Бухгалтерлік есептің даму тарихына шолу

Бухгалтерлік есептің даму тарихын білу арқылы осы саланың экономикалық өмірге аса қажет болғандығын және экономиканың сатылы кезеңдерге сай қайта құрылуына байланысты шаруашылық үрдістегі фактілердің қалыптасу кезеңдерін сипаттай білу мүмкіндігі туындайды.
Ерте заманда бухгалтерлердің өз таңбасы болған. Бухгалтерлердің интернационалдық таңбасында - Күн, Таразы және Бернуллидің қисық сызығы белгіленіп, бұл таңбаға «Ғылым - Ұлттық - Тәуелсіздік» деген сөздер жазылған.
Күн - қаржылық әрекеттің жарық болуын, таразы - баланстық теңдікті, ал Бернулли сызығы - есептің бір кезде пайда болып, өмір бойы жүргізілетіндігін бейнелеген. «Есеп» термині құдайдың құпиясы мағынасында қаралған. Ертедегі Египетте фараондар үйінің «бас бухгалтері» Неферхотеп дейтін философ болыпты. «Ақылы терең, жүрегі шыдамды, шындық іске қуанатын, әділетсіздікке сыртын көрсететін, қолы таза, жамандықты қуатын, шындықты жаза білетін, өтірікке бармайтын» (М.И.Кутер «Теория бухгалтерского учета». 8-ші беті) деген нақыл сөздерді жазып қалдырған осы Неферхотеп болса керек. Жазылған кітаптар мен ғылыми және тарихи мақалаларға сүйенсек, бухгалтерлік есеп тарихы алты мың жылды құрайды екен.
Бухгалтерлік есеп жүргізудің бастапқы негізін салушы ерте замандағы зерттеуші түлғалар, біздің пайымдауымызша, өте талантты, асқан білімді, ойшыл адамдар болса керек.
Бухгалтерлік есептің дамуы тарихындағы бірінші мың жылда есеп объектілері, есеп жүргізудің әдіснамалары, түгендеуші есеп өрісінде ғана өзгеріске түсіп отырған. Түгендеуші есепті күні бүгінге дейін орыс тілінде қарапайым «униграфиялық» есеп деп атайды. Жер бетіндегі әлеуметтік, экономикалық және саяси жағдайлардың дамып, шаруашылық жүргізу әдістері қайта құрылып, қызмет түрлерінің көлемі артып, шаруашылық жүргізу үшін қажетті мүліктер мен мұның құрамы әр түрлі болатындығы, бухгалтерлік есептің пәні мен әдіснамасы өрісінде таныла бастаған. Дей тұрғанмен есеп жүргізудің мақсаты өзгеріске түспейтіндігін мұның өзі қолда
        
        Бухгалтерлік есептің даму тарихына шолу
Бухгалтерлік есептің даму тарихын білу арқылы осы саланың экономикалық
өмірге аса қажет болғандығын және экономиканың сатылы кезеңдерге сай ... ... ... үрдістегі фактілердің қалыптасу кезеңдерін
сипаттай білу мүмкіндігі туындайды.
Ерте заманда бухгалтерлердің өз таңбасы болған. ... ... - Күн, ... және ... ... ... бұл таңбаға «Ғылым - Ұлттық - ... ... ... - қаржылық әрекеттің жарық болуын, таразы - ... ... ... ... - ... бір ... ... болып, өмір бойы
жүргізілетіндігін бейнелеген. «Есеп» термині ... ... ... Ертедегі Египетте фараондар үйінің «бас бухгалтері» Неферхотеп
дейтін философ болыпты. «Ақылы терең, ... ... ... іске ... ... ... қолы таза, жамандықты қуатын, шындықты
жаза білетін, өтірікке бармайтын» (М.И.Кутер «Теория бухгалтерского учета».
8-ші беті) деген ... ... ... қалдырған осы Неферхотеп болса керек.
Жазылған кітаптар мен ғылыми және тарихи мақалаларға сүйенсек, бухгалтерлік
есеп тарихы алты мың жылды құрайды ... есеп ... ... ... салушы ерте замандағы
зерттеуші түлғалар, біздің пайымдауымызша, өте ... ... ... ... ... керек.
Бухгалтерлік есептің дамуы тарихындағы бірінші мың ... ... есеп ... ... ... есеп ... ... түсіп отырған. Түгендеуші есепті күні бүгінге дейін орыс тілінде
қарапайым «униграфиялық» есеп деп атайды. Жер ... ... және ... жағдайлардың дамып, шаруашылық жүргізу әдістері
қайта құрылып, қызмет түрлерінің көлемі ... ... ... ... ... мен ... ... әр түрлі болатындығы, бухгалтерлік
есептің пәні мен ... ... ... ... Дей тұрғанмен есеп
жүргізудің мақсаты өзгеріске түспейтіндігін мұның өзі қолда бар ... ... ... түсуші жақтармен есеп айырысып отыруға ... ... ... жылдар бойы жалғасып келе жатқан үрдіс. Осыдан бес
мың жыл бұрын счеттар жүргізу әдісі, есеп объектілерін жүйелеудің ... ... ... ... есеп ... және ... ... жасау әдіснамалары пайда болған. Екіжақты жазу жүйесі
адамзат тарихының дамуындағы ашылған үлы ... ... ... ... жазу ... ... Счеттарға жазу тек қана бірақ рет,
бір счеттың дебетіне ... бір ... ... ... рет жазылатын
болған. Бұл кезде бірегей ... ... ... екі ... ... ... ... қарапайым бухгалтерия, құрылып, шаруашылық фактілері
қандай өлшеммен санда болмасын, ... ... ... ... ... ... ... арнайы символдармен белгіленген
счеттарға тікелей жазылып отырған.
Бухгалтерлік есеи тарихын ... ... ... есеп бес ... ... ... есеп ... объектісі болып танылған ақша;
есеп объектісі түріндегі ақшаның есеп айрысу үрдісімен бірігуі;
ақша мен контокорренттік ... есеп ... ... ... ... ... есепті жойды]
Униграфиялық түгендеу есебінің бастапқы кезеңінде мүліктік құндылықтар
қалдығы ғана ... ... ... ... есеп ... тасымалдаушы
материалдарға жазылған. Есеп мәліметтерін тасымалдаушы материалдар ретінде
көп жылдық тропикалық өсімдік ... ... ... ... т.б. қолданылған. Осындай материалдарды есеп құралдары ретінде
пайдалану нәтижесінде есеп ... ... ... пайда болған.
Папирус және пергаментке есеп мәліметтерін жазу арқылы «бос ... ... ... ... ... ... ... негізінде
«карточкалар» пайда болған. Бұдан соң есеп ... ... ... ... есеп ... ... ... бастаған. Бос
қағаздар мен карточкаларға ... ... бар ... ... ... ... ... жазылған. Натуралды өлшеммен есеп ... ... ... ... тіркеу, тізімдеу әдістері
қолданылған. ... ... ... ... ... есеп ... қолданылып, мүліктердің қалдығын анықтауға арналған ... ... ... Күні ... ... ... есеп ... тән
түгендеу әдісі өз мағынасын жойған жою ... ... ... ... екі ... ... кіріс-шығыс есебі пайда болыпты. Бұдан соң
дайындалатын ағымдағы есеп (перманентный) байланысы жоқ ... ... есеп ... қолданыла бастаған. Есеп мәліметтерін тасымалдаушы
жапырақ қағаздарға (папирус) тек қана мүліктер қалдығын ғана жазып ... ... ... ... өзгерістер жазылытын болған. Жалғастырып
жазу (перманенттік) есебінің мақсаты-материалды құндылықтарды алу мен беру
есебінің ... ... ... арналған. Материалды құндылықтар беру
фактісі жапырақ (папирус) қағазына үш ... ... ... ... ... ... ... санын, екінші адам нақтылы берілген
құндылықтың ... ал ... ... және ... құндылық айырымын
шығарып жазатын ... Ең ... ... құндылықтар
қозғалысының күн сайынғы қалдығын анықтап отыру еді. Есеп жұмысын ... тек ... ... аз ғана ... ... ... күні ... соң әрбір беруші мен алушы жақтар ... ... ... ... ... ... ... есеп жасалынып отырған. Қорытынды есеп жасау үшін арнайы құрылған
үлгі қағаздың әрбір бетіндегі жазулар жеке жинақталып, ... соң ... ... ... жеке ... сай ... құжаттары жасалынып,
мұндағы мәліметтерді жекелеген топтарға топтастырылып жазыла бастаған. Яғни
айналым құжаты жасалып, бастапқы ... осы ... ... құндылық саны
қосылып, бұдан жұмсалған немесе берілген құндылықтар сакы ... ... ... ... ... ... нәтижесі қолда бар құндылықтар
санымен түгенделіп, ... ... ... ... жазылған
мәлімет пен қолда бар құндылықтар санының айырымы болған ... ... ... кімнің кінәлі екендігі белгіленетін болған. Есеп жұмысын
осылайша жүргізіп, тексеру мен салыстыру нәтижесінде синтетикалық ... ... ... ... ... ... да мүмкін. Мысалға, арпа,
бидай, жүгері, күріш т.б. дәнді ... ... ... «дәнді
дақылдарға» арналған синтетикалық жинақтау есебінің ... ... ... ... және аналитикалық жіктеу счеттарының ... ... ... есеп ... ... зерттеуіне қарағанда
шаруашылық фактілерінің мәліметтерін хронологиялық ... жазу ... есеп ... ... орын ... шаруашылық фактілерін
хронологиялық тұрғыда үздіксіз тіркеу арқылы материалдардың дұрыс жұмсалуы
тексеріліп отырған. Тексерудің дұрыстығы ... ... ... ... мен ... ... кімнен алынғандығы, құндылықтарды
алушының аты-жөні, орын алған фактінің ай-күнін ... жазу ... ... ғана ... Египетте материалдық есеп пен жұмсалған шығындардың сметалық
есебінің элементтері біріктіріліп, негізінен материалды ... ... ... ... ... қарапайым есеп жүргізу
мысалына: құдық ... ... ... ... ... үй ... іс қағазын жүргізушілерге т.б.
берілетін бір айлық тамақ ... ... ет ... шығындар сметасын
белгілеу фактілері жазылып отырған.
Босатылған, жұмсалған құндылықтар қозғалысын жүргізуші ... ... ... ... ... ... ... негізі Вавилонда салынып, мұнда
жұмсақ балшықтарға жазылған мәліметтер қате ... ... ... ... түзу жазулар басқа балшық тақтайшаларға жазылып
отырған.
Ерте ... есеп ... ... ... ... ... ... арнайы құндылықтар болып саналған. Есеп
құжаттары «осы жылғы», «келесі жылғы» құжаттарға топтастырылып, ... мен ... ... ... ... ... ... т.б.
байлап белгілер соғатын болған. Бұдан соң ... ... ... ... ... жеке ... малдар мен құралдардың т.б.
құндылықтар қозғалысын атап жазуды үйренген. ... ... ... ... қарай, Бұларды ірілендірілген топтарға топтастырып санап
отырған. Құндылықтарды топтастырып, бір өлшемге келтіру ... ... ... ... ... ... Вавилонда «шартты кірпіш» және
«адам күні» өлшемімен елшеу ... ... ... соң ... ... ... және ... пайда болуының қасиеттерін
жекелей өлшеу қажеттілігінен счеттар ұғымы ... ... жыл ... XVIII ... ... ... бухгалтерлік
есептің жекелеген құқықтық қасиеттері заңды түрде таныла бастаған. Мысалға,
Хаммбураби саудагер купецтердің тәуелсіз есеп ... ... ... мен ... ... ... ... тұрғыда
қадағаланып, Бұларға берілетін ақшалар сомасы тиісті адамдардың қол ... ... ... ... ... ... ұлғаюына байланысты
контокорренттік (есеп айырысу) счеты пайда болды. Хаммураби ... есеп ... ... екі ... 1) ... ... есеп
айырысу мемлекеттік қоймалар мен шіркеулер қоймасы арқылы; 2) қатысушы
жақтар арасында нақты ақша ... есеп ... жағы ... заманда, шамамен 12 - ші ғасырда, баніктер атқаратын міндеттерді
шіркеулер және сауда қоғамы атқйрған. ... ... ... банк ... қосқан үлесінен қалыптасқан. Банктегі қаражаттар екіге:
негізгі және айналымдағы капитал болып ... ... ... ... ... алушы жақтарға пайыздық несиелер беріліп, ал айналым
капиталының есебінен көпестер ... ... ... ... ... ... ... шаруашылық деңгейінде жүргізіліп,
берілген ссудалар мен натуралды жарналар көлемінде ғана ... ... ... ... ... ... несиелендіруші
субъектілер қоймасында сақталған. Несиелендіруші орындар үлес ... ... ... - ... ... ... ... отыруды
өз міндетіне алып отырған. Яғни екіжақтық есеп айырысу ... ... ... бір айта кететін жағдай - есеп айырысу фактілері жеке дара (бір
адам арқылы) немесе ... ... ... қатысуымен орындалып
отырған. Осылайша есеп айырысулар қалалар мен ... ... ... есеп айырысу қаражаттарды бөлу мен қайта бөлу
мақсатында ... ... ... Жеке меншік иелерімен есеп
айырысу тауар айырбастау операцияларымен орындалған. Бірегей ... ... және ... қатынастарының жеткіліксіз ... ... ... ... ... міндеттерді ғана
орындап отырған. Несие беру тек қана ... ... заң ... ... ... ... алушы жақтардан (клиенттерден)
арнайы сенімхаттар алып, ... ... ... ... ... ... несие беріп отырған. Қарыз алушы клиенттерге берілген және
қайтарылмаған несие сомаларының деңгейін ... ... үшін ... ... ... көлемі тексеріліп, несиедегі сомалар
жөнінде мәліметтер салыстырылып отырған.
Кейіннен, шамамен 12 - ші ғасырдың аяғына таман есеп ... ... ... ақша және ... ... ... ... жүргізіле
бастады. Алайда есеп айырысу жөніндегі жазулар балшыққа жазылып, ағымдағы
күнделікті операцияларды арнайы ... жазу жағы ... ... есеп ... әр ... ... операциялары бір қалыпты
жинақталмайтын болды. Мұндай ... ... ... ... ... ... ... болуына қарай счеттарға жазылған
жазуларға мөр басылатын болды. Құжаттар өз ... ... ... және
шығыстық болып екіге бөлінді. Ертедегі бухгалтерияда «дебет» және «кредит»
категориялары қолданылмады. Қайта бағалау ... ... ... ... келтіру үшін арнайы термин «кар» қолданылды. «Кар» термині
материалды ... ... ... бір ... келтіру
мақсатында күмістің бір сиклюінің өлшемімен өлшенді.
Мысырлықтар мен вавилондықтар есеп ақпараттарын ең ... ... ... ... ... астық пен мал сандарын тексеріп отыру үшін
жазулар (белгілер) ойлап тапқан.
1937 жылы Жорж Ифраның келтірген мәліметіне қарағанда ... ... ... 20 мың жылдан астам өмір сүрген қасқырдың
сүйегіне елу бес ... ... ... Бұл ... екі қатарға топтастырып
санағанда ерте заманғы «есеп приборының» ... ... ... Сүйек таяқшаларымен есеп жүргізуді ең әуелі аңшылар пайдаланса
керек. Әрбір атылған аңдар санын сүйекті кесіп, арнайы ... ... ... ... ... ... ... есептің ең әуелгі элементінің
пайда болғандығын болжай аламыз.
Кейбір деректерге қарағанда ... ... ... ... ... сатылатын болған. Санау құралдары тауарлар түрінде, пайдаланылып,
бухгалтерлік есептің алғашқы құралы болып танылған. Мысалға май ... ... ... ... мен ... ... саны, т.с.с.
арнайы белгі таңбалар салу арқылы ... ... ... ... ... салу ... жазулар, әріптер пайда болса керек. Жекелеген
әріптерді ыңғайлы пайдаланудың нәтижесінде алфавиттік ... ... Күні ... ... ... ... ... нұсқасы ең
әуелі Сиқай жартыаралынан басталыпты. Біртіндеп алфавит Грецияға тараған.
Біртіндеп келген осы ... ... өз ... ... Тіл
құрылымын зерттеудің нәтижесінде гректер грамматика мен ... ... ... ара ... ... ... нәтижесінде цифрлар мен әріптер жазу өнері пайда
болған. Яғни, ... ... ... нәтижесінде жазу өнері пайда
болса керек. Бұдан соң жеке адамдар, сондай-ақ ... ... ... мен ... ... ... мәдениетін (ұғымын) енгізген.
Ал арифметика болса, Бұл математиканың саласына жататын сандардың қасиеті
мен сандар арасындағы ... тән ілім ... ... ... ... «рефлесс» сөзінен шыққан. Математика - ғылымның тілі. Грек
тілінде «матема» сөзі тану мен ... ... ... сандар теориясы мен
есептеу шеберлігі мәдениетін бірінен бірін ажыратып қараған. ... ... ... ... ұғым тұрғысында қарап, бұдан философиялық
терең мағына талап етіп отырған. Математика ... ... ... ... нәтижесінде гректер «логистика», «есеп» дейтін қолданбалы ұғым
өндірген.
Платонның айтуына қарағанда арифметика мен ... ... ... (цифрлар) қолдану тұрғысында тығыз байланыста бола ... ... шын ... ... ... деп ... өмір ... қажетті мүліктердің, үй малдарының, жердің, арпа,
бидайдың, құрал жабдықтардың адам өмірі мен тіршілігіне қолданыла ... ... ... ... ... ... математикалық ілім өте тез
дамыса керек. Сонымен қатар ... ... ... ... ... ... ... көсемдер мен тайпа басшылары, басқа да ел билеушілер
кімнің қолында несі бар екендігін, оға» қанша ... ... ... ... Салынатын салықтар мен басқа да төлемдерді жазып есептеу
қиынға түсті. Сондықтан алушы ... мен ... ... өзара есеп айырысуды
арнайы сызықша белгілер қою, нүктелермен белгілеу, мұндай белгілерді балшық
тақтайшаларға жазу арқылы орындауға ... ... ... ... осыған дейін
қолданылған әр түрлі символдық белгілердің орнына (қой мен қошқардың басы,
бұқа мен құнажынның, т.б. арпа мен ... ... ... ... ... ... ... Ара қатынастық сауда-саттық жүйенің дәлме-дәл
есебін жүргізу мақсатында ... ... ... ... ... орны ауыстырылып, бір, екі, үш, төрт, бес, т.с.с.
абстракциялық ... ... ... ... зор әсер ... ... ... қолданудың аясы ұлғая бастады, ... ... ... ... ... болсақ, санауға қажетті цифрлар дегеніміз - ... ... ... ... мен ... ... Цифрларды абстракциялық дөрежеге жеткізу ... ... ... салынды десек те болады. Абстракциялық
цифларды қолдану нәтижесінде элементарлы математика ... ... ... ... ... ... орындау мақсатында және
элементарлық операцияларды ары қарай жетілдіру үшін жазу ... ... ... ... ... гректер есептеудің бір ондық, екі ондық,
т.с.с. ондық жүйемен есептейтін өдістерін ашқан. Гректер ... ... табу мен ... ... бір ондық, бес ондық, бір үздік ондық,
т.с.с белгілерді сауда-саттық қатынастарға ... ... ... сан емес тек ... ... ғана ... белгілер алфавиттік
тәртіппен қойылып, бұлардың қатарына сандар қойылғанда ғана цифрлар түрінде
оқылатын болды. Гректер жазылған ... ... және ... ... де оқи ... ... өте келе тігінен оқу қиындық туғызып,
бір саннан кейінгі санды тез ... ... ... ... ... ... ... қиындай бастады. Мұндай қиындықтарды
техникалық жағынан жеңілдету үшін есеп шоттар мен ... ... ... Есеп шоттарын жан-жақты пайдалану нәтижесінде көбейту амалдары пайда
болды.
Еларалық сауданың жүруіж байланысты кейіннен өлшемдердің стандарттық
үлгілері: ұзындық ... ... ... ... ... т.б. ... ... болды. Өлшеу тәсілдерін қолдану нәтижесінде бір нәрсенің
сандық ... ... бір ... ... ... ... ... өлшеммен айырбастала бастады. Бухгалтерлік сауда екі жаққа тең
келетін (ұтылмайтын) меналық ... ... ... ... тез
ұшырайтын болды. Айырбас сауданы біршама дұрыс жүргізу үшін ... ... ... ... ... ... заттарға арнайы белгілер мен
таңбалар қойылып, мұндай белгілер қойылған материалдар ... ... ... ... ... мен таңбалар ең әуелі мал терілеріне,
алтыннан жасалған бұқаның басы сияқты ... ... ақша ... ... ... ... ... үлкен талант тұрғысында ашылған
жаңалық ретінде бағаланып, тек қана ... ... ... ... ... ... та қабылданды. Мұндай ақшаларды гректер асыл қазына деп ... ... ... ... ауыстыруға жатпайтын қымбат дүниелер ретінде
бағалап, тек қана айырбас ... үшін ... ... ... ақша өлшемі
біздің жыл санауымызға дейінгі XVII ... ... ... ... ... ... ... белгіленіпті. Ақшалай өлшеу мен таразылауды Бұл
мемлекет тек қана жеке ... ... ... ... ... үшін ... Ерте заманда темір материалымен өлшеу салмақтап өлшеудің
стандарттық бірлігі болған. ... соң ... ... ... ... ... ... айнала бастаған.
Біздің жыл санауымыздың VI-VII ғасырына дейін өмір ... ... ... ... ... және ... ... күшейіп, пайда
табу мақсатына жұмсалатын шығындардың көбеюіне, сондай-ақ архитектуралық
құрылыстардың қарқындап өсуіне қарай ... ... ... ... ... т.б. материалдарды сыртқа ... ... ... аса ... сом алтындарды ақша түрінде ... ... ... ... сом ... ... ... дәрежеге келтіру үшін
арнайы қоймаларға қойып, үлкен көлемдегі алтындарды ... ... ... ... белгілер қойып, уақ ақшалар түрінде қолданылынды.
Беттеріне әр түрлі таңбалар салынған уақ ақшалар пайдалануға ыңғайлы
болды, кейіннен келе ... ... ... ... есеп ... ... пайда табу мақсатында ақша беттеріне патшалар мен ... ... мен ... ... ... ... ... бастады.
Ертеректе шыққан ақшалар Грек мемлекетінің құрамына кірмейтін Лидей
және грекциялық, ионикалық жерлерде ... ... ... ... ... ақша ... ... алтындар немесе күмістермен
бедерлеп отырған. Мұндай ақшаларға, Бұлардың ... мен ... ... ... ... ... болған. Грек мемлекетінің барлық
қалаларында өздерінің жасаған ... ... ... Грек ... ... жасалыпты.
Ең әуелі ақша жасаушының аты күні, ... ... ... ... ... ... ... ең бірінші ақшаны біздің жыл
санауымыздың VII ... ... грек ... ... Крез ... деген уәж
бар. Ал ақшаны бірінші рет бедерлеуді бастаған Грек ... ... ... ... Жасалған ақшаны шығыс Жерорта теңізі ... ... ... ... Айгина деп аталып жүр.
Мәліметтерге қарағанда, біздің жыл санауымыздың 300 ... ... және ... ... ақшалар болса керек. Тауар ... ... ... үшін ... ... белгілі бөлігін тауар
сатушыларға кесіп ... ... ... ... қалған ақшалар қайта
өлшеніп, бұлардың ... ... ... ... ... Бедері мен
белгілері бар ақшалар қозғалысы тек қана ... ... ... қана қоймай, ақшаның белгілі бір орындарға жинақталуына қазыналық
байлықтың көбеюіне ... ... етіп ... ... ... ақша қозғалысы
арқылы мемлекет аралық есеп ... ... ... ... мен ... ... ... қозғалысы бақыланатын болған.
Ең бірінші қағаз ақша біздің эрамызға дейін 650 жылы ... ... ... ең ... жазу ... міндеттемесі» ұғымы XVII ғасырда
жазылған. Өз аталуына қарағанда ақша үлкен бір ... ... ... ... ... айырбас жасау, құн, ... және ... ... үшін ғана ... ... ... мен ... пайда болып, шаруашылық фактілерінің
дұрыс есептелуінің негізінде ақшалай өлшеп жазу (жазбаша) мен счеттарға
жазу әдістері ... ... ... ... ... 30 ... бидай ең
әуелі астық ору машинасының 3 бункер астығы түрінде қабылданып, қырманшының
есебіне ... Бұл ... ақша ... ... қазірше қолданылмай тұр.
Бидайдың 1 тоннасының құны белгіленбеген. Бірнеше он күндік ... соң ... ... 15 мың теңгеге бағаланды. Яғни, қырманға түскен ... ... 450 мың ... құрады. Мұның нәтижесінде ақша әмбебаптық өлшемге
айналып, бухгалтериядағы мәліметтерге тұрақты құндық өлшеммен ... ... ... нені ... 1) адам өмір ... үшін ... ... өндірді; 2) өндірген бидай қырманшыға ... 3) ... ... құны ... ... соң, ақша түрінде бағаланды; 4)
сатып беруші мен сатып алушы жақтар ... ... 5) ... нәтижесінде
бидай сатқан жақ өзіне тиеселі ақшасын алды; 6) ақша беруші жақ Бұл ... ... ... Яғни ... ... ... ... операциялар
есеп жүргізудің объектісіне айналды.
Осы айтылған сабақтастық қатынастардың барлығы да ертедегі үкімет пен
халық ... ... мен ... ... ... ... болып аталған
ертедегі Афина елдерінде ең әуглі ... ... ... ... ... процестің үлкен дәрежедегі тарихи қозғаушы күші болса
керек. Афинаның әрбір ... өз ... ... ата заңына сай
жаңа заң ... ... кез ... қарсы келетін әкімшілік биліктіктерге
өз пікірлерін айтып отырған. Қоғамдық қорларды басқарудың барлық ... ... ... және ... өтіп ... Тексерушілер өз
қорытындыларын тексеруші аудиторларға тапсырып, ... ... есеп ... ... ... ... ... жұмсалуы және реттеліп
отыруы мен қатар бухгалтерлік есептің қатаң тәртіппен жүргізілуін, сондай-
ақ әрбір аудитор атқаратын қызметіне ... ... ... ... бере ... Аудитолар мен тексерушілердің ... ... ... ... қабылданған.
Қоғамдық қорлардың басшыларына тексеру жұмысы аяқталғаннан соң өз елін
тастап ... ... ... ... өз ... ... ... басқаларға беруге шек қойылған немесе ... ... ... ... ... мүлкі мен байлығын басқарушы
қоғамдық орындар бақылап отырған.
Қоғамдық қорларды басқарушы ... ... ... ... ... ақшаларды, мемлекеттік жарлықтарды және басқа да ... ... ... сақтаған. Қоғамдық «тексерушілер» палатасымен
Бұлардың атқаратын қызметтері тізімін Аристотель және мұның ... ... ... ... ... ... үш ... Әр палата құрамына он адамнан енгізілген. Бірінші «тексерушілер»
кеңесі палатасына тексерушілердің жалпы құрамынан елу адам ... ... ... ... ... бухгалтерлер» деп салатын
өкілеттікке он адамнан көмекші ... және ... ... ... ... палатасына арнайы тексерушілер тағайындалып,
бұларға көмек ... ... ... ... ... және кеңесшілер
тағайындалған. Мұншама бухгалтерлердің барлығы бірігіп, Афинаны басқарушы
өкіметтік органдар қызметін, бұлардың барлық құрылымдарын тексеріп отырған.
Афинадағы ... ... ... ... тек аздаған мәліметтер
беріп отырмыз. Мұның өзі ... мен ... ... ... ... ... мен бақылауға арналған жақтары деп ойлаймыз.
Тексеру және аудиторлық ... ... ... өте ... ... ... ... мен «тексерушілер» жоғалған
немесе ұрланған мүліктер үшін лауазымды адамдарды ... ... ... ... ... ... тартылған лауазымды адамдар мен ... ... ... мен ... ... не ... ... отырған.
Тексерушілер жұмысының қорытындысы мәрмар тастарға қашалып жазылып,
көрнекті жерге қойылып отырған. ... ... ... тексеру жұмыстарын жүргізіп отырған. Бұлар ... ... ... ... жіберілген кемшіліктерді тиісті орындарға
хабарлап, кеткен қателердің мазмұны мен қате ... және ... ... ... ... көрнекті тақталарға жазып
жариялап ... ... ... заманындағы бухгалтерлік жүйенің дұрыстығын
тексеру үлкен маңызды ... ... ... Тексеру жұмыстарын орындау
жоғарыда айтылған палаталардың құзырында қаралып, қоғамдық мүліктерге
жауапты ... ... ... тыңдалып отыратын болған. Аудиторлық
жұмыстар мен лауазымды адамдардың атқаратын бухгалтерлік жазу, табыстар ... ... ... бірі мен бірі ... ... ... ... бекітіліп қаралған шығындар мен нақтылы ... ... ... ... бухгалтерлік жүйемен мемлекеттік тексеру
жүйесінің сәйкестігі, сондай-ақ мемлекеттік ресурстардың орынды жұмсалуы
тексеріліп отырған. Яғни ... мен ... ... ... ... ... тұлғалар арасында интегрециялық байланыс
орнатылған.
Грек еліндегі ақша айналысқа ертеректе енгенімен қаржыландыру ... үшін ... ... тек қана біздің жыл санауымыздың ... ғана ... ... Бұл ... кедейшіліктің жоғары болуына
сай халық қолындағы ... ... ... ... жылдар бойы тығып
ұстады. Кейбір деректерге қарағанда мұндай жағдай эономиканың дамуына ... ... бола ... ... ... ақша айналысы
бухгалтерлік есептің дамуына үлкен әсер ете бастады. Бірінші банк ... ... V ... ... пайда болды. Бастапқы кезеңдердегі
банктер тек қана салымшылардың ақшасын сақтайтын орынның ғана ... ... ... алу ... ... банк есебіне де өз
биліктерін жүргізді. Бұдан соң ... ... банк ... окі ... ... есеп ... бойынша банк кітабын жүргізуден және ... ... ... ... ... ... есебі
мыңдаған жылдар бойы жүргізіліп келеді. Ал клиенттер есеп айырысу қызметін
қанағаттандыру мақсатында банкирлер «кірістер» мен ... ... ... ... ... және ... ... енгізді. Дебет
термині - «ол қарыз», ал кредит термині - «ол иелік ... ... ... ... ... ... бухгалтеряның дамуына үлкен үлес ... ... ... ... ... ... ретінде ақша
ұтымы есеп айырысу ұғымымен біріктіріліп қаралатын болды.
Әуелі Египетте бұдан соң Ертедегі ... ... ... болды.
Банктердің пайда болуына қарай банк жүйесіне тән жаңа терминдер қолданыла
бастады. Мысалға ... ... ... сөзі «бар» немесе «салған ақшасы бар»
деген ұғымды білдіретін болды. Кредит сөзі ... орта ... одан ... ... соң басқа елдерге өтіп, 1-ші Петр кезінде
Россияда пайдалана бастаған екен. Тарих ... ... ... ... ... Римде дамыған. ... ... даму ... өркендеуіне, әсіресе қаржылық есеп
айырысуларды тиісті заң актілерімен ... ... ... бухгалтерлік
есеп дами бастады.
Ертедегі Римде банк кітаптарының кірісі мен ... сот ... ... ... сот процессі қаралмайды екен. ... ... ... ... және арнайы шешімдер қабылдау заң
нормаларына міндетті түрде енгізілген. Мәселе осылайша ... ... ... салымдар және арнайы клиенттермен есеп айырысу тек қана
қағаз жүзінде өз шешімін табатындығы ... ... ... ... мұның ары қарай жетілдірілуін
жақсы бағалапты. Ақша қозғалысы есебін банктерде ... ... ... ... Алайда Римдіктер бухгалтерияны заңды түрдегі
сенімді орынға айналдырған. Бұлар бастапқы құжаттардағы мәліметтерді ... ... ... есеп ... ... ... ... үш регистрлерді пайдаланған. Бірінші регистрға
(кітапқа) күнделікті шаруашылық фактілері жазылып отырған. Бұдан соң ... ... ... ... ... ... ... мемориал деп
аталынған. Жүйелеп жазу ... - ... ең ... регистр түрінде Кодекс деп
аталған. Барлық кітаптардағы ақша ... ... және ... ... айырысулар жазылған. Барлық материалдарды құндылық заттардың есебі
(астық, май, ... ... т.б.) ... ... беріліп, басқа
кітаптарда жүргізілген. Кодекстік ... ... ... қалдықтар шығарылып
отырған.
Бухгалтерлік есеп зерттеушілерінің мәліметтеріне ... ... ... ... екі қатарға жазылыпты. Кірістік фактылар
регистрдың оң ... ал ... ... сол ... жазылған. Қарыз
сомаларды тіркеу үшін дебет және кредит терминдері қолданылыпты. ... ... ... жазулар түрінде «кімнен-кімге» дейтін
ұғыммен жүргізілген. ... ... ... ... тек қана ... және ... мен ... жөніндегі есеп айырысуларды көрсетіп
отырған.
Шаруашылық мүліктерінің пайдаланылуы мен жұмсалуын көрсету, заңды ... ... есеп ... ... ... ... ... тұрғыдан реттей көрсету нәтижесінде «қарапайым» бухгалтерия
пайда Оолгаи. ... ... ... және ... жазуға
арналып, тек қана шаруашылық үрдісіндегі қозғалыстарды бақылап байқауды
көрсетіп отырған. Яғни ... бар ақша ... ... ... ... есеп ... фактілерін бірегей құру
жөніндегі (қылаушылық ... осы ... ... ... қарапайым бухгалтерияның көптеген қайшылық ... ... ... ... ... жоқ қана ... пен
тексерушілік қызмет атқарды. Есептің бұл түрінде ... ... ... жіберіле берді. Заңды және экономикалық мән мен мағына шаруашылық
фактілері құрамында қарала бермейтін ... ... ... мақсатын
белгілейтін есеп әдістері мен әдіснамалар, сондай-ақ пайданы ... ... ... ... жачулардың дәлме-дәл дұрыс
жинағын есептейтін әдістер есеп тәжірибесіне енгізілмеді.
Есеп ... ... және ... ... ... ... рим ... концепциясы және сауда (шаруа)
правосының тигізген әсері өте зop. Екінші мыңжылдықта саудагер көпестер екі
аралық ортақ соттар ... ... ... қазылық соттар жазылатын жазуларға
белгілі талаптар қойды. ... XIII ... ... ... ... ... үшін қызметінің өнімділігі қабылданған ережеге
сәйкес бұрмалау фактілерін ... ... ... ... ... ... (созылмалы) тәртіппен жазылған. Бухгалтерлік
кітаптарға жазылған жазулар арасында бос орындар тастамай, ... ... ... ... ... Ол ... ... цифрлар
сөзбен (әріптерді пайдаланып) жазылып отыру арқылы дәлелденген.
Ортағасыр ... ... екі ... камералдық және қарапайым
бухгалтерия қалыптасқан. Камералдық бағыттағы бухгалтерияда ... тән ... және ... ... ақша мен ... төленетін
ақшалар есебі жүргізілген. Барлық түсетін және төленетін ... ... ... тіркеуден өткізіп, табыстар мен шығындар жөніндегі мәліметтер
алдын ала ... ... ... бухгалтерияда барлық мүліктер есебін жүргізу мен қатар,
кассаның ... ... ... ... ... мен ... есебі
бухгалтерлер үшін ең негізгі объектілер болып танылған.
Қарапайым бухгалтерия өрісінде барлық мүліктер есебі арнайы счеттар ... және ... ... пен ... ... ... есебі
қарапайым бухгалтериядағы ақпараттар жүйесіне жазылмаған. Біртіндеп тауарлы
шаруашылықтың тездеп өрістеуіне сай бірінші кезекке ақша мен ... ... ... Мұның негізінде вексельдер мен чектер пайда болды.
Сатылатын тауарлар үшін ... алу ... ... ... ... ... ... - байлықтың өсу қарқынымен өлшеніп, сатылған
нәрселерден ... ... ... ... ... ... отырды. Қарапайым
бухгалтерия кезінде қаржыландыру категориясына қарағанда тұтыну немесе
тауарлар сату категориясына баса ... ... ... ... ... ... жүргізу үшін тиісті
талаптар қойылған. Касса ... ... екі ... ... Ақшалар салынған сандықтардың кілті арнайы тағайындалған кассирдің
қолында сақталып, ақша салынған сандықтар ашылған кезде бухгалтер ... ... ... Мысалға жаңа Испанияда (1531 ж.) ақша
сақталатын сандық-кассаның үш құлпы болған. Мұндай сандық- кассаларды ашқан
кезде ... ... ... бар үш адам түгелдей қатыстырылып, әр
адам өз қолындағы кілтпен бір сандықтың құлпын ашуға ... ... ... ... ... ... кітаптың әр
беттері алдын ала саналып, ... ... ... ... ... болып
танылған. Касса кітаптарының әр беттеріне мөр басылып, ... ... ... ... ... ... бетіне кіріске алынған, ал екінші
бетіне шығысқа шығарылған ақша операциялары мәліметтері жазылған. ... ... ... ... әрбір алты айда бір рет осы
екі кітапқа жазылған жазулар жөніндегі ... ... ... ... ... ... римдіктердің есеп жүргізудегі
қарапайым тәжірибесі сауданың жаңа ... ... ... ... байланысты банктерде жаңа маңыздағы счеттар пайда
болып, жазылатын жазулар мазмұнын қисынды қиыстыру мақсатында жаңа ... бола ... ... жаңа бағыттағы бухгалтерияны жетілдіруге
италияндықтардың қосқан үлесі зор. Өрлеу ... ... тек ... орталық қана емес, сонымен ... жер ... ... ... ... дамуына XV ғасырдың басында ашылған ұлы
өнертапқыштық - кітап басып шығару ... зор әсер ... ... ... ... ... игіліне қызмет атқара бастады.
Есептің жаңа кезеңіне көшудің ең басты дәлелі ... және ... ... ... ... Шаруашылық операцияларының мазмұнын екіжақты
жазу және екі жақты жазу үшін әртүрлі ... ... ... мен ... принципті қолдану өте жоғары дәреже ашылған ғылыми жаңалық ... жылы ... жазу ... ... ... ғалым -математик,
францискандық монах Леонардо да Винчидің досы Лука Пачоли еді. Лука ... он ... ... ... және ... ... ... «Арифметикалық сомалар, геометрия, пропорция және салыстырмалық»
жөніндегі ... ... ... ... ... жүйе ... ... аталды. Немістің ұлы ақыны Гете екіжақтылық бухгалтерияны
«адам ақыл-парасатының ойлап тапқан ең ... ... деп ... ... және социолог Вернер Зомбарт екіжақтыльщ жазуды емірге
берген ... рухы деп ... ... ... Галилей жүйесімен
сипаттаған екен.
Лука Пачоли өзінің «Счеттар және жазулар ... ... ... ... және кітаптарды жүргізу жөніндегі орын
алған әдістерді, ... ... ... ... ... ... ... кітаптар, жазылған хаттар және меншік иесі
мүліктерінің тізімі толық түскен мүліктік ... ... ... ... ... жазып, мұның негізінде сөзсіз тиімді счеттар
мен кітаптар құруға болатындығын дәлелдеген.
Лука ... ... мен ... ... жер ... ... принциптің негізін қағазға түсіріп жазған ғалым ретінде танылды.
Алайда кейбір тарихи деректерге ... ... ... ... ... ... ... екіжақтылық жазу Лука
Пачолидің жазған трактатынан бұрын едәуір ертеректе пайда ... ... ... ... белгиялық тарихшы Раймонда де Рувераның «Как
возникла двойная бухгалтерия (1958 ж.)» атты ... ... есеп ... тән ... есеп ... ... ... айтуға болады.
Флоренция түбіндегі Прато қаласында тұрған асқан байлығы болған және
банкир-саудагер Франческо ди ... ... ... ж.ж.) өз ... ... ... ... сарайын игі қайырымдылық ұйымына
тегін беріп, мұның ішінде 500-ге жуық есеп ... және 130 ... ... ... ... хаттарын, сондай-ақ көптеген вексельдерін,
сақтандыру полистерін, төленген чектерін және басқа да бастапқы құжаттарын
қалдырыпты. Осы ... ... ... есеп ... өте мұқият
қарап, мұның өзін аса жоғары бағаласа ... ... ... ... есеп жүргізудің алғышартын жасамаған, алайда ... тән екі ... жазу ... ... басқа елдерден алуы да
мүмкін демекпіз.
Бухгалтерлік есеп пен екіжақтылық жазу тарихын толық реттеп, ... ... ... ... ... болар. Есеп жөніндегі тарихи
деректердің ... ... және ... де болар. Алайда біздер, осы
заманға дейін бухгалтерлік осьі және мұның ... ... ... ... ... ұлы ... Лука ... деп білеміз. Екіжақты жазу жүйесінің
Пеіпіиде жер жүзілік бухгалтерлік есеп дамып келеді. ... ... сол ... ... саласының жетістіктері жинақталып
қаралса, күні бүгінге дейін ... ... ... Лука ... «білімнің жиынтық сомасы» деп келеміз. Сондықтан да Лука Пачоли
-Полашақ бухгалтерлер қауымына ... жол ... ... ... заманында есепсіз ешбір құрылым өз шаруашылығын
дамытып ... ... ... ... ... қызыметімізді өтірік пен
алдауға апармайтын таза тіл деп түсінуіміз керек.

Пән: Бухгалтерлік іс
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 21 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Шаруашылық субъектінің экономикалық сипаттамасы62 бет
Құрылыс компаниясының кадрлық есебін жүргізетін автоматтандырылған жүйе құру62 бет
Ұйымда бухгалтерлік қызметті жақсы және жедел жүргізу үшін қолданылатын шаралар51 бет
«Бабыр – наме» прозалық шығармасы.5 бет
"м. әуезовтың қазақ әдебиеті тарихына қосқан үлесі"6 бет
2006 жылдың 11 мен 16-желтоқсан айында жарық көрген қазақ тілді бұқаралық ақпарат құралдарындағы Қазақстан Республикасы парламенті мәжілісінің қызметі туралы жарияланымдарға шолу52 бет
JSP, PHP, ASP Web программалау тілдеріне шолу. Сайт құру кезеңдері5 бет
Word терезесін шолу25 бет
«Билер мектебі – билік үлгісі» (қазақ халқының сот тарихынан)10 бет
«Қазақстан тарихынан» мемлекеттік емтихан сұрақтары3 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь