ... жер ... ... бір ... ... ... ... салдарынан зардап шеккен жоқ. Біз өзіміздің халқымыз бен жерімізді ядролық жарылыстармен жоюға моралдық құқықты емеспіз...
Мәселе тек қана ... ... ... қалдырудан Қазақстанның гиганттық масштабта материалдық шығындалатынында емес, сонымен қатар Орталық Азия регионы үшінде, ... ... ... ... ... ... геосаясаттық салдардыда болады».2
2 Назарбаев Н.А. Эпицентр мира. - Астана: Ел орда, 2001. - ... ... ... ... этап ДНЯО ... ... қазақстан парламентімен 1993 жылдың желтоқсанында жүргізіліп 1995 жылды мамырында аяқталды. 3
3 Назарбаев Н. ... ... в ... ... ... ... ... Республики Казахстан ко всем ... ... // ... и ... ... - 1995. - ... ... Несколько ранее (19 мая 1992 г.) президент Назарбаев отправил ... ... Бушу с ... об этих ... Бұл ... АҚШ пен Қазақстан Республикасының СНВ –шарты бойынша ... ... МБР СС-18 және ... қосу ... жою ... ынтымақтастықпен сипатталады.
жылы 21 желтоқсанда Алматыда өткен ТМД мемлекеттерінің кездесуінде Келісім ... онда ... ... ... және ... өздерінің территорияларындағы ядролық стратегиялық потенциалға қатысты белгілі бір міндеттемелерді өздеріне алды.
Маңызды уақиғалардың бірі Қазақстанның ... 1992 ... 23 ... ... ... ... оның шешіміне сәйкес Қазақстан мейлінше қысқа мерзімдер ішінде ДНЯО-ға ядросыз мемлекет ретінде қосылуына міндеттеме алды.
Бұл жағдайда Қазақстан саясаты барынша ... ... ... кеңестік ядролық қарудан құтылуға тырысты, өзінің ДНЯО-ға қосылғысы келетінін және өзінің ядролық Инфрақұрылымын МАГАТЭ бақылауына қоятыны ... ... ... ... ... ... озған сайын Қазақстанның бұрынғы ССРО-ның стратегиялық қорғану жүйесінен шығуға дайын еместігі туралы ... ... ... ... ... ... Қазақстан мен Украинаның, олар кеңестік ядролық шатыр астынан кеткеннен соң, өзінің қауіпсіздіктеріне АҚШ-тан кепілдік талап ... ... ... Ары ... ... ... ... Қазақстан ядросыз мемлекет ретінде өзінің қауіпсіздігіне Ресейден, АҚШ-тан, ҚХР-нан, Ұлыбританиядан және ... ... алуы ... ... кейбір державалар өзінің сыртқы ядролық саясатын тағыда бір атомды державаның пайда болуымен күрделендіргісі келмесе, онда олар ... ... ... сәйкес аргументтерді бізге беруі керек. Жәнеде, ең бастысы, ядролық қауіпсіздік бойынша, осы аргументтерді ресми ... ... ... ... ... ... сыртқы ядролық қатерден және атомдық потенциалы бар мемлекеттер жағынан әскери сипаттағы қатерден іс жүзінде қамтамасыз ... ... ... ... біз ... Назарбаев Н.А. Эпицентр мира. - Астана: Елорда, 2001. - ... ... ... 1992 ... ... мен ... ... енді жоғары деңгейлерде бұрынғы беталысын жалғастырды. Н.Назарбаев Вашингтонға ресми ... ... ... ... міндеттерін орындауға дайын екендігі туралы тағыда өзінің мақұлдауын жеткізді, дегенмен осының артынша Мәскеуде Ресей мен Қазақстан президенттері ... ... ... ынтымақтастықты жалғастыру туралы шарттасты, ал баллистикалық ракеталардың болуы Қазақстандағы кеңестік базаларды Ресейдің “жалға алуы” ретінде көрсетілді. ... ары ... бұл ... ... ... ... келесідей түрде тұжырымдалды: «Қазақстан өз еркінен тыс ядролық мемлекет болды, оның келісімін бұл туралы ешкім сұраған жоқ. Қазіргі кезеңде ол ... ... ... ... ... дайын. СНВ –бойынша Шартпен қарастырылған қысқартуда, жеті жылдың ... ... ... ... ... ... ... болып қалуда және осыдан шығатын барлық нәтижелермен қоса...»2
2 Галиев А Национальная безопасность Казахстана: задачи эпохи ... ... - 19 ... ... Мемлекеттер Достастығын құрған республикалар 1991 жылдың 21 желтоқсанында қол қойылған, Алматы ... ... жазу ... ... ... тұрақтылық пен қауіпсіздікті қамтамасыз ету ісінде әскери –стратегиялық күштерді біріктіріп басқару және ... ... ... ... ... қалады; қатысушы жақтар ядросыз және бейтарап мемлекет статусына жетудегі бір ... ... ... Федopoв Ю.Е. Ядерное оружие и проблему безопасности СНГ. Политика России, ... ... и ... в ... ... ... ... 1993
Территорияларына ядролық қарулар орналасқан Беларусь Республикасына, Қазақстан Республикасына, Ресей Федерациясына және Украинаға қатысты Алматыда қол қойылған ядролық қаруға ... ... ... ... ... және одан ... қабылданған құжаттарда ядролық саясатты бірігіп әзірлеу туралы, бірдей бақылау және ядролық қарудан улану туралы келісімдерге қол жетті, ... ... мен ... технологияларды таратпау туралы, СНВ –туралы Шартты жүзеге асыру және бекіту туралы міндеттемелер кірді.
Батыстық және әсіресе ... ... және ... ... ... осы ... Қазақстанның саясаттағы қадамдарын өте ұқыпты бақылап отырды. «РЭНД Корпорейшн ядролық қару ... ... ... ... ... ... және үш ықтималды сценарияға модельдеді, олар арқылы осы проблеманы шешу мүмкіндігі туады. Ол Құрама ... ... ... ... ... ... ... және әрбір жағдайда осы проблеманы шешудің үш нұсқасы мүмкіндікті екені белгіленді. Бірінші, АҚШ-тың беталысына толығымен ... СНВ ... СНВ ... ... ... сәйкестік қарастырылады –республика территориясынан барлық ядролық қарудың алып кетілуі мен оның жойылуы. Екінші нұсқа, ССРО тарағаннан кейін түзілген, ... емес ... ... және ... мен ... ... стратегиялық арсеналды бірігіп басқару мен бақылауды қарастырады. Үшінші жол –Қазақстан территориясында стратегиялық ядролық қарудың сақталуы, бірақ ресейлік әскери базаның статусымен және ... ... ... »1
1 Бочаров И. Ф. Россия, США и проблемы ... ... ... США: ... ... и ... -1998. - №3,- С. 78.
Қазақстанға келетін болсақ, оның ... ... ... ... ... жас мемлекетті Орталық Азияда өтіп жатқан алапат процестердің алдына қорғаныссыз қалдырды: біреулерінің экономикалық және әскери күштерін күшейту және ... ... ... ... ... ... қозғалыстардың жандануы, ұлттық тоғысу және діни соғыстардың қатері. Континент аралық баллистикалық ракеталар (МБР) бөлінетін басты бөлікті (Қазақстандағы СС-18) ... ... ... ... жою енді ... ... ары ... тұрақсызданудың дамуының региондағы жағдайын туғызды. Бұл шешім ССРО-ның тұсындағы кезеңде құрылған ... ... ... ... ... бұзылуымен жүретін, оның қауіпсіздігін қозғады.
Қазақстанның қауіпсіздігін іздеуде кейбір эксперттер келесідей қорытындыларға келді: «Қазақстан өзінің солтүстіктегі көршісімен тығыз ... одақ ... және ... ... 1987-1993 жылдардағы кеңестік-америкалық келісімдерге түспейтін ядролық қарудың кластарын орналастыруды қарастыратын стратегиялық альянсты құруға ұмтылады. Бұл моноблокты МБР-дің жаңа класы ... ... ол МБР ... РГЧ ... ... ... ... факторды көрсетеді. Әрине сөзсіз, Қазақстан ядросыз мемлекет болып қалар еді, ал бұл ... ... және ... ... стратегиялық жағдайы жақсаратын және саясаттық салмағы артатын, Ресейдікі болып қалар еді.
Сонымен, Қазақстан өзінің территориясында ... ... ... ... ... ... өзінің қауіпсіздігін қайтадан қамтамасыздандыратын еді, жәнеде толығымен өз ... ... ... алар еді, оның ішінде халықаралық келісімнің толық құқықты субъектісі және таратпау туралы Шарттың қатысушысы ретінде ядролық энергияны қолдану саласында».1
1 ... М. ... в ... международных отношениях: безопасность, геополитика. Политология. Алматы: КИСИ при Президенте РК. Информационно-аналитический центр «Континент», 1999. - С.148.
Қазақстанға келетін ... оның ... ... ... орыны 1993 жылы нақты көрініске ие бола бастады. Жаз айларының аяғында Алматыда “Невада –Семей” қозғалысымен ұйымдастырылған ядроға қарсы ... ... ... ... ... ерекшелігі: оның негізгі қоятын талабы - Синьцзяндағы (Шығыс Түркістан) Лобнор ядролық полигонды жабу ... ... мен ... ... ... ... және үкімет аралық қатынастарда өзінің орынын тапты. Қазақстан жетекшілері ядролық сынақтарды тоқтату туралы және Қытайдың мораторияға қосылуы туралы мәселелерді ... рет ... ... ... ... ... ... штаб-пәтерінде Қазақстан осы ұйымға қабылданды. Бұл, таяу келешекте Қазақстанның бүкіл ядролық объектілері МАГАТЭ-нің кепілдігіне кіретінін көрсетеді, яғни атомдық ... ... ... ақпараттану және бақылану ережелерімен қамтылады.
Қазақстан Республикасының Жоғарғы Кеңесі ДНЯО-ны бекітті. ... ... ... ... статусы жағындағы үлесі ядролық қаруды таратпау туралы және ДНЯО-ға ядросыз мемлекет ретінде қосылу ... ... ... ... ... ... қаруды таратпау туралы Шарттың мүшесі болу –бұл, біздің ядролық қарусыздық ... ... ең ... қадамымыз болды. ДНЯО қазір ширек ғасыр халықаралық құқықтың нормасы және жалпылай қарусыздану мен таратпау ... ... ... ... ... болып табылады. Сондықтан ядросыз держава құқығында таратпау туралы Шартқа кіру біздің ядросыз статусымыздың заңдық мақұлдануы болды...»2
2 Мансуров Т.А. ... ... в ... перемен. 1991-2001. –М. Реал -ІІресс, 2001. - С.115-116.
Ядролық қарусыздану процесі 1995 жылдың сәуір айында, Ресей Федерациясына ең соңғы ... ... соң ... Осы жылы 31ядролық заряд, Семей полигонының шахтасында кеңестік дәуірден бері ... ... ... жойылды. Қазақстан азаматтарына өзінің арнайы үндеуінде президент Н. ... бұл ... ... ... ... соңғы нүкте»3
3 Назарбаев Н. Последняя точка в ... ... ... ... ... Республики Казахстан ко всем гражданам республики // Казахстан и мировое сообщество. - 1995. - № 2. - С. 105. деп ... ... акт ... ... тұтас дәуірдің астын сызды, ол оның жерінде ядролық сынақтардың жүргізілген уақыты, стратегиялық ядролық қарудың орналасуы және ССРО ... ... ... үшін ... тасымалдануы еді.
«Ядролық қаруды таратпау режимін бекітуге барынша ықпал ету мақсатында, одан бас ... ... ... ... екі ... талапты алға қойды: ядролы державалар жағынан өзі үшін қауіпсіздік кепілдігімен қамтамасыздану және СНВ ... ... ... ... ... ... және тұтасымен дүниежүзінде ядролық қаруды таратпаудың «ошақтарының» бірі ретінде статусты өзінде қалдыру тілегін білдірді. CНВ –стратегиялық басып алу ... ... ... тең ... ... бірі ... 1992 жылдың мамыр айында біздің еліміз Лиссабон хаттамасының қатысушы –елдері арасынан бірінші болып ядросыз мемлекет статусымен және ядролық қаруды таратпау ... ... ... Касенов У.Т. Надежны ли гарантии «ядерного клуба»? К обсуждению принципов будущего Договора о ... ... ... //' Мысль. - 1993. -№7.
Ядролық проблеманың ішкі ... жағы ... ... мен ... ... тығыз байланысты, бірақ, қазақстандық саясатты шолушының бірі тауып айтқандай, «әрбір партия әртүрлі ойлайды, бірақ барлығыда бейбітшілікті ... және ... ... ... ... Барлық саяси ұйымдар ядролық қаруды сынықтан өткізуге үзілді –кесілді қарсы шығуда, халықаралық ядроға ... ... ... мүшелігіне өтуде, дегенмен Қазақстандық партиялар мен саяси ұйымдардың ядролық қаруды бөлшектеу механизміне, оларды жою тәртібіне, ядролық ... ... мен ... боеголовкалардан алынатын байытылған уранның құнынан республикаға төленетін өтемақыға көзқарастары әртүрлі.
Барлық партиялар мен қозғалыстар Қазақстанның Жоғарғы Кеңесімен бекітілген 1993 ... 13 ... ... қаруды таратпау туралы Шартты қолдады және «Невада» қозғалысының мақсатын –ядролық қаруды таратпау және оны бүкіл планетадан толық жою –бөлісті. ... ... соң ... ядролық саясаты сапалы трансформацияны басынан өткізді: пассивтік даму фазасынан, ... ... ... ... ... шешімдер сырттан зорлап міндеттелетін, ол өзінің бағытын белсенді жүргізу және барлық басты проблемалар бойынша өзінің жайғасымын ... ... ... ... ...... қаруды таратпау туралы Шарттың тағдырына. Қазақстанның өзінің жеке жайғасымын белсендірілдіру үшін 1993 ... ... ДНЯО ... ... ... ие болды, ол республиканың барлық ядролық проблемалар ... ... ... ... ... ... негіз берді. Бұл сыртқы- және ішкі саясаттық мәселелерден өзге ... ... ... экономикалықта және экологиялықта аспектілерін қарастырды.
Батыспен кеңескеннен соң Қазақстан 1995 жылдың сәуірінде ДНЯО-ны мерзімсіз ұзартуды толық қолдайтыны туралы жариялады. 1995 ... ... ... ... Нью ... шолу референциясы барысында Қазақстан Республикасы оның мерзімсіз ұзартылуына дауыс берді. Осылай, ... бұл ... ... ... жолындағы логикалық қадам болды, бұл жолға республика өзінің халықаралық аренаға шығуынан соң тұрды.
«Ядролық державалардың басшаларымен ұзақ жеке ... ... соң және ... ... соң, біз Қазақстан Республикасының ядролық қауіпсіздігін қамтамасыз ететін ұжымдық меморандумға қол қойдық, ол меморандумға өте ірі ... ... ... ... Штаттар және Ұлыбритания қол қойды...»1
1 Назарбаев Η.Λ. Эпицентр мира. - Астана: Елорда, 2001. –С.126
1994 ... 28 ... ... ... ... қол ... ол шарт бойынша Қазақстан территориясындағы барлық стратегиялық басып алу қарулары Ресей ... ... Осы ... ... ... ... сақтау, бөлшектеу және әкетудің барлық жауапкершілігі мен міндеті Ресейге жүктелді. Осылай, ядролық қаруды бөлшектеу, МБР мен оның жабдықтарын жою процесінде төрт жақ ... ... АҚШ, ... және ... ... желтоқсандағы Будапешт саммитінде ОБСЕ АҚШ, Ресей, Ұлыбритания және Қазақстан Меморандумға қол қойды, онда ядроға қарсы мемлекет статусына ... осы ... ... ... біздің елімізге қауіпсіздік кепілдігі берілді, осындай кепілдіктерді Қазақстанға басқа ядролық державаларда берді –Қытаймен және Франциямен. Осыған байланысты ... ... ... ... ... өз ... қоса ... Қазақстан жетекшілері республикаға өзінің сыртқы саясаттық потенциалын жүзеге асырудағы тиімді бастама беталысын қамтамасыз етті».2
2 Мансуров Τ.А. Казахстанско - российские ... в ... ... ... - М. ... 2001. С.306
Сонымен, Қазақстан бейбітшілік сүйгіш ... ... ... ... ... ... дайындығын мақұлдады, қалыптасқан дүниежүзілік тәртіптің және халықаралық қауіпсіздік проблемаларына келу жауапкершіліктерінің болмысына түсінушілік танытты. Президент Н.Ә. Назарбаев жалғыз ... ... ... –ол ядролық қарудан бас тарту, бұл біздің елімізге тілектестік қатынасты, ... ... ... ... және ... саясаттық сенімнің үлкен несиесін қамтамасыз етті.
«Ядролық қаруды сақтай отырып, тек қана беделге көңіл аударсақ, біз ... ... ... державаларының бестігіне кіретін едік және басымдылығымызды көрсетіп, уақыт өткен сайын өзіміздің өлімдік атомдық арсеналымызды таныту үшін тағдырларды ... ... ... ... ... ішкі және ... жағдайлар осындай «ядролық» жолмен жүруге мәжбүр ете алмайды. Ал ... ... он ... ... ... кезде, мен өзіміздің сол тарихи маңызды шешімімізді дұрыс қабылдағанымызға көз жеткіземін...»3
II тарау. Орталық-азия регионында Қазақстан қауіпсіздігін қамтамасыздандыру проблемалары.
2.1. ... ... ... ... ... ... ... факторы ретінде.
«Орталық Азиядағы қазіргі жағдай келесідей: ХХІ ғасырға келген регионалдық дамудыњ әскери-талдамалы, экономикалық, экологиялық және басқа сұрақтары ... ... ... мен масштабтарға ие болуда.
Дүниежүзілік процестерде Орталық Азияныњ мањызыныњ артуы, регионныњ бүгінгі күнде геосаясаттық кењістікпен өзініњ мәнділігі бойынша, ... ... ... ... түйіні болғанын куәлендіреді...»1
1 Артыков А. О ... ... ... ... безопасности в Центральной Азии //Безопасность, дипломатии и международное право: Материалы о народной ... ... ... 18-19 ... 2001г. / ... ... Евразийского Государственного Университета имени Л.Н.
Орталық Азиядағы регионалдық қауіпсіздіктіњ проблемалары Қазақстан Республикасыныњ сыртқы саясатындағы ... ... ... Регионалдық қауіпсіздікті бекіту бойынша, біздіњ мемлекетіміздіњ жања және аргументтелген бастамалары ... - ҚР ... Н.А. ... ... қазақстандықтардыњ қауіпсіздігі және жағдайыныњ жақсаруы, өркендеуі туралы баяндалған.2
2 ... Под ред. М. ... - ... ... 2001. - С.31-32.
Соњғы уақыттардағы, Орталық Азияныњ тәуелсіз мемлекеттері ... жања ... ... ... ... жалпы ортасында, осы регионныњ қауіпсіздігін қамтамасыздандыру сұрақтары өзініњ көкейтестілігін ... жоқ. ... ... ... ... ... ғана ... сонымен қатар одан тыс жерде де бар, сондықтан, басты мәселе, кідіртпейтін ... ... ... ... ... мен ... ... қорытындыланады.
Бірқатар жетекші саясаткерлердіњ пікірі бойынша ... ... ... ... қатерлері болып табылатындар, бұл су ресурстарын пайдалану проблемалары, қоршаған ортаныњ азғындаушылығы, ұлт аралық жанжалдар, есірткі ... ... ... ... ... діни ... және ... саныныњ артуы. Сонымен қатар, бүгінгі күні, келешекте Орталық Азия ... ... ... ... ... ... регионалдық тәртіптегі көптеген ішкі проблемалар өзініњ шегіне жетті...»3
3 Сайдалиев У., Хохлов О. Проблемы обеспечения ... ... в ... Азии в XXI веке ... ... и ... право: материалы международной региональной конференции. Астана, 18-19 января 2001г. Дипломатическая Академия Евразийского Государственного ... ... Л.Н. ... Под ред. М. ... - Астана: ФинЭк, 2001. - С.28-30.
Орталық Азияда регионалдық қауіпсіздік жүйесін құру қажеттілігі туралы көптен бері айтылып келеді. ... ... ... регионныњ әскери-саясаттық, әлеуметтік-экономикалық және экологиялық тұрақтылығын кепілдендіре алатын, жалпы саясаттық бағытты анықтауға, күштердіњ дүниежүзілік орталықтары арасында ... ... ... жүйе ретінде көрінетін. Қауіпсіздік жүйесі, объективті өзара толықтыру мен өзара тәуелділіктер негізінде жалпы мүдделерді жүзеге асыруға және ... ... ... ... ... ... ... қамтамасыз ете алады деп болжалды.
Дегенмен, жалпы орталық-азиялық интеграция процесі үшінде, регионалдық қауіпсіздік жүйесін құру үшінде бір айрықшылықты белгі ... ... ... ... «Бұл бастамалардыњ бастамашылары мен қатысушылары ақырғы құрылым мен ұзақ мерзімдік келешекті алдын-ала анықтағысы келмеді, ал ... ... ... нақты қадамы туралы ғана шарттасты. Мүмкін, мұндай тәсілдеме қозғалысты алға ... ... ... ... әдіс ... ... ... ол өзінде көлденењ дағдарыстардыњ пайда болу тәуекелдігін жасырады және регион елдерініњ үкіметтері өздеріне, бір кезењдерде, алған міндеттемелерінен бас ... ... ... ... Р. О ... системы региональной безопасности в Центральной Азии Центральная Азия и Кавказ. - 2001. - ... - ... ... ... проблемалары регионныњ объективті ерекшеліктеріменде анықталады. Оныњ субъектілері өзара әлсіз байланысқан, олардыњ өзара байланысты инфрақұрылымы жоқ, өмірлік мањызды ресурстар және ... ... ... ... ... шекараларындағы шешілмеген қарама-қайшылықтар жалғасуда. Одан өзге, ортақ экономикалық бастау жоқ, елдер негізінен регионнан тыс ынтымақтастыққа ... ... ... ... ... емес, ал регион ішіндегі бәсекелестікке әкеледі. Әрбір мемлекет, ењ ... ... ... ... ... ... Азия шегінен тысқа шығатын, өзініњ ұлттық мүдделерімен қамданады. Бұл елдердіњ оқшаулануын күшейтеді және кейде оларда қауіпсіздік туралы қарама-қарсы ... ... ... ... ... жүйесін қалыптастыру тәсілдемесін өзгертуді талап ететін жағдай туды. Және бұл кезде қатердіњ ... ... ... ... ... Егер 1999 ... ... региондағы қауіпсіздік тек қана сыртқы агрессиядан қорғануды қамтамасыз ету ретінде түсінілетін болса, ал қазіргі ... ... ... ... қатері шықты. Тањбалы уақиға ретінде, 1999 жылы 16 ақпандағы Ташкенттегі жарылысты және сол ... ... ... ... ... болады. Енді билік басындағы бетке ұстарлар келесідей ... ... ... ... және ... ... ... қалыптастыру негіздерін айқын тұжырымдамай өту мүмкін емес.
Халықаралық қатынастыњ биполярлық ... ... соњ, көп ... ... қалыптасуын және дүниежүзілік істерде бір елдіњ немесе елдер тобыныњ басымдылығыныњ орнықтырылуын өзара жоққа шығаратын беталыстар ... ... ... ... ... көп бөлігініњ экономикалық және саясаттық жайғасымын беріктендіруде, сонымен ... ... ... ... ... механизмініњ дамуындағы олардыњ интеграциялық бірлестіктерінде байқалады. Екіншісі, АҚШ-тыњ жетекшілігімен ... ... ... жағдайын жасауға негізделген, халықаралық қатынас құрылымын құруға ұмтылумен шақырылады.
Бұл дүниежүзілік қауіпсіздік жүйесіне әсер етеді. «Егер «суық соғыс» қауіпсіздік ... ... ... тигізсе, онда оныњ аяқталуы олардыњ региондануына әкелді...»1
1 Susan В. The Interdependence of ... and Economic Issues. В кн.: Stubbs R., ... . ... Economy and the Changing Global Order. London, 1994. 1'. 98.. ... регионалдық қауіпсіздік жүйелерінде, барлық уақытта, ғалами перспективада қатысады.
«Орталық Азия аумағында атаулы «қауіпсіздік ... ... ... бар ... ... онда оны ... елдер, өзініњ ұлттық қауіпсіздігін бір-бірінен бөлек нақты қарастыра алмайды. Бұл кешенді ортақ қатері, ... және ... ... жағдайлары бар елдер құрайды... ».2
2 Susan B. People, States and Fear. An Agenda for ... Security Studies in the Post-War Era. New-York - London, 1991. P. 104. Бұл ... ... ... егер ... ... жүйесі мақсатты бағытта қалыптасатын болса, онда қауіпсіздік кешені объективті және қандайда үкіметтіњ ерігіне тәуелсіз болады.
Барлық елдерге ... ... ... ... ... терроризм мен экстремизмніњ таралу мәселесі, сонымен қатар осымен байланысты есірткі бизнесі мен қаруды ... сату ... ... ... ... уақиғалары, террор тактикасын қолданумен, этникалық жанжалмен және сепаратизммен ... ... ... сап ... ... көрсетеді. Және ол кезде, жанжал ОА тыс жерде әрекеттенетін, белгілі бір ... ... ... және құрылымдастырған жоспарлары бойынша бастапқы ошағынан басқа мемлекеттер ... ... ... ... жайғасым алып үлгірген, мемлекеттер арасындағы ділдіњ ортақтығы мен шекаралардыњ ашықтығы, ОА қауіпсіздіктіњ нақты қатерін ... ... А. О ... вопросах обеспечения региональной безопасности в Центральной Азии ... ... и ... ... ... ... ... конференции. Астана, 18-19 января 2001г. / Дипломатическая Академия Евразийского Государственного Университета имени Л.Н. Гумилева. Под ред. М. ... ... ... 2001. ... ... және ... ... ағындарды тоқтатумен байланысты бағытталмаған әрекеттерді, сонымен қатар халықаралық ... мен діни ... ... ... ... ... ... (ИГА төњірегіндегі «қауіпсіздік белдігін» құру бойынша бастамалар, «Шанхайлық бестік» шаралары, СТО мен ЦАЭС мүшелері) ОА ... ... азия ... ... ... елдерімен өзара тығыз әрекеттесумен толықтандырылуы керек. Қолданудағы ынтымақтастық әлуеті әлдеде толық ... ... ... және осы ... ОА ... олардан ортақ проблемаларды шешуде масштабты қолдауды күте алады.
Осыған байланысты «региондағы үрей тудыратын әскери –саясаттық жағдай, ... ... ... ... мен ... ... ... стратегиялық шешімдерді және регион мемлекеттерініњ қарулы күштерініњ өзара әрекеттесуін үйлестіру бойынша шараларды қабылдауға мәжбүр етеді. Дүниежүзіне қауіп төндіретін сыртқы және ішкі ... ... ... ... ... региондағы тұрақтылық пен қауіпсіздік үшін, ОА елдерініњ, әлеуметтік-экономикалық міндеттерін тиімді шешу, исламды демократиялық процеске енгізу бойынша әлуеттерініњ бірлестірілуі және әрекеттерініњ ... ... ... ... ... ... А. ... и стабильность в Центральной Азии //Безопасность, дипломатии и международное право: Материалы международной региональной конференции. Астана, 18-19 января 2001г. / ... ... ... ... Университета имени Л.Н. Гумилева. Под ред. М. Жолдасбекова. - Астана: ФинЭк, 2001. - СП.
Дүниежүзілік ... ... ... ... ... Азия мемлекеттерініњ қауіпсіздігін қамтамасыз етудіњ мањызды факторы болып ... ... ... ... табылады.
ҚР Президенті Н.Ә. Назарбаев өзініњ Қазақстанныњ, Қырғызстанныњ, Тәжікстанныњ және ... ... және ... ... ... ... сөзінде былай деді: «Егер біздіњ, ұлттық мүдделердіњ келісу жүйесін құруға саясаттық жігеріміз болмаса, онда, сөзсіз, біздіњ ... ... ... ... ... туады. Біз мұны болдырмаймыз. Орталық Азия елдері басшыларыныњ мүдделерді келістіруде осындай ... ... ... Η.Λ. ... ... ... и возрождения евразийской цивилизации. - М.: Экономика, 2000. - ... ... ... процестер экономика шегінен алыс шығады. Жања аспектілер пайда болады: саясаттық, құқықтық, гуманитарлық және ... ... ... регионалдық дењгейде әлдеде жеткілікті бірікпеген Орталық Азия елдері, жылдам қарқында дүниежүзілік нарықта бірігуге ... ... ... осы ... интеграциялық процеске деген регионныњ кейбір елдерініњ ерекше қатынасы, табысқа жетуге ықпал ете алмайды. Минералдық, энергетикалық ... ... ... ... ... және ... игеру жопарыныњ болуы, ОА-ныњ, геосаясаттық көзқараста, мањызды региондардыњ біріне ... және оған ... ... ... ... ... ... артуына алғы шарт жасайды.
Сондықтан біздіњ елдеріміздіњ ... ... ... мен ... ... ... және ... байланыстардыњ интегралдануы, алдағы жақындасудыњ басымдылығын және олардыњ арасындағы экономикалық, әскери-саясаттық және гуманитарлық салаларда, екіжақты ынтымақтастықтыњ терењдеуін анықтайды. ... ... ... ОА, ұлттық нарықтыњ бытыраған, қаржылық және технологиялық ресурстардыњ ұлттық экономикалардыњ тар шењберінде шектелген жағдайларында, мәнділігі бойынша, мемлекеттердіњ ... ... ... ... ... күні ОА –дүниежүзініњ бірыњғай геоэкономикалық және геосаясаттық регионы, ... пен ... ... ірі ... және оныњ ... –тек қана бірлескен дамуда.
Региондағы суды, отын –энергетикалық ресурстарды пайдалану, көлік пен ... ... және т.б. ... ... ... ... етеді. «Бірыњғай энергетикалық жүйені құру регионныњ энергетикалық тәуелсіздігін қамтамасыз етуге мүмкіндік береді және осы ... оныњ ... ... Энергетика саласындағы интеграциядан зањды алынатын, су ресурстарын бірігіп бақылау регионныњ ішкі қауіпсіздігін беріктендіруге мүмкіндік береді, өйткені көптеген жанжалдар әлуетті су ... ... ... Бұл ... ... ... интеграциялық процестіњ контекстінде барынша көрінеді. Ары қарай, региондағы интеграциялық процесс, экономикалық, гуманитарлық және басқа проблемаларды шеше отырып, сол ... ... ... ... ... қамтамасыз ету бойынша сенімді және берік негіз жасай отырып, кењ саланы қамтуы және біртіндеп терењдеуі керек...»1
1 Артыков А. О ... ... ... ... безопасности в Центральной Азии //безопасность, дипломатия и международное право: ... ... ... конференции. Астана, 18-19 января 2001г. Дипломатическая Академия Евразийского Государственного Университета имени Л.Н. Гумилева. Под ред. М. ... - ... ... 2001. - ... ... ... ... жүйесініњ қалыптасуыныњ негізгі факторы болып Ауғанстандағы жағдай табылады. Бұл ... ... ... мен ... ... ... ... аймағын және оныњ салдарларын оқшаулау. Қазіргі кезде Ауғанстан ... ... ... ... көзініњ бірі. Есірткіні өсіру, өндіру және өткізу –елдіњ өміршењдігін қамтамасыздандыру негізі. Оларды сатудан түскен қаражаттыњ ... ... ... ... бағыттарына тәуелсіз, қарулы құрамаларды жарақтандыруға жұмсалады. Соғыс әрекеттерініњ жалғасуымен, халықаралық оқшаулаумен, ... ... ... әрекеттіњ бұл түрі жаппай ұйымдастырылуға өтуде. Жәнеде есірткілік заттардыњ ағымы қарқынды өсуде. Ауғанстан, ... ... ... ... ... ... шықты –% асады. Героин Ауғанстанмен шекаралас елдердіњ барлығы ... ... ... ... ... аз ... ... асуда».2
2 Попов В. Афганистан сажает Европу «на ... // ... ... - 2000. - 9 июня. - С.З.
Ауғанстандағы жағдайды реттеуге болады, егер бұл процеске, қарсы тұратын күштерге жәрдем ... ... ... ... ... ... ... - Ауғанстан осындай бірлікті сақтай алама: оныњ ыдырауы региондағы ... ... ... ... ... ... ынтагерлік білдіруі мүмкін. Жәнеде бұл кезде, билікке кім келседе , ењ бастысы ауған шекарасында тәртіптіњ болуы ... ... ... ... азаматтық соғыс –ауған халқыныњ аса ішкі ісі.
Экстремизм ... ... көп ... ... ... жас ... ішкі ... салдары. Одан ары, «Ауғанстандағы қатањ діни жайғасым мен қалпына келтіру, пуштундардыњ басымдылығы –бұл, ... ... ... ... ... ... ... аймақтарға бөлінуімен күресу әдісі және жалғыз құрал. Әрине, ұзаққа созылатын қарсы тұрудан соњ, ... ... ... аз ... ... ... тууы ... бұл елді бейбітшілік пен тұрақтылықтан тағыда көптеген жылға айырады».1
1 Акимбеков С.М. Афганский узел и ... ... ... Азии. Алматы: КИСИ, 1998. С.І54. ... ... ... Түркменстанныњ және ¤збекстанныњ қауіпсіздіктерініњ қатері мен мүдделерін талдау, Ауғанстандағы уақиғалардыњ мањыздылығына қарамастан, басты проблемалар (қазіргі кезде және көрінетін келешекте) осы ... ... және ... салаларына жиналған. Регионалдық қауіпсіздік жүйесін құруды іркуші негізгі фактор, - бұл Орталық Азия мемлекеттерінде оныњ қалыптасуына бірыњғай ... ... ... бұл ... ... және ... реформалар барысындағы айрықшалықтармен, ұлттық экономиканыњ өзара толықтыруыныњ әлсіздігімен, және экспорт құрылымыныњ ұқсастығымен; ұлттық қауіпсіздік ... ... ... ... ... ... және әртүрлі күштер орталығына бағатталумен; региондағы жетекшілік үшін күреспен және мемлекеттер басшыларыныњ жеке амбицияларымен; территориялық-шекаралық мәселелердіњ шешілмеуімен және мемлекеттік ... ... ... ... байланысты…»2
2 Попов В. Афганистан сажает Европу «на иглу» // Независимая газета. - 2000. - 9 ... ... ... олар бір ғана мемлекеттіњ шекараларында пайда болсада, жалпы регионалдық проблема болып табылады. Қарсы күресуші жақтардыњ босқындары мен жауынгерлері көрші мемлекеттердіњ ... ... ... ... ... ... жанжалға тартуға болатын этникалық топтар, бірнеше мемлекеттіњ территориясында өмір сүреді. Бұл елдердіњ арасындағы шекаралар ашық, олардыњ ... ... ... осыны талап етеді. Бұрынғы әкімшіліктік шекаралардыњ, өзініњ сәйкес инфрақұрылымымен ... ... ... ... үшін өте ... ... Одан өзге, демаркация шекаралас аудандарда тұратын, этникалық қоғамдастықтардыњ бөліну ... ... жања ... ... ... Тәжікстанмен, Түркіменстанмен, Қырғызстанмен қатынасын су ресурстарыныњ тапшылығыда шиеленістіруі мүмкін. Одан өзге, ¤збекстан мен Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... бар. Егер шекаралас аудандарда пайдалы қазбалар табылып, оны ... ... ... ... болу мүмкіндігін теріске шығару қиын...»1
1 Мусаев Б. Узбекипан: региональная безопасность и ... ... ... ... ... // ... Азия и Кавказ. 2000. - JN« 3 (У). - С. ... ... ... ... одан ... емес. Ядролық және жаппай жою қаруларыныњ басқада түрлерін тарату, оларды өндіру технологиялары және регионмен шектес ... ... ... ... ... көрсетеді.
Арал күйзелісі регион шењберінен баяғыда шығып, ортақ планеталық мањызға ие болды. Оныњ зарарлы ықпалдары бүгінгі күні климаттыњ өзгеруінде, биологиялық баланстыњ ... ... ... осы жерде тұратын адамдардыњ қазіргі және келешектегі генофонынан ... ... ... ... ... ... қауіпсіздіктіњ дербес кешенін көрсете алмайды. Регионды қауіпсіздіктіњ буферлік аймағына түрлендіру беталысы бар. Осыныњ бәрі ұжымдық қауіпсіздіктіњ жања ... ... және ... ... нақты кепілдігін іздеуді көкейтесті етеді.
Регионалдық қауіпсіздік жүйесі, қауіпсіздік ауданыныњ ... ... ... ... негізделмеуі керек. Жүйеге қатысуға арналған критерияны нақты жүзеге асырылуы қажет, түйсікті саясаттық ой ретінде ... ... яғни ... ... ... ... жања сәулетін жасау: Қазақстанныњ, Қырғызстанныњ, Тәжікстанныњ, Түркіменстанныњ және ¤збекстанныњ, сонымен қатар Әзірбайжанныњ, Арменияныњ және Грузияныњ, Ауғанстанныњ, Иранныњ, Қытайдыњ, Пәкістанныњ және ... ... ... жүйеніњ қамтамасыз етілуініњ негізгі принциптері: бірлік, қауіпсіздіктіњ барлық түрініњ өзара байланысы мен баланстануы, жағдайларға ... ... ... ... ... ... ... қауіпсіздік жүйесі барлық мүмкіндікті қатерлерге жауап қайтаруы керек емес. Көптеген проблемаларды мемлекеттік немесе екі жақты дењгейде шешу ... ... ... ұлттық қауіпсіздік ұжымдық қауіпсіздікпен тығыз байланысты, дегенмен ұлттық қауіпсіздік алғашқы, ... ал ... ... және ... ... ... нысаны –келесі, екіншілікті. Олар осы елдіњ нақты мүдделері мен мақсаттары басқа мемлекеттердіњ мүдделерімен қаншалықты тікелей немесе жанама сәйкес келетін ... ... ғана ... ... ... ... стратегиясы дењгейінде, жалпы мемлекеттік мүдделерүшін және регионалдық органдар күштерімен бірлесіп шешу мүмкіндікті және тиімді ... ... ... ғана сөз ... ... Бұл ... акцент нақты, тәжірибелік шараларға жасалу керек.
Орталық Азияныњ регионалдық қауіпсіздік жүйесін жасанды, жылдамдатылған жолмен жасау мүмкін емес. Мәселелердіњ ... тек қана ... шешу және ... құрама бөліктерін, объективті өзара толықтыру мен өзара ... ... ... ... елдерініњ алдымен оныњ жеке элементтерінде, содан соњ регионалдық қауіпсіздіктіњ барлық жүйесінде қатысуын қамтамасыздандыруға ... ... Бұл ... жүйені құру қауіпсіздіктіњ бар элементтеріне сүйенуі керек. ... ... ... ... ... ... ... еркін аймақты жасау бойынша бастамалар, Азиядағы сенімділіктіњ өзара әрекеті мен шаралары ... ... ... ... ... және ... ... ұжымдық қауіпсіздіктер туралы Шарт, «Шанхай бестігі» және басқа ұсыныстар. Одан өзге, регионалдық қауіпсіздік жүйесі Б¦¦, ... ЭКО және ... ... ... ... ... ... алады.
2.2 Азиядағы Сенімділіктіњ ¤зара әрекеті мен Шаралары бойынша Кењестіњ дамуы мен ... ... ... Әбішұлы Назарбаев, Б¦¦ мінбесінен, он жыл бұрын қауіпсіздік жүйесін құру туралы айтқан бастамасында былай деген еді, –«ХХ ғасырдыњ аяғында дүниежүзілік ... ... ... ... халықаралық қауіпсіздікті қамтамасыз етудіњ және қолдаудыњ әмбебап тењдеуін, мемлекет өміршењдігініњ оптималды ... ... ... ... іздеулер осы жүзжылдықтыњ қайғылы болмысымен негізделді: Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан соњ, әлем екі жүз ... бес ... мен ... ... ... ... қамтамасыздандыру проблемасы әсіресе Азия үшін көкейтесті...»1
1 Выступление Президента Н. А. ... на 47-й ... ... ... ООН (10.92) Дипломатический курьер.- 1992. - №4. –С.112
Қазақстан Республикасыныњ Президенті Н. А. Назарбаевтыњ, азиялық қауіпсіздіктіњ бірыњғай ... ... ... ... ... ... құру ... бастамасы, әскери-саясаттық мањызы бар мәселелерді, қарусыздану мен қарулануды бақылауды, қарулы жанжалдарды болдырмауды және ... ... ... ... дәрежесін төмендетуді үйлестіруге арналған.
«СВМДА регион мемлекеттерініњ қатынастарыныњ жања жүйесі ретінде көрінеді, онда ұжымдық негізде олардыњ дербестігініњ кепілдігі, ... және ... ... ... ... ... экономикалық ынтымақтастыққа, мәдени өзара байланыстыњ дамуына импульс берілді. Бірақ мәселе басына, түсінікті себептермен, Қазақстан қауіпсіздік ... мен ... ... ... Лаумулин М. Казахстан в современных международных отношениях: безопасность, геополитика. Политология. Алматы: КИСИ При ... РК. ... ... ... 1999. - С. Ι76 - ... қауіпсіздіктіњ тиімді жүйесін құру Азиялық мемлекеттердіњ басым көпшілігіне қажетті. Азиялық мемлекеттердіњ территориясы қанды соғыстардыњ, азаматтық тартыстардыњ, атомдық және ... ... ... ... ... ... ... болды. Қауіпсіздіктіњ азиялық жүйесін құру идеясы, жер шарыныњ осы бөлігіне, азап шегумен келді деп айтуға ... ... ... де ... алањдатады: Еуропадан кейін осы регион, ядролық қаруды қоса есептегенде, қарулы күштердіњ ... ... ењ ... ... табылады. Бұл жерді көптеген регионалдық жанжалдар мен шиеленістер ошағы пайда болады, милитаризацияныњ бақыланбайтын процесі жалғасуда, саясаттық және ... ... ... дәрежесі сақталуда.
«Азия, суық соғыс кезењіндегі сыртпен байланысты, ескішілдік пен ... ... ... ... ... Қазір, дүниежүзін өзінікі мен бөтенге дәріптейтін, «әркім барлығына қарсы» принципін ... ... ... тұру ... беталыс психологиясынан бас тарту өте қажет. Ойлаймын, жања геосаясаттық реалияларда қауіпсіздіктіњ қамтамасыз ... ... ... ... ... Бұл ... ... мөлшеріне, халқыныњ санына, жәнеде экономикалық потенциалына тәуелсіз, мемлекеттердіњ жалпы ортақ күш салуы қажет...»1
1 Назарбаев Н.А. ... ... ... и ... ... ... - Μ.: ... 2000. - С. 437.
Азия мемлекеттері дүниежүзілік саясатта мањызды роль атқарады. Және, ақырында, географиялық жоспарда бірлікті Азия, ... ойда ... ... ... ... ... ... ењ көкейтесті проблемаларды талқылауға арналған континенттік форумдар бар және әрекет жасайды. Еуропада - бұл Қауіпсіздік пен ынтымақтастық бойынша Кењес және ... ... ... ... мемлекеттер ұйымы, Африкада - африкалық бірлестік ұйымы.
Осыдан шығара отырып қорытнды жасауға болады, азиялық мемлекеттерге, олардыњ айрықшылықтарына қарамастан, халықаралық қатынастыњ ... ... ... Бұл жүйе ... арасындағы сенімділік пен өзара әрекеттесу жағдайларында, осы мемлекеттердіњ экономикасын табысты дамытып, өздерініњ халқыныњ тұрмыс жағдайыныњ ... ... еді. ... ... ... үшін ... ... белсенді шығатын, Азиядағы сенімділіктіњ өзара әрекеті мен шаралары бойынша Кењес бола алар еді.
«СВМДА қатысушыларын географиялық қамту жеткілікті кењ. Бұл, ... ... ... мен дәстүрі, дамудыњ әртүрлі жолдары мен ерекше менталитеті, ұлттық мүдделерініњ кењ спектрі, регионалдық және дүниежүзілік проблемаларды шешуде өзініњ ... бар азия ... ... даму ... оныњ барлық қатысушыларынан көп біріккен күш салуды және ұзақ уақытты талап етеді. Сонымен қатар өкілеттіктіњ мұндай спектрі, бұл бастаманы ... ... ... ... ... СВМДА құруды өте мањызды деп есептейді және барлық Азия мемлекеттерін осы бастамаға ... ... оныњ ... ... ... арасында, регионалдық қана емес, тұтас халықаралық қауіпсіздіктіњ, кењ халықаралық ынтымақтастығын бекіту.
Бейбітшілікті, қауіпсіздікті және тұрақтылықты қолдау саласында ... ... ... ... ... ... түсіндіруге болады: біріншіден, супердержавалардыњ мүдделерініњ соқтығысуыныњ, дүниежүзіндегі қарсы тұру мен шиеленушіліктіњ тоқтатуын әкелетін, көп ... ... ... ... ... ... ғаламдануға бетбұрыс капиталдыњ, ењбек және ой ресурстарыныњ және ақпараттыњ еркін қозғалысы үшін ... ... ... барлық азиаттық елдерде демократия мен нарықты экономика жағына ортақ даму өтеді.
Осымен қатарАзиядағы сенімділік атмосферасын бекітудіњ мањызды проблемаларыныњ ... ... ... ... ... табылады, бұл барлық азиялық елдерге қатысты және осы ... ... ... ... ... ... мањызды, континенттіњ әрбір бұрышындағы жанжалдық әлуеттілік жоғары дењгейде сақталуда. «Көп ... ... ... ... қиын ... ... ... шиеленісуді діни экстремизм, мемлекет аралық қарулы жанжалдар, ұйымдастырылған ... ... ... және бірқатар негативті құбылыстар жасайды. Корея түбегіндегі тынышсыз жағдай сақталуда, Ауғанстандағы 22 жылға созылған қан төгіс ... сол елді ... көзі және ... ... ... ... ретінде қаратуда, Таяу Шығыстағы жанжалдыњ шешілмеуі мен кезењді шиеленісуі, Шешенстандағы жағдай, Дели мен ... ... ... ... Η.Λ. ... трансформации общества и возрождения евразийской цивилизации. - М.: ... 2000. - ... ... ... пен ... берік құрылымын қалыптастыру қажеттігін түсінушіліктіњ, осы міндетті шеші мүддесінде бағытты мақсатта ынтымақтасуға дайындығыныњ өсуі, өте мањызды.
Сонымен, ... ... ... ... ... ... ... ғалами және регионалдық проблемаларды шешуге ұмтылудыњ алғы шартыныњ қазіргі кезде пісіп жетілгені туралы қорытынды жасауға болады. ... ... ... стратегиялық мүддесінде, СВМДА бастамасын, өзгермелі әлемніњ сәйкес ... ... ... ... Бұл ... ... ... құрылымын қалыптастыруда, азия континентініњ біртексіздігі, экономикалық және саясаттық көп жүзділігі ... ... бір ... талап ететінін және қиыншылықты болатынын ескеру қажет. Тер төгетін дипломатиялық жұмыс, шыдамдылық, ұстамдылық қажет болады...»
СВМДА қатысушы-мемлекеттерініњ саясаттық және ... ... ... және регионалдық процестерге ықпал ете алатын қабілеті барын түсінуде өте ... бұл ... ... регионалдық түзілімдердіњ мањыздыларыныњ бірі ретінде көрсетеді. ... ... ењ ... СВМДА таяу келешектегі қызметініњ негізгі бағыттары ретінде, сенімділік шараларыныњ қолданылуы мен қауіпсіздіктіњ жања қатерлеріне біріккен әрекетті ... ... ... ... СВМДА Еуропадағы қауіпсіздік пен ынтымақтастықтыњ Кењесін (ОБСЕ) еске ... ол ... ... мен конституциялануында, әртүрлі дењгейлерде өткен, үш этапты болды. СВМДА шақыру процесі ОБСЕ типі мен мысалы бойынша, көптеген ... ... ... ... бұл бастамасыныњ негізгі мазмұны, Азияда құрылатын қауіпсіздік жүйесі өзініњ кез-келген қатысушысын қорғай алатын және оныњ ... ... ... ... дењгейініњ нақты төмендеуіне бағытталған және халықаралық-құқықтық сипаттағы шаралардыњ толық кешенімен кепілдейтіндей болуымен қорытындыланады.
Мұндай жүйені жасау процесі, қарулануды бақылау, ... мен ... ... жанжалдарды болдырмау механизмін жасау, пайда болу тәуекелдігініњ дәрежесін төмендету, тиімді бейбітшіл реттеу процестерініњ келіссөзі ретінде көрінеді. ... ... ... ... болу ... ... тәжірибелік пайда шығатыны көрініп тұр. Дегенмен СВМДА тек қана ... ... ... ... ... ... СВМДА экономика, экологиялық қауіпсіздік, гуманитарлық ынтымақтастық сияқты халықаралық қатынастар саласында қамтиды деп ... ... 10 жыл ... ... бұл ... ... күні Азиядағы қауіпсіздік пен тұрақтылықты қолдау саласындағы әрекеттегі форум нысанын алып отыр, оныњ нәтижесі, Алматы қаласында сол жылы 14 ... ... ... ... ... ... ... қол қойылған СВМДА принциптерініњ Декларациясы болып табылады.1
1 ... КП ... ... выступают о поддержку идеи общей безопасности Казахстанская правда. - 1999. –сентября. - С.2.
«Декларация, бір ... ... ... пен қауіпсіздік шаралары, гуманитарлық және экономикалық ынтымақтастық саласындағы еуропалық тәжірибеніњ, ал екінші ... Азия ... тән және ... ... ... ескеруді және айрықша тәсілдеме талап ететін, проблемаларға кењес мүшелерініњ көзқарасыныњ ... ... ... Абусеитов К.Х. СВМДА: Видение Казахстана // Континент. - 2001. - JS»9. - С. 14. , айта кету ... ... ... реттейтін негізгі нормалар қабылданған, атап айтқанда, егемендікті сыйлау принциптері және территориялық тұтастықты сақтау, бір-бірініњ ішкі істеріне ... ... ... ... ... күш ... бас ... қарусыздану және қарулануды бақылау, Б¦¦ өкілеттілігін және оныњ ... ... ... ... қауіпсіздіктіњ зањды негізі болып табылды. Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Назарбаев айтқандай, «жања геосаясаттық реалияларда қауіпсіздікті ... ... ... ... ... ... Бұл жерде, олардыњ мөлшерлеріне, халқыныњ санына, жәнеде экономикалық ... ... ... ... ... күш ... ... Декларация –көптеген елдер дипломаттарыныњ тер төккен жұмысыныњ жемісі. Бұл, біздіњ елдеріміз бен халықтарымыз үшін ењ қауіпсіз әлемді жайластыру қажеттіліг туралы ... ... ... ... ... ... СВМДА регионалдық конференция болып табылатынына қарамастан, өәткені онда Азия мемлекеттері ғана қатысады, бұл қатањ шектеу болып ... Бұл ... ... түсіндіріледі: СВМДА мүдделерініњ аймағына қазірде, келешектеде, басқа региондарға жататын шектес және басқа мемлекеттер кіре алады. Бұл, ... ... ... ... ... ... ... Бұған айқын мысал ОБСЕ бола алады, оныњ толық ... ... тек қана ... ... ... табылмайды, сонымен қатар Солтүстік Америка мемлекеті (АҚШ) және Орталық Азия мемлекеті ... ... ... ... ... ... жалпы азиялық халықаралық ұйымды құру, алыс келешектіњ ісі, кейбір белсенді қатысушы-мемлекеттер СВМДА процесі арқылы, ... ... ... Б¦¦ ... VIII ... мәні бойынша және Еуразияныњ кењ байтақ кењістігінде ОБСЕ ... ... ... ... ... ... 4 маусымында Алматы қаласында СВМДА-ныњ бірінші саммиті өзініњ жұмысын бастады. Оны осы форумныњ төрағасы Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Назарбаев ашты.
Азиядағы сенімділіктіњ ... ... мен ... бойынша Кењестіњ жоғары дењгейде шақырылуын, Азияныњ бүкіл территориясыныњ 90 % алатын мемлекеттер қолдады. Олардыњ тұрғындары үш ... жуық ... ... ... шары ... жартысын, –деді өзініњ сөзінде Н. Назарбаев. ... ... ол ... ... дүниежүзінде алдыњғы жайғасымды алатынында атады, атап айтқанда, барлық мұнай қорыныњ 40 % солардікі ... ... ... ... дамуы қамтамасыз ету және оныњ қауіпсіздігін қорғау механизмінсіз мүмкін емес. Сондықтан өтіп жатқан саммит, тек регион мемлекеттері үшін ғана ... ... ... ... ... ... ... Президенті.
Саммите, халықаралық терроризммен күрестегі бірлескен әрекеттер туралы Мәлімдеме мен Алматылық Акт қабылданды, ол мақсатқа –регионныњ ... ... ... ету ... ... ... ... болады. Осы істегі Азия мен дүниежүзініњ ірі мемлекеттерініњ,- Қытайдыњ, Ресейдіњ, Индияныњ және басқа елдердіњ,- мањызды ролін атай отырып, төрағалық ... азия ... ... ... ... Б¦¦ ... ... ерекше көњіл аударды.
Құрылғанына он жыл толған, 10 мемлекетті бірлестіретін СВМДА, жања мүшелер үшін ашық, деді Н. ... Ол ... ... ... ... ... және ... –шығыс Азияныњ басқа елдерініњ бақылаушылар тобынан шығып, СВМДА толық құқықты мүшесі болатынына сенім ... ... ... ... мен оныњ ... ... халқыныњ тағдары, СВМДА бірінші саммитінде Президент Нұрсұлтан Назарбаев көтерген өзекті проблемалардыњ бірі болды.
Қуантатын бір жайт, ол барлық азиялық ... ... ... ... акт ... ... ... шығуы, - деп атап айтты Н. Назарбаев. Ол, АҚШ бастаған ... ... ... ... ... ... атап өтті. Бұл Ауғанстанды созылған соғыс күйінен шығуына және азаматтық бейбітшіл құрылыс үшін жағдай жасауға мүмкіндік берді. Сонымен қатар, деді ... ... егер ... Орталық Азиялық региондада қауіпсіздікті қамтамасыздандыру проблемасы толық шешілді деп есептеу ањғырттық болар еді. ¤кінішке орай,- деді ... ... ... ... ... ... сұрақтар өте көп. Мысалы, ірі дүниежүзілік базасы Ауғанстан болып ... ... ... ... ... ... алған жоқ. Бұл елдегі белгілі уақиғалардан соњ, наркотрафик көлемі ... жоқ, ... ... Бұл ... азия ... ... қатал шақыру және бұл –біздіњ мемлекеттеріміздіњ ерекше көњіл ... ... деп ... Қазақстан басшысы.
Азия континентінде, өкінішке орай, қарудыњ зањсыз саудасыныњ масштабы тұрақты түрде өсуде. Жағдайдыњ тұрақсыздығыныњ тағыда бір қатерлі салдары ... атап ... ... ... региондағы жања қатердіњ пайда болуы, бұл зањсыз көшіп-қону табылды. Оныњ күннен-күнге артқан масштабы, наркотрафик, экстремизм және қарудыњ зањсыз айналымы ... ... ... ... өрей ... Осы саладағы келісетін мемлекеттермен, осы қатерге тиімді қарсы тұру үшін сәйкес халықаралық ұйымдардыњ айқын ... ... ... ... ... ... ... бүкіл дүниежүзілік ынтымақтастықтыњ саясаттық, қаржылық және интеллектуалдық күштері бағытталуы керек, - деді Н. Назарбаев.
«Қазақстан көптеген халықаралық саяси бастамалардыњ пайда ... жері ғана ... ... ... олардыњ жүзеге асырылған жері болғанынада мақтана алады. Оны осында, Азия регионыныныњ 16 ірі мемлекеттерініњ және басқа дүниежүзі ... ... ... беделді халықаралық ұйымдардыњ өкілдерініњ жиналуы, сонымен қатар регионалдық және ғалами қауіасіздікті ары қарай беріктендіруге ... ... ... ... куәлендіре алады. Ењ бастысы –сенімсіздік тосқауылын жоюдыњ бірінші қадамы жасалды», - деп атады Президент.1
1 Махин В. ... ... ... Дискуссия в пресс-центра// казахстанская правда. –.-4 июня. –С.3
Сонымен, егер Азия ... ... ... ... жоқ ... ... ... ескеретін болса, осы ұсыныстыњ болу құқығы бар ... ... бұл ҚР ... ... ... Е. Ыдырысовтыњ 2001 жылғы 2 наурыздағы Азиядағы сенімділіктіњ өзара әрекеті мен ... ... ... ... елшілерімен және бақылаушыларымен кездесу барысында айтып ескертілді.2
2 О встрече министра иностранных дел РК с послами государств –участников и ... ... ... // дип. ... ... ... геосаясаттық жағдайды ұғыну, ұлттық сепаратизмді, діни экстремизмді және ... ... қоса ... ... жања ... күресті күшейту қажеттігін талап етеді.
СВМДА қатысушы-мемлекеттер басшыларыныњ алда болатын кездесулеріне үлкен сенім артылады, олар «мүше-мемлекеттер екіжақты және көпжақты негізде ... ... ... және ... құқығы болатын, сенімділік каталогын әзірлеуге келісті...»3
3 Абусеитов К.Х. СВМДА: Видение Казахстана // Континент. 2001. -№9. ... ... ... Азия ... күшеюіне мүдделі, бұл СВМДА институционализмдену қажеттігін және мемлекеттер мен ... ... ... және ... істер министрлері І-Іа дењгейінде жүйелі түрде кездесулердіњ шақырылуы қажеттігін талап етеді. «СВМДА ... ... және ... ... ... дүниежүзілік және регионалдық процестерге ықпал ету қабілеттілігі, кењесті ... ... ... ... ... бірі ... Идрисов. А. Азиатская безопасность: вклад СВМДА // Казахстанская правда. - 2001. - ... ... ... 11 қыркүйегіндегі Нью-Йорктегі және Вашингтондағы қайғылы уақиғалар, халықаралық терроризммен күрес барлық мемлекеттерден ... және ... ... ... ... ... айқын көрсетті .
«Қазір сірәде белгілі болды, тек қана бүкіл дүниежүзілік ынтымақтастық күштерініњ бірігуі, тұрақтылыққа, демократия мен прогреске ... ... ... терроризм мен экстремизмге қарсы тұруда табысты қамтамасыз ете алатынын...»4
4 Мансуров Г.А. Казахстанско-российские отношения в эпоху перемен. 1991-2001. —М.: ... 2001. C.106.. ... ... адамдардыњ өмірін әкеткен, АҚШ-тағы жағдай, дүниежүзілік ынтымақтастықтыњ терроризммен күрестегі әрекеттерін үйлестіру көкейтестілігі туралы айтады. Жәнеде бұл жағдайда, «СВМДА ... ... ... ... ... ... пен тыныштық аймағын» орнықтырумен ешқандай келіспейтін заттар болып жатты»...»4
4 Нестеренко С. Насилие насилием не искоренить // ... ... - 2001. ... - ... кету ... ... өзінде СВМДА қатысушылармен, региондағы ењ мањызды проблемалар бойынша шарттарды әзірлеуде нақты әрекеттенуші ... ... ... ... шењберіндегі алдағы ынтымақтастықтыњ лейтмотиві, Кењеске қатысушылармен қойылған мақсат жүзеге асатын жағдайлардағы, азия регионында сенімділік пен өзара ... егу ... ... Азия ... ... ... ... регионалдық ұйымдардыњ мүмкіндікті үлкен санымен ынтымақтасумен анықталады. Жүйе негізінде мүдделердіњ өзара тәуелділігі мен өзара толықтандырылуы жатуы керек...»1
1 ... А. ... и ... в ... ... ... и международное право: Материалы международной региональной конференции. Астана, 18-19 ннваря 2001г. / ... ... ... государственного Университета имени Л.И. Гумилева. Под ред. Λ. ... ... ... 200І. С. ... қиын ... проблемалардыњ күрделі шумаққа шиеленіскен жері, Азия сияқты регионда қауіпсіздік саласындағы мәселелердіњ ... ... ... ... келуге болады деп болжау, ањғырттық болар еді. Дегенмен, соњғы жылдардыњ тәжірибесі көрсеткендей, «СВМДА процесініњ табыстық тењдеуі алға қарай үдемелі, қарапайымнан ... ... ... ... үшін көкейтесті проблемаларға шоғырлану қажет, содан соњ талас туғызатын мәселелерге көшу керек. Декларация –көптеген елдер ... тер ... ... жемісі. Бұл азия елдерініњ барынша қауіпсіз әлемді орнату қажеттігі туралы келісімді ... ... Н.А. ... трансформации общества и возрождения евразийской цивилизации. - М.: Экономика, 2000. —С.438.
2.3. Оратлық-азиялық қауіпсіздік жүйесін ... ШОС ... мен ... ... ... ... тұрақтылықтыњ жаршысы болмады. Дүниежүзін әлдеде бұрынғыша регионалдық және этникалық жанжалдар шайқалтуда. Халықаралық қауіпсіздік мүдделерінде бізге көп ... ... ... ... ... ... жалғастыруымыз қажеттігі айқындала түскендей. Бізге күштер орталығынсыз және бөлуші бағыттарсыз, тайталассыз және қарсы тұрусыз бейбітшілік керек. Сыйластық және өзара ... ... ... пен серіктестік, диалогтар мен компромистер осыныњ бәрі, берік ... ... өмір ... келетін барлық мемлекеттердіњ жетекшілікке алуын қажет ететін ... ... Η.Λ. ... ... общества и возрождении евразийской цивилизации. —М.: Экономики, 2000. —С. 433.
1995 жылғы 22 қазандағы Б¦¦ Бас ... 50-ші ... ... ... ... ... Н. А. Назарбаев осы ұйымныњ жањартылған ролін өзініњ көзқарасымен айтып берді, ол былай деді: «Қазақстан, оны, ... пен ... ... ... ... дамудыњ беріктігін қамтамасыз етудіњ, адам құқығы мен еркіндігі кепілдігініњ, дүниежүзіндегі демократия мен ... ... ... ... ... бекітілуін қолдайды».1
1 Мансуров Т.A. Казахстанско-российские отношения в эпоху ... ... - М.: ... 2001. - С.312-313.
Азиядағы қауіпсіздік пен бейбітшіліктіњ сақталуы, Қазақстанныњ, Қырғызстанныњ, Ресейдіњ және Тәжікстанныњ Қытаймен шекаралас аудандардағы сенімділік ... ... ... ... үміткерлер болмаған бағыныштылық етілді.
«Шанхай бестігініне» қатысушылардыњ мақсаты: ... ... ... және регионалдық қауіпсіздікті бекіту, еуразиялық кењістіктегі күйзеліс құбылысын болдырмау және жењу. ‡ш жыл ... ... ... бес елдіњ қауіпсіздік саласындағы бірегей ынтымақтастығы, өзініњ өміршењдігін бекітті.
«Шанхай бестігі» бір жағынан Қытаймен, екінші жағынан ССРО ... ... ... ... және ... ... ... бар мемлекеттермен (Қазақстан, Қырғызстан, Ресей және Тәжікстан), жақтар арасындағы шекаралық мәселелерді шешу үшін құрылды. «Бестік» форматыныњ негізінде екі келісім ... - ... ... ... саладағы сенімділік шараларын бекіту туралы» (Шанхай, 26 сәуір 1996 жыл)2
2 ... ... ... ... ... Республикой, Российской Федерацией, Республикой Таджикистан и КНР об укреплении доверия в военной области в районе границы. Шанхай, 26 апреля 1996 ... В кн.: Сб. ... по ... праву. Τ.Ι. / Под ред. Токаева К.К. - Алматы: САК, 1998. - ... және ... ... ... ... ... қысқарту туралы» (Мәскеу, 24 сәуір 1997 жыл).3
3 Соглашение между Республикой Казахстан, Кыргызской Республикой, Российской Федерацией, Республикой Таджикистан н КНР о ... ... ... сил в ... ... Москва, 24 апреля 1997 гида. В кн.: Сб. документов по международному праву. ГЛ. / Под ред. Токасва К.К. - ... САК, 1998. - ... Бұл ... ... ... ... әрекеттердіњ бірқатарын болжайды: келісімдердіњ географиялық шектерін орнықтыру; келісіммен қамтылатын қарулы және әскери техниканы, келісіммен анықталған жүз ... ... ... ... ... ... жою, жеке ... санын қысқартуды жүргізу тәртібі; ақпараттармен алмасу, келісімніњ ... ... және ... ... ... ... кењеюі қарастырылатын және шешілетін проблемалар шењберініњ кењеюімен, шењберден тысқа тек ... ... ... ... 1998 жылы 3 ... Алматы қаласында Қазақстанныњ, Қытайдыњ, Қырғызстанныњ, Ресейдіњ және Тәжікстанныњ мемлекет басшыларыныњ, РФ сыртқы істер министрі Е.Примаковтыњ қатысуымен, кездесуі ... ... ... ... ... ... ... Сыртқы істер министрлері қол қойды. Құжат келесі шарттануды бекітті: «Орталық Азияда және тұтас Азиялық континентте қауіпсіздікті қамтамасыздандыру мен ынтымақтастықты кењейту ... ... ... ... ... ... істер министрлерініњ, үкімет басшыларыныњ және мемлекет басшыларыныњ кездесулерін, қажеттілік шамасына қарай, шақыру туралы»4
4 ... Т.А. ... ... в ... перемен. 1991-2001. - М.: Реал-Пресс, 2001. - С.313..
1999 жылдыњ 24-25 ... ... бес ... басшыларыныњ саммиті өтті, мемлекет басшыларыныњ Бішкектік Декларациясына қол қойылды, сонымен қатар үш мемлекеттіњ мемлекеттік ... ... ... ... Қазақстан Республикасы, Қытай Халық Республикасы және Қырғыз Республикасы арасындағы Келісім жасалды.
жылдыњ 5 шілдесінде Душанбе қаласында «Шанхай ... ... ... ... ... ... ... өтті. Бірінші рет форум жұмысында Тәжікстан Президенті Э. ... ... ... ... ... ... ... Кездесудіњ қорытынды құжаты ретінде Душанбелік Декларацияға қол қойылды, онда ... ... ... қатынастыњ даму дењгейі қанағаттанарлық деп қабылданды және «Шанхай ... ... ... көп ... ... регионалдық құрылымына айналдыру бойынша жақтардыњ ұмтылысы байқалатыны ... ж. 15 ... ... ... ... Қырғызстанныњ, Ресейдіњ, Тәжікстанныњ және ¤збекстанныњ президенттерініњ қатысуымен ... ... ... ... ... ... оныњ барысында Ынтымақтастықтыњ Шанхай ¦йымын құру туралы ШОС)1
1 Декларация о создании ... ... ... ... 15 июни 2001 г. В кн.: ... ... ... десятилетия. Сб. документов и материалов. - Астана: Елорда, 2001. - С. 442- 446. ... және ... ... және ... ... ... ... Конвенциясына қол қойылды.2
2 Шанхайская Конвенция о борьбе с терроризмом, сепаратизмом и экстремизмом. Шанхай, 15 июня 2001 ... В кн.: ... ... ... десятилетия. С. 446- 458. Бұл жердегі мањызды ... ... ... ... және ... ... бойынша ұжымдық органды қалыптастыру туралы жақтардыњ принципиалдық келісім (Антитеррористік орталық), оныњ міндеті терроризмніњ. сепаратизмніњ және экстремизмніњ көкейтесті мәселелері бойынша ... ... ... деректер қорын қалыптастыру, оперативтік әрекеттер бойынша біріккен шараларды әзірлеу болуы ... ... ... ... ... ... ... туралы, мемлекеттер басшыларымен, біріккен мәлімдеме қабылданды, онда ... ... ... қатысуы әскери саладағы сенімділікті бекіту туралы (Шанхай, 1996 ж.) және шекара ауданында қарулы күштердіњ өзара ... ... ... 1997 ж.) ... ... сақталуын, жәнеде «Шанхай бестігі» шењберінде қол жеткен басқада шарттасулардыњ сақталуын қарастыратыны көрсетілді. Ресми ... алты ... ... ... ... ... ... мен эксперттер ұйым жања шењберлермен және жања мазмұнмен толықтырылды деп ... ... ... ... ... ... ... қатысушылары саныныњ кењеюініњ мәселесін көкейтесті етті –Орталық-азиялық қауіпсіздік жүйесін, ¤збекстанныњ қатыспауымен құру туралы айту үстірттік. ... ... ... ... бұл неге ... ... ... Конституциясыныњ баптарына сәйкес әскери-саясаттық блоктарға ¤збекстанныњ кіруі мүмкін еместігін уәждей отырып, әртүрлі қорғанысты топтарға мейлінше сақтықпен қарайтын Ислам ... ... ... ... шешім қабылдауын немен түсіндіруге болады?
Қағидаға сай, өздеріне қойған ... «И. ... ... ... және ... территориясында Ислам халифатын құру» болатын әртүрлі «халықаралық террористер» мен «діни экстремистерден» оныњ жеке өзіне және ¤збекстан ... ... ... түсіндірме ретінде көрсетіледі.1
1 Бурнашев Р. «Шанхайским ... ... - ... без ... ... - ... июли. - С.28. Логика әрине айқын: қатер «халықаралық» болса, онда онымен бірлесе ... ... ... бұл ... ... ... ... жағдайларда ескерілмей қалмайды (экономикалық, демографиялық және басқада проблемалар).
¤збекстан үшін «шанхай бестігініњ» ДКБ-дан ерекшелігі ... ... бұл ... ... және онда шешімдерді жүзеге асырыдыњ нақты нысандары мен әдістерініњ болуы, жәнеде осы шешімді жүзеге асырудағы бақылаудыњ болуы. Бұл форумныњ нақты ... ... ... ... ... және «қауіпсіздіктіњ жања қатерлеріне» белсенді көњіл аудару. Дегенмен ењ ... ... ... ... ... ... екі державаныњ –Ресей мен Қытайдыњ –бірден қатысуы. Олардыњ арасындағы бәсекелестік тәуекелдікті түсіруге мүмкіндік ... ... ... ... және ... тыс күш ... ... жағдайын қамтамасыз етеді. Бұл жерде ескеретін мәселе, ¤збекстанныњ Қытаймен байланысы (әрине, ... ... ... ... көп әлсіз. Қытайдан келетін шақырыстар мен тәуекелдер ¤збекстан үшін, қазіргі кезде, ынтымақтастықтыњ Шанхай ұйымыныњ басқа қатысушыларына қарағанда, соншалықты ... ... «ТМД төрт ... Қытай шекарасы бойындағы өзара сенімділік шарттары туралы және осы ... ... ... күштерді қысқарту туралы Кењестіњ принциптерініњ жолын ұстауды декларциялай отырып, ... ... ... ... ... ... алмайды: ¤збекстан Қытаймен шкаралас емес. Одан өзге, кез-келген халықаралық келісімнен үлкен жењілдікпен шығып кетуге ... ... ... ... ... Р. ... ... «шестерка»... - далее без ... // ... - 2001. - 4-17 то.in. - ... ... ... ... сияқты форумға қатысу ¤збекстанға келесі мүмкіндіктерді береді: 1) ... ... ... ... 2) ... ... ... қамтамасыздандырудыњ ұжымдық процесінен бас тартунан кінәлеуді алып тастауға; 3) ... мен ... ... ... ... ... ... ғана емес, сонымен қатар региондағы Ресей мен Қытайдыњ саясатына ењ болмаса жанама ықпал ету және ... ... ... ... жұмысына қосылуда тек қана қажеттіліктен емес, «сүйіспеншіліктенде» мүдделі болды. Бұл үшін басты кедергі болған форум ... ... ол осы ... дейін қатысушы елдерден өзге, басқа елдердіњ қатысуын қарастырмаған еді ... ... ... проблемалардыњ негізгі спектрі болды.
«Шанхай бестігініњ» форматын кењейтуде, тәжірибе жүзінде, барлық оныњ ... ... ... ... мен Қырғызстанныњ жайғасымдары, олардыњ өздерініњ қауіпсіздігін Ресейменде ¤ытайменде сенімді түйісусіз қамтамасыз ете алмауында. Екінші жағынан, Қазақстан, әсіресе Қырғыстан мен Тәжікстан ... ... ... ... ... ... ... кезекте ¤збекстанмен). Сондықтан олар Орталық Азиядағы қауіпсіздікті қамтамасыз етудіњ моделін ұсынады, ол ... тыс ... онда ... ... және онда ... ... бір жағынан олардыњ арасындағы балансты қамтамасыщдандырады, ал екінші жағынан ¤збекстанныњ әскери әлуеті мен регионалдық басымдылығын тењестіреді».1
1 Бурнашев Р. ... ... ... ... без ... // ... - 2001. - 4-17 ... -С.29.
¤зініњ саммиттегі сөзінде Президент Н. А. Назарбаев атап айтты: «Шанхай бестігі регионалдық тұрақтылық пен қауіпсіздікті қамтамасыздандыруға зор үлес қосты, ол ... ... ... ... ... ... ... әрекеттіњ транспаренттігімен, шекара ауданындағы қарулы күштердіњ қысқартылуымен, тењдікпен, бірізділікпен, өзіне алған міндеттерді ... ... 2001ж. ... ... ... ұйымыныњ қатысушы-мемлекеттер басшыларыныњ бірінші кездесуі өтті, оныњ барысында ШОС ... ... ... ... ... ... ... мен бағыттары туралы және сауда саласындағы оњтайлы жағдайды жасау процесін жіберу туралы Меморандум қабылданды.
Сонымен қатар, ШОС ... ... ... Мәлімдемесі қабылданды, онда терроризммен, сепаратизммен және экстремизммен күрес туралы, регионалдық антитеррористік құрылымдар құруды тездету туралы Шанхай конвенциясыныњ қабылдануы ... ... ... ... ұйымыныњ (ШОС) қатысушы-мемлекеттерініњ премьер-министрлерініњ кездесуі, бұл регионалдық ұйымға жањаша қарауға мүмкіндік береді. Дегенмен, АҚШ-тағы қайғы мен Ауғанстандағы уақиға саммиттіњ күн ... ... ... шешу үшін ... жиналған басты сұрақ екінші қатарға кеткен жоқ. ШОС қызметініњ ... ... ... ... бекітуін алды. Бұл қадамды тарихи деп атауға ... ... ол, қол ... үшін ... ... ... тар мақсаттарды қорытындылап қоймай, сонымен қатар Орталық Азияда міндеттері регионалдық ... ... ... ... тыс ... жања регионалдық бірлестіктіњ пайда болғанын айтады...»1
1 Сыроежкин К.Л. Новые рубежи ШОС // Континент. 2001. - №18. - 26 ... - ... ... ... ... аударытын бірінші мәселе, -қол қоюшы мемлекеттердіњ ДС¦-ныњ ... мен ... ... ... олардыњ бәрініњ ішінен бұл ұйымныњ мүшесі болатын тек қана Қырғызстан. Мұндай тәсілдеме толық ақталады, өйткені, бір жағынан, дүниежүзілік ынтымақтастықта қабылданған ... ... ... ... регионалдық экономикалық бірлестік туралы айтылады. Ал екінші жағынан –ШОС барлық қатысушы- ... ДС¦ ... ... ... ...
Екіншіден, меморандумдағы экономикалық тақырыптыњ басымдылығына қарамастан, онда геосаясаттық аспектілерде бар. Кіріспесініњ өзінде-ақ айтылған, «ынтымақтастықтыњ Шанхай ұйымы ... ... ... және көп ... ... дамытуға кењ және зор әлуетті толық қолдануға мүмкіндік ... ... ... ... және тиімділікті халықаралық экономикалық тәртіпті орнатуға ықпал етеді...»2
2 Сыроежкин К.Л. Новые рубежи ШОС // ... 2001. - JNH8. - 26 ... ... - С.44.. ... ... қарапайым тілге аударғанда, бұл соњғы онжылдықта «Солтүстік-Оњтүстік» бағыты бойынша ... тұру ... және ... ... ... ... ... және «алтын миллард» мемлекеттерініњ гүлденуіне өзіне залалды әсер тигізбейді.
‡шіншіден, ШОС қатысушы –мемлекеттердіњ ... ... ... ... ... ... ... кењ және әр алуан, шынындада осы ынтымақтастықты әњгімелер мен декларациялар ... ... ... ... ... ... ... меморандумда сауда мен инвестиция үшін қолайлы жағдай ... ... ... механизмдері қарастырылады; сыртқы экономикалық қызмет үшін жауап беретін, ШОС қатысушы-мемлекеттер министрлерініњ кездесулерініњ механизмдерін ... ... ... ... ... белгіленді.
Егер осы ережелердің барлығы қарапайым декларация боып қалса (өкінішке орай, мұндай тәжірибе Орталық Азия регионындағы6 мемлекеттерде бар), онда ... ... ... кең ... ... ... ... ұйымының қалыптасу процесінің басталуы туралы айтуға болады, экономикадан бастап қауіпсіздіктің қамтамасыздануымен аяқтала отырып. Жәнеде бұл ұйымныњ, ... екі ... бар. ... бұл, ... ... және региондағы АҚШ үстемдігіне балама бола алатын, Азияда құрылған бірінші халықаралық ұйым. Екіншіден, жаңа мүшелерді қабылдау үшін ашық ... ... ... ... өзінде кеңеюге бетбұрыс жасауда. Оған кіру туралы өзініњ өтінішін Пәкістан, Монғолия, Түркменстан және Индия сияқты елдер білдірді. Бұл ... тек қана ... ... ... кідіртуде - ынтымақтастықтың Шанхай ұйымының Хартиясы. Осы құжатқа қол қоюмен, ... ... ... ескергенде, ШОС жаңа мүшелердің кіруін және оның ... ... ... ... ...
Әрине сөзсіз, өткен саммит регионалдық қауіпсіздіктің проблемаларына көңіл аудармай кете ... ... ... ... ... Шах ... өлуі мен АҚШ қайғысы, онсызда региондағы күрделі жағдайды одан әрі шиеленістірді. Бұл жағдайдың шиеленісуі ... ... және оның ... шешімдер қабылдауға, үйлесімді әрекеттенуге сынады».1
1 Сыроежкин К.Л. Новые рубежи ШОС // Континент. 2001. - №18. - 26 ... " Там же. - ... ең ... ... ... діни экстремизммен, ұлттық сепаратизммен, ұйымдастырылған қылмыспен, есірткі және психотропты құралдардың засыз айналысы, заңсыз көшіп-қону және т.б. мәселелерге қатысты. Біріккен коммюникеде атап ... ... ... ... ... ... ... шеңберіндеде, терроризммен, сепаратизммен және экстремизммен біздің елімізде және регионда тұтастай бейбітшілікті қамтамасыз ету үшін біріккен ... ... ... ... ... саясат үшін екінші маңызды мәселе –жылғы ПРО бойынша Шарттың маңыздылығы. Америкадағы қайғы АҚШ-тың халықаралық ... ... ПРО ... ... нәтиже бермегеніне қарамастан, Қазақстан мен Қытай, Қытай мен Ресей сияқты, Біріккен коммюникеге қол қоюшылар тағыда көрсетті, «1972 жылғы ПРО бойынша Шарт ... ... пен ... ... ... тасы ... ... және шарттың қазіргі түрінде сақталуы үшін айтты.
Бүгінгі күні бүкіл күшті дүниежүзіндегі стратегиялық тұрақтылықтың ... ... ... ететін, келісімді қайта қарауға емес, халықаралық терроризм ... ... ... жаңа ... қарсы әрекетті іздеу жолдары болады. Түсіну қажет, мемлекеттер арасындағы келіспеушілік ... ... ... ... ... ... ... нығая түсетінін. Және егер біз бүгін өзімізден, ... ... ... саясаттық күш таппасақ, онда ертеңгі күні террор бүкіл әлемді ... ... ... ... ... ұйымына айналған "Шанхай бестігі", кењ байтақ региондағы тұрақтылық пен қауіпсіздікті, әртүрлі саладағы көп жақты ынтымақтастықты дамытуды қамтамасыз ... ... ... ... Жања ... беделініњ артуы, оған деген басқа мемлекеттердіњ мүдделілігініњ жоғарылауыменде мақұлданады».1
1 Мансуров Т.Д. Казахстанско-российские οношении в эпоху перемен. ... - М.: ... 2001. - ... ... және ... ... достық туралы келісімге қол қойды, Қытаймен стратегиялық серіктестік туралы ... қол ... ... ... пен ... ... туралы шартқа қол қойды. Бұлардыњ барлығын экономикалық ынтымақтастық байланыстырады. Қазақстан Қытай мен Ресейдіњ сепаратистік және ... ... ... ... ... ... жұмыстары мен салатын күштерін толығымен қолдайды.
«Регионалдық қауіпсіздік туралы айтқанда, біз ұйымдастырылған қылмыс пен есірткі бизнесінің кеңеюі, діни ... ... ... проблемалардың бар екеніне көңіл аудармай кете алмаймыз. Бұл қатермен күрестегі ынтымақтастық әмбебапты және ортақты болуы қажет...»2
2 ... Н.А. ... ... ... и ... ... ... —М.: Экономика, 2000. - С. 435.
Ауғанстандағы реттеу процесіне, онымен тікелей шекаралас мемлекеттер ғана белсенді ... ... ... ... ... ... ... елдерде қатыса алады. Барлық көңілді екі мәселенің блогіне шоғырландыру керек. Біріншісі - регионалдық қауіпсіздік мәселелері. Бұл проблематикаға ұйымдастырылған қылмыс, ... ... ... ... ... ... ... шараларды әзірлеу жатады. Екіншісі –регионалдық экономикалық ынтымақтастықты терењдету, нығайту.
«Өткізілетін кездесулер ғалами қауіпсіздікті бекітуде ... үлес ... Әлем ... пен жанжалдардан шаршады. Халық берік даму жолында ынтымақтасқысы келеді. ... ... ... қауіпсіздікті және өзара сенімділікті ары қарай бекітуге бағытталған, біздің өзара әрекетімізгдің келешегіне ... ... ... ... бар ... ... П.А. Стратегии трансформации общества н возрождения евразийский цивилизации. - М.: ... 2000. - С. ... ... СВМДА процесі және «Шанхай бестігінің» қызметі азия регионындағы тұрақтылықты қамтамасыз ететін өзара толықтырушы процестері болып табылады, оның ішінде Орталық Азияда. ... ... ... салдарында әскери-саясаттық жүйелер, оған басқада мүдделі елдердің енгізілуімен, келешекте экономикалық ынтымақтастыққа ... ... ХХІ ... ... ... ... әртараптандырылған сипаттамалы және дүниежүзініњ барлық елдерімен өзара тиімді қатынасты дамытуға бағытталған.
ҚОРЫТЫНДЫ
Қазақстан ... ... ... ... ... ... ету ... талдай отырып келесідей қорытындылар жасауға болады:
. Барынша күрделі жағдайларда Қазақстан жетекшілеріне қауіпсіздік проблемаларын ... ... ... тура ... Достастық шеңберінде ұжымдық қауіпсіздік, стратегиялық қауіпсіздік және ядролық қару, ішкі (ТМД) және сыртқы шекаралар қауіпсіздігін қамтамасыздандыру, армияны және тиімді күштер ... ... ... және әлеуметтік тұрақтылықты сақтау, Қазақстанның мүддесін Орталық-азиялық регионда қамтамасыз ету, азиялық қауіпсіздік идеясын дамыту (АӨӘШК).
. Қазақстанның қауіпсіздік проблемаларына ... ... ... қабылдады. Бұл Қазақстанның жеке қауіпсіздігіне түсетін ықпал мен олардың ... ... ... ... Қазақстан өте оңтайлы сыртқы саясатты жағдайларда орын ... ... ... ... ... қауіпсіздік кепілдігін алды, 1992 жылғы Ташкент Шарты негізінде әскери –саясатты блоктың ... ... ... ... және ... ... ... белсенді түрде дамытуда.
. Қазақстанның ұлттық қауіпсіздігінің ... ... ... ... республиканың өзінің геосаясаттық орналасуы және басқа мемлекеттердің өздерінің дербес ұлттық мүдделерін ... ... ... Оның жайғасу орынынан шығатын, Қазақстанның ұлттық қауіпсіздігіне геостратегиялық қатер, бәрінен бұрын Қазақстан республикасының екі ядролық державаның –Ресей мен Қытайдың арасында ... ... ... ... ... екі өте күшті мемлекеттермен, Қазақстан территориясы, бір-біріне қарсы келу жағдайында соғысу әрекеттерінің театры ретінде қарастырылады.
. Қазақстан бейбітшілік ... ... ... принциптерін қатаң ұстануға өзінің дайындығын мақұлдады, қалыптасқан дүниежүзілік тәртіптің және халықаралық қауіпсіздік ... келу ... ... ... танытты. Президент Н.Ә. Назарбаев жалғыз сенімді шешім қабылдады –ол ядролық ... бас ... бұл ... ... ... ... халықаралық танылуды, қауіпсіздіктің кепілдігін және келешектегі саясаттық сенімнің үлкен несиесін қамтамасыз етті. «Ядролық қаруды ... ... тек қана ... көңіл аударсақ, біз бірден дүниежүзінің стратегиялық державаларының бестігіне кіретін едік және басымдылығымызды көрсетіп, уақыт өткен сайын ... ... ... ... ... үшін ... шешушілерге айналар едік. Бірақ бізді ешқандайда ішкі және сыртқы жағдайлар осындай «ядролық» жолмен жүруге мәжбүр ете алмайды. Ал қазір, ... он ... ... ... ... мен ... сол тарихи маңызды шешімімізді дұрыс қабылдағанымызға көз жеткіземін...»1
1 Назарбаев Н.А. Эпицентр мира. - Астана: Елорда, 2001. - С.30.
. Барлық ... ... мен ... қорытынды жасай отырып, барынша анықтап айтуға болады: Қазақстан мен Ресейге келешектеде нәтижелі ынтымақтастықта болу ... ... мен ... ... ... ... ... Халықаралық аренадада біздің мүдделеріміз жалпы. Қазіргі ғаламданудың ұлғаюы және жалпы экономикалық интеграцияның, ... ... ... ... ... пен өркениеттің өзара өтуі артып жатқан жағдайда, өмірдің барлық аясындағы қатынаста ары қарай динамикалық даму мен ... ... өзге кім, ... ... ... Т.A. ... отношения в эпоху перемен. 1991-2001. - М.: Реал-Пресс, 2001. - ... ... ... бойынша Қытай Қазақстанға қатер төндіре алатын мемлекет бола алады. Бұлда өткен күндерде қалды. Ертеме, кешпе, әйтеуір Қытай ... ... ... ... ... ... қояды деген қауіп барлық уақытта болды. «Қазақстан шекараны ҚХР пайдасына қайта қарау бойынша Қытайдың потенциалдық ... ... ... өз ... ... ... тұра алмайды. Дегенмен қазіргі кезде Қазақстанға арасында «қысылып» отырған мемлекеттермен ... және ... ... ... сипатын анықтауы қажет...»2
2 Лаумулин М. Казахстан в ... ... ... ... геополитика. Политология. - Алматы: КИСИ при Президенте РК. Информационно -аналитический центр «Континент», 1999. - С. 172.
. Қазақстан ... ТМД ... ... –саясаттық интеграциясына үлкен көңіл бөледі – бұл Достастық ... оның ... ... ... ... ... ... кеңістіктеде ұжымдық қауіпсіздікті қамтамасыз етудің ең маңызды факторы. «Өзекті проблеманы шешуде – жауапкершіліктің ғалами ... ... ... бейбітшілікті сақтау – ТМД шеңберінде тұрақтылықтың регионалдық белдігін құру маңызды роль атқара алады...»3
3 ... Η.А. ... ... ... и ... ... цивилизации. - М.: Экономика, 2000. - С.404. Қазіргі кезде «ТМД шеңберінде қол ... ... ... ... ... ... бере ... және біздің мемлекетіміздің егемендігі мен тәуелсіздігіне сенімді кепілдік береді...»4
4 Токаев К.К. Пол стягом независимости: Очерки о внешней политике ... ... ... 1997. - ... ... ... Достастық шеңберінде көп тарапты және екіжақты ынтымақтастықтың дамуына бағытталған саясатты біртізбекті жүргізуде, оның ... көп ... ... негізіндеде.
. Орталық Азияның бірде-бір мемлекеті қауіпсіздіктің дербес кешенін көрсете алмайды. Осының бәрі ... ... жаңа ... ... ... ... ... кепілдігін іздеуді актуалды етіп көрсетеді. Жүйеге қатысуға арналған критерияларды саналы саяси ой ретінде бағалау ... оны ... ... керек, яғни барлық мүдделі елдердің қауіпсіздігінің жаңа ... құру ... ... ... ... ... және ... сонымен қатар Әзербайжанның, Арменияның және грузияның, Ауғанстанның, Иранның, Қытайдың, Пәкістанның және Ресейдің қатысуымен. Тек қана мәселенің объективті өзара қосылу және ... ... ... жүйенің құрама бөліктерін қалыптастыру мен сатылы шешілуі регион елдерінің алдымен оның жеке элементтерінде, содан соң регионалдық қауіпсіздіктің ... ... ... ... ... ... ... Жәнеде бұл кездегі жүйені құру қауіпсіздіктің келесі қолданудағы элементтеріне сүйенуі керек. Регионалдық қауіпсіздік элементі ретінде, ядролық қарудан еркін аймақты құру ... ... ... ... ... ... ... мен сенімділік шарттары бойынша Мәжіліс, сонымен бірге ... және ... ... ... ... ... ... «Шанхайлық бестік» және басқада ұсыныстар. Одан өзге, регионалдық қауіпсіздік жүйесі БҰҰ, ОБСЕ, ЭКО және бірқатар басқа халықаралық ұйымдардың ... ... ... Пайда болған геосаясаттық жағдайды түсіну, қлттық сепаратизммен, діни экстремизммен және ... ... ... ... жаңа ... ... ... қажеттігін талап етеді.
. Азиялық регионда АӨӘШК ролінің күшеюі АӨӘШК институтталу қажеттігін талап етеді және мемлекеттер ... мен ... және ... ... ... ... тұрақты түрде кездесулер өткізілуін талап етеді. АӨӘШК елдерінің саясаттық және экономикалық потенциалы, олардың ең маңызды дүниежүзілік және регионалдық процестерге ықпал ету ... ... ... ... ... ... бірі етеді...».1
1 Идрисов Е. А. Азиатская безопасность: вклад СВМДА // ... ... 2001. - ... ... ... Азия ... ... қиын шешілетін мәселелер шиеленіскен жіптей жиналған мұндай регионда, қауіпсіздік саласындағы мәселелердің ... ... ... келісімге келуге болады деу аңғырттық болар еді. Дегенмен, соңғы жылдардың тәжірибесі көрсеткендей, «АӨӘШК процесінің жемістік теңдеуі қарапайымдылықтан күрделілікке ... алға ... ... ғана ... ... үшін ... ... шоғырлану қажет, содан соң тадас туғызатын мәселелерге көшу керек. Декларация - бұл көптеген елдердің ... ... ... ... Бұл ... ... ... дүние құру қажеттілігі туралы келісілген пікірі...»2
2 Назарбаев Н.А. Стратегия трансформации общества и ... ... ... - М.: ... 2000. - ... ынтымақтастықтың Шанхай ұйымына айналған, "Шанхай бестігі" кең региондағы тұрақтылық пен қауіпсіздікті қамтамасыздандырудың, әртүрлі ... көп ... ... ... ... ... ... Жаңа ұйымның көтеріліп бара жатқан беделі оған ... ... ... ... ... ... ... ғалами қауіпсіздікті бекітуде өте бағалы үлес қосады. Әлем соғыс пен жанжалдан шаршады. Халықтар тұрақты даму жолындағы ынтымақтастықты қалайды. Сондықтан ... ... ... және ... ... ары ... ... бағытталған өзара қатынасымызға сеніммен қарауға барлық негізіміз бар».1
1 Там же. - С. 436.
. ... ... мен ... бестігі» қызметтері азия регионындағы, оның ішінде Орталық ... ... ... ... ... ... ... процестер болып табылады деп айтуға болады. «Бестік» шеңберінде пайда болған заңдылықтың салдарындағы, сенімділіктің әскери –саясаттық жүйесі келешекте оның экономикалық ... ... ... ... бар, ... оған ... ... елдерді қосып алумен. Қазақстанның Еуроазиялық сыртқы саясаты XXI ғасырда дифферециалды сипатта болады және дүниежүзінің барлық ... ... ... қатынасты дамытуға бағытталады.
СПИСОК ИСПОЛЬЗОВАННОЙ ЛИТЕРАТУРЫ:
I. ... ... ... ... Н.А. В ... ... - ... Атамура, 1999.- 330с.
2. Назарбаев Н.А. На пороге XXI века. - Алматы: ... 1996. - ... ... Н.А. Пять лет ... - Алматы: Казахстан. 1996. - 640с.
4. Назарбаев Н.А. Стратегия трансформации общества и возрождения ... ... - М.: ... 2000. - ... ... Н.А. Эпицентр мира. - Астана. Елорда. 2001. - 294с.
6. Назарбаев Н.А. ... 2030. ... ... и улучшение благосостояния всех казахе ганцев: Послание ... ... ... ... // ... ... - 1997. - ІЗокт. - С. 1-8.
II. Источники:
1. ... ... Н. А. ... на 47-й ... ... ... ООН (10.92) // Дипломатический курьер 1992. - №4. - С.112.
2. Декларация о создании Шанхайской организации ... ... 15 июня 2001 г. В кн.; ... ... ... ... Сб. ... и материалов. - Астана: Елорда, 2001. - С. 442- 446.
3 Договор между Республикой Казахстан и ... ... о ... ... ... 28 марта 1994 года. В кн.: Сб. документов по международному праву. Т.1. / Под ред. ... К.К. - ... САК, 1998. - С. ... ... ... СССР и США о ... и ограничении стратегических наступательных вооружений. Москва, 31 июля 1991 ... В кн.: Сб. ... по ... ... Т.1. / Под ред. ... К.К. ... САК, 1998. - С. 255-256.
5. Договор между Республикой Казахстан, Кыргызской республикой, Республикой ... и ... ... о ... действиях по борьбе с терроризмом, политическим и религиозным ... ... ... преступностью и иными угрозами стабильности и безопасности ... ... 21 ... 2000 ... В кн.: ... ... ... десятилетия. Сб. документов и материалов. - Астана: Елорда, 2001. - С. 384- 396.
6. Договор о коллективной безопасности ... ... СНГ. ... 15 мая 1992 года. В газ. Казахстанская правда. - 1992. - 19 ... ... о ... ... ... от 1 июля 1968 года. В кн.: Сб. документов по международному праву. ГЛ. / Под ред. ... К.К. ... САК, 1998. - С. ... ... ... ... О национальной безопасности Республики Казахстан. - Алматы, 26 июня 1998.
9. Казахстанско-американское совместное заявление о мире, безопасности и ... ... 20 ... 1995 года. В кн.: Сб. документов по международному праву. Т.1. / Под ред. Токаева К.К. - ... САК, 1998. - С. ... ... отношения. 1991-1995 годы. /Сборник документов и материалов. Пред. ред. совета Мансуров Т.А. - Алматы - Москва: МИД РК.-1995.-384с.
11. Меморандум о ... ... в ... с ... Республики Казахстан к Договору о нераспространении ядерного оружия. ... ... 1994 ... В кн.: Сб. ... по международному праву. Т.1. / Под ред. Токаева К.К. - ... САК, 1998. - С. ... ... о ... ... ... о коллективной безопасности от 15 мая 1992 года и его адаптации к современной ... ... ... 24 мая 2000 ... В кн.: Сб. документов по международному праву. Т.1. / Под ред. Токаева К.К. - Алматы: САК, 1998. - С. ... ... во имя ... ... ... Брюссель, 27 мая 1994 года. В кн.: Сб. документе по международному праву 1.1. Под ред. ... К.К. - ... САК, 1998. - С. 300- ... ... к договору между СССР и США о сокращении и ... ... ... ... ... 23 мая 1992 ... В кн.: Сб. документов по международному праву. ГЛ. Под ред. ... К.К. ... САК, 1998. - С. 257- ... ... ... коллективной безопасности о Коллективных силах быстрого развертывания Цетральноазиатского региона коллективной безопасности. Ереван, 25 мая 2001 г. В кн.: ... ... ... десятилетия. Сб. документов и материалов. - Астана: Елорда, 2001. -С.419-421. 10. ... об ... ... СНГ в ... ... СССР и США о ... ... средней дальности и меньшей дальности. Бишкек. 9 октября 1992 года. В кн.. Сб. документов по международному праву. Т.1. / Под ред. ... К.К. - ... САК, 1998. - С. ... ... ... Республикой Казахстан и МАГАТЭ о применении гарантий в связи с ... о ... ... ... ... 20 июля 1994 ... В кн.: Сб. ... по международному праву. ТТ. / Под ред.Токаева К.К. - Алматы: САК, 1998. - С. ... ... ... ... ... и США ... уничтожения шахтных пусковых установок межконтинентальных баллистических ракет, ликвидации ... ... ... и ... распространения ядерного оружия. Алматы, 13 декабря 1993 года. В кн.: Сб. документов по международному праву. ТТ. / Под ред. ... К.К. - ... САК, 1998. - С. ... Соглашение между Правительством Республики Казахстан и Правительством Российской Федерации по заложенного ядерного устройства, заложенного на Семипалатинском ядерном полигоне до его ... ... ... 1994 гола. В кн.: Сб. документов по международном праву. Т.1. Под ред. ... К.К. - ... САК, 998. - С. ... Соглашение между Республикой Казахстан. Кыргызской Республикой и Республикой Узбекистан об организации и ... ... ... ... под эгидой ООН. Жамбыл, 15 декабря 1995 года. В | кн.: Сб. документов по ... ... / Под ред. ... К.К. -! ... САК, 1998. - С.3 10-3 ... ... между Республикой Казахстан. Кыргызской Республикой, Российской Федерацией, Республикой Таджикистан и КНР об ... ... в ... области в районе границы. Шанхай, 26 апреля 1996 года. В кн.: Сб. ... по ... ... Т.1.. / Под ред. ... К.К. - ... САК, 1998. - ... ... между Республикой Казахстан. Кыргызской Республикой. Российской Федерацией. Республикой Таджикистан и КНР о ... ... ... сил в ... ... Москва, 24 апреля 1997 года.
В кн.: Сб. документов по международному праву. Т.1. / Под ред. ... К.К. - ... САК. 1998. - ... ... ... ... Казахстан, Кыргызской Республикой, Республикой Таджикистан и Республикой Узбекистан о ... ... ... ... СНГ. ... 9 ... 1992 ... В кн.. Сб. документов по международному праву. Т.1. / Под ред. Токаева К.К. -Алматы: САК, 1998. - С.314-316.
24. Соглашение ... ... ... ... и ... ... ... о сотрудничестве в процессе сокращения стратегических наступательных вооружений, расположенных на территории Республики Казахстан. Москва, 14 декабря 1994 года. В кн.: Сб. ... по ... ... Т.1. / Под ред. Токаева К.К. - Алматы: САК, 1998.-С. 292-295.
25. Соглашение между Правительством Республики Казахстан и Правительством ... о ... в ... ликвидации подлежащего сокращению в Республике Казахстан ядерного оружия и создании комитета по сотрудничеству в этих ... ... I 1 ... 1994 ... В кн.: Сб. ... по международному праву. T.1. / 11од ред. ... К.К. - ... САК, ... ... ... между Правительством Республики Казахстан, Правительством Кыргызской Республики и Правительством Республики I ... о ... ... ... 8 июля 1994 ... В кн.. Сб. документов по международному праву. T.1. / Под ред. ... К.К. - ... САК, 1998. - С. ... ... о совместных мерах в отношении ядерного оружия. Алматы, 21 декабря 1991 года (СНГ). В кн.: Сб. ... по ... ... Т.1. Под ред. ... К.К. - ... САК, 1998. - С. 259-260.
28. Соглашение о создании Совместной консультативной комиссии по ... ... ... 9 ... 1992 года. В кн.: Сб. документов по международному праву. Т.1. / Под ред. Токаева К.К. - Алматы: САК, 1998. - ... ... ... глав ... ... ... Государств о Вооруженных силах и пограничных войсках. Минск, 30 декабря 1991 года. В кн.: Сб. документов по ... ... Т.І. / Под ред. ... К.К. - ... САК, 1998. - С. ... ... ... о борьбе с терроризмом, сепаратизмом и экстремизмом. Шанхай, 15 июня 2001 года. В кн.. ... ... ... ... Сб. документов и материалов. - Астана: Елорда, 2001. - С. 446- 458.
31 Proposal for a Council Decision ... the ... by the ... of a ... ... between the European Atomic Energy Community and the Republic of Kazakhstan in the Field of Nuclear Safety.- ... ... ... и ... ... Ж. ... ... —безопасность страны: [Интервы председателем комитета Сената Парламента по ... ... ... и ... О ... Послания Президента но проблемам безопасности.J/ Казахстанская правда. - 1999. - 21 декабря.
2. Абен Е., Арын Р. ... в ... ... ... и ... ... Республики Казахстан /Саясат.-1997.-№10. - С. 14-19.
3. Абенов Г.. Спанов М.. Перметов С. К проблеме ... ... ... // ... ... - 1997. - .N«4. - С. ... ... К.Х. СВМДА: Видение Казахстана // Континент. - 2001. - № -С. ... ... С.М. ... узел и ... безопасности Централы-. Азии. - Ал маты: КИСИ. 1998. - ... ... А.В. ... и ... ... перспективы экономитесь интеграции // Восток. - 1994. - № 4. - ... ... А.В. ... Азия и СНГ: ... или интеграция Форум: Центральная Азия в евразийской перспективе. Восток. - 1996. - № : С.19-28.
8. Актуальные проблемы ... ... ... ... статей Алматы: МИД РК. 1998.- 320с.
9. Аманжолов Ж.М. ... ... ... ... и ... ... в Азии // Евразийское сообщество. - 200( №3 (31). -С. 89-94.
10. Арын Р. Национальные ... и ... ... ... //Евразийское сообщество: экономика, политика, безопасность. – №2.-С.ί2-22.
11. Артыков A. О ... ... ... ... ... ... Азии //Безопасное, дипломатия международное право: Материалы международной региональной конференции. Астана. 18-19 ... 2001г. / ... ... ... ... ... имени Л.Н. Гумилева. Под ред. М. Жолдасбекова. - Астана: ... 2001. - ... ... А.К. Реальная стабильность и безопасность в Центральной Азии // Саясат. -1997. - №8. - С.42-58.
13. Бакаев А.. Едилова Д. Безопасность ... в ... ... ... - 200 І. - №3. - С. 20-22.
14. Баядилов Е.М., Баядилов Д.Е. Международная ... и ... ... от ... ... ... - 1999. - № 1. - ... Безопасность, дипломатия и международное право: Материалы международной региональной конференции. Астана, 18-19 января 2001г. ... ... ... ... ... имени Л.H. Гумилева. Под ред. М. Жолдасбекова. - Астана: ФинЭк, 2001. -: 208с.
. БелоКриницкий В.Я. Центральноазиатское ... - миф или ... // ... ... Азия в ... ... //Восток. -\ 1996.-№ 5. -С. 36-47, 93-99.
. Бжезинский 3. Великая ... ... ... ... и его ... ... - М.: Международные отношения. 1998. - 256 с.
18. Бочаров И. Ф. Россия. США и проблемы Нераспространения ядерного оружия// США: ... ... и ... -1998. - №3.- С. ... ... Р. О ... системы региональной безопасности в Центральной Азии // ... Азия и ... - 2001. - №1. - С. ... ... Р. ... ... ... - далее без остановки9 // Континент. - 2001. -4-17 ... - ... ... политика Казахстана. Сборник статей. - Алматы-Москва: МИД РК, ... ... ... А. ... ... ... задачи эпохи транзита //Горизонт. - 1996. - 19 июля. - С. 13.
23. Гафарлы Μ. Κто стоит за ... ... и ... ... ... —. - 27 июня — ... Грозни Л. Мост между Азией и Европой // Новое поколение. - І993. -№4.- С14-22 .
25. Джунусова Ж. Республика ... ... ... ... - ... ... І996. - 208 е.
26. Европейская интеграция и права человека. Сборник статей. КазГНУ им. Аль-фараби. ... ... ЕС в ... ... - Алматы: Комплекс.1998. - 192с.
Ертысбаев Е. Казахстан и Назарбаев, логика перемен. - Астана: Елорда.2001-576с
28. ... К.В.. ... Б.К. ... ... Республик Казахстан Нурсултан Назарбаев хроника деятельности (1. 12. 1991-31 .1. І993). - ... ... І993. - 288 ... ... Т. НПО ... и ... в Центральной Азии безопасность дипломатия и международное право: Материалы международной региональной ... ... І8-19 ... 2001г. ... Академия Евразийского Государственного Университета имени Л.Н Гумилева. Пол ред. М. ... - ... ... 2001. ... Б.С. ... аспекты внутренней н внешней безопасности . Республики Казахстан / ... - 1999. - .№10. - ... Е.А. ... ... вклад СВΜДА. Казахстанская правда. - 2001. - 5 июня. - С.З.
32. Азиатские страны ... в ... идеи ... безопасности казахстанская правда. -1999. - 15сентября. - С.2.
33. Исингарин Н. Казахстан и интеграционные процессы Безопасность. дипломатия и международное ... ... ... ... конференции. Астана. І8-19 января 2001г. Дипломатическая Академия ... ... ... ... ... Пол ... ... - Астана. ФинЭк. 200 1. С.42-148.
34. Карин Ε. Политическая ... ... ... и тенденции // Саясат. —І998. - №11.-С.80-86..
35. Касенов У.Т. Надежны ли гарантии «ядерного оружия»'К обсуждению принципов ... ... о ... ... ... Мысль –-№7.-С.12-13.
36. Касенов У.Т. исновные ичоги внешнеполитической ... ... ... и ее приоритетные задачи. - Алматы. КИСИ, І994.- 28с.
37. ... У. ... Д. ... М. ... и ... о ... ядерною оружия. - Адматы: КИСИ, 1994. –с.
38. Касенов У. Безопасность ... ... ... Кайнар. 1998-234с.
39. Касимов С., Абдрахманов С. Нам нужна собственная система национальной безопасности. // Казахстанская правда. - 1996. - 12 ... ... А. ... и ... в ... Азии ... дипломатия и международное право. Материалы международной региональной конференции. Астана. 18-19 ... 2001г. ... ... Евразийского Государственного Университета имени Л.Н. Гумилева. Под ред. М. ... - ... ... ... ... У. ... ... дней Деловая неделя. - 2002. – мая С.1. ... ... А. ... ... - ... ... ... газета. - 2000. - 4 окт. - С.З.
43. Лаумулин М. ... ... и ... // ... и мировое СООбщеСТвО. - 1995. - № 1. - С. 40-48.
44. Лаумулин М. ... в ... ... ... безопасность, геополитика. Политология. - Алматы. KИСИ при Президенте РК. Информационноо-аналитический центр ... ». 1999. ... ... М.Т По пути ... // ... ... -2002. - 4 ... - С.3.
46. Лаумулин M.Т. Проблемы современной безопасности Казахстана ·Казахстан-Спектр. - 1998. - №І. - С.21 ... ... Г.А. ... и ... ... интеграция, опыт стратегического партнерства. - М.: Русскиіі Раритет. 1997. - 368с.
. ... Т.Д. ... ... в ... ... - Μ.: ... 2001. - ... Махин В. Заложен фундамент Азиатской безопасности // ... ... - І999. - ... - С. ... ... В. ... в русле стратегического партнерства Казахстанская правда. - 2002. - 15 .мая. - С. 1.2.
. ... В. ... - ... СВМДА. Днсскусия в пресс-центре Казахстанская правда. - 2002. - 4 ... - ... ... Г.В. ... ... ... // ... Центральная Азия в евразийской перспективе // Восток. - 1996. - № 5. - С.5-18.
. ... P.M. ... ... Азии и их ... ... .7 ... Центральная Азия в евразийской перспективе Восток. - 1996. - №5 –С.54-61.
54. Мусабаев Б. Узбекистан: региональная безопасность и ... ... ... ... ... / ... Азия и Кавказ. - 2000. - № 3 (9). -С. 105-112.
55. Мухина Т. Назарбаев Н.Н. «Прямой угрозы Казахстану пока нет»: [О ... ... ... К. - 2000. - 23 ... - ... ... В. Оборона будет 'эффективной//.Независимая газета. -- 2000. – мая. - С.2.
57. Назарбаев Н. ... ... на ... порядок, развитие и демократию Казахстан и мировое сообщество. - 1994. - №1 - ... ... Н. ... ... в ... ... ... Обращение Президента Республики Казахстан ко всем гражданам республики // ... и ... ... - 1995. - № 2. - С. 105 ... ... Н.А. О задачах обеспечения безопасности страны Багдар ориентир. - 1999. - №2. - ... ... ... ... ... ... ... Центр востоковедения НАН РК. Алма-Ата. 1993, октябрь. - С. 12-15.
61. Национальная безопасность: ... ... Сб. ... и ... - ... Елорда, 2001. - 463с.
62. Национальная доктрина России: ... и ... / ... ... ... - 1994. - №5-8. - ... Нестеренко С. Насилие насилием не искоренить // Казахстанская правда. - 2001. - 22сентября. - С.2.
64. Николаенко В. В ... с ... ... // ... ... -2000. -21 июня С.4.
65. Николайчук И.А. Военное сотрудничество стран СНГ как элемент их национальной безопасности: [Есть ... по ... // ... - 1997. ... ... ... Евразия: отношения России со странами ближнего зарубежья.// Сб. ст. № 4. - М: ... 1995. - ... ... М.Б. 12 ... о ... Азии // ... и мировое сообщество. - 1995. - №3. - С. 96-109.
68. О некоторых тенденциях военно-политического развития в ... ... ... / ... Центр стратегических исследований (КИСИ). Алма-Ата. - 1993, июль. - С. ... ... В. ... ... ... «на иглу» // Независимая газета. -2000. -9 июня. - ... ... ... не ... к НАТО 9 ... - 1994. - № 3, март. - С.З.
71. Приоритеты казахстанской дипломатии на ... ... ... ... - ... МИД РК, 2000.- ... Рашид А. Новый глобальный нефтяной концерн. Стратегическая роль Китая в Центральной Азии // Internationale Politik. - 1998. - №3. - ... ... А. ... и ... Азия: проблемы национальной безопасности II Казахстанская правда. - 2000. - 4января. - С.1.
74. Сайдалиев У., Хохлов О. Проблемы обеспечения ... ... в ... Азии в XXI веке //Безопасность, дипломатия и международное право: Материалы международной региональной конференции. Астана, 18-19 ... 2001г. / ... ... ... ... ... имени Л.Н. Гумилева. Под ред. М. Жолдасбекова. - Астана: ФинЭк, 2001. - С.28-30.
75. Сатпаев Д., Споков М. Национальная ... ... ... Опыт определения /'/Евразийское сообщество. - 1998. - №4. - 121-137.
76. Сб. ... по ... ... T.I. / Под ред. Токаева К.К. -Алматы. САК, 1998. - 581с.
77. Сейлханов Е.Т. Современная геополитика и Централъноазиатский ... // ... - 1997. - № 1-2. - ... Современный Синьцзян и его место в казахстанско-китайских отношениях. Под ред. К.Л.Сыроежкина. - Алматы: Фонд Евразии. 1997. - 245с.
79. ... ... ... ... и ... ... ... международных исследований ΜГИМΟ. - М.: МГИМО, 1992. - 37с.
80. Средин В. ... на ... XXI ... новые вызовы// Международная жизнь. -1999.- №11. - С. 13-27.
81. Сыроежкин К.Л. Китай и Центральная Азия: политические отношения и ... ... ... ... К.Л. Национально-государственное строительство в КНР: теория и практика. - Алматы: ... 1998. - ... ... К.Л. ... рубежи ШОС // Континент. - 2001. - №18. – ... - ... ... М. Национальная безопасность ... ... ... новые подходы // ANALYTIC. Аналит. обозрение. - 2000. - №1. - (окт.). - С. 7.
85. ... К.К. ... ... ... - ... ... 2001.-552с.
86. Токаев К.К. Казахстан в условиях глобализации.- Алматы: АО «САК», НП ПИК ... ... ... К.К. Под ... ... Очерки о внешней политике Казахстана. - Алматы: Білім. 1997.-736с.
88. Федоров Ю.Е. ... ... и ... ... СНГ. ... России, Украины, Беларуси и Казахстана в отношении ядерных вооружений. - М.:ЦПМИ, 1993. -56с.
89. Юсин М. Эффект домино вслед за ... ... и ... ... нападение исламистов готовится Казахстан // Известия. -2000. - 25 августа. - С.2.
90. Akiner Sh. Post-Soviet Central Asia: the Islamic Factor/7 Halbach U. (Hrsg.j The ... of the Soviet ... States in Central Asia. Its ... for Regional and Global ... - Koln: B1OIS.. 1995. - p. ... Busan B. The ... of Security and Economic Issues. В кн.: Stubbs, ... G. Political Economy & the Changing Global Order. London, 1994. P. 186.
92. Clark S. The Central Asian States: Defining Security ... and ... Military Forces /7 Central Asia and the World. Ed. by ... - New York: Council on Foreign Relations Press. 1994. pp. 177-206.
93. Fuller (G.E. Central Asia and American National i'nrests /7 Central Asia: Its ... ... and Future ... Ed by H.Malik. - New York: St. Martin Press, 1994, pp. ... ... Y.V. Russia's ... with the Central Asian States since the ... of the Soviet Union /7 Central Asia: Its ... ... and Future ... Ed. by H. Malik. - New York: St. Martin Press. 1994, pp. ... Harris L.C. Xinjiang, Central Asia and the Implications for China's Policy in the Islamic World // China Quarterly. March 1993, pp. ... ... J.W.R. The Russian Military and Security Policy in the «Near Abroad» // ... - Autumn 1994. - Vol.36. - №3. - pp. ... Lubin N. ... in Uzbekistan and Kazakhstan. The Views of the Led // Patterns in ... ... Eds. By T.Cotton and ... - Boulder: Colorado ... Press, ... Maleki A. Myth and Reality of the New World Order /7 The Iranian Journal of ... Affairs. 1993. Vol.V. No 2, ... Martin K. China and Central Asia: Between Seduction and Suspicion // RFE/R Research Report. Vol.3. - 1994. - №25. - 24 June. - ... Mesbahi M. Russia, the Regional Powers and the ... ... of Central Asia. - ... D.C.: the Russian Littoral Project, 1994. - 43 ... Munro R. Central Asia and China // Central Asia and the World. Ed. by ... M. New York: Council on Foreign ... Press, 1994. pp. ... Naumkin V. Active ... Russia's Role in Central Asia // ...

Пән: Құқық, Криминалистика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 90 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақстан Республикасының қауіпсіздігі құрылымының стратегиясы және қалыптасуының құқықтық принциптері81 бет
Қазақстан Республикасының урбандалған аумақтарындағы әлеуметтік - демографиялық мәселелер142 бет
Стрес этиологиясы.Классификациясы. Қабыну,ісіну механизімі6 бет
Ұйымдық-экономикалық негіздеме103 бет
Мемлекетті басқарудың ұйымдастырушылық құрылымы(эссе)3 бет
2015 жылға дейінгі елді дамытудың индустриалды-инновациялық Стратегиясын жүзеге асыру9 бет
«DreamPro» компаниясының даму стратегиясы93 бет
«Қазақстан – 2050» стратегиясы10 бет
«Қазақстан-2030» даму стратегиясы7 бет
Ақпаратты қорғау мен оның құпиялық стратегиясы6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь