Ерте орта ғасырлардағы Түрік Қағанаттарына қатысты Қытай деректеріндегі мәліметтер

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3

1. ЕРТЕ ОРТА ҒАСЫРЛАРДАҒЫ ТҮРІК ҚАҒАНАТТАРЫНА ҚАТЫСТЫ ҚЫТАЙ ДЕРЕКТЕРІНДЕГІ МӘЛІМЕТТЕР
1.1. Түрік атауының шығуы туралы қытай деректері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 9

1.2.Түрік қағанатының қүрылуына және өркендеуіне байланысты қытай жылнамаларындағы мәліметтер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .15

2. ҚЫТАЙ ЖЫЛНАМАЛАРЫНДАҒЫ ТҮРІКТЕРДІҢ ҚЫТАЙМЕН САЯСИ, ЭКОНОМИКАЛЫҚ ЖӘНЕ МӘДЕНИ БАЙЛАНЫСТАРЫ ЖӨНІНДЕГІ МӘЛІМЕТТЕР
2.1.Түркі, Батыс түрік қағанаттарының қытайлармен саяси қарым.қатынас туралы қытай деректері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...26

2.2.Сауда.Экономикалық байланыстары жөніндегі деректер ... ... ... ... ... ... ...32

2.3.Түріктердің қытайлармен мәдени байланыстары жөніндегі деректік
мәліметтері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .39

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..47

ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..49
Кез-келген халық өзінің ұлттық тарихын тереңінен зерттеп-зерделеуге ұмтылыс жасайды. Патшалық, кейін Кеңестік дәуір тарихшылары түркі халқының бай тарихи мұраларын зерттеуде сыңаржақты пікір қалыптастырды.
Мемлекетіміз тәуелсіздікке қол жеткізгеннен кейін бұрмаланып тарих бетінде ақтаңдаққа ұрынған жәйттерді қайта қолға алды. Сондықтан біз қарастырғалы отырған көне түркілердің көршілес орналасқан Қытай империясымен жүргізген саяси, экономикалық, мәдени байланыстарындағы бай тарихи мұраларды бітіру жұмысының тақырыбына арқау етіп отырмыз. Бұл мәселе бүкіл түркі халықтарын ойландыратын үлкен өзекті мәселе екенін айтқымыз келеді.
Әлем тарихының аясынан алып қарасақ, көне түрік халқы мен оның өзінің, ол құрған мемлекеттің тарихы: түріктер қайдан пайда болды, сосын артына мол мұра қалдырып болып, көптеген халықтарға атын беріп, неге құрып кетті? – деген сауалға келіп құяды. Осынау мәселені тек саяси тарихты немесе әлеуметтік қарым-қатынасты талдау арқылы шешу жолында талай-талай талпыныстар жасалса да одан ешбір нәтиже шықпады.
Адамзат тарихынан алатын орнының орасан зор маңызына қарамастан, көне түріктер саны аз болған, сол себепті де Қытай мен Иранға қоныстас көрші болуы олардың іс-әрекеттеріне әсер етпей тұра алмады. Демек, осынау елдердің әлеуметтік және саяси тарихы бірге өріліп, байланысып кеткен, сондықтан да оқиғалар желісін қалпына келтіру үшін біз олардың әрқайсысының тарихын назардан тыс қалдырмауға тырыстық.
1. Бичурин. Н.Я. Собрание сведений о народах, обитвших всредней Азии в древние времена. Т, І- ІІІ.- Москва, 1950.
2. Қазақстан тарихы.Т.І. – Алматы, 1996.
3. Гумилев Л.Н. Византия түпкі материалдарының негізінде Бірінші түрік қағанатындағы ұлы жаңжал: Византийлік шежіре. Т. 20. – Москва, 1960.
4. Гумилев.Л.Н. Көне түріктер. Алматы: Білім, 1994.
5. Бернштам.А.Н.Салидный социальный строй орхоно- енисейсеих тюрк
VІ- VІІІ в.в. –М Л., 1946.
6. Кюнер.Н.В. Оңтүстік сібір, Орталық Азия және Қиыр Шығыс халықтары жөніндегі қытай хабарлары.- Москва, 1961
7. Зуев.Ю.А. К этнической истори усуней.//Извещия АН.КазССР,- 1960.-N-4
8. Малов С.Е. Памятники древнетюркской письменности. М-Л., 1951
9. Кляшторный С.Г. Древнетюркские рунический памятники как источник по историй Средней Азии. М., 1964ғ С.185
10. Гумилев Л.Н. Хұндар. А., 1998.
11. Валиханов Ч.Ч. Собрание сочинений. Т.І-5, А., 1984-1985.
12. Қадырбаев М.К. Древняя культура Центрального Казахстана. Алматы, 1996.
13. Кляшторный С.Г., Сұлтанов Т.И. Казахстан. Летопись трехтысячилетии. Алматы, 1992.
14. Мұхамедханұлы Н. ХУІІІ-ХХ ғасырлардағы қазақ-қытай байланыстары (ХУІІІ ғасырдың 2-жартысы – ХХ ғасырдың басы). –Алматы: Санат, 1996.
15. Мыңжан Нығмет. Қазақтың қысқыша тарихы.– Үрмші. Шыңжаң халық Баспасы, 1996.
16. Қинаятұлы З. Моңғол үстіртін мекендеген соңғы түркі тайпалары: IX-XII ғасыр. Астана. Елорда, 2001.
17. Қазақстан тарихы туралы қытай деректемелері.Т. V.- Алматы, Дайк-Пресс, 2006.
18. Таң әулетінің ескі тарихы.//Қытай жылнамаларындағы қазаққа қатысты деректер. II-кітап. Пекин: Ұлттар баспасы, 2003
19. Таң әулетінің жаңа тарихы7//Қытай жылнамаларындағы қазаққа қатысты деректер. II-кітап. Пекин: Ұлттар баспасы, 2003
баспасы, 2003
20. Қытай жылнамаларындағы қазаққа қатысты деректер. II-кітап. Пекин: Ұлттар баспасы, 2003.
21. Мыңжан Нығмет. Қазақтың қысқыша тарихы. Үрімші. Шыңжаң халық Баспасы, 1996.
22. Су Беихай. Қазақ мәдениетінің тарихы. Үрімші: Ұлттар Баспасы,2003.
23. Ұлы Таң әулеті кезіндегі Батыс өлкесі туралы жазбалар.//Қытай жылнамаларындағы қазаққа қатысты деректер.ІІ-кітап. Пекин: Ұлттар баспасы, 2003.
24. Көне жоунама//Қытай жылнамаларындағы қазаққа қатысты деректер.ІІ-кітап. Пекин: Ұлттар баспасы, 2003.
25. Суйнама//Қытай жылнамаларындағы қазаққа қатысты деректер.ІІ-кітап. Пекин: Ұлттар баспасы, 2003.
26. Гумилев.Л.Н. Көне түріктер. – Алматы: Білім, 1994.
27. Жоунама//Қытай жылнамаларындағы қазаққа қатысты деректер.ІІ-кітап. Пекин: Ұлттар баспасы, 2003.
28. Солтүстік әулеттер тарихы//Қытай жылнамаларындағы қазаққа қатысты деректер.ІІ-кітап. Пекин: Ұлттар баспасы, 2003.
29. Махаева А.Ш. Көне түріктердің рухани мәдениеті. А., 2000. 8-9 б.
30. Гумилев Л.Н. Түріктердің VІ-VІІІ ғасырлардағы үлесті-сатылы жүйесі (мемлекеттіліктің ерте түрлері жөніндегі мәселеге), - Советтік этнография, 1959, №3.
31. Мыңжан Нығмет. Қазақтың қысқаша тарихы. – Алматы: Жалын, 1993. – 400 б.
32. Ұлы Таң әулеті кезіндегі Батыс өлкесі туралы жазбалар.//Қытай жылнамаларындағы қазаққа қатысты деректер.ІІ-кітап. Пекин: Ұлттар баспасы, 2003.
33. Солтүстік әулеттер тарихы//Қытай жылнамаларындағы қазаққа қатысты деректер.ІІ-кітап. Пекин: Ұлттар баспасы, 2003.
34. Көмеков Б.Е.
35. Су БеихайҚазақ мәдениетінің тарихы. Үрімші. Ұлттар Баспасы,2003.
36. Шан Юэ, Қытай тарихының очерктері, М., 1959.
37. Су Беихай Қазақ мәдениетінің тарихы. Үрімші. Ұлттар Баспасы,2003.
38. Қазақтың қысқаша тарихы. Қазақ тарихын зерттеу тобы. Үрімші: Шыңжан халық баспасы. 1987.
39. Моңғолдың қысқаша тарихы.//Қазақ тарихы 1997.№6 33б. Махаева А.Ш. Көне түріктердің рухани мәдениеті. А., 2000.56 б.
40. Махаева А.Ш. Көне түріктердің рухани мәдениеті.А.,2000.8-9б. Суйнама.//Қытай жылнамаларындағы қазаққа қатысты деректер.ІІ-кітап. Пекин: Ұлттар баспасы, 2003.
41. Марғұлан А.Х. Қазақ киіз үйі мен оның жабдықтары, - “Антропологиялық және этнографиялық ғалымдардың УІІ Халықаралық конгресі”, М., 1964.
42. Қазақстан тарихы туралы қытай деректемелері.Т. V.- Алматы, Дайк-Пресс, 2006. Суйнама.//Қытай жылнамаларындағы қазаққа қатысты деректер.ІІ-кітап. Пекин: Ұлттар баспасы, 2003.
43. Су Беихай. Қазақ мәдениетінің тарихы. Ұлттар Баспасы. Үрімші. 2003..
44. Ұлы Таң әулеті кезіндегі Батыс өлкесі туралы жазбалар.//Қытай жылнамаларындағы қазаққа қатысты деректер.ІІ-кітап. Пекин: Ұлттар баспасы, 2003.
        
        Мазмұны
КІРІСПЕ............................................................................................................... 3
1. ЕРТЕ ОРТА ҒАСЫРЛАРДАҒЫ ТҮРІК ҚАҒАНАТТАРЫНА ҚАТЫСТЫ
ҚЫТАЙ ДЕРЕКТЕРІНДЕГІ МӘЛІМЕТТЕР
1.1. Түрік ... ... ... ... деректері........................................9
1.2.Түрік қағанатының қүрылуына және өркендеуіне байланысты қытай
жылнамаларындағы мәліметтер.....................................................................15
2. ҚЫТАЙ ЖЫЛНАМАЛАРЫНДАҒЫ ТҮРІКТЕРДІҢ ҚЫТАЙМЕН САЯСИ, ... ЖӘНЕ ... ... ЖӨНІНДЕГІ МӘЛІМЕТТЕР
2.1.Түркі, Батыс түрік қағанаттарының қытайлармен саяси ... ... ... ... байланыстары жөніндегі деректер...........................32
2.3.Түріктердің қытайлармен мәдени байланыстары жөніндегі деректік ... ... ... ... Кез-келген халық өзінің ұлттық тарихын тереңінен зерттеп-зерделеуге ұмтылыс жасайды. Патшалық, кейін Кеңестік дәуір тарихшылары ... ... бай ... ... зерттеуде сыңаржақты пікір қалыптастырды.
Мемлекетіміз тәуелсіздікке қол жеткізгеннен ... ... ... бетінде ақтаңдаққа ұрынған жәйттерді қайта қолға алды. Сондықтан біз ... ... көне ... ... ... ... ... жүргізген саяси, экономикалық, мәдени байланыстарындағы бай тарихи мұраларды ... ... ... ... етіп ... Бұл ... ... түркі халықтарын ойландыратын үлкен өзекті мәселе екенін айтқымыз келеді.
Әлем тарихының аясынан алып қарасақ, көне ... ... мен оның ... ол ... мемлекеттің тарихы: түріктер қайдан пайда болды, сосын ... мол мұра ... ... көптеген халықтарға атын беріп, неге құрып кетті? – деген сауалға келіп құяды. Осынау мәселені тек ... ... ... әлеуметтік қарым-қатынасты талдау арқылы шешу жолында талай-талай талпыныстар жасалса да одан ешбір нәтиже шықпады.
Адамзат тарихынан алатын ... ... зор ... ... көне түріктер саны аз болған, сол себепті де Қытай мен ... ... ... ... ... іс-әрекеттеріне әсер етпей тұра алмады. Демек, осынау елдердің әлеуметтік және саяси тарихы ... ... ... ... ... да оқиғалар желісін қалпына келтіру үшін біз олардың әрқайсысының тарихын назардан тыс қалдырмауға тырыстық.
Тақырыптың зерттелу деңгейі: Көне түркілер мен ... ... ... ... зерттеу жұмыстары ХІХ ғасырдың орта шенінде ірі тарихшылар еңбектерінен көрініс тапты.
Оның ішінде ... ... ... ... ... ... жазба ескерткіштерінің ертедегі Орта Азия халықтары туралы мәліметтері ... ... ... ... аса ... ... ... Үш томдық еңбекте қытай деректемелерінің Қазақстанды ертеде және ортағасырларда мекендеушілердің: хуннулардың ... ... ... ... мен ... ... ... жөніндегі негізгі ақпарат жинақталған.
Қытай жылнамаларының материалдарына ауқымды ... ... ... берілген. Қытай деректемелеріне негізделген нақ сондай ертедегі зерттеулерді араб деректемелерін қоса отырып Абель Ремюза, Ст.Жюльен жүргізген[2.505б]. Оларда ... ... ... Орта Азия мен ... манихей, будда діндерінің таралуы қарастырылады. Орталық және Ішкі Азияның ортағасырлық тарихын жазуға, тарихи оқиғаларды ашатын қытай ... ... ... өз ... одан әрі ... ... және ... деректерін салыстыру негізінде Э.Шаванн (1903) ҮІ-ҮІІІ ғасырлардағы Жетісудың батыс түріктерінің тарихын зерттеді[3.97б]. Қытай, ... ... Азия және ... арасындағы өзара қатынастар мен мәдени алмасуды жеңілдету ісінде батыс түріктерінің атқарған рөлін анықтады: Сюань ... ... ... ... түсіндіріп берді, Сыма Цяннің “тарихи жазбаларын” аударуды жүзеге асырып, оған ауқымжы тарихи түсініктемелер ... ... ... өткен соң да Грот (1921) хуннулар туралы тарауды аудару және олар туралы неғұрлым ... ... ... ... үшін Сыма ... шығармасын қайтадан қолға алады[4.77б]
Жазбаша (көне түрік және қытай) деректемелеріне жүгіне отырып, А.Н.Бернштам ежелгі түрік мемлекетінің әлеуметтік құрылымын ... ... ... ерте ... ... ... ... айқындады. Ол сондай-ақ У-УІІ ғасырлардағы соғды қоныстанушылығының рөлі мен маңызын және оның Түрік ... ... ... ... ... дәстүрін жалғастыра отырып, Н.В.Кюнер Орталық Азия халықтары туралы қытайдың құнды хабарларының үлкен топтамасын жариялады. Түріктер туралы тарихи мәліметтердің ... ... екі ... ... ... ... және ... орта ғасырлардағы Қазақстан жөніндегі қытай деректерінің хабарлары тартылды. Оларға үйсіндер, Түрік қағанаты ... ... ... ... ... ... [7.4б]жасаған талдау жемісті болып шықты. Қытай жылнамаларынан аудармалардың жариялануы, әулеттік хроникалардың мәліметтерін ежелгі түрік ескерткіштері мен генеологиялық ... ... сол ... ... ... салыстыру ертедегі Қазақстанның этникалық үрдістерінің, саяси оқиғалары мен тарихи географиясының ... ... ... түсінуге мүмкіндік берді.
Көне түрік жазуын зерттеу ісінде С.Е.Маловтың еңбектерінің маңызы ерекше. Ғалымдардың ежелгі түрік ескерткіштерінің материалдарына негізделген зерттеулерінің ... ... ... ... ... этногенетикалық үрдістердің Орталық Азия мен Сібірдің түркі тілдес халықтарының қалыптасу ... өте ... ... ... ... ... ... түріктердің руналық текстерінен алынған материалдар талданып, жүйеге келтірілген, олар басқа деректемелердің материалдарымен ... қол ... ... ... мен Орта Азия ... ... ... тұрғыдан да, деректану тұрғысынан да қорытылған. Түріктер тарихын талдап жасаумен ... ... ... ... ... ... ... мұқият зерттелді[9.185б].
Л.Н.Гумилев түрік халықтарының тарихы жөніндегі кітаптарының жарыққа шығуын да атап өту қажет. Олар ... ... мен ... ... ... ... Сол ... көшпелі қауымдастықтардың пайда болу, даму және жойылу заңдылықтары зерттеледі. Автор кең көлемді тарихи проблемаларға ... мен ... ... ... олардың тұрмысына, дініне, мәдениетіне), сондай-ақ екі дәуір – ертедегі дәуір мен орта ғасырлар шебіндегі Ішкі және Орталық Азия көшпелілерінің ... ... зор ... ... аса ... ... ағартушы, саяхатшы, этнограф, Қазақстанның, Орта және Оралық Азияның тарихы мен мәдениетін зерттеуші Ш.Ш.Уәлихановтың туғанына 150 жыл ... ... 5 ... Шығармалар жинағының жаңа басылымы жарыққа шықты. Ш. Уәлиханов ... ... ... ерте орта ... түріктердің этникалық, саяси және этнографиясын зерттеуде, ең тұңғыш қазақ деректанушысы ретіндегі үлесі өте зор болып табылады[11.123б].
Осы орайда, 1985 жылы ... ... ... ... ғасырлардағы Орталық Азиядағы мәдени-тарихи үрдістер” деген халықаралық ... ... Онда ... ... Орталық Азияда болып өткен этно-мәдени үрдістерге, аймақтың көшпелі және отырықшы халқы өркениетінің әлеуметтік-экономикалық базасы мен олардың арасындағы ... ... ... ... ... ... ... байланысы мен өзара ықпалына баса назар аударылғанын атап айтқан жөн.
Қытай жылнамаларының материалдарын ғылыми айналымға енгізу, ертедегі және ортағасырлық Қазақстанның түрік ... ... ... шешуде А.Ш.Қадырбаев бастаған ғалымдаржалғастырды [12.18б].
С.Г.Кляшторный мен Т.И.Сұлтановтың жазбаша деректемелер мен археологиялық деректердің бай материалына сүйеніп жазған “Қазақстан ІІІ ... ... ... ... шығуы Қазақстан тарихнамасында елеулі құбылыс болды. Ғалымдар Қазақстанның шығыстанушы-тарихшылары мен археологтарының халықаралық үлкен қоғамдастығы жетістіктерін қорыту еңбегін өз ... ... ... ... ... ... үрдісін авторлар 2-3 мың жыл бойы халықтың екі тобының: ... және ... ... ... әсері мен қосылуы деп көрсетеді.[13.66,68бб]. Сондай-ақ бүгінгі таңда мәдени бағдарлама аясында қазақ-қытай қатынасына байланысты еңбектерді жазған Мұхамедханұлы Н ... ... Н ... Қинаятұлы З [16.297б] есімдерін атауға тиіспіз. Аталған авторлар еңбектері бітіру жұмысының мазмұнын ашуда үлкен көмекші құрал болды. Осы мәдени баңдарламаның ... ... ... ... ... ... ... атындағы Шығыстану инистутының қызметкерлерінің бастамасымен қазақша аудармасының жарық көргенін ерекше атап айтуға болады[17].
Деректік негізі:Жібек жолының толысып ... ... Таң ... билік еткен кезеңге (618-907 ж.ж) тұстас келеді. Орталық Азия халықтары, олардың ... ... ... ... ... кешені сол дәуірге арналған екі жылнамада бар. “Таң ... ескі ... ... ... ... ... кезінде – автордың тобы[18.4б], ал “Таң әулетінің жаңа тарихын” (“Синь Таншу”) [19.4б]да Сун ... ... ... аса ... ... әрі ... Суян Сю (1007-72 ж.ж) ... авторлар ұжымы жазған[20.8б]. Таң әулетінің тарихы жөніндегі екінші еңбек біріншісінен жаңсақтықтар мен қателер көп табылуына байланысты жазылған. Жылнамаларда батыс ... ... ... ... ... ... ... Түркеш қағанатының құрылуы мен олардың ыдырауы туралы саяси тарих пен этнологиялық мәліметтер берілген.
Қарлұқтар, олардың Жетісуда және ... ... ... ... ... ... ... қытай материалдары өте құнды[21.177б]. Ертедегі дәуір мен б.з. УІІІ ғасырына ... ... Азия ... мен ... ... ... тарихыныңнегізі арқауын нақ қытай деректемелері бойынша біршама толық жасауға ... бұл ... ... қаңлылардың, ежелгі түріктердің, түркештердің, қарлұқтардың саяси тарихына байланысты.
Орталық Азияға саясатшылардың жазбалар Таң ... ... ... де, ХІІІ ... да ең ... ... болып қала береді. “Сянь Таншу” мен “Цзю Таншуда” Жетісуға Шығыс Түркістан полистері арқылы жүріп өткен ... ... ... Шу, Талас өзендерінің аңғарлары, Ыстықкөл суреттелген. Алайда олардың ішінде буддаға тауап етуші Сюань Цзан (шамамен 596-664 ж.ж ) ... ... ... ... ... ... Ол ... шығарма “Ұлы Таң әулеті кезіндегі Батыс өлкесі туралы жазбалар” (“Да Таң ... деп ... және ... ... Орта Азия арқылы Үндістанға саяхатына арналған. Сюань Цзан Суяб, Невакет, Талас арқылы жүріп өткен. Ол қаһан ... ... ... мен басқа да тайпалар кәсібінің әдет-ғұрпын суреттеген[23.320б].
Ертедегі және орта ғасырлардағы қытай деректемелері, ... ... ... ... ... мен ... ... ерекше құнды.
Біздің заманымыздағы мыңжылдықта ежелгі түрік және түркі тілдес тайпалар мекендеген жерлерден шыққан көне ... ... ... құны баға жеткісіз.
Түрік авторлар жазған бұл жазбаша деректемелердің елеулі және ... екі ... бар, олар – ... яғни жерлекті сипатта болуымен және түпнұсқалылығымен ерекшеленеді – автор ... көз ... не ... ... ... көп ... ... оқиғалар жайында, өзі жақсы білетін фактілер туралы жазған. Сол ... ... ... ... түрік қоғамындағы этникалық, әлеуметтік және мәдени үрдістер туралы жат жерлік байқаушылар жазған мәліметтерге неғұрлым дәл түсінік береді. Монғолия ... ... ... ... түр ... табылды.Деректануда Енисей мен Таластан ашылған ескерткіштердің зор маңызы бар.
Ең алдымен түрік хандары Күл-тегін (732) мен ... ... (735) ... ... ...... ... атап өту керек. Бұл жазбалардың авторы, басқа да ... ... ... ... ... Йолығ-тегін болған, ол түрік тілінде жазған есімі бізге белгілі тұңғыш жазушы. Осы екі ескерткіш басқа да руна ... бәрі ... ... ... бір ... ... Тоныкөк ескерткіші (шамамен 716), Құлшора құрметіне орнатылған ескерткіш (722), Онгин жазбасы қосылатын Кошоцайдамның мәнерлі тексі негізінен Шығыс ... ... ... ... ... ... бірге оларда Қазақстан мен Орта Азияның батыс түріктері тарихының оқиғаларына ... ... ... бар, ... ... ... ... тарихи-саяси және этнографиялық прроблемалардың тұтас кешенін зерттеу ... ... ... ... Ең ... – “он оқ” (он жебе) халқы, түргештер, қарлұқтар, оғыздар, кенгерестер, Жетісу соғдылары ... ... ... ... (747-759) құрметіне жазылған эпитафия болып табылатын Селенга тасы (яғ,и Шине Усу ескерткіші) ... ... ... Бұл ... ... ... ... тайпалық бірлестігіне билік еткен қыпшақтар уақыты жағынан бірінші рет ауызға алынады. Елтеміш қағанның түріктермен, ... ... және ... өзара қатынастарының тарихы да баяндалады.
Батыс түрік қағанатының Жетісудан (Талас өңірінен) табылған ескерткіштері елеулі мәдени тарихи қазына болып табылады, оған қабірлерге ... ... ... ... ... мен ағаш ... ... ое екі жазба жатады. Бұл ескерткіштердің жоғарғы мерзімі едәуір айқын – ҮІІІ ғасыр, ал төменгі хронологиялық шегі тегінде, ҮІ-ҮІІ ... шегі ... ... ... ... түрік ескерткіштерінің алдыңғы ортағасырлық Қазақстанның тарихи географиясы мәселелерін талдап шешуге айқын жарық ... ... ... маңызы бағалау қиын.
Бітіру жұмысының мақсаты мен міндеті:
ҮІ-ҮІІІ ғасырлар аралығындағы көне түріктер мен қытай елі арасындағы қарым-қатынасты қарастыру үшін біз ... ... ... мен міндеттерді қойдық:
- ҮІ-ҮІІІ ғасырлардағы түріктердің мемлекеттіліктің ерте түрлері жөніндгі мәселеге ден қою;
- Қытай деректеріндегі түрік атауының шығуы ... ... ... ... ... ... ... тарихын хронологиялық деңгейде түркі қағанаттарымен өзара саяси байланысын баяндау;
- Түркі қағанатынан батыс қағанатының бөлініп шығу барысын Қытай мемлекетімен ... ... ... ... ... ... ... мәдени қарым-қатынасындағы Жібек жолының рөлін айқындау;
Қытай деректеріндегі Түркілер жайлы мағлұматтарға талдау жасау,
Түріктердің салт – ... ... ... жылнамаларындағы мәліметтерге талдау жасау;
Сауда-экономикалық байланыстары жөніндегі деректік мәліметтер саралау
Қытай деректеріндегі Түркі мәдениеті ... ... ... ашып ... ... ... ... кіріспе, екі тарау, қорытынды және әдебиеттер тізімінен ... ЕРТЕ ОРТА ... ... ... ҚАТЫСТЫ ҚЫТАЙ ДЕРЕКТЕРІНДЕГІ МӘЛІМЕТТЕР
1.1. Түрік атауының шығуы туралы қытай деректері
Түрік қағанатының құрылу тарихы заманымызға ... VI ... ... ... XII ... дейін созылды. Бұл ұлыстар мен қағанаттықтан, нәсілдік ... ... ... ... мәдениетінде мен тілінде жақындық және біркелкілік бар. Олар Қазақ халқының ұлт болып ... және ... ... ... өте ... ... ... ғасырдан , XII ғасырға дейінгі аралық, Түрік қағанатының құрылуынан бастап, гүлдену, даму, кезеңдерін бастан кешірді. Осы ... ... ... мен ... бір тұтас үкіметке бағынып, ұзақ уақыт бойы аралас – құралас өмір сүрді.
Түріктер ... ... рет ... ... мен, ... түрік атауы 542 жылы кездеседі. Түріктер VI ғасырдан бастап Алтай тауының күн ... ... ... тайпалар еді. Қытай деректерінде «Көне жоунаме » түріктер туралы ... ... ... ... бір тармағы. Олардың арғы тегі - Ашина. Олар өз ... ұлыс ... ... ... ... ... ... да, халқын түгел қырды. Бірақ он жасар ер баланы жасақтар баласынып , өлтіруге ... ... ... ... иен ... ... ... Бұл баланы бір қаншық қасқыр үнемі ет ... ... оны ... Бала ер ... соң Қасқырмен жақындасып оны буаз қылды”[24.93б].
Көршілес мемлекеттің ханы бұл ... тірі ... ... оны ... ... адам жіберді. жіберген адамы баланың қасындағы Қасқырды көріп, баламен бірге оны да өлтірмекші болды. қасқыр қашып құтылып ... ... бір ... ... ... Ол ... ... бар еді. Қасқыр онда аумағы бірнеше жүз шақырым(哩)* келетін төрт жағы таумен қоршалған ... ... ... ... сол араға бой жасырып, он ұл тапты. Бұлар ержеткен соң әйел алып бала сүйді. әр ... өз ... ) ... ... – солардың бірінің тегі. олар өсіп - өніп бірнеше жүз ... ... ... ... ... олар ... соң бірі үңгір ден шығып Нане ег( жу жандар) бағынышты болды. Алтын тауды мекендеп жужандардың темірін соғатын теміршісі ... ... ... пішіні Дулығаға ұқсайтын еді, олар дулығаны өз тілінде «Түрік» дейді. сонымен Түрік сөзі олардың ... намы ... қала ... ”[25.92-93б.].
Жоғарыдағы аңызға келетін болсақ Қытайлар оларды Ғұндардың бір ... ... Және ... ... тараған деп қарайды. Әрине бұл бір аңыз. «Ата тегін білу және оларды әдейі жаттап алып айту, Орта ... ... ... ... » деп түсіндіреді әйгілі ғалым зерттеуші Л. Гумилев[26.25б]. Бұл дәстүр қазақ халқында күні бүгінге ... ... ... Мысалға алып айтса
«Тегін білу, Тектіліктің белгісі» дейтін атамыз. ... бұл ... ... ... керек.
Сол үшінде, Түріктердің мейлі қасқырдан тарасын – ... ... ... наным – сенімдерімен қатысты болсын, әйтеуір қасқыр олар үшін өте маңызды, өте қасиетті ұғым ... ... жоқ. ... ... ... ... аңызға келетін болсақ қытайдың « Жоунамасында» былай баяндайды: “ Түріктердің арғы аталары ... ... ... ... ... ... ұлыс Аббасы Абам Бек деп аталды. Олар он жеті ағайынды еді. Оның бірі Іді ... еді, ол ... ... Абам ... ... ақымақ болды да мемлекеттері жойылып кетті. Ал, ... ... ... ... ... ... бар еді. Ол ... жауғызып, жел соқтыра алатын еді. Ол екі әйел алды. ... жаз бен қыс ... қызы ... Оның ... төрт ұл көрді. Оның біреуі «»Аққуға айналып кетті; біреуі Абасу* мен Кем ... ... ... деген мемлекет құрды; енді бірі Щатша суының бойынан мемлекет құрды. тағы бірі Бас Щатшаш тауында мекендеді. Бұл оның ... ұлы еді. Бұл ... Абам ... ұрпақтары да болды. олар көбінде аш – жалаңаш жүруші еді. Үлкен ұлы от шығарып олардың бойын жылытты, асырады және ... ... ... сонымен олар үлкен ұлды қошаметтеп, өздерінің Билеуші етіп сайлады. бұған түрік деген нам берілді. оның өз аты – Нғыд ... Шад еді. оның он ... ... ... ... Шешелерінің тегімен аталды. Нғыд түрік өлгеннен кейін он ... ... ... ... біреуін Таққа отырғызуды ұйғарды. олар бір Бәйтеректің түбіне жиналды . Олар: «Қайсысымыз осы Бәйтерекке жоғары секірсек, сол ... ... » деп ... ... жасының кішілігіне қарамай бәрінен биік секірді. Сонан бауырлары Ағыш Шад деген ... ... ... ... ... ... ... аңыздан ,бір өзгешелігі онда түріктерді Сақ елінен шықты ... ... ... ... ... ... байланыстырады. айналып келіп жоғарыдағы екі аңыз Түрік халықтарының шыққан тегін түгел қамтымайды, тек ... ... ... тегі ғана айтылады. Түріктердің шығуы жөніндегі бұл нұсқаларда аңыз деуге татырлық ештеңе жоқ. Бірақ ... ... екі ... айтылуы екі түрлі болғанымен, бұл аңыздардың барлығының түйіні түріктердің арғы тегі қасқырдың тұқымы ... ... әрі « Бөрі »( ... ) сөзі VI ... ... үшін аса мәнді сөз болғаны айдан анық. Қытай авторлары “ түрік ханы ” мен “ бөрі ” ұғымын ... деп ... ... тегі ... ... көз қарасына сүйенсе керек.
Қытайлардың түріктерге шабуыл жасаған кезде айтқан мына бір сөзінде: “ ... ... ... қолдану керек: көшпенділерін қуып, бөрілеріне бассалу керек ” [26] деп ... ... ... ... ... ... ... жу жан дарға бағынышты болып, олардың темірін соғатын теміршілері болғанымен күннен – күнге ... ... ... ... Бұл кездері солтүстік қытайда жаңа соғыс бұрқ етеді. Шығыс Рэй империясының билеушісі Гао-Хуань жу жан ханы Науан мен және ... ханы ... мен ... , ... вэи ... ... ... бәсекеші – бақталасы Юйвынь Тайды қатты тықсырды. Алайда одақтастар шешуші жеңіске жете алмайды. Батыс Рэй ... ... дик ... ... бойынша 11-жылы яғни 545 жылы Анд Нопаньто деген адамын достық қатынас жасау үшін көп ...... ... қағаны Румынға аттандырады.
Осындай қысылтаяң жағыдайда қытайлардың түріктерді одаққа тартуының өзіндік ... бар ... ... қытайлар көршілерінің күннен – күнге күшейіп келе жатқанын көріп, олардың ұйқысы қашты. Ол туралы ... ... ... ... ... қағаны және оның інісі Ябғу мен Пана қағандар жүз шақты мың әскермен, оңтүстікке шапқыншылық жасады. ... ... ... ... ... ... әскер аттандырды. нәтижеде олардың (түріктер) әскер саны бізден өте көп сол үшін шегінуге ... ... ... деп жазады.
Ал, тағы бір деректе «Түріктер – құтырған қауым, сылтау қымыс етсе ... ... ... Оның ... ... өте көп, ... далының сай – саласынан өріп шыға келеді »[26.129б]дейді. Міне бүл фактілерден біз Түріктердің өте ... ... ... оның ... ... күшейгендігін көреміз.
Түріктерге келген елшіні Бумын қуанышпен қарсы алады. “ордадағылар : бүгін ... ұлы ... елші ... көп ... ... ... өрге ... – деп бірін – бірі құттықтай бастайды ”. Осынау елеусіз фактінің өзі жу жандар өктемдігінің түркілерге ауыр ... ... ... ...... соғыстан олардың тайсалмайтындығы айқын көрінді.
Халқының көңіл – күйін бейімделген Бумын ... жу жан ханы ... ... адал ... танытып, батыс вэй астанасына өзінің елшілерін тарыту – таралғымен аттандырады. Осылайша өз ... ... одақ ... ... бұдан жу жандармен ара қатынасы бір жола үзілмейді.Үйткені бұл келісім өте құпия жағыдайда жүргізілгенге ұқсайды. Осы бір ... ... ... ... Вэй және оның ... Бэй-Чжоу империясының одақтасы ретінде, 550 ж. бастап Вэй әулеті бекіп алған Солтүстік – Шығыс қытайға ... ... ... ... ... ... ... бойы белгілеп берді. Алайда әлемдік саясатқа араласқан Бумын, өзі кіріптар болып отырған жу жандарға ... ... әлі де ... ... анық ... Бумын сол себепті де әрі одақтас, әрі бағынышты ролін адал орындауға бел байлаған секілді. ... теле ... жу жан ... зар ... ... ... төзімі таусылып, көтеріліске шықты.546 жылы жу жан хандығының езгісінен құтылуға ... ... жу жан ... қарсы аттанды. Бұл қабарды естіген түмен өз жасақтарымен тосқауылдап оларды талқандады. Сонымен олардың 50 000- нан астам отбасын өзіне бағындырды. ... ... ... соң, жу ... қыз ... болып араға жаушы аттандырды. бұған бұлқан – ... ... ... ... ... ... ... соғатын құлым бола тұра, бұлай сөйлеуге қалай батылың барады» [27.94б] деп арнайы елші жібереді. Бұған шамданған Бумын оның елшісін өлтіріп ... да олар мен ... бір ... ...
551 жылы ... ... ... Вэи әулетінен қыз айттыру талабын қойды. Сол жылы 17- маусымда вэи әулетінен Чанленді әйелдікке алады. 552 жылы ... өзін «Ел ... » деп ... бұл ... ... ... құты мен ... Өзінің әйелін қатұн (Қатұн-түріктердің нанымында жоғары мәртебелі қағанның әйелі деген мағынаны білдірсе керек). деп, інісін және ұлдарын тегін, сардарларын Шад деп ... ... ... ... ... ... қалап, шаңырағын көтерді. Тумен билік еткен жылдары қағанат ... ... ... өсе ... ... ... болсақ Бумының қытай ханшасына үйленуі енді ғана көркейіп келе ... ... ... үшін ... ... бір ... табу, сол арқылы өздерінің жауларынан құтылу. Ал қытайлардың түріктердің талабына бірден қосылуы, олардың көктен тілегенін жерден біреумен тең болды. Олай ... ... ... ... келе ... ... ... тарту арқылы оларды әлсірету, бұл ежелден келе жатқан ... ... ... ... қатынасты ортаға тарыту арқылы оларды өз дегеніне көндіру.
Сөзімізді дәлелдесек: осындай бір ала сапыран кезде 584 жылы қытай императоры жіберген елшіні ... ... ... ... керек, сонда қытай елшісінің қағанға айтқаны: « Түрік қағанаты мен Суэи сынды екі ірі ... ... ... ... ұлы деп ... ... деп қаған орныңыздан түр май мұратыңызға қайшы ... ... ... ... патшамыздың қызы, ал қаған сіз ұлы Суэи әулетіне кұиеусіз. Солай бола тура ибасыздыққа барып ... ... ... ... ... бас тартасыз?» [25.116б]деген екен. міне бұл факті сөзімізге дәлел бола алады.
Тумен қаған қайтыс ... ... оның кіші ... ... қаған билік жүргізген кезде, түрік қағанаты мейілінше күшейді. Олар жу жандарды бір ... ... ... ... солтүстікте қырғыздарды өзіне бағындырып, батыста эпталиттерді талқандап, орта Азия ... ... қол ... ... ... ... қытайдың ЛиауХэи теңізінің батыс жағалауынан бастап, батыста Каспий теңізіне дейінгі 10 мың шақырымдық өңір, оңтүстікте Гоби ... ... ... ... ... ... , ... 5-6 мың шақырым жер түгелмен түрік қағанатына қарады. ... ... ... ... ... бастап, кәспий теңізіне дейінгі ұлан – байтақ өңірде түрік қағанаты билік жүргізді. Олардың ордасы орхон өзенің ... ... ... ... мен орта ... мекендеген түркі тілдес тәйпәлар мен ұлыстар түгелмен түрік қағанатына бағынды.
Түменнің тағы бір ... ... 552 – 553 ... ... ... ... жасаған түрік әскерлеріне қолбасшылық жасады. Жорық барысында Жоңғария мен Жетісу өңірлеріндегі және Сыр дария ... ... ... тайпаларды өзіне бағындырды. 563 -567 жылдары орта Азиядағы эпталиттер мемлекетін талқандады. Бұл кезде «Эстемидің қол астында он Чад басқарған 100 мың ... ... Ол ... ... ... ... ... өзін қаған деп жариялады. Оның қол астындағы тайпалар «он оқ бод он»( он оқ халық ) деп » атады[18.365б].Эстемидің ... ... ... өңірдегі елдерді бағындыруы батыс түрік қағанатының негізін қалады. 576 жылы эстеми қайтыс болып, оның ... ... ... өзін ... қаған деп жариялады.
Осы мезгілде түрік қағатының ордасында аға – інілер арасында үкімет билігіне таласқан ішкі қырқыс туылып, ұлы ... ... ... ... Апа ... ... Арту ... тізе қосып шабыр қағанға қарсы күресті. ақырында, 582 жылы түрік ... өз ... ... ... және ... ... » деп ... бөлінді. Бұл туралы қытай деректерінде былай баяндайды: «Түрік мемлекеті әуелде бір ... ... еді, ... бір – ... ... екі ... ... »дейді.[19.205б].
VII ғасырдың 30 жылдарынан бастап Батыс түрік қағанаты ішкі ыдыраушылық өріс алды. Билеуші топтардың ... ... ... қырқыстар өршіді. Оның үстіне толассыз жүргізілген шапқыншылық жорықтар мен аламан – салықтың ауыртпалығын арқалаған халық Батыс түрік қағанатына ... ... ... ... ... ... ... шыққан тайпалар Таң империясының қол астына барып паналады. Таң үкіметі оларды мейілінше қолдап, олардың билеушілеріне шен – ... ... ... ... Таң ... қолдаған тайпалар көтерілісі Батыс түрік қағанатын мейілінше ... ... ... екіге ыдырауына қытайлардың да өз әсері болды. Жоғарыда да айттық қытайлардың ... келе ... ... ... ... ... іріткі салу арқылы, оларды бір – бірімен жауластырып қойып, олардың күшін әлсірету. Ол туралы ... өте ... ... ... ... ... салу оп – оңай. Тек олардың арасында Ғулардың бір тобы бар. Түріктер қулық – сұмдықты солардан үйреніп жүр. ... ... ... ... ... ... ... табатын Шыжуға Сет дейтін біреу бар көрінеді, Шыбар қаған оны жанындай жақсы көреді мүмкін болса мен оны ... ... едім - ... » деп ... ... ... мәлімет берген екен. Мұның өзі қытай империясының түріктердің арасына іріткі салу арқылы оларды ыдыратып, әлсіретіп отырғаны ... ... ... ... ... ... және мемлекеттігіне байланысты қытайдың көне деректерінде жоғарыда баяндағанымыздай шығу тегі туралы екі ... аңыз ... Бұл екі аңыз бір – ... ...... болғанымен олардың айтатыны бірғана нәрсе түріктерді “Қасқыр„ дан тарады дейді. Бүл әрине аңыз, ол туралы әйгілі зерттеуші ғалым Л. Гумилев.былай ... ... білу және ... ... алып ... орта ... халықтардың өзгеше сипаты. олардың ең бір қызық жері, олардың ... ... ата ... әр ... ... байланыстырады. Мысалы, тибеттер өздерін маймылмен еркегі мен раушастың (орман –аруақ ) ұрғашысынан шыққан, маңғолдар көк бөрі мен ақ маралдан, десе ... ... ... ... [26.10б]деп қарайды.
Жоғарыда айтқандай ата тегін білу қазіргі қазақ қоғамында ежелден келе ... ... ... ... ... « Тегін білу, тектіліктің белгісі » деп қарайтын қазақ халқы үшін тек мәселесі өте жоғары бағаланады. Оның үстіне қасқырды ... деп ... оның атын ... ... ... ... атауы тектен – текке емес.Сол үшінде түріктердің қасқырды өз ата тегі ... ... ... ... ... ... ... қолданып, өздерінің ата тегі ретінде қолдануының да ешбір оғаштығы болмаса керек.
Ал, мемлекеттік мәселесіне келетін болсақ қытайлар ... ... ... ... жоғарыдағыдай мәліметтер береді. Бірақ бұл мемлекеттік мәселесінде олар өз әсерін тигізбей қойған жоқ. Жоғарыда баяндағандай түрік қағанатының құрылуы, ... ... және ... ... ... ... ... осы қытай империясының ықпалы нәтижесінде болған жоқ па? ... ... ... Біз ... мына бір ... ... ... жауап іздейміз.
Сол түрік дәуірінен қалған бірден – бір жәдігер, ол “ Білге қаған ”, “ ... ”, “ ... көк ” ... ... Онда бір ... түрік елін қайткенде сақтап қалу туралы айтады. Йоллығ-тегін халыққа елдігін сақтап қылаудың нақты бағдарламасын ұсына білген: қытайдың қол ... ... ... жоқ ... ал Өткен жеріңде елдігіңді сақтап отыра берсең, мәңгі ел болып, тоқ боласың дейді.
Йоллығ-тегін қытай мәдениетін, оған ... өз ... ... – құлқын сынға алады. Түріктердің эпиграфиялық текстері консервативтік мүддені алға тосады: кез – ... әдет – ... ... ... немесе діни өзгерістердің барлығын зиянды деп есептейді. Бұдан VIII ғасырда, ... ... ... және ... ... ... ... және мәдени ықпалы күшті болғаны байқалады. “ Алтынды, күмісті, дақылды, жібекті соншама шексіз беріп жатқан табғаш халқының сөзі ... ... асыл ... ... сөз, асыл қазынасын беріп, жырақтағы халықты өзіне сонша жақындатар еді, Жақын қонып, сосын олардан әдепсіз ... ... еді ” – ... ... ... Оны ... көк те қуаттайды: “ Бағынғаның үшін басқаға, Тәңір сені өлімші етті. ... ... ... ... жойылды. Түрік – Cір халқы жерінде тіршілік ... ... ... ... түрік халқының мұң – зары бейнеленген, әрі жоғарыдағы сұрағымызға жауап болып табылады. Ол өткен ғасырлардан ... ... аса ... ... ... ... ... Түрік қағанатының қүрылыуына және өркендеуіне байланысты мәліметтер
VI – XI ғасырларда, яғни ... ... ерте Орта ... ... ... ... дәуірінде Еуразия даласында кеңінен қоныстанды. Түрік, Түргеш, Ұйғыр қағанаттарын, Қарлұқ, Қарахан, Оғыз, Қимақ, Қыпшақ мемлекеттерінің құрған ... ... ... ... ... ... оғыз, қыпшақ тайпаларын жалпылама түркі тектес тайпалар деп атаймыз.
Түркілердің этностық және ... ... ... көне ошағы Еуразия құрлығының шығыс бөлігімен – батыста Алтайдан шығыста Хинганға ... ... алып ... ... Азиямен және Оңтүстік Сібірмен тығыз байланысты. Түркілер жері ... ... ең кең ... ... ... (576 ж) Маньчжуриядан Кимерийлік Боспорға (Керчен бұғазы) дейін, ... ... ... ... жоғарғы ағысына дейінгі аралықты қамтып жатты.
Түркі қағандары Орта Азия мен Оңтүстік – шығыс ... ... ... ықпал еткен саяси және мәдени мұра қалдырған ... ... ... ... ... ... бұл алып аймақта көрші өркениеттерден де, басқа таулы, далалы тайпалардан да алыстамай, олармен араласып жатқаны анық. Көші – қон ... ... ... ... біресе қайтадан жанданып бүкіл ұлы даланы қамтыды. Бұл ... ... ... тайпалардың жоғары дәрежедегі жылжымалылығымен анықталатын, дисиональды, яғни бір ... ғана ... ... ... ұлы даладағы этногенетикалық үрдістердің айырықша бір ерекшелігі болып табылады. Сонымен қатар бұл түркі тілдес тайпалық одақтар мобильділігімен жаңадан пайда ... ... ... ... да жеңіл бейімделіп, жанданып отырды. Үлкен хранологиялық кезеңдер шеңберінде алып қарағанда бұл үрдістердің ортақ заңдылыққа – түркі тілдес топтардың шығыстан ... ... ... ... жылы көне ... 4 ... тобы ашина руының көсемдігімен жаңа саяси құрылымының құрамына еніп, Орталық Азиядағы арханикалық империялар кезеңін (VI – IX ғғ) ... ... ... бұл жаңа кезеңі басқарушы және бағынушы топтардың бөлініп шығу ... ... ... ... ... әлеуметтік жағдайлар негізінде дамыды. Бұл кезең шығыс Иран ... ... және ... ... жаңа ... ... ... Түркілердің этногенез ошағының батысқа қарай жылжуы барысында әлеуметтік – ... ... ... ... ұйғыр қағанаттары, түргеш, қарлұқ, қырғыз, қимақ мемлекеттері құрылып тарихтағы өз орындарына ие болып жатты.
Ерте ортағасырлық мемлекеттер ішіде ру – ... ... ... ... рет ... империялық идеология қарсы бой көтерді. Біртұтас империя шеңберінде бірдей әдеби тіл мен жазу, материалдық мәдениет, ... - ... ... ... пайда болып, түркі империясы тарағаннан кейін де қолданыста болып келді. Құрылған кезеңінің алғашқы ... ... ... мемлекеті мен Қытай мемлекеті арасында тығыз саяси қарым-қатынас орнады. 545 жылы Солтүстік ... ... Вэй ... ... Вэй ... ... Батыс Вэй императоры қарсыласына қарсы соғыста одақ іздеп, түркілер мемлекетіне елші жібереді. Түркілер қағаны ... ... Вэй ... ... көп ... елшілер жіберіп, одақ құруды қабылдады[30.308б].
Бумын қаған түрік елінің ата жауы болып келген ... ... ... ... ... Анағұйдың қызына үйленбекші болып, ханға сөз салу арқылы аварлармен арада ... ... ... ... ... ... ... түркілер қағанының бұл қылығына қаһарланды. Бұл жағдай Бумынның Батыс Вэй мемлекетімен жасаған одағын жандандырып, аварларға қарсы ... ... ... ... 551 жылы ... ... ... шабуыл жасап, толығымен жеңді, Бумын Елхан лауазымын алады.
Кейінгі жылдары да түркілер мен аварлар ... ... ... 555 жылы ... Вэй ... көшіп барған аварларды Батыс Вэй императоры түркілерге ұстап берді. Өйткені Батыс Вэй басшысы империясына ... ... ... ... үміт артқан еді. Батыс Вэй мемлекетінің көмегімен түркілер аварларды тарих сахнасынан жойып жіберді. Бұл оқиға Мұқан қаған (553-572) ... ... ... алғашқы ширегінде орын алды.
VІ ғасырдың екінші жартысынан бастап, түркі мемлекеті территориясы шығысында Кәріс түбегінен, батысында Каспий теңізіне дейін, ... ... Гоби ... солтүстігінен Байкал теңізіне дейін созылды.
Түрік қағанатындағы билеуші әулеттің ішіндегі 20 ... ... ... билікке бөлінуіне, Орта Азияда Батыс Түрік қағанатының, Моңғолияда Шығыс Түрік қағанатының құрылуына алып ... ... ... ... Шегу ... жыл Тон Ябғу ... қағандары тұсында гүлденуі территориялық отарлау кезеңіне айналды. Шегу қаған Алтайды қағанаттың шығыс шекарасы етіп, билігін бүкіл Тарым бассейніне, ... ... ... ... Ябғу қысқы сарайын Суябқа – Шу өзенінің бойындағы ірі сауда – қолөнер орталығына (қазіргі ... ... ... Ақ – ... ... ... ... Исфиджаб маңындағы Мыңбұлаққа (қазіргі Түркістан қаласының маңында) орналастырды [31]. ... ... ... ... ... ... ағысы мен Гиндукушқа дейін кеңейтті. 634 жылы билікке Нушибилерге сүйенген Елтерес ... ... Ол “он ақ” ... - ... ... жандандыруға тырысты. Жаңа реформалар ру басыларын (ырқын мен горлар) қағанға тікелей тәуелді етті. Сонымен қатар, - “оқты” басқаруға қаған отбасының ... – Шад ... оның ру ... ешбір туыстық байланысы болмады [30]. Осылайша жергілікті көсемдердің билігі ... Ал ... ...... күші ... ... ... жетпеді. Сондықтан 638 жылы дулу тайпалары Шадын қаған етіп жариялады. Қанды қақтығыстардан кейін дулу мен ... ... ... ... ... Іле ... арқылы белгіледі. 640-657 жж 17 жылға созылған тайпааралық күрес Жетісуға қытайлардың баса ... ... алып ... “Он оқ” елі жеңіліп, Нивар Ышбара Ябғу қаған (Қытай деректерінде Ашина Хелу) тұтқындалып, 2 жылдан соң, 659 жылы ... ... ... ... ... – империясы батыс түрік тайпаларын қаған руынан шыққан “қуыршақтармен” билеуге тырысты. VII ғасырдың аяғында түркілердің толастамаған күрестерінің нәтижесінді Үш – елін ... ... ... түркілердің тәуелсіздігін қалпына келтіріп. Түргеш қағанатын құрды.
Бұл кезде Орталық Азияда Шығыс ... ... да ... ... және Орта Азияны араб жаулапалушылығымен аяқталған жаңа саяси жағдай қалыптасты.
Батыс Түрік қағанаты Шығыс ... ... ... Егер ... ... өмір ... болса, батыста халықтың көшпелілігі отырықшы болды, егіншілікпен, қолөнер, саудамен айналысты. Батыс ... ... ... ... ... ... ... мемлекет болды. Ерте ортағасырлық қалалық және жер өңдеу мәдениеті Батыс Түрік қағанатында Соғдылықтардың қатысуымен ... ... ... мәдениетінің дамуына б.ғ.д. ІІ ғасырда ашылған Қиыр жіне Таяу Шығыс елдерінің арасындағы Керуен жолы ... рөл ... Бұл ... ... ... құжаттар Орта Азиялық Иран диалектілерінің бірінде жазылған заттай ескерткіш. Ол В.Хеннингтің анықтауы бойынша, IV ғасырға ... Оны ... ... саяхатшы Штейн тапқан. Бұл құжаттардың тілі кеңінен (VIIғ) Орта Азиядан табылған буддизм, христиан, Манихей діни әдебиетінің ескерткіштерінің тіліне ұқсас [31]. Ол тіл ... ХІ ... ... ... ... ... Түркістанның мұсылмандықты қабылдауына дейінгі екі әдеби тілдің біреуінің айтуымен “Соғдылық” тіл деп аталған [29]. ... ... мен ... күнтізбелері туралы мәлімет беріп, бұндағы терминдер Орта Азиядан табылған ескерткіштердің ... ... ... ... Иранды зерттеген француз ғалымы Готоның пікірі бойынша соғды тілі Самарқандықтан Қытайға дейінгі барлық аудандарда тараған [6]. ... ... де, ... ... де ... араб ... алушылығына дейін, Жетісуда, Жоңғарияда, Шығыс Түркістанда, Солтүстік Қытайда – Ұлы ... ... ... ... – жер өңдеу отарларын құрғандығын айтады [9].
V-VII ғғ Талас өзені (түркі деректерде Аргу елі) Шу мен Іле ... ... ... ... ол ... ... қалалар мен елді мекендердің бой көтеруіне себепші болды. ... ... ... Шу ... көптеп келуі VII – VIII ғасырларға келеді. Ол кездің қоныстары археологиялық қазбалармен жартылай ашылған. Бұл қалалар Орта Азияның ертеортағасырлық ... ... ... еш кем түспейтін. Олардың орталығы Цитадельден және тығыз қаланған Шахристаннан тұрды. Шахристанға Рабад – қолөнер – ... ... ... Кешкалар – бекітілген усадьбалар бау – бақшамен, жүзім ағаштарымен қоршалып, бір – бірімен 50-100 м жерде орналасты. Қала маңындағы ... егіс ... да ... ...
VI – VIII ... ... – ақ Шу ... Соғдылықтар, түркілер, сириялықтар, парсылар негізін қалаған 18 ірі қалалар және көптеген қоныстар болған. Оларды 630 жылы ... ... ... ... Сюань Цзань былай деп сипаттайды: “Түссіз мөлдір көлден (Ыстық көл) Солтүстік – батысқа 500 м ... Суй ... ... ... Бұл ... айналасын қосқанда көлемі 6-7 м. Бұнда әр елдің саудагерлерімен араласып Хулар (Соғдылықтар) өмір ... ... ... сұлы мен ... ... ... ... жүннен тоқылған киім киеді. Суядтен батысқа қарай тұра ... ... ... ... он ... ... қалалар бар. Ол бір – біріне тәуелді болмаса да, бәрі ... ... Осы ... саяхатшы Талас қаласында суреттейді. Сюань Цзань бақылауларын қорытындылап: “Суяб қаласынан Кушан ... ... ... ... деп ... оның ... да ... деп атады”, дейді. Бұдан көрінетіндей “Сюань Узан Жетісулық қалалр мен Соғды тұрғындарының арасынан этникалық өзгешелік таппаған. Ал ... ... мен ... қуғандар (көпестер мен қолөнершілер) саны тең”[32], деп көрсетуі Соғдылық қалалардың тек сауда – қолөнер саласында ғана емес, ... ... ... ... ол ... қазбалармен де дәлелденген.
Орта Азияда керуен жолдары біртіндеп оңтүстіктен солтүстікке, Лоб – Нор маңынан Хотан, Яркентке, одан ары ... ... ... ... ... ... Бұған сәйкес халықтардың бұл саудаға қатысу деңгейі де өзгерді. Мұсылмандықты ... ... – ақ. ... пен ... ... делдалдық рөлі Иран, Ауғаныстан тұрғындарынан соғдылықтарға, Солтүстікке қарайғы елдерге көшті. Батыс Түрік қағанатында, VII – VIII ғасырлардағы қағандардың билігі шығыстағындай ... ... ... – тайпалық топтар арасындағы қатаң күрес қағандарды жиі “қуыршақ” билеуші етті: Бұндай жағдайда мықты бекіністері, әскери ... ...... ... бар ... ... орны жоғары қойылды. Олар ішкі және сыртқы қақтығыста “Үшінші күш” ретінде шешім қабылдау мүмкіндігін иеленді. Түркі қағандары өздерінің соғдылық тұғындарын тат, яғни ... алым – ... ... деп ... ... ... ... түркілерінің арасындағы беделі өте күшті болды деуге негіз бар, себебі олардың қол астында мемлекеттің барлық ... ...... ақша ... ... мүмкіндігі болды. Түркі астаналарынан табылған. VIII ғасырға созылған тиындар соғды ... ... ... ... ... ...
М.Қашқаридің мәліметіне қарағанда түркілер соғдыша, Соғдылар ... ... ... ... ... ... (VI ... жатқызылады, Монғолиядан табылған) және Жетісудағы, Талас өзені маңынан табылған керамикалардағы, жартастардағы жазулар, ... – ақ ... Суяб ... қазу ... ... VII ... ... жергілікті теңгелердегі жазулар дәлел бола алады [11, 11-12]. Сонымен түркілер жеріндегі ... жазу ... ... ... діни ... жазуда қолданылған. Кейіннен соғды жазуын батыста араб, шығыста тибет әліпбиі ығыстырды. Бұл жазу ... ... жоқ, оның ... ... ... ... ...
Мұны айтып отырған себебіз, 545 жылы Ұлы түркілер мемлекеті құрылып,"түрік" ... ... жиі ... ... ... ... ... елінің басым салмағын көрсетеді. Вэй-Чжоу мемлекеті де өз қарсыластарымен соғыста Түрік қағанатына үлкен мән беріп, үміт артты. ... Вэй ... 557 жылы Вэй ... ... ... ... ... орнына басқа әулеттің келуімен, мемлекет Вэй-Чжоу деп аталған еді. Вэй-Чжоу мемлекеті де шығыстағы ... ... ... ... Осы ... екі император да Мұқан қағанға ханшаларын айттыруға елшілер жіберді. ... ... ... ... одақ ... қалады және келесі жылдары да бұл одаққа адалдығын сақтады. Ал Вэй империясы да өз ... одақ ... ... ... Атап ... олар ... ... жыл сайын 100 мың тең жібек мата беріп тұрды[24,75б].
572 жылы ... ... ... болды. Оның інісі, әрі мұрагері Тобохан Чжоу империясымен қатынасын үзбеді. Сонымен бірге Ци империясымен де бітім жасады. Тобой ханның ... ... екі бала ... мен Ци) бізге бағынышты болып тұрса болғаны, онда кедейліктен қорықпаймыз”,- деген сөзі ... ... Көп ... Чжоу және Ци ... өз ... сақтап қалу үшін Түрік қағанатына көп мөлшерде алым-салық төлеп тұрған түркілер мемлекетінің басым күшін мойындағанын ... 576 ... Чжоу ... шығыс Цилер мемлекетін қирата жеңеді. Ечен қаласында қоршауда қалған Ци императоры 577 жылы тағын Тао Юань-Узунь деген князьге беруге ... ... ханы ... тым ... кете ме ... ... ... әулет жағына шығады. 578 жылы Тобохан Қытайға баса көктеп кіріп, Чжоу әскерінің күл талқанын ... ... ... ... көлгөсір сыйлықтар жіберіп, Тобоханды өз жағына шығарады. Нәтижесінде Тобохан түркілер еліне қашып келген Ци әулетінің соңғы ... ... Чжоу ... қайтарады. 581-588 жылдары Суй әулетінің негізін қалаушы жауынгер-генерал Ян Цзянь Чжоу әулетін құлатқаннан ... ... ... ... өз ... ... бағындырады. 581-618 жылдары Суй әулетінің жүргізген реформалары империяның экономикалық әскери өрісінің күшеюіне әкелді[25]. ... ... ... ... ... ... ... және Батыс түрік қағанаттары құрылды. 604 жылы Суй әулетінің құдірет күші тасып, гүлденіп тұрған шағында, оның негізін салған Ян ... ... ... Оның ... ... ... Ян Гуан ... деген атпен таққа отырды. Батыс түрік қағанатының территориясы Алтай, ... ... ... Амудария өзені мен Еділ-Жайық өзендерінің төменгі ағысына дейінгі аралықты қамтиды. Бұл қағанаттың жеріне негізінен Қазақстанның ... ... жері ... Олай ... ... кезекте Батыс түрік қағанаты мен Қытай империясы арасындағы ... ... шолу ... Ян-дидің билік құрған жылдары Сүй әулетінде үлкен дағдарыс болды. Өйткені, бұл билеуші мемлекеттің сыртқы саясатын барынша шиеленістірді. ... ... ... және т.б. ... ... ... соғыс мемлекет экономикасын құлдыратты. Ян-дидің қарапайым халық алдында беделі төмен болды. Өйткені ол халыққа тек өз билігін мойындату ... ... ... да, бұл ... қарсы пайда болған күштер төңірегіне халықтың көп бөлігі аз уақытта жиналып, мемлекеттің өз ішінде азамат ... ... Бұл ... ... ... ... тек шаруалар емес, басқа сословие өкілдері де қарсы шықты[25].
Сүй әулеті өз билігін қорғауға бар күшін шоғырландырғандықтан, ... ... ... ... ... ... ... әулеттердің қиын-қыстау кездерде түркілерді өз жағына шығару саясатын Сүй әулеті ... ... бұл ... аз өмір ... басты себептерінің бірі болды. Нәтижесінде, Сүй әулеті 618 жылы құлады. Осы жылы Ли Юань өзін ... ... деп ... Таң әулетінің негізін салды.
Деректерге сүйенсек, Сүй әулетінің құлауына түркілердің әсері зор болған. Түркілер Ли Юаньнің ... ие ... ... ... ... ... ... – Шиби-қаған мен Ел қаған Қытай елінде болып жатқан саяси оқиғаларға белсене қатысуға тырысқан. ... ... ... ... ... пайда болған күштердің бір-біріне айдап салу саясатын жүргізеді. Бұл ... іс ... ... барысында түркілер әуел баста билік жүргізуші императорды қолдаса да қолдау көрсетуден бас тартпаған. Өйткені, түрік билеушілері мемлекетінің күшеюі үшін ... ... ... ... Ғұндар дәуірінен басталған Қытай қаупі түркілер заманында да тыйылмаған, керісінше, өрши түскен[25]. ... ... ... қағанаты мен Қытай мемлекеті арасындағы саяси қатынастарға толығырақ тоқталуды жөн көрдік. Өйткені, Қазақстан территориясында құрылған Батыс ... ... ... ... өзегі. Жазба деректерде қағанаттың саяси-әкімшілік жағынан тарих сахнасына ... кезі Жегу ... (610-618 ж.ж) мен Тон ... ... құрған кезеңдері.
Жегу қаған тұсында ... ... ... ... ... ... Тон қаған өзінің қыстық резиденциясын Суяб қаласына көшірді. Суяб Шу өзенінің бойында орналасқан аса ірі сауда - ... ... ... ... ... ... ... Ал, жаздық резиденциясы Исфиджаб маңындағы Мыңбұлақ қаласына көшірді (қазіргі Түркістан қаласының маңы). Қағандардың жаңа жорықтары ... ... ... ... жоғарғы ағысы мен Гиндукушка дейін жетті[27]. Жорықтар нәтижесінде күшейіп, әбден байыған тайпа үстем таптары Тон қағаннан мемлекетте орналасқан деспоттық тәртібі ... ... ... ... ... қаған ішінде билікке талас қақтығыстары басталады. Бұл қақтығыстар мемлекеттің сыртқы ... кері ... ... 630-634 ... ... Орта Азия ... иеліктерінен айырылды. Сонымен бірге мемлекетте көп жылдарға созылған саяси ... ... ... ... ... мемлекет екі конфедерацияға бөлінеді: дулу және нушуби. Тон қаған өз билігін ... ... ... ... ... үлкен мән береді. Қытай шарттарын сөзсіз орындап отырды. Сөйтсе де, ол тәуелсіздігін ... өлер ... ... ... сай, ... ... Төлістадты таққа отырғызды. Ышбыра қағанның билікке келуімен дулу мен нушуби тайпалары өздерін өздері ... қол ... ... бес ... мен ... бес тайпасы бір бастықтан алады. Бұл бастықтар Ашина руынан емес, жергілікті тайпалар тегінен болған. Екі ... ... ... Шу ... ... ... мемлекеттегі бұл келісім негізінде орнаған тыныштық көпке созылмады. Оқ ала ... ... ... ... ... ... қатарына қорлықтар, яғма, қыпшақтар, басмылдар, сол сияқты ғұндардың ұрпақтары ... мен ... ... ... ... ... ... екі күш төңірегінде дулулар мен нушибилер шоғырланып, Ышбара қаған билік еткен кезеңнің екінші жартысында тағы да ... ... ... нушуби тобынан болуы дулулар наразылығын өршіте түсті[6].
638 жылы шүйе мен шуми ... ... ... ... ... ... деген атпен дулу тобын басқаруға шақырылады. Осы басшының қолынан 639 жылы Ышбара қаған қаза табады. Ышбара қаған қаза ... ... аз ... ... таққа бірнеше қаған отырады. Осы қағандардың ішінде нушубилер Қытайдың қолдауымен, Ышбара ханның немересі – Ірбіс Шегуханды сайлайды. Осы хан ... ... ... ... мен ... ... шиеленіскен қатынас қайта жанданады.
Атап айтқанда, бұрын ұсталып қалған қытайлардың бәрі ... ... ... ... ... ... ... жіберіліп, некелесуге ханшайым жіберуін сұрайды. кітадқа қарсы шабуыл жасайды, бірақ нушубилер жеңіледі. 646 жылы ... ... хан ... ... Тон ... ... ... некесін бекіту үшін Чаньанға елшілер аттандырады. Бірақ император ханшайым үшін бес қаланы: Куга мен Хотанды, Қашғар мен Чжубоканы (Жаркент ... ... (бұл да сол ... ... Бұл бес қала ... Қытай империясы қоластында болып, Куга 630 жылы, Хотан 632 жылы, Қашғар мен Жаркент 635 жылы ... ... ... ... еді. ... бұл ... орындамай, келіссөзді үзіп, одақты бұзды. Осы кезде ... ... ... ... ... ... шені мен ... шығыстағы жерді бақылаушының қызметін алған, Халлығ деген лақап атпен тарихта аты қалған дулылардың ... рөлі ... ... айтсақ, Халлығ дулылар басшысы болып тағайындалады. Халлығтың таққа келуімен, нушуби мен дулу арасындағы қақтығыс өршиді.
640 жылы құрамында ... мың ... ... бар ... қол ... мен ... ... бірккен басшылығымен шөл даланы басып өтіп, гүлденген Тұрфан еліне кіреді. Вэй-тай аяқ ... ... ... Гаочан бекінісін аз мезгілде басып алады.
Гаочан бекінісінің жедел алынуы жергілікті халықтың рухын түсірді. ... екі қала ... ... ... біз ... Қытай мемлекетінің сыртқы саясатында шешуші рөл ойнағанын көреміз. Тарихшылар бұл соғысына түркілердің ... ... ... баса ... ... 641 жылы Сянто ханы Инан шабуыл жасайды. Инан Тайузун ... ... ... ... ... шалу сапарына атанғаннан кейін, өзіне қарасты күллі тайпаларды жинап, түркілерге үлкен соққы береді. ... ... ... ... Инан императормен саяси байланысты үзеді. Яғни, бұл жағдай түркілер мен Қытай мемлекеті арасында берік одақ болғанын дәлелдейді. Көп кешікпей ... ... ... кегін алады. 646 жылы ұйғырлар шапқыншылығынан әлсіреген Сеянто ордасын қытай әскері талқандап, көп бөлігін қырып жібереді, қалғаны ... ... ... өзін ... ... он оқ ... үміт-сенімін ақтамайды. Отырықшы иеліктер оның қолынан сырғып шығып кетеді де, империяның әскері ... ... ... келеді. Осы көршіліктен ешбір қайырым болмайтынын тайпалар көсемдерінің бәрі айдан анық көред. Ірбіс Шегуйханның ... ... ... ... ... ... чуйе мен чуми тайпалары туған жерімен тәуелсіздігін ... ... ... ... ... ... Халлығ болатын.Қағанат шебінен қашып шығып, Тайцзун қызметіне тұрған Халлығ, тезарада іскерлігімен көзге түсіп Тичжоу соғыс округін (Бесбалық) басқаруға ие болады. ... ... ... ... империяның шекара офицері дәрежесін місе тұтпайды да, Тайцзун өлгеннен кейін, тек Бесбалықты ғана емес, Тұрфанды да азат етуді алдына ... етіп ... бір ... ... ... ... ...
Қаскүнемдік дәл кезінде ашылады, бірақ қылмыс әлі жасалмағандықтан да, Халлығ баласы Тиейіңді аманат ... ... ... ету ... ... аттандырады. Тиейін Қытайда аз уақыт болады. Ол әкесіне рұқсат алып келіп, оған шығысты ... ... ... ... ... кетуге кеңес береді.Бұл шабуыл әрекеті Қытайда ойластырылды ма, әлде ... ... туды ма ... осы ... ... ... ... ма – оны ашып айту мүмкін емес. Тұтас бір орданың ... ... ... қалдырып кете қойғанына сенудің өзі қиын, бірақ қалай ... ... де, ол ... ... ... шептен өткеннен кейін, Халлығ өзін Ышбарахан (қыт. Шаболо-хан Хэлу) деп жариялайды да, 651 ж. ... ... ... ... (кі) ... ... ... 651 ж. оңтүстікке баратын жолды арабтар, шығысқа баратын жолды империялықтар жауып тастағанды. Тохарстанды кі билеп тұрған, ... ... ... ... ... ашық ... жол – ... баратын жол ғана қалады, өйткені Еділ мен Терек бойындағы хазарлар әлі түркіттер билігін білмеуші еді. Шынында да УІІ ғ. Орта ... ... ... ... ... ... болған, оны Ашиндер әулеті басқарған.
Осынау хан әулетінің УІІ ғ. орта ... өмір ... ... бәрі ... ... да, шығарып тастау әдісін қолдансақ, Хазарияда Ірбіс Шегуйханның мұрагері таққа отырғанын мойындатуға тура келеді. Бұл ... ... ... ... ... ... ... Ал, Ышбарахан мен он оқтүріктің хазарды ойлауға пұрсаты болмай жатқан.
Ышбарахан түріктердің тілегенін – ішкі тыныштық пен ... ... ... ... ... ол он ... ... құқын танып, бекітіп, дулыларға “чур” лауазымын, ал нушевилерге ”йегін” лауазымын береді. Ол өзі мен өзінің ... ... ... бұлақ” алқабынан бекіністі қала салдырады, ал баласына “Баһадүр-жабғы” лауазымын береді яғни Батыс қағанатының екінші ... етіп ... ... мен он оқ ... ... ... ... мәмлеге-ымыраға қарсылықсыз хан деп таниды. Бұл ымырашылдық өздерінің басшылығын орнатуға ұмтылған чүйе, чуми және чумугунь ... ... ... ... Бұл тайпалардың талабын өз халқының негізгі бұқарасының есебінен емес, өзге жолмен қанағаттандыру үшін ... ... ... ... ... ... бастапқы кезінде Лан Гян-фанның қолбасшылығымен 20 мың қытай әскері және Киби Хэли бастаған 50 мың теле ... ... ... ... ... мейлінше мұқият жасалады. Ұзақ соғыс жүргізуге азық-түлігі жетпейтін Ышбараханды, теле сарбаздары тез қимылмен тысқырып тастауы көзделеді. Көшпелі ... оның ... чуйе мен ... ... ... жағы ... Ышбараханның өзі басты жау деп танылады.
Көшпелілерді қуып тастап, бөрілерге яғни түркіттерге ... ... әмір ... ... ... “түп-тамыр”, ал басқа тайпаларды “бұтақтар мен жапырақтар” деп атаған. Өзінің әдепті, иманжүзді қасиетінің арқасында Тайцзун қоластындағы елді, оның ... ... де ... ... етіп ... ал ... Гаоцзун көшпелілерге деген жаңа қарым-қатынасты, дәстүрлі менмендікке толы бұрынғы қатынасқа айырбастаған еді. Көшпелілер өздерінің бөтен жұрт ... тағы ... де, оның ... дереу, қолма-қол көріне бастайды.
656 ж. ұйғырлар, яғни теле тайпалары – юаньге, бауегу, сиге, пугу және тунлолар ... ... ... ... ... ... қарындасы Бисуду ханша бастайды. 662 ж. бас кезінде көтеріліс жанышталады. Бисуду қашып ... ... ... ... қыстың қатты суығынан орасан көп шығынға ұшырайды. Жаулап алынған жерлерді ұстап қалу ... ... ... ... ... шиеленіседі. Тіпті Қытайдың өте мол материалдық және адамдар ... өзі ... ... ... ... ... ... тұруға жеткіліксіз болып шығады. Гаоцзун үкіметінің қолынан келген ең үлкен іс – төрт бөлімдерімен қамтамасыз ету болады. ... ... ... ... Қашғар, Хотан мен Тоқмақта орналасқан еді де, Қытай сарайының ісін қамтамасыз етіп тұруы ... ... ... ... төрт ... ... еді, оның ... шығыста, екеуі батыста болатын. Батыс түркіттерінің жері солтүстік-батыс уәлилігіне енген-ді. Осы бір аудандарды тікелей басқаруға мүмкіндіктері болмағандықтан, қытай ... шын ... іс ... ... ... ... көмегіне сүйенеді. Дулы тайпаларының жер-суы Мишеге, нушевилер жер-суы – Бучженге сеніп тапсырылады. Бірақ ... ... ... ... ... ешбір беделі болмайды, қанша күш-жігер жұмсағанымен олардың сеніміне кіре алмайды.
Рас, көшпелі бексымақтар мен отырықшы иеленушілредің шатағы оңай ... ... ... екі хан ... қарсы айла-шарғылар жасап, ел арасын шиеленістіріп жібергені сондай, ақырында ... ... ... ... табыстары зая кетеді. Бучжень 664 ж. Кучаға жазалау жорығын жасаған кезде Мишені көтеріліс жасауды ойлады деп айыптап, өсек таратады. ... ... Су ... қойшыға дейінгі күллі “жұртты” жазалап, қырып салады. Бұл дулылардың ашу-ызасын өршітеді, бірақ олар ... ... ... ... ... ... Тибетпен байланысады, бұл сосын “Батыс өлкедегі” күштердің ара салмағын түбірінен өзгертіп жібереді.
Мишенің кегін жоқтап, орталық Тянь-Шаньды мекендейтін гунюз тайпасы көтеріледі. Олар теле ... ... және ... ... империя әскеріне қарсы шабуыл жасамақ болады, бірақ қақтығыста беті ... ... ... 663 жылы ... ... Хотан мен турфандағы Қытай гарнизондарын шауып кетпек болады, бірақ тағы да сәтсіздікке ұшырайды.
Ақырында, 664 жылы ... ... ... жеңеді. Тянь-Шаньнің теріскей бетіндегі сайын дала мен оңтүстік пен батыстағы қалалы - көгалды ... ... ... кіре ... ... ... олардың ідет-ғұрпына -, тұрмыс-салтына тиіспейді. Шет елден көмек бола ма деген үміттен ештеңе шықпайды: Хорасанды бағындырған ... ... ... қаруын оңтүстікке қарай бұрады. 662 жылы олар Кабулды алады, ал 664 жылы ... ... ... де Орта ... жаулап алуды келешен күндерге қалдырады. Тянь-Шань тайпалары қыспаққа қалады да, ... ... ашин Таң ... адал ... қызмет ете береді. Бұл жағдай жұртқа өзгерместей болып көрінеді. ... 667 жылы ... ... ... да, ... оның ... қоятын адам таба алмайды, ал оның орнын басатын кісіге зәрулік күннен-күнге аса түседі.
Империяның ... ... өз ... ... ... жатқан Кореяға қарсы ұрыс салады. Тап сол сәтте күштердің ара-салмағын батыл өзгертіп, ойынға жаңа бәсекеші келіп кіріседі. ... – Таң ... ... ретінде нық теңестіріп шыға келеді. Жаңа соғыс Қытайдың бүкіл батыс шекарасын қамтып, лапылдап жана жөнеледі де ... ... ... ... ІV ... аяқ ... ... қағанатының шекарасы батыста Византиямен, оңтүстікте персиямен, тіпті Үндістанмен, ал шығыста Қытаймен тұйықталған десек, осы бір ... ... ... – таяқ ... біз сөз етіп ... кезеңде түрік мемлекетінің тағдырымен байланысты болғаны өзінен - өзі түсінікті. Түрік мемлекетінің құрылуы бүкіл адамзат тарихында белгілі дәрежеде бетбұрыс ... ... ... сол ... дейін Ортатеңіз мәдениеті мен қиыр қиыршығыс мәдениеті бір – бірінің дүниеде бар екенін білсе де, басы ... еді. ...... ... мен заңғар таулар Шығыс пен Батыстың қарым – ... ... ... Тек ... ... ... үзеңгіні жасау және арбау орнына теңдеу әбзелдерін ойлап табу, керуендердің шөлдер мен асулардан көп қиналмай оңайырақ ... ... ... Сол себепті де VІ ғасырдан бастап Қытайлар Константинополь базарының қарқымен санасуына, ал Византиялықтардың Қытай патшасы найзагерлерінің ... ... ... тура ... ... жағдайға ұшыраған түріктер тек арадағы дәнекер рөлін атқарып қана қоймай, сонымен бірге өз ... де ... оны ... ... ... ... мәдениетіне қарсы қоюына болады деп есептеген. Осынау өзгеше дала мәдениетінің ... ... ... ... ... ... бірақ біз онымен, отырықшы халықтар мәдениетіне қарағанда, болмашы дәрежеде ғана таныспыз.
2. ҚЫТАЙ ЖЫЛНАМАЛАРЫНДАҒЫ ТҮРІКТЕРДІҢ ҚЫТАЙМЕН ... ... ЖӘНЕ ... ... ... ... ... түрік қағанаттарының қытайлармен саяси
қарым-қатынас туралы қытай деректері
Жоғардағы тарауымызда баяндағанымыздай 545 жылы Ұлы ... ... ... ... Бұл жылдары түрік қағанаты өздерін алғашқы мемлекеттік деңгейде таныта білді. ... ... ... ... ... ... ... мен Қытай мемлекеті арасында тығыз саяси қарым-қатынас орнады.
545 жылы Солтүстік Қытайда жаңа соғыс басталған болатын . ... Рэй ... ... Рэй ... ... соғыс басталды. Батыс Рэй императоры қарсыласына қарсы соғыста одақ іздеп, Батыс Рэй императоры ... дик ... ... ... ... яғни 545 жылы Анд Нопаньто деген адамын достық қатынас жасау үшін көп тарту – таралғымен түрік қағаны Румынға аттандырады .Бұл ... ... ... жайя ... ... ... жылдары да түркілер мен аварлар арасындағы қақтығыстар тиылмайды. 555 жылы Батыс Вэй территориясына көшіп барған аварларды Батыс Вэй ... ... ... ... ... ... Вэй басшысы империясына қарсы соғыста түркілерге үлкен үміт ... еді. ... Вэй ... ... ... ... ... сахнасынан жойып жіберді. Бұл оқиға Мұқан қаған (553-572) билік құрған жылдардың алғашқы ширегінде орын алды.ҮІ ғасырдың екінші жартысынан ... ... ... ... ... ... түбегінен, батысында Каспий теңізіне дейін, оңтүстігінде Алашань, Гоби шөлдерінен, солтүстігінен Байкал теңізіне дейін созылды.Түрік ... ... жиі ... ... ... ... ... елінің басым салмағын көрсетеді. Вэй-Чжоу мемлекеті де өз қарсыластарымен соғыста Түрік қағанатына үлкен мән ... үміт ... Вэй ... 557 жылы Вэй ... ... ... тақтан тайып, орнына басқа әулеттің келуімен, мемлекет Вэй-Чжоу деп аталған еді. Вэй-Чжоу мемлекеті де шығыстағы Бэй-Ци ... ... ... Осы ... екі император да Мұқан қағанға ханшаларын айттыруға елшілер жіберді. Мұқан қаған Вэй-Чжоу мемлекетімен одақ ... ... ... ... да бұл одаққа адалдығын сақтады. Ал Вэй империясы да өз тарапынан одақ ... ... ... Атап ... олар түріктер еліне жыл сайын 100 мың тең жібек мата беріп тұрды[24,75]. 572 жылы ... ... ... ... Оның ... әрі ... Тобохан Чжоу империясымен қатынасын үзбеді. Сонмен брге Ци империясымен де бітім жасады. ... хан ның ... ... екі бала (Чжоу мен Ци) бізге бағынышты болып ... ... онда ... ... ... сөзі ... сақталған. Көп мөлшерде Чжоу және Ци мемлекетттері өз ... ... қалу үшін ... ... көп ... ... ... тұрған түркілер мемлекетінің басым күшін мойындағанын байқаймыз.
576 батыс Чжоу мемлекеті шығыс Цилер мемлекетін қирата жеңеді. Ечен қаласында қоршауда ... Ци ... 577 жылы ... Тао ... ... ... беруге мәжбүр болады.
Түрік ханы Вэй-Чжоу тым күшейіп кете ме деген қауіппен жеңілген әулет жағына ... 578 жылы ... ... баса ... кіріп, Чжоу әскерінің күл талқанын шығарады. Алайда Вэй-Чжоу басшысы көлгөсір ... ... ... өз ... ... Нәтижесінде Тобохан түркілер еліне қашып келген Ци әулетінің соңғы өкілі ... Чжоу ... ... 581-588 ... Суй ... ... ... жауынгер-генерал Ян Цзянь Чжоу әулетін құлатқаннан кейін, бытырап кеткен қытайды өз билігінің астына ... 581-618 ... Суй ... ... реформалары империяның экономикалық әскери өрісінің күшеюіне әкелді[25,47].
582-603 жылдары ... ... ... Шығыс түрік және Батыс түрік қағанаттары құрылды.
604 жылы Суй әулетінің ... күші ... ... тұрған шағында, оның негізін салған Ян Цзянь дүние салды. Оның ... ... ... Ян Гуан Ян-ди деген атпен таққа отырды. Батыс түрік қағанатының территориясы Алтай, Сібір жерінен бастап, Амудария ... мен ... ... ... ... ... ... қамтиды. Бұл қағанаттың жеріне негізінен Қазақстанның оңтүстік, оңтүстік-шығыс жері енді.
Енді, Батыс түрік қағанаты мен ... ... ... ... ... шолу ... билік құрған жылдары Сүй әулетінде үлкен дағдарыс болды. Өйткені, бұл билеуші мемлекеттің сыртқы саясатын барынша ... ... ... ... және т.б. ... ... кореямен соғыс мемлекет экономикасын құлдыратты. Ян-дидің қарапайым халық ... ... ... болды. Өйткені ол халыққа тек өз билігін мойындату шараларын жүргізді. ... да, бұл ... ... пайда болған күштер төңірегіне халықтың көп бөлігі аз уақытта жиналып, мемлекеттің өз ... ... ... ... Бұл ... ... ... саясатына тек шаруалар емес, басқа сословие өкілдері де қарсы шықты[25].
Сүй әулеті өз билігін қорғауға бар күшін шоғырландырғандықтан, түркілермен ... ... ... ... ... ... әулеттердің қиын-қыстау кездерде түркілерді өз жағына шығару саясатын Сүй әулеті билеушілерінің жүргізбеуі, бұл әулеттің аз өмір ... ... ... бірі болды. Нәтижесінде, Сүй әулеті 618 жылы құлады. Осы жылы Ли Юань өзін Гаоцзу императорымын деп жариялап, Таң ... ... ... ... ... Сүй ... құлауына түркілердің әсері зор болған. Түркілер Ли Юаньнің таққа ие ... ... ... ... ...... мен Ел ... Қытай елінде болып жатқан саяси оқиғаларға белсене қатысуға тырысқан. Түркі қағандары ... ... ... ... ... күштердің бір-біріне айдап салу саясатын жүргізеді. Бұл саясатты іс жүзінде жүргізу барысында түркілер әуел баста билік ... ... ... да ... көрсетуден бас тартпаған. Өйткені, түрік билеушілері мемлекетінің ... үшін ... ... ... ... Ғұндар дәуірінен басталған Қытай қаупі түркілер заманында да тыйылмаған, керісінше, өрши ... ... ... ... мен ... мемлекеті арасындағы саяси қатынастарға толығырақ тоқталуды жөн көрдік. Өйткені, Қазақстан территориясында құрылған ... ... ... ... ... ... ... қағанаттың саяси-әкімшілік жағынан тарих сахнасына көтерілген кезі Жегу қаған (610-618 ж.ж) мен Тон қағанның қағандық құрған кезеңдері.
Жегу қаған ... ... ... ... Алтайға дейін жетті. Тон қаған өзінің қыстық резиденциясын Суяб қаласына көшірді. Суяб Шу өзенінің бойында орналасқан аса ірі сауда - ... ... ... ... ... қаласының маңы). Ал, жаздық резиденциясы Исфиджаб маңындағы Мыңбұлақ қаласына көшірді (қазіргі Түркістан ... ... ... жаңа жорықтары нәтижесінде қағанат шекарасы Амударияның жоғарғы ағысы мен Гиндукушка дейін жетті[19.58].
Жорықтар нәтижесінде күшейіп, әбден байыған ... ... ... Тон ... ... ... ... тәртібі қарсылық білдіретін дәрежеге жетті.
Сөйтіп, қаған ішінде билікке талас қақтығыстары басталады. Бұл ... ... ... ... кері ... тигізді. 630-634 жылдары мемлекет Орта Азия территориясындағы иеліктерінен айырылды. ... ... ... көп жылдарға созылған саяси дағдарыс басталды.
Билікке талас күрес нәтижесінде мемлекет екі конфедерацияға бөлінеді: дулу және нушуби. Тон қаған өз ... ... ... ... ... ... үлкен мән береді. Қытай шарттарын сөзсіз орындап отырды. Сөйтсе де, ол тәуелсіздігін ... өлер ... ... ... сай, ... Ышбарі Төлістадты таққа отырғызды.
Ышбыр қағанның билікке келуімен дулу мен нушуби тайпалары өздерін өздері басқаруға қол жеткізіп, ... бес ... мен ... бес ... бір ... ... Бұл бастықтар Ашина руынан емес, жергілікті тайпалар тегінен болған. Екі одақтың шекарасы болып Шу ... ... ... ... бұл ... негізінде орнаған тыныштық көпке созылмады. Оқ ала алмаған тайпалар көсемдері наразылықтарын білдіреді. Таңдаушылар қатарына қорлықтар, яғма, қыпшақтар, басмылдар, сол ... ... ... ... мен ... ... ... Мемлекетте бір-біріне қарсы екі күш төңірегінде дулулар мен нушибилер ... ... ... ... ... кезеңнің екінші жартысында тағы да жанданады. Ышбара ханнан нушуби тобынан болуы дулулар наразылығын өршіте түсті[].
Атап айтқанда, ... ... ... ... бәрі үйлеріне қайтуға рұхсат алады. Қытайға тиісті алым-салық жіберіліп, некелесуге ханшайым жіберуін сұрайды. Үкітадқа қарсы шабуыл жасайды, бірақ ... ...
646 жылы ... ... хан ... ... Тон ... шыққан ханшайымен некесін бекіту үшін Чаньанға елшілер аттандырады. ... ... ... үшін бес қаланы: Куга мен Хотанды, Қашғар мен Чжубоканы (Жаркент маңында), Чунлинді (бұл да сол жерде) ... Бұл бес қала ... ... ... ... болып, Куга 630 жылы, Хотан 632 жылы, Қашғар мен Жаркент 635 жылы ... ... ... ... еді. ... бұл шартты орындамай, келіссөзді үзіп, одақты бұзды. Осы кезде сахнаға дулылар шығады. Кезінде Үкіден жабғы шені мен күллі шығыстағы жерді ... ... ... ... деген лақап атпен тарихта аты қалған дулылардың ... рөлі ... ... айтсақ, Халлығ дулылар басшысы болып тағайындалады. Халлығтың таққа келуімен, нушуби мен дулу арасындағы қақтығыс өршиді/15,145/.
640 жылы құрамында ондаған мың түркі ... бар ... қол ... мен ... ... ... басшылығымен шөл даланы басып өтіп, гүлденген Тұрфан еліне кіреді. Вэй-тай аяқ астынан қайтыс болады.
Гаочан ... аз ... ... ... ... ... жедел алынуы жергілікті халықтың рухын түсірді. Жиырма екі қала соғыссыз берілді. Бұдан біз түркілердің Қытай мемлекетінің ... ... ... рөл ойнағанын көреміз. Тарихшылар бұл соғысына түркілердің үлкен ерлікпен шайқасқанын баса ... ... 641 жылы ... ханы Инан ... ... Инан ... ... Тань-Шань тауына дәстүрлі құрбан шалу сапарына атанғаннан кейін, өзіне қарасты күллі тайпаларды жинап, түркілерге үлкен соққы береді.
Бұл шайқастан кейін, ... Инан ... ... ... ... Яғни, бұл жағдай түркілер мен Қытай мемлекеті арасында берік одақ ... ... Көп ... қытайлар Сеянто хандығынан кегін алады. 646 жылы ұйғырлар шапқыншылығынан әлсіреген Сеянто ордасын қытай әскері талқандап, көп бөлігін қырып жібереді. Қалғаны ... ... ... өзін таққа отырғызған он оқ түріктерінің үміт-сенімін ақтамайды. ... ... оның ... ... шығып кетеді де, империяның әскері қағанаттың шекарасына тақалып келеді. Осы көршіліктен ешбір ... ... ... ... бәрі ... анық ... Шегуйханның қуғын-сүргінінен империяның иелігіндегі жерге қашып кеткен чуйе мен чуми тайпалары туған жерімен ... ... ... ұмтылды. Олардың байырғы көсемі Халлығ болатын.
Қағанат шебінен қашып шығып, Тайцзун қызметіне тұрған Халлығ, тезарада іскерлігімен ... ... ... ... ... (Бесбалық) басқаруға ие болады. Бірақ осынау мансапқұмар қолбасшы империяның шекара офицері дәрежесін місе тұтпайды да, Тайцзун өлгеннен ... тек ... ғана ... ... да азат ... ... мақсат етіп қойған бір құпия қаскүнемдікке қатысқан болып шығады.
Қаскүнемдік дәл кезінде ашылады, ... ... әлі ... да, ... ... ... ... ретінде “гвардияда қызмет ету үшін” Чаньанға аттандырады. ... ... аз ... ... Ол ... ... алып ... оған шығысты жайына қалдырып, Батыс қағанатына тезірек кетуге кеңес береді.
Бұл шабуыл әрекеті Қытайда ойластырылды ма, әлде азаттыққа ұмтылудан туды ма ... осы ... ... себеп болды ма – оны ашып айту мүмкін емес. Тұтас бір орданың империя уәлилерін бейхабар қалдырып кете қойғанына сенудің өзі ... ... ... ... ... де, ол ... әлгілер бақылайтын шептен өткеннен кейін, Халлығ өзін Ышбарахан (қыт. Шаболо-хан Хэлу) деп жариялайды да, 651 ж. ... ... ... ... (Үкі) басып алады.
Бірақ 651 ж. оңтүстікке баратын жолды арабтар, шығысқа баратын жолды империялықтар жауып тастағанды. Тохарстанды Үкі билеп ... ... ... ... ... ... ашық ... жол – батысқа баратын жол ғана қалады, өйткені Еділ мен Терек бойындағы хазарлар әлі түркіттер билігін білмеуші еді. Шынында да УІІ ғ. Орта ... ... ... жағалауынан дербес Хазар қағанаты пайда болған, оны Ашиндер әулеті ... ... хан ... УІІ ғ. орта кезінде өмір сүрген мүшелерінің бәрі белгілі болғандықтан да, шығарып тастау әдісін қолдансақ, ... ... ... ... ... ... ... тура келеді. Бұл кезде Хазарияда Батыс қағанатынан бөлініп кеткен болатын. Ал, Ышбарахан мен он оқтүріктің хазарды ойлауға ... ... ... түріктердің тілегенін – ішкі тыныштық пен сыртқы соғысты тауып береді. Біріншіден, ол он ... ... ... танып, бекітіп, дулыларға “чур” лауазымын, ал нушевилерге ”йегін” лауазымын береді. Ол өзі мен өзінің жасауылына ... ... ... ... бекіністі қала салдырады, ал баласына “Баһадүр-жабғы” лауазымын береді яғни Батыс ... ... ... етіп қояды.
Ышбарахан түркіттер мен он оқ түріктерінің өзара көптен ... ... ... хан деп ... Бұл ... ... басшылығын орнатуға ұмтылған чүйе, чуми және чумугунь тайпаларының мақсатына кереғар келеді. Бұл тайпалардың ... өз ... ... ... ... емес, өзге жолмен қанағаттандыру үшін кенет шапқыншылық империямен соғысты тудырады.
562 жылдың бастапқы кезінде Лан Гян-фанның қолбасшылығымен 20 мың ... ... және Киби Хэли ... 50 мың теле ... ... жөнелтіледі. Соғыс жоспары мейлінше мұқият жасалады. Ұзақ соғыс жүргізуге азық-түлігі жетпейтін Ышбараханды, теле сарбаздары тез қимылмен тысқырып тастауы ... ... ... оның ішінде чуйе мен чумилерге кешіріммен қарау жағы тапсырылады, Ышбараханның өзі ... жау деп ... ... қуып ... ... яғни түркіттерге бүйідей тиюге әмір етіледі, қытайлар түркіттерді “түп-тамыр”, ал басқа тайпаларды “бұтақтар мен жапырақтар” деп ... ... ... қасиетінің арқасында Тайцзун қоластындағы елді, оның ішінде көшпелілерді де өзіне ... етіп ... ал ... ... ... ... жаңа қарым-қатынасты, дәстүрлі менмендікке толы бұрынғы қатынасқа айырбастаған еді. Көшпелілер өздерінің бөтен жұрт ... тағы ... де, оның ... ... ... ... ... ж. ұйғырлар, яғни теле тайпалары – юаньге, бауегу, сиге, пугу және ... ... ... ... марқұм болған көсемнің қарындасы Бисуду ханша бастайды. 662 ж. бас ... ... ... ... қашып құтылады, бірақ қытай әскері қыстың қатты суығынан орасан көп шығынға ұшырайды.
Жаулап алынған жерлерді ұстап қалу ... ... ... ... ... ... ... Қытайдың өте мол материалдық және адамдар қорының өзі жаңадан басып алынған жерлердегі гарнизондарды ұстап тұруға жеткіліксіз болып шығады. Гаоцзун ... ... ... ең ... іс – төрт ... ... ету ... Осынау “төрт гарнизон” Куча, Қашғар, Хотан мен Тоқмақта орналасқан еді де, Қытай сарайының ісін қамтамасыз етіп тұруы керек-ті. ... ... ... төрт ... ... еді, оның екеуі шығыста, екеуі батыста болатын. Батыс түркіттерінің жері солтүстік-батыс уәлилігіне енген-ді. Осы бір ... ... ... ... ... ... ... шын берілгендігін іс жүзінде көрсеткен түркіт сұлтандарының көмегіне сүйенеді. Дулы тайпаларының жер-суы ... ... ...... сеніп тапсырылады. Бірақ осынау дарынсыз билеушілердің бодандары арасында ешбір беделі ... ... ... ... ... ... кіре алмайды.
Рас, көшпелі бексымақтар мен отырықшы иеленушілредің шатағы оңай басылып тасталатын, бірақ екі хан бір-біріне қарсы айла-шарғылар жасап, ел ... ... ... ... ақырында Қытайдың қыруар еңбекпен жасаған табыстары зая ... ... 664 ж. ... ... ... ... ... Мишені көтеріліс жасауды ойлады деп айыптап, өсек таратады. Қытай қолбасшысы Су қарауындағы қойшыға дейінгі күллі “жұртты” жазалап, қырып салады. Бұл ... ... ... ... олар ... Қытай алдында дәрменсіз екенін біліп, Тибетпен байланысады, бұл сосын “Батыс өлкедегі” күштердің ара салмағын түбірінен өзгертіп жібереді.
Мишенің кегін жоқтап, ... ... ... гунюз тайпасы көтеріледі. Олар теле тайпасы Янь-манмен және тибеттіктермен одақтасып, империя әскеріне қарсы шабуыл ... ... ... ... беті ... ... ілі-шала 663 жылы көктемінде Гун-юэ Хотан мен турфандағы Қытай гарнизондарын шауып кетпек болады, ... тағы да ... ... ... 664 жылы ... империялықтар біржолаты жеңеді. Тянь-Шаньнің теріскей бетіндегі сайын дала мен оңтүстік пен батыстағы қалалы - ... ... ... оп-оңай кіре салады, бірақ империя олардың әдет-ғұрпына , тұрмыс-салтына тиіспейді.
Шет елден көмек бола ма ... ... ... ... ... ... арабтар содан кейін қаруын оңтүстікке қарай бұрады. 662 жылы олар ... ... ал 664 жылы ... бұзып-жарып кіреді де Орта Азияны жаулап алуды келешен күндерге қалдырады. ... ... ... қалады да, олардың көсемі ашин Таң империясына адал ниетпен қызмет ете береді. Бұл жағдай жұртқа өзгерместей ... ... ... 667 жылы ... ... ... да, ... оның орнына қоятын адам таба алмайды, ал оның орнын басатын ... ... ... аса ... ... келтірген деректер негізінен түркілердің қытайлармен саяси қатынасынан баяндайтын болмашы ғана мәліметтер. ... ... ... ... ... жатқан қазақ халқы үшін маңызы өте зор. Осындай құнды мәліметтердің өзектілерінің қатарына сауда-экономикалық, ... ... ... ... тобы ... Бұл ... ... тармақшада сөз болады
2.2.Сауда-Экономикалық байланыстары жөніндегі деректер
Түріктер мен соғдылар, парсылар мен гректер үшін соншалық ... ... ... енді жібектің шығатын көзі - Қытайдың не табатынын байқап көрелік. Бейнеткеш ... ... ... ... ... өндіргенімен, оны өздері мүлде пайдаланбады десе де болғандай еді, өйткені алым-салық көп еді және олар ... ... ... ... ... ... бай ... патша сарайының қажетін қанағаттандырудан артылмайтын және ішкі базарда елеулі роль атқармайтын.
Мұның ... олар ... ... ... ... ... болатын, сол себепті де Қытай үшін бұл сауда, ... ... ... болатын. Бірақ Бэй-Чжоу үкіметі осы жағдайды өзгерте алмады, дұрысы, өзгертуге жүрегі дауламады, ... оның ... ... ... түрік хандарының іс-әректтеріне тәуелді еді. Бэй-Ци мен Тогон ... ... ... ғана ... ал ... қоса ол енді ... ... бағындыруға тиіс, ал бұл іс тылың қамсыз болмаса – мүмкін емес[18].
Сонымен бірге естен шығармайтын бір ... ... ... тегі ... ... ... емес, сәнбиден шыққан және Солтүстік Қытайдың аса ірі жер иеленушілеріне айналып, қытайланып кеткен сәнбидің текті дәулетті адамдарына сүйенеді. ... ... ... ... ... тілі мен ... ұмытып кеткенін, байырғы қытайлар үшін олардың жексұрын жабайылар, өздерін құлдыққа салғандардың жұрағаттары екенін айтудың қажеті де бола қоймас.
Бэй-Чжоу үкіметінің ... ... ... да ... ... үшін тым ерсі көрінеді. Құны аса қымбатқа түсетін түркіттермен одақ та ... әлі де дала ... қол ... байқатады. Бұны былай қойғанда, даосизм мен буддизм қудалау осынау ықпалы күшті ұйымдарды оппозиция қатарына итермеледі. Ақырында халқы қыруар көп ... ... ... алу ... ... ... күшейе түсті. Бірақ толысып пісіп келе жатқан оқиғаларда Гуаньлун тобы аталатын ұйым шешуші роль атқарды[24].
Вэй әулеті құлайтын сұмдық ... ... ... бай ... ... үйлері Шаньдуннен Шэнсидегі Юйвынь Тайға көшіп барып, Гуаньчжун мен ... ... ... ... болатын. Олар бұл арада жергілікті қытай шенеуніктерімен, помещиктермен көршілік, этникалық бірлік пен туысқандық байланыс негізінде ... ... де, ...... мен Лун (си) атымен Гуаньлун атанып кетеді. Ақыры Бэй-Чжоу монархтары кезінде “гуаньлундықтардың” ... бала ... ... ... ... ... Ян ... болады. Ян Цзянь “ызақор, ешкімге сенбейтін және кітапты жақтырмай, тек қулық-сұмдықпен қимыл-әрекет жасайтын кісі екен; ол ... ... ... ... ... сол ... де оның әмірі тез де дәл орындалатын болған, ал өзі қажымай-талмай, ертеден кешке дейін мемлекет істерімен шұғылданған”, оның ... ... ... ... ... өзі арқа ... орта арқылы аынқталып отырған. Ел ішінде ол әлеуметтік қайшылықтарды жұмсартатын шараларды жүзеге асырады, ал көршілеріне келгенде, ... ... ... ... ... ж. Ян ... саясат бағытын өзгертуге тырысады да, түркіттермен жанжал ... Ол мұны ... ... ... “Түркіт сабаздары сый-сияпатты да, жаза-сазаныдакөздеріне ілмейді, бастықтарын онша сыйламайды және көп жағдайда тәртіпті, жөн-жобаны сақтамайды. Оларды жөнге салу қиын емес. ... ... ... ... көп ... бос ... ... қылығы арқылы, олар аналардың елшілеріне үкіметті мейлінше жомарт сый-сияпат көрсетуге ынталандырғысы келеді, сондағы үміті өздері ана ... ... ... ... ... ... солар жөнінен бір сыбыс жетсе болғаны, үрейлері ұша бастайды. Дұшпандар сырттай қарасақ ержүрек болып ... ал шын ... ... ... салу ... Енді ... ... ойымша, бұрынғы және соңғы жіберілген елшілердің бәрінің басын шабу керек”[18].
Алайда бұл сөздер сол кездегі ақиқат шындықты емес, “Гуаньлун ... ... ... Түркіттердің ауыр атты әскері, қытай жаяу әскерінен әлдеқайда оңтайлы-ұшқыр болған мұның үстіне ертедегі көшпелілердің бір өзгешелігі – маңдайдан ... беру ... ... еді. ... ж.ж. қақтығысу түркіттердің соғыстағы басымдығын айдан анық етіп көрсетуге тырысады, бірақ мұнысы ... ... ... ... ... оның ең маңызды қағидасының бірі – түркіттерге сыйлық, яғни жібек маталарын бермеу жөніндегі ұсынысы. Бұл шара түркіт хандарының экономикалық ... шын ... ... ... ... қытайдың өз ішіндегі алым-салықты азайтуға жағдай туғызар ... ...... ... елді экономикалық және саяси жағынан тұйықтап тастауға ұсыныс жасайды. Бұл программаны император қайтарып тастайды, бірақ Ян Цзянь күтуден ... ал ... оның ... ... жатқан. Түркіттердің талабы мен қытайлардың күш-қуаты, Бэй-Чжоу әулетіне адал сәнбилік элементтердің әлсірей беруіне сәйкес күшейе ... 581 ж. ... ... бекзаттары үкіметке қарсы бүліншілік туын көтереді де, оларға халықтың қалың бұқарасы қосылады.
Осынау ... Ян ... ... ... ... ... ... өзінің пайдасына тақтан бастартуға мәжбүр етуге пайдаланады. Көп ұзамай бақытсыз бала өлтіріледі, ал Юйвынь ... ... ... осыдан кейін бүліншілік те басылады. Жаңа әулет Сүй атағына ие болады. ... ... ... жеңіске жеткеніне қарамастан, Ян Цзянь толып жатқан сәнбилік бай-бағыландарды қатты ашындырып жіберуден тайсалады. Ол ... ... ... ... күллі дәрежелері мен лауазымдары бұрыңғыша күшін сақтайды” – деп тағы да тиянақтап қояды.
Қытайланған сәнбилік бай-бағыландар түгелімен аман қалады, бұл жәйт ... ... ... өз тарихын да, сол сияқты Кіндік Азияның да тарихын анықтайды. Ян Цзянь азамат соғысына ұрынғысы ... әлгі ... ... соло ... ... туып кетер еді, ал, оның алдыңғы аса маңызды екі саяси міндет тұрады: Оңтүстік Қытайды бағындыру, ол 580 ж. оңай ... ... ... ... күйрету еді. “Гуаньлун тобының” көсемдері күні бұрын болжағанындай емес, ... ... ... әлдеқайда ауыр болып шығады[18].
Сауда саттық қазандай қайнап жататын және тиімді болатын, бірақ шынайы шаруашылықпен күн көретін ... ... ... ... тек ... ... ... мұқтаж, әлеуметтік сатының биігіндегі бай-бағыландарға қызмет етеді. Қытайлар, мәселен, Ираннан тек өз патшайымдары үшін аса ... ... қас пен көз ... ... сол ... ... ... сирек кездесетін мүлік еді.
Ақырында қытайға Сирияның табиғи да жасанды асыл тастары, Қызыл теңіздің інжу-маржандары, Сирия мен Мысырдың маталары, Кіші ... ... ... ... ... ... ең маңызды мүлкі жібек болатын, ол Европаға Августың ... бері ... ... ... ... деген мұқтаждығы аса зортұғын, өйткені ол хан сарайы мен ақсүйектердің қажетіне ғана емес түз тағыларымен қарым-қатынаста ... ... ... ... ... ... ... пайдаланылатын.
… 629 жылы буддалықтар тауап етуші Сюань-Цзян “Будданың қасиетті сүйектерін көрп, дін ілімін тыңғылықты зерттеу үшін” ... ... ... Ол ... Батыспен жалғастырып жатқан және техника жаңалықтарын, діни идеялар мен мәдениет жетістіктерін жеткізуші болған халықаралық жолмен жүрді[34].
Чаньаннан шыққан көпестер керуенімен ... ... ... Дунхуан арқылы ұлы Гоби шөлінің шетімен жүріп, “Ұлы Айдаһар шағылдары” деген атпен мәлім тұзды ... Хами және ... ... ... ... беткейлерін бойлай өтіп, сірә, Музур-Ола жотасы болуы мүмкін деп саналатын мұзды таулардан шыққан Сюань-Цзян мен оның ... ... ... ... ... ... ... көл” деп те атаған, сондықтан оның Ыстықкөл екенін білу қиын емес. ... ... ... ... ... Суяб ... келіп, онда Батыс шекарасы Қара теңізге дейін созылып жатқан орасан зор ... ... ... ... ... ... түріктердің қағаны мен оның маңындағыларды былайша суреттейді: “Бұл жаткерліктердің жылқылары ... ... ... ... ... ... киген; оның басы жалаңаш, тек ұзындығы бір чжаннан (3,2 м) астам жібек шүберекпен орап, ұштары артына салбыратып жіберілген. Оның ... ... ... ... ... бұрым етіп өрген екі жүзден астам тархан еріп жүр. Аң терісімен әдіптелген киім және ... бас киім ... өзге ... ... тулар мен садақтар ұстаған. Түйелер мен атқа мігіп келе жатқандардың көп ... ... ... ... шығу ... ... қаған жасаған қабылдауды суреттей келіп, Сюань-Цзян түрік ақсүйектерінің жібек киімдерінің сән-салтанатын талай рет атап ... және ... ... ... ... ... ... толып жатқан киім жиынтығы мен елу тай жібек” алғанын да хабарлайды. Бұл көріністе Шығыс пен Батыс ... ... ... ... және орта ... құрлықаралық ұлы жолға атын берген жібек ерікті болсын, еріксіз болсын бірнеше рет айтылады.
Бұл жолдың қашан ... ... ... ... осы ... дейін түрлі жауап қайтарылады. Егер “Жібек жолының” жекелеген учаскелердің түп-негізі туралы ... ... ... мен ... ... басы ... жағынан б.з.б. ІІІ-ІІ мыңжылдықтарға барып тіреледі.
ІІ-V ғасырларда Жібек жолы, егер Шығыстан ... ... ... ... ауданында Хуанхэ арқылы өтетін өткелге, одан әрі Тянь-Шанның солтүстік сілемдерін жағалап, Ұлы ... ... ... шеті мен “Яшма қақпалары бекетіне” беттеген. Осы ... бір жол ... ... ... солтүстігі мен оңтүстігін жағалап кеткен.
Солтүстік жол Хами, Тұрфан, Бесбалық, Шихо ... ... Іле ... аңғарына; ортаңғы жол Чаочаннан Қашғарға, Ақсуға және Бедел асуы арқылы Ыстықкөлдің ... ... ... жол ... ... Жаркент арқылы Бактрияға, Үндістан мен Жерорта теңізіне шыққан, бұл – “оңтүстік жол” деп ... жол; ... ... ... ... және одан әрі ... ... Мерв арқылы Хаманданға, Сирияға барған.
VІ-VІІ ғасырларда, Ферғана арқылы өтетін бұрынғы жол төте және ... ... ... ... ... мен ... ... арқылы өтетін жол мейлінше жандана түседі. Жолдың ауыстырылуын ... ... ... ... Біріншіден, Жетісуда түрік қағандарының ордалары болды. Орта Азия арқылы өтетін сауда жолдарын солар ... ... ... ... ... өтетін жол өзара қырқыс салдарынан VІІ ғасырда қауіпті болды. Үшіншіден, түріктердің бай қағандары мен олардың ... ... арғы ... ... ірі ... ... болатын[35].
Сөйтіп, бұл басты жолға айналды да елші және ... ... ... көпшілігі УІІ-ХІУ ғасырларда осы жолмен жүрді. Жібек жолының бұл бағыты бір орнында тұрақтап қалған жоқ. ... ... ... бір ... мен тармақтары алма-кезек мейлінше үлкен маңыз алып, керісінше, басқаларымен жүріс тоқтап қалды. Ал, олардың бойындағы қалалар мен сауда бекеттері құлдырауға ... ... ... ... ... ... Сирия – Иран – Орта Азия – Оңтүстік Қазақстан – Талас аңғары - Шу ...... ... Шығыс Түркістан болды.
568 жылы Константинопольге император ІІ Юстинианның (565-576) сарайына түрік қағаны Дизабулдан соғдылық Маниах бастаған елшілік келді, ... ... ... ... “… ... ... ... отырғандардың” бірі болған. Алайда бұл жолы түріктерде, соғдыларда жібекпен көп мөлшерде сауда жасауға байланысты ортақ мақсат көздеді. Ол бұлардың ... де ... көп ... ... еді. ... бір ... Қытайдан келіп түсетін, басқа бөлігі Шығыс Түркістан қалалары мен соғдының өзінде дайындалатын, бұл орайда оны өндірудің өскені сонша, оны ... ... ... айналды. Оны жібекті ірі тұтынушы – Византияға сатуға ... ... ... тереңдете түсті. Оған өте нақты себептер болды, өйткені ... ... ... ... ... бірнеше жылдан кейін Евфратта сансыз көп жалдамалы армия тұрар еді де, оған тойтарыс беруге иранның бүкіл күші жетпес ... ... ... деп ... ... ... ... елінің Мәуереннахр жағындағы шекарадағы сүйкімді қалашық” ретінде ... Жол ... ... ол ... ... ... ХУІІ фарсах жерде жатыр және Құлан ауылының шығыс шетінде орналасқан Луговое ... ... ... ... ... әрі ... ... бір-бірінен төрт фарсах жерде Мирки және Аспара қалалары тұрған. Жолдан ... бір ... ... сонан соң “түрік қағанының қонысына” және қырмырауға барады. Қырмыраудан шыққан жол Жетісудың аса ірі ... бірі ... - ... ... ... ... ... де жаңа қала деп аударылады. Невакет түрік қағандарының ордасы ретінде және соғдылардың қаласы ретінде белгілі/8,79/.
Ал енді ... жолы ... ... ... алмасу жөнінде сөз ететін болсақ, археологиялық қазба жұмыстарынан табылған мәдени ескерткіштер бұл ... ... ... ... Талғар қаласының жұртынан шетелдік бұйымдардың қызықты олжалары ... Бұл – ... оның ... ішкі жағы ұзақ ... ... саңырау құлақ түріндегі медальондармен көмкерілген бала мүсіндерінің оймышталып жасалған бейнелерімен безендірілген қытайдың төрт ... ... ... ... ... ер баланың дүниеге келуін (төрт бала) және бірлікті – “и туань хотцы” (бір толық бала) тілеу деп те түсіндіріледі. Көмбеде ... ... ... да ... Ішкі ... ... түске люстрмен жасалған тау және теңіз пейзажы көрінісінде отырған он бір ер кісі мен бір әйел бейнеленген. ... ... ... әсем киім ... алты ... киімі қызыл, алтауында – алтынмен әдіптелген қара киім.
Адамдардың басына алтын нұр шашылып тұр. Еркектердің бет әлпеттері мұрындарының етті және ... қою ... ... Он еркектің шашы қырылып тасталған. Сегізінің мұрты бар. Тостағанның сыртқы жағында нақ сол адамдардың мүсіндері екі ... ... ... Қара түс арасындағы аждаһаның қабыршақты ақ денесі бөліп жатыр. Тостағанның сыртқы түбінде ... ... ... таңба бар[6.347].
Көмбе құрамына кіретін үш мыс табақтың фрагменттері де сол кездегі деп саналады. Сондай-ақ жиырма жылдай уақыт бойы кең ... ... ... ... ... қазу ... кезінде Қытайлық заттар табылды. Бұл – шиыршық атып жатқан жолбарыс немесе барыс бедерленіп бейнеленген нефрит қапсырма. Бейненің ... оның ... ... ... ... ... ... дәстүрлі аспан аждаһалары “Лун” және аждаһа сияқты қасиетті “ақ жолбарыстар - Байху” бейнелеріне өте ұқсас. Мұндай ... ...... ... ... Чжоу ... Чжанго кезеңіне жатады. Қапсырмалардың жасалған уақыты - Таң немесе Суй дәуірі. ... ... ... ... ... болсақ, көне түркілер кезеңінде Қытай мемлекеті арасындағы сауда-саттық тауар ... ... жолы ... ... қызу ... істегенін көрдік және біз оны нақты деректік негіздер, археологиялық мәліметтер барысында дәлелдеуге тырыстық.
2.3.Түріктердің қытайлармен мәдени ... ... ... ... ... құрылған түрік қағанаты өзінің даму – гүлдену дүрін бастан кешіріп, XIII ғасырдың басына дейін өмір ... Осы ... ... мемлекет болып қалыптасып, дамуы барысында өздерінің ұлттық салт – дәстүрімен мәдениетін ... Көне ... ... ... ... заманы деген ұғым тарихи – археологиялық әдебиеттерде екі түрлі мағынада қолданылады. Саяси даму ... ... VI- XIII ... ... Яғни көне ... мемлекеттері заманын көрсетеді (тар мағынада). Ал, енді тарихи, этно – ... даму ... ... үшін кең ... ... V - X ... ... мезгілді көрсетеді. Бұл кезең ұлан байтақ территорияны мекендеген әртүрлі тайпалардың бәріне түсінікті ортақ тілдің, өзара жақын әдет – ... , салт – ... ... сипатталды.төменде түріктердің салт – дәстүріне тоқталамыз.
Қытай деректерінде түріктердің ... ... ... ... “түріктер - шаштарын жайып, етегін сол жағына қайырып қояды.күмбез пішінді кигіз үиде тұрады. Мал шаруашылығымен, аң аулаумен шұғылданып, судың тынығын, ... ... қуып ... ... мекенжайлары жоқ. Қарттардан гөрі қару - қайраты бар ер азаматтарды сыйлайды.ет жеп, сүт ... ... ... ... ... ... ар-ұяты кем. ежелгі ғұндар сияқты әдеп - ибадан жұрдай[25.95].
Жоғарыдағы дерек бойынша түріктердің әдет – ... киім кию, шаш қою, ... ... ... жәйлі там – тұмдап болса да баян етеді. осы мәліметтерге қарағанда, түріктер ұзын шаш қойып, теріден және ... киім ... ... де ... етіп киім тіге ... ... ақсүйектері сән – салтанатты тұрмыс кешірген.Түрік қағанның сән – салтанатты тұрмысы туралы қытай манағы 628 жылы Суяп қаласында өз ... ... ... ... ... ... ... қағанының серуендеп аң аулауға қалың жасауылымен шыққан кезіне тура келді. Қаған жасыл Шығайдан ұзын шапан киіпті, ұзын шашын жібекпен орап ... ... ... ... ... ... мәнсапты лары 200 ден асады, бәрі оқалы ұзын шапан киіп, шаштарын жібекпен байлап өрген. Олар ... ... алды – ... орайды, басқа жасақтарымен халықтары теріден, жүннен істелген киімдер киіп, қолдарына садақ пен жебе ... ат, ... жүр, ... ... көз жетпейді. Қаған өзі бір кигіз үйде тұрады, кигіз үй алтын жіппен әшекейленген. көркі көз ... ... ... лары ... ... жағалай малдас құрып отырады. Олардың киімдері өте сәнді көрінеді, олардың артында қарауылдар турады........»[22. 36,321б] деп ... ... таң - ... ... ... Бұл ... үй туралы 568 жылы шығыс Рим патшасы Юстин II ның елшісі Батыс түрік қағаны ... ... ... ... ... үйге ... ... оны шеберлер мен ісмерлер зерлеп кестелеп жасайды, оның ішін өте әшекейлеп ұстайды.
Ел басыларын алғаш ... ... ... мен ... оны ақ ... ... күн қозғалысы бағытымен тоғыз рет айналады. Әр айналғанда қарашалар оған тағзым етіп отырады. ... ... оны атқа ... ... ... демі ... дей дәрежеде, қылқындырады да, «Неше жыл қаған боласың?»деп тосын ... ... ... ... айта ... ... оның ... сай өздерінше есептеп шығарады. Қаған ордасының есігі шығысқа қаратылады. бұл күннің шығуына еткен құрметі ... ... ... яғни ... отырғызу салтында түріктер қағанды ақ кигізге отырғызып, күннің қозғалысымен тоғыз рет айналдырады дейді. ... ... ақ ... ... хан ... хан ... ... болып сайланатын кездің салты есебінде сақталып қалған тәрізді. Бірақ бұл салт ... ... ... ... ... жыл ... ... мәртебелі адамдарын бастап, аталарының үңгіріне барып қарбандық шалады. ал мамырдың ортасында басқаларды ... Көк ... ... ... ... Ең ірі ұлығы - Ығу, одан кейінгісі - Тегін одан ... - Елте бір, одан - Түн ... ... ... ... мен қосқанда жиырма сегіз(28)дәреже.бұл шенге мұрагерлікпен отырады. Халқының негізі « Қара буу » ( қара ... ) деп ... ... ең ... жігі « Тат » делінді. Әрбір Бек пен ... ... ... « ... » ... ... ... болмас, Бассыз бөрік болмас » деген сөздің өзі түрік ... ... ... ... адамдардың болғанын дәлелдейді. Түрік қағанатында осындай тәуелді адамдардан сырт үй ... ... ... ... Олар ... соғыста қолға түскен соғыс тұтқындарынан болған[37]. ... ... - оқ, ... ... Сауыт, Найза, Қылыш Семсер, мүйіз нақышты садақ т..б. Атқа өте мықты келеді. садақ тартуға ... ... өте ... халық. ауырып өлгенді намыс, соғыста өлгенді даңқ деп біледі. Жорыққа немесе барымтаға шығу үшін айдың толуын ... ... ... ... ... ... бар. жасауыл сарбазды «Бөрі» деп атайды.бұл қытай тілінде ... ... ... ... ... туған ежелгі тегін ұмытпау үшін солай атайды.
Қытайлар түріктерді атқа өте мықты, қару – ... да ... ... Бұл ... арыстандай айбатты, жауынгерлік қасиетін білдірсе керек. Ортағасырлық әр түрлі авторлардың пікірінше олардың әскери өнерді жеттік меңгергендігін баса ... өр және ... ... ... ... ... ... қалыптасуына даланың қатаң табиғаты да әсер етті. Арап ... ... бар ынта – ... ... ... ... меңгеруге бағытталғандығы, бұл өнер түркілерге зор ләззат пен мақтаныш әкелетіндігі, әрі араптардан басым тесетіндігі, түріктер он оқты әр ... атып ... араб ... бір ғана оқ ... ... таң қала ... ... - ... ... және ... санын алғанда ағашқа кертіп белгі салыу жолымен есептейді.Алтын ұшты жебемен Балауыз мөрді куәлік ретінде пайдаланады.олардың жаза заңы ... ... ... Кісі ... ... ... ... Тұсамыс - Шідерін ұрлау өлім жазасымен жазаланады. біреудің қызын зорласа, оған заттай ауыр айып төленеді және оны сол ... ... ... ... ... ұрып ... зақымның ауыр - жеңіліне қарай заттай құн төлейді. көзі ... ... ... ... Егер қызы ... ... ... – мүлкімен құн төлейді. Ал дененің бір мүшесі зақымдалса, онда жылқы төлейді. Зинақорға ақтау жазасын және ... үзу ... ... ат немесе басқа зат ұрлағандар сол ұрланған заттың құнын он есе ғып ... ... ... ... қылмыстық істер жиі болмаған. “ Мінездері әсте қатаң сезілгенімен, ел ... ... ... ... ... қай кезде де ондық саннан аспаған ”- деп жазады ... ...... ... ... ... дәстүрлері: Өлген адамның мәйіті кигіз үйге жайғастырылады. балаларымен немерелері, туыс-туғандары, ер-әйел демей, құрбандыққа жылқы, қой шалып, етін аруаққа арнап ... ... ... да атқа ... үйді жеті рет ... ... ... үйге кірерде беттерін темір текпен жыртып дауыс қылады. қанмен жас ... ... ... ... мұны жеті рет ... барып аяқтайды. содан кейін күннің сәтін таңдап, өлген адамның тірісінде өзі мінген атын тұтынған мүлкін оның ... ... ... де ... күлін жинап алып, белгілі бір мезгілде жерге көмеді.
Жазда немесе көктемде өлген адамды ағаштар мен өсімдіктердің жапырағы сарғайғанда немесе түсе бастаған ... ал ... ... ... ... адамды гүлдер бүршік жара бастаған кезде жерлейді. жерлеу кезінде өлген адамның туыстары дәл өлген күндегідей тасаттық беріп атпен ... ... ... ... Бұл әдеттер кейінен қазақ халқының дәстүрінде де көрініс ... ... ... қада ... ... ... Оның ... үй тұрғызылып оның ішіне өлген адамның бейнесі және тірі кезінде өткерген шайқастары баяндалатын суреттер салынады. Әдетте ол бір адам ... онда бір тас ... ... тастың(Балбал) саны өлген адамның тірі кезінде өлтірген адамдарының санына қарай болады.құрбандыққа шалынған жылқы не ... ... ... ... ... ... ... тас мүсіндер жәйлі ғалымдар арасында әр түрлі пікірлер бар. А.Д.Граф тас мүсіндерге саяси мән беріп, ол өлтірілген дұшпандардың ... ... ... ... ... күш – ... ... үшін осылай істеген десе, Я.А.Шер секілді ғалымдар, бұл өлген адамның өзі дейді. Аталған екі түрлі көз ... ... ... ... ... ... тойда түріктер “ бір – біріне қарама – қарсы отырып ән айтады”,“ ерлер теңге тігіп, ал ... ... ... ойынды ойнайды”делінген. тағы олардың ат спорты ойындары, арқан үстінде ойын көрсету,ойындары болған. Күресте жеңіп шыққандар ... ... ие ... Сыбызғы, дабыл сияқты музыкалық аспаптарда ойнаған. Қымызды мас ... ... ... өлең ... Жын – ... ... ... сенеді[25].
618 жылы тек Қытай ғана емес, бүкіл Азия үшін ... ... ... ... Ұлы ... әкім және саясатшы Ли Ши – минь Александр Македонский тәрізді, мәдениеттері әртүрлі елдерді жаулап алып қана ... ... ... жабайы көшпелілірге қарсы қоятын ежелгі түсінікті тығыз ынтымақтасып бірлесу ұғымымен алмастырып, ... ... ... ... Оған ... ... алыс-беріс бей-берекет өз бетімен жүріп жататын, 618 ж. бастап оны ... ... ... қолдап қостайды. Буырқанған уақыт енді басталған іске медеу болады: Суй жауыздығынан қашқан қыруар көп қытай ... ... ... ... да, ... ... қожайындарымен туыстасып кетеді.
Ержүрек жауынгер Ли Юаннің туы астында көптеген ... ... ... ... ... ... - қытай ма, түрік пе? – деген бос сұрақты қоймай, оларды қызметке қабылдай берген. Олар ... ... ... ... ... жаңа ... ... байыз тауып, ендігі өмірінің мән-мағынасын әскери қызмет пен ... ... ... ... ... ... құрылып, “табғаш” халқы көбейе береді, хош, сонымен Ұлы қамал ... ... та, ... ... та, ... ... қалады[4,248].
Қытайда жергілікті атаулы нәрсенің бәріне қызығушылық күшейеді. Қытай-түрік сөздігі жасалады, бірақ, бір өкінішті жері, ол ... Таң ... ... ғана өткен Бэй-Чжоу әулеті заманынан бастап, император оркестрі әртүрлі ... оның ... ... де ... ойнайтын болған, біз қарастырып отырған дәуірде жұрт оны әбден мойындаған еді. ... ... ... ... ... VІІ ғ. 20-шы ... ... 10 мың түрік семьясы тұрған. Олардың киімі мен Әдет-ғұрпы қытайдың асыл тектілеріне ұнайды.
ІІ ғ. ... ... ... VІІІ ғ. ... хазарлар мәнеріне қалай еліктесе, мұнда күллі түрік нәрселері сәнге айналды. Жыл ... ... ... ... ... сән етек алып, ақырында сарай маңындағылар мен тектілердің тұрмысына сіңіп кетеді. Той-томалақтарда ... ... ... ... ... ... тартылатын болған. Түрік киімі – сол жағынан ілгектеліп, белі белбеумен қынай буылатын, жағалы жасыл ... ... ... Таң дәуірінде үйреншікті киімге айналады.
Бірақ қытайларға бәрінен де гөрі киіз үй көбірек ұнайды, ол қыс кезінде, VІІ ғ. ... ... ... ... ... ... ... артықшылығын ақын Бо Цзюй-и (772-846) келістіре суреттеген. Қытай бекзаттары киіз үйлерді ауласына тігіп қойып ... күні ... ... ... ... киіз үйді “көгілдір” деп атайды, тегі, түріктер бейнесін білдіретін түр-түсті әдейі алған тәрізді. Бұл бастаухат ғылыми ... ... ғана ... біз оның үзіндісін келтіргенді жөн көрдік:
Көк Ордамен қоштасу
Ұмытқан жоқ қарлы қыстың дірілін,
Ұмытқан жоқ ақ боранның гуілін …
Көрдім ғой мен Көк ... ... мені жел ... ... ... жұтар еді ақ боран
Сол шырақ қой мені жылытып сақтаған[40].
Орта ғасырдағы көптеген өлеңдер сияқты, бұл өлеңнің де қос мәні бар: тура және ... ... ... иісі мен ... ... жыл мезгілінің ауысуы ғана емес, көшпелілірмен қарым-қатынастың шиеленісіп кеткені де аңғарылады. Империялық саясатқа әманда оң қабағымен қараған, бұрынғы ... ... Бо ... бәрі де ... ... ... жабайылармен бейбіт өмір қалпына түсетініне кәміл сенеді. Мұнда ол империялық саясаттың негізгі бағытын поэтикалық ... ... Таң ... ... ... ие болғысы келеді. Бұл оның содан былайғы саясатын, бұрын болып көрмеген гүлденіске жетіп, қанды істермен күні ... ... ... Бүкіл бастамалар сияқты, Қытай мен даланы біріктірудің де астары бартұғын: Таң монархтары жұрттың бәріне бірдей сүйенгісі келеді, бірақ ... ... ... ешкім қолдамай қояды. Командирлердің жаужүректігі мен сарбаздарының қайтпас қайсарлығы арқасында Таң ... ... ... ... ... содан олардың мемлекеті тек әлсірей береді. Шын мәнінде олардың қоластындағы жердің бәрі ... ... ... еді. ... ... ... ... болуы, таңғажайып сұлулықты бағалап, алыс қиырларды сүюі – ол дәуір ... ... ... ... ... жібереді.
Сонымен, Суй (589-618), ал содан соң Тан (618-907) әулеттерінің билігімен біріккен Қытай, орталығы ... ... ... ... үнді ... ... Тынық мұхиттан Қара теңізге дейінгі түріктер бірлестігі сияқты ... ... ... ... төрт ... орналасқан дүниежүзілік төрт монархия: оңтүстіктегі пілдер патшасының (Үндістан), батыстағы асыл заттар патшасының (Иран мен Византия), солтүстіктегі сәйгүліктер патшасының (түрік ... ... ... ... ... ... идеясының негізі болды. Нақ сол идея мұсылман авторларына да айысты: пілдер патшасы ... ... үнді ... мен ... ... даналық патшасы, адамдар патшасы – мемлекеттік басқару және ... ... ... ... өнеркәсіп патшасы деп те аталады; сәйгүліктер патшасы жыртқыш ... ... ... ... көрінісі Самарқандқа жақын жердегі Кушания қонысындағы үйдің қабырғаларына салынған әшекей суреттер болып табылады; онда ... - ... ... ...... хандары мен үнді брахмандары, үшіншісінде парсы патшалары мен рим императорлары бейнеленген.
Әрбір халықтың бір ... ... да ... екенін ақындар былайша суреттейді:
Біліп қойғын, арабтардан өлеңде ешкім озбайды,
Ал ежелгі гректердің ұлдарына ... ... ... үнділердің мекені,
Есеп-қисап, ән-әуенде Римнен кім өтеді,
Сурет салса Қытай өзара өрнегімен, ... ... хас ... ... да ... ... ... өнерде, сәулет өнерінде, қабырғалардағы кескіндемеде товарлардың, мәдени үлгілермен өлшемдердің шығыс және батыс елдеріне таралуымен ... ... мен би ... ... ойын-сауықтар, ортағасырлардағы өзінше бір “эстрада” өріс алды. Қызықты ойын-сауықтар, музыканттар мен бишілердің, ... ... ... ... мен ... фокусшы-сиқыршылардың өнер көрсетуі ерекше таралды.
Бұл өнерге тілмәш керек болмады, кезбе труппалар үшін тіл ... ... жоқ - ... ... түсінісетіндерді жұрттың бәрі бірдей ұғады”,-деп жазды Эразм Роттердамский.
Сарай маңындағы қызметкерлер құрамы түрік ... ... ... Олар “сарайдағы салтанатты рәсімдерде де сарайдағы ресми емес салтанаттарда да” ойнаған. Мысалы, патшаның әнді ... ... ... бірі ...... отыз мың музыкант ұстағаны белгілі. Түрік қағанының сябқа жақын жердегі өз ... ... ... ... ... ... - деп жазады осы рәсімді көзімен көрген буддалық тауап етуші Суань-Цзянь - шарап қойып, ... ... әмір ... … Осы ... ... ... ... әуені сүйемелдеген жат жерлік музыка қалықтап тұрды. Бұл тағылардың музыкасы болғанымен ол да, ... ... ... пен ойды ... ...
Таң Қытайында ең көп тарағаны Батыстың - Шығыс Түркістан мен Орта Азия қалаларының музыкасы болғаны мәлім. Кучанің, Қашғардың, ... мен ... ... мен ... ... дәстүрлері ресми қамқорлық арқылы қытайдың музыкасымен және музыкалық дәстүрімен ұштасып кетті/23,178/.
Түрік актерлері қытайдың хореографиялық мәдениетне көп үлес қосты. ... ... ...... мен ... ... ... болды. “Батыстың секіргіш билерін” әдетте Ташкенттен келген, иран үлгілі кең көйлек және төбесі сүйір, моншақпен әдіптелген биік бөрік ... ... ... Олар ұзын мата белбеу буынған, олардың ұштары би ... ... ... ... тұратын. “Шаш биін” алуан түсті кестемен әшекейленген торғын шапан киіп, күміс белдік буынған екі жас қыз орындаған.
Олардың кигендері ... тар ... пен ... ... қоңыраулар тағылған төбесі сүйір бөрік, ал аяқтарында зерлі қызыл туфли киген. Биші қыздар “құйындай ұйтқыған Батыс қыздары” биін де ... онда ал ... ... мен ... шалбар, аяқтарына қызыл күдеріден тігілген етіктер киген соғды қыздары секіре қозғалып, шыр ... шар ... ... ... ... жолы ... ... қазған кезде түрлі жерлерде музыка және театр мәдениеті саласындағы өзара байланыстың дамығанына көптеген материалдық ... ... ... – Таң ... биші ... мен ... бет перде киген актерлер түйе үстіне сыйып кететін музыкалық ансамблдер бейнеленген терракоталар жиынтығы. Бұл әртістер көпшілігінң бет-әлпеті Орта Азия ... ... ... ... ... ... ... қаланың салтанат залдарында және Шығыс Түркістан қалаларында сақталған қабырға суреттерінде бетперде киген музыканттар, актерлер бейнеленген. Пенджикентте – биші ... ... ... ... ... ... бойындағы Кедер қаласын қазған кезде Х-ХІ ғасырлардағы әртістің саздан жасалған бетпердесі табылды/16,67/.
Көне түркі және Қытай ... ... сөз ... біз көне түркілердің бізге дейін жеткен жазу-сызуын айтпай өту мүмкін емес. Батыс түрік қағандығындағы ... ... ... ... ... олар біріңғай түркі тілінде сөйлейді. Осы кезде бұлардың арасында орхон ... кең ... жазу ... ... ... ... ... сол дәуірден қалған орхон жазуымен жазылған тас жазулар көп ... ... Оны ... рет ... атақты дат ғалымы Томсон еді. Осы тас ескерткіштердің ең бастысы УІ-УІІІ ғасырлардан қалған .ш ескерткіш түрік қағаны Могиланның (Білге ... оның ... ... және ... ... ... жазылған жазулар.
Бұл ескерткіштер әдеби жанр жағынан қазақ әдебиетіндегі батырлар жырына ұқсайды. Бұл ... бірі ... ... ...... ... қайын атасы және әйгілі әскери маман. Ол жас кезінде он үш жыл Жұңғоның ... ... ... ... Ол осы ... 716-жылы өз қолымен жазған. Тоныкөк қайтыс болғаннан соң бұл ескерткіш оның моласының ... ... ... Ма ... ... ... ... Алтайдағы Қара Ертісті мекен еткен қарлық елінің Сабек тайпасынан шыққан адам”. ХІІІ-ғасырдың ... ... Таян ... хатшысы болып, кейін Шыңғысханға тұтқынға түсіп, оларға ескі ұйғыр жазуын үйреткен Тататұнға осы ... ... ... ... ... ... ... VІІ ғасырдың басында батыс түрік қағандығында жазба әдебиет дамып, әдеби дәстүр қалыптасқан. 630 жылы ... ... ... астанасы Суябқа келген будда ғұламасы және Жұңғоның атақты саяхатшысы Шуан Заң өзінің саяхат естелігінде: “Түрік елінің ... 25 ... ... ... оның ... нұсқалары солдан оңға қарай көлденеңінен оқылады. Олар бір-біріне ... ... ... ... Сөйтіп әдеби білім үздіксіз жалғасып, өрісі кеңейе береді”, дейді[43]. Кейінгі ... ... ... ... көне ... тіліндегі көптеген ескерткіштер жоғарыдағы жазба мәліметтерді даусыз дәлелдермен толықтырып отыр.
“Тайпин Хуаниұйжи” жинағында: “Түріктер бие ... ... ... ішіп ... ... соң, ән ... ... өлең айтысады” деп жазылған[44].
Біз, бұдан қазақ өмірінің барлық саласында кең жайылып, күні бүгінге дейін жалғасып келе ... ... ... ... мың жыл ... ... ... қағандығы дәуірінен бері келе жатқан дағдылы дәстүр екендігін байқаймыз.
ҚОРЫТЫНДЫ
ҮІ ғ. аяқ кезінде Түрік ... ... ... ... оңтүстікте Персиямен, тіпті Үндістанмен, ал шығыста Қытаймен тұйықталған десек, осы бір елдер тарихының қысыл-таяң жәйттері, біз сөз етіп ... ... ... ... ... байланысты болғаны өзінен-өзі түсінікті. Түрік мемлекетінің құрылуы бүкіл адамзат ... ... ... бетбұрыс кезең болды, өйткені сол кезге дейін орта ... ... мен қиыр ... мәдениеті, бір-бірінің дүниеде бар екенін білсе де, басы қосылмаған еді. Шетсіз-шексіз далалар мен заңғар таулар ... пен ... ... ... ... Тек ... барып, темір үзеңгіні жасау және арба орнына теңдеу әбзелдерін ойлап табу керуендердің шөлдер мен асулардан көп қиналмай, оңайырақ өтулеріне ... ... Сол ... де, VІ ... ... ... ... базарының нарқымен санасуына, ал Византиялықтардың қытай патшасы найзагерлерінің санын есептеп отыруына тура келді.
Міне осындай қал-ахуалға ұшыраған ... тек ... ... ... ... қана қоймай, сонымен бірге өз мәдениетін де дамытып, оны ... ... ... ... ... ... ... болады деп есептеген. Жұңғоның жазба деректерінің дәлелдеуінше, VІІ ғасырдың басында ... ... ... ... ... ... әдеби дәстүр қалыптасқан. 630 жылы батыс түрік қағандығының астанасы Суябқа келген будда ғұламасы және ... ... ... Шуан Заң ... саяхат естелігінде: “Түрік елінің жазуы 25 дбысқа негізделіп жасалған, оның жазба нұсқалары солдан оңға қарай көлденеңінен оқылады. Олар бір-біріне жазба ... ... ... Сөйтіп әдеби білім үздіксіз жалғасып, өрісі кеңейе береді”, дейді. Кейінгі кездерде қазақ ... ... көне ... ... ... ... ... жазба мәліметтерді даусыз дәлелдермен толықтырып отыр.
Қазіргі уақытта көне түріктердің көркем ... ... көп ... ... “Тайпин Хуаниұйжи” жинағында: “Түріктер бие сүтінен жасалған қымызды ішіп қызып алған соң, ән шырқап, бір-бірімен өлең айтысады” деп ... ... ... ... ... ... ... кең жайылып, күні бүгінге дейін жалғасып келе жатқан ақындар айтысының мұнан мың жыл бұрынғы батыс ... ... ... бері келе ... ... дәстүр екендігін байқаймыз.
Түріктердің қоғамдық тірлігі мен әлеуметтік институттарының күрделі түрлері қайран қалдырады: ел, еншілік – таспиқтық жүйесі, шендер ... ... ... ... ... сол ... көрші елдердің идеологиялық жүйелеріне қарсы қоятын, мұқият әзірленген дүниетанымның болғандығы таң қалдырады.
Жоғарыдағы қытай деректерін археологиялық қазба жұмыстарыда дәлелдеп ... ... ... ... ... үш мыс ... ... де сол кездегі деп саналады. Сондай-ақ жиырма жылдай уақыт бойы кең ... ... ... ... ... қазу ... кезінде Қытайлық заттар табылды. Бұл – шиыршық атып ... ... ... ... ... бейнеленген нефрит қапсырма. Бейненің иконографиясы оның Қытайда шығарылғанын дәлелдейді. Жыртқыш мүсінін ... ... ... ... ... және аждаһа сияқты қасиетті “ақ жолбарыстар - Байху” бейнелеріне өте ... ... ... қапсырма – регалиялардың” ертедегі үлгілері Чжоу дәуірінің Чжанго кезеңіне ... ... ... уақыты - Таң немесе Суй дәуірі.
Жұңғо жылнамаларының айтуынша, батыс ... ... Орта ... Сүй, Таң ... ... барыс- келісі жиі болып отырған. Тіпті одақтық және бағыныштылық байланыс орнатысқан кездері де болған. Бұлардың арасындағы қарым-қатынас батыс түрік қағандығының ... ... ... ... ... басталған еді. 581 жылы Сүй патшалығының патшасы У-ди өз ... Июан ... бәрі бас ту ... ... (аратүрікке) жіберіп, батыс түріктің Дарту қағанымен байланыс жасап, сәлем-сауқат жолдаған. Бұдан соң ... ... да Сүй ... елші жіберді.
584 жылы батыс түріктің Дарту қағаны өз адамдарын бастап Сүй патшалығына барып жолығып тарту тартқан. 586 жылы Сүй ... ... ... қағандығына күнтізбе тарту еткен.
Жоғарыда айтылған жәйттерге қарамастан, көне түріктер қоғамы түскен жол ... ... жолы ... Өйткені даланың өзінде және оның шекараларында туған қайшылықтар ... ... ... ... ... еді.
Сын-сынақ сағаттарында түз халқының басым көпшілігі хандарын қолдап-қоштамай қойған, міне бұл 604 ж. ... ... және ... ... болып бөлінуіне, 630 және 659 ж. оның дербестігін ... ... ол 679 ж. ... орнатылды) ал, 745 ж. халықтың құрып кетуіне әкеліп ... ... бұл сол ... ... ... бәрі ... қырылып қалды деген сөз емес. Олардың бір бөлегі ... ... ... ... ... ... көпшілігі шекарадағы қытай әскерлерінің арасына барып бой тасалады.
756 ж. ... ... Таң ... ... ... ... ... Түріктердің қалғаны, өзге көтерілісшілермен бірге оған белсене қатысты да, ... ... ... Бұл халықтың да, сол дәуірдің де шын мәніндегі ақыры біткен жері болды. Дегенмен, бүгіндегі тәрізді ... ... ... ... ... ... адамдардың алыс қиырларға қоныс аударылуы сонау көне дәуірлерде жиі болып тұрғаны барған сайын айқындала түсуде. ... ... ... орта ғасырларда қоғам дамуында қозғалыс күшті болған, адамдар мәдени байланыстар мен алыс-беріс жасауға ұмытылған. Солардың бірі-«Ұлы Жібек ... ... ... ... ... түйіндер болсақ, осынау Ұлы Далада өшпес іздерін қалдырып, аттарын Қытайдан ... ... паш етіп ... ... ... қойнауына кетті. Алайда, артына бай мұра қалдырды. Бізге қалдырған ең қымбат мұрасы ежелгі түркілер мекендеген, алып ... ... ... ... ... ... ... жер
Пайдаланған әдебиеттер тізімі
Бичурин. Н.Я. Собрание сведений о народах, ... ... Азии в ... ... Т, І- ІІІ.- ... ... ... – Алматы, 1996.
Гумилев Л.Н. Византия түпкі материалдарының негізінде Бірінші ... ... ұлы ... ... ... Т. 20. – ... ... Гумилев.Л.Н. Көне түріктер. Алматы: Білім, 1994.
5. Бернштам.А.Н.Салидный социальный строй орхоно- ... тюрк ... VІІІ в.в. –М Л., ... Оңтүстік сібір, Орталық Азия және Қиыр Шығыс халықтары жөніндегі қытай хабарлары.- Москва, 1961
Зуев.Ю.А. К этнической истори усуней.//Извещия АН.КазССР,- ... С.Е. ... ... ... М-Л., ... С.Г. Древнетюркские рунический памятники как источник по историй Средней Азии. М., 1964ғ ... Л.Н. ... А., ... Ч.Ч. ... ... Т.І-5, А., ... М.К. Древняя культура Центрального Казахстана. Алматы, 1996. ... С.Г., ... Т.И. ... Летопись трехтысячилетии. Алматы, 1992.
Мұхамедханұлы Н. ХУІІІ-ХХ ғасырлардағы қазақ-қытай ... ... ... ... – ХХ ... басы). –Алматы: Санат, 1996.
Мыңжан Нығмет. Қазақтың қысқыша тарихы.– Үрмші. Шыңжаң халық Баспасы, 1996.
Қинаятұлы З. ... ... ... соңғы түркі тайпалары: IX-XII ғасыр. Астана. Елорда, 2001.
Қазақстан тарихы ... ... ... V.- ... ... ... ... ескі тарихы.//Қытай жылнамаларындағы қазаққа қатысты деректер. II-кітап. Пекин: Ұлттар баспасы, ... ... жаңа ... жылнамаларындағы қазаққа қатысты деректер. II-кітап. Пекин: Ұлттар баспасы, 2003
баспасы, 2003
Қытай жылнамаларындағы қазаққа қатысты деректер. II-кітап. Пекин: Ұлттар баспасы, ... ... ... қысқыша тарихы. Үрімші. Шыңжаң халық Баспасы, 1996.
Су Беихай. Қазақ мәдениетінің тарихы. Үрімші: Ұлттар Баспасы,2003.
Ұлы Таң әулеті кезіндегі Батыс өлкесі ... ... ... ... қатысты деректер.ІІ-кітап. Пекин: Ұлттар баспасы, 2003.
Көне жоунама//Қытай жылнамаларындағы қазаққа қатысты деректер.ІІ-кітап. Пекин: ... ... ... ... ... ... деректер.ІІ-кітап. Пекин: Ұлттар баспасы, 2003.
Гумилев.Л.Н. Көне түріктер. – Алматы: Білім, 1994.
Жоунама//Қытай жылнамаларындағы ... ... ... ... ... баспасы, 2003.
Солтүстік әулеттер тарихы//Қытай жылнамаларындағы қазаққа қатысты деректер.ІІ-кітап. Пекин: Ұлттар баспасы, 2003.
Махаева А.Ш. Көне түріктердің рухани мәдениеті. А., 2000. 8-9 ... Л.Н. ... ... ... ... жүйесі (мемлекеттіліктің ерте түрлері ... ... - ... ... 1959, ... ... Қазақтың қысқаша тарихы. – Алматы: Жалын, 1993. – 400 б.
Ұлы Таң ... ... ... өлкесі туралы жазбалар.//Қытай жылнамаларындағы қазаққа қатысты деректер.ІІ-кітап. Пекин: Ұлттар баспасы, 2003.
Солтүстік ... ... ... қазаққа қатысты деректер.ІІ-кітап. Пекин: Ұлттар баспасы, 2003.
Көмеков Б.Е.
Су БеихайҚазақ мәдениетінің тарихы. Үрімші. Ұлттар Баспасы,2003.
Шан Юэ, Қытай тарихының очерктері, М., 1959.
Су ... ... ... ... ... Ұлттар Баспасы,2003.
Қазақтың қысқаша тарихы. Қазақ тарихын зерттеу тобы. Үрімші: Шыңжан халық баспасы. 1987.
Моңғолдың қысқаша тарихы.//Қазақ тарихы 1997.№6 33б. Махаева А.Ш. Көне ... ... ... А., 2000.56 б.
Махаева А.Ш. Көне түріктердің рухани ... ... ... қазаққа қатысты деректер.ІІ-кітап. Пекин: Ұлттар баспасы, 2003.
Марғұлан А.Х. Қазақ киіз үйі мен оның ... - ... және ... ... УІІ ... ... М., 1964.
Қазақстан тарихы туралы қытай деректемелері.Т. V.- ... ... 2006. ... ... қазаққа қатысты деректер.ІІ-кітап. Пекин: Ұлттар баспасы, 2003.
Су Беихай. Қазақ мәдениетінің ... ... ... ... 2003.. ... Таң ... кезіндегі Батыс өлкесі туралы жазбалар.//Қытай жылнамаларындағы қазаққа қатысты деректер.ІІ-кітап. Пекин: Ұлттар баспасы, 2003.
45

Пән: Жалпы тарих
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 60 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақстан жеріндегі ортағасырлық мемлекеттер3 бет
IX-XII ғасырлардағы қазақ отбасы тәрбиесінің қалыптасуы мен дамуы53 бет
X-XII ғасырлардағы Қазақстан халықтары мен тайпаларының мәдениеті43 бет
Ақтамберді жырау33 бет
Ежелгі жәдігерліктер мен жыраулар поэзиясының поэтикалық үндестіктері5 бет
Ертедегі және орта ғасырлардағы Қазақстан тарихнамасы25 бет
Көшпенділердің материалдық, рухани мәдениеті15 бет
Орта ғасыр саяхатшылары Христофер Колумб11 бет
Орта ғасырлардағы венгрия9 бет
Орта ғасырлардағы музыка өнері. Хандық дәуір музыкасы8 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь