Қазақстанның жоғары білім беру саласы және оны мемлекеттік реттеу жүйесінің қазіргі жағдайын талдау

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
3
1 Жоғары білім жүйесін реттеудің теориялық және әдістемелік негізі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
6
1.1 Жоғары білім беру жүйесінің қалыптасуы мен дамуының теориялық негіздері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
6
1.2 Жоғары білім беруді мемлекеттік реттеудің экономикалық механизмінің теориялық.әдістемелік негіздері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
12
1.3 Жоғары білім беру жүйесінің дамуын реттеудің әлемдік тәжірибесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

22
2 Қазақстанның жоғары білім беру саласы және оны мемлекеттік реттеу жүйесінің қазіргі жағдайын талдау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
31
2.1 Отандық жоғары білім беру жүйесінің қазіргі жағдайын бағалау ... ... ... 31
2.2 Қазақстандағы жоғары білім беру жүйесін мемлекеттік реттеу механизміне талдау жасау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
38
2.3 Жоғары білім беру жүйесінің бәсекеге қабілеттілік көрсеткіштерін талдау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..

47
3 Қазақстан Республикасының қазіргі экономикалық даму жағдайында жоғары білім беру жүйесін жетілдіру үрдістері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
54
3.1 Жаһандану жағдайында жоғары білім беру жүйесін реттеу механизмін жетілдіру жолдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
54
3.2 Жоғары білім беру жүйесін реттеудің жетілдірілген моделі ... ... ... ... ... . 61
3.3 Қазақстандағы жоғары білім беру жүйесі мен еңбек нарығының өзара әрекетінің тиімділігін арттыру жолдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
70

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
81
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 85
Әлемдік үрдістердің дамуын талдау ұлттық экономиканың бәсекеге қабілеттілігі белгілі бір дәрежеде адами капиталдың жоғары білім деңгейімен анықталатынын көрсетеді. Яғни, Қазақстан Республикасының әлеуметтік-экономикалық даму болашағы жоғары білім жүйесінің даму үрдісі мен жағдайына байланысты болады. Еліміздегі жоғары білім жүйесінің мәселелері әсіресе қазіргі таңда үлкен мәнге ие. Себебі, білім беру қызметтері нарығының дамуы жоғары дәрежеде болмайынша, экономикалық өсу мүмкін емес.
Әлемдік тәжірибеде жоғары білім және экономикалық өсуді байланыстыратын көптеген факторлар белгілі. Халықаралық зерттеулерге шолу жоғары білім жүйесінің деңгейі мен ғылым, өнімділік және мемлекеттің жалпы экономикалық дамуы арасындағы тығыз байланыс бар екенін дәлелдейді. Сонымен қатар, зерттеулер білім беруді дамытудағы инвестициялар рөлінің маңызды екенін көрсетеді, себебі экономика неғұрлым білімді болған сайын, оның тұрақтылығы да соғұрлым өседі. Экономикалық серіктестік ұйымының мәліметтеріне сүйенсек, жұмысқа қабілетті халықтың орта білім деңгейін бір жылға жоғарылатқан жағдайда, экономика 3–6% көтеріліп, ал экономикалық өсу қарқыны 1%-дан жоғарылайды.
Қазақстан Республикасының Президенті «Қазақстан-2050» стратегиясы – қалыптасқан мемлекеттің жаңа саяси бағыты» атты халыққа жолдауында: «Біздің жастарымыз оқуға, жаңа ғылым-білімді игеруге, жаңа машықтар алуға, білім мен технологияны күнделікті өмірде шебер де тиімді пайдалануға тиіс. Біз бұл үшін барлық мүмкіндіктерді жасап, ең қолайлы жағдайлармен қамтамасыз етуіміз керек. Жоғары оқу орындары білім беру қызметімен шектеліп қалмауы тиіс. Олар қолданбалы және ғылыми-зерттеушілік бөлімшелерін құруы және дамытуы қажет» –деп айтқан болатын[1]. Аталған стратегияда Жоғары және орта білім беру жүйесін дамыту үшін мемлекеттік-жекеменшік әріптестігі желісін құру, көпсатылы оқу гранттары жүйесін әзірлеу, жоғары оқу орындарындағы оқудың екінші курсынан бастап кәсіпорындардағы міндетті өндірістік тәжірибені заңнамалық тұрғыда бекіту секілді шараларды жүзеге асырудың маңыздылығы көрсетілген. Осыған байланысты жоғары білім саласының қазіргі жағдайына талдау жүргізіліп және болашақта мықты білім жүйесін қалыптастыру үшін басым мақсаттар мен міндеттер анықталуы керек.
1. «Қазақстан-2050» Стратегиясықалыптасқан мемлекеттің жаңа саяси бағыты. 2012 жылғы 14 қаңтардағы ҚР Президенті Н.Ә.Назарбаевтың Қазақстан халқына Жолдауы.
2. Садовничий В.А. Университетское образование. Приглашение к размышлению: учебное пособие для вузов/ Садовничий В.А., Белокуров В.В., Сушко В.Г. – М.: МГУ, 1998. – 352 с.
3. Задонская И.А. История развития университетского образования // Философский век. Альманах – 2013. - №29. – с. 142-143.
4. Налетова И.В. Становление, развитие и модернизация современного университета // Материал международного семинара «Университет как системообразующий фактор региона и модели его управления». – Москва. МГУ, 2013. – с. 29-31.
5. Білімге деген құқық // ЮНЕСКО-ның білім туралы баяндамасы. – Париж. Editions UNESCO – 2000. – 150-155 б.
6. Чаленко А.А. О неопределенности термина «механизм» в экономических исследованиях, 2011// http://kapital-rus.ru/article176697
7. Воссенштейн Х.А. Финансовое напряжение: тенденции финансирования высшего образования и политический курс в ситуации ограниченных стредств //Университетское управление: практика и анализ. – 2003. - №3. – с. 51-60
8. Қазақстан Республикасында білім беруді дамытудың 2011-2020 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасы // Республикасы Президентінің 2010 жылғы 7 желтоқсандағы № 1118 Жарлығы.
9. Тараканов В.В. Реформирование системы бюджетного финансирования высшего образования // Вестник Волгоградского государственного университета. – 2009. - № 1(14). – с. 190
10. Гончаренко Л. И., Журавлева И. А., Липатова И. В. Налоговые стимулы привлечения инвестиций в образовательный процесс вузов // Бухгалтерский учет в бюджетных инекоммерческих организациях. – 2009. - № 4(220) - c.32-33.
11. Скоблева Э.И. Модернизация системы высшего образования: организационно-экономический аспект. – А.: «Астраханский университет», 2010. – 280 с.
12. Tinbergen J. Input-Output Analysis in Education // Economics of education. Oxford,2010. – p. 336-338.
13. Сравнительный анализ образовательных систем США, Германии, Японии и Китая. – 2014 // http://www.politforums.net/culture/
14. Рисин И.Е., Рыжкова Л.А. Зарубежный опыт государственное управления развитием высшей школы // Современная экономика: проблемы и решения. – 2010. -№1. – с. 24-31
15. Абинова А.Ю. Инновационные тенденции высшего образования в современных условиях развития экономики Республики Казахстан. НЭУ имени Т.Рыскулова. – 2014. – с.15-16
16. Қалкеева Қ.Р.,Оқытудың кредиттік технологиясының теориялық-практикалық негіздері – 2014//http://repository.enu.kz/pdf
17. Қазақстан Республикасы білім беру жүйесінің жағдайы мен даму туралы ұлттық баяндама. – 2014 //http://www.edu.gov.kz/kk/analytics
18. «Қазақстан республикасы білім беру жүйесінің статистикасы» Ұлттық жинақ. – 2014 // http//: edu.gov.kz/analytics
19. «Білім туралы» 2007 жылғы 27 шілдедегі № 319-III Қазақстан Республикасының Заңы.
20. Кофтанюк Н.В. Разработка организационно-экономического механизма устойчивого развития высших учебных заведений // Вестник КарГУ – 2014. // www.article.kz/article/8506
21. Федулин А. А. Цены на образовательные услуги в конкурентной среде вуза. – 2009 // http://www.marketing.spb.ru/
22. Саурықов Е. Заманауи білім беру заман талабы – 2013 // http:// baq.kz/regionalmedia/
23. Доскеева Г.Ж. Современное состояние государственного финансирования сферы высшего образования Казахстана. – 2013 // http://articlekz.com/article/9461
24. ҚР банктерінен оқуға білім несиелері // http://egov.kz/wps/portal/
25. ҚР инновацияларды дамыту және технологиялық жаңғыртуға жәрдемдесу жөніндегі 2010 - 2014 жылдарға арналған бағдарламаны бекіту туралы. ҚР Үкіметінің 2010 жылғы 30 қарашадағы № 1308 Қаулысы
26. Қазақстан ғаламдық БЭФ бәсекеге қабілеттілік Индексінде. – 2013 // http://www.economy.kz/analytics/972/9390/
27. The World Competitiveness Yearbook. International Institute for Management Development. – 2015 // http://www.imd.org/wcc/news-wcy/ranking/
28. Адами әлеуеттің даму индексі – зерттеу туралы ақпарат. – 2014 // http://gtmarket.ru/rating/human-development-index/
29. The Global Innovation Index 2014. The Human Factor in Innovation. – Cornell University; INSEAD; WIPO, 2014. – 417 p.
30. KEI and KI Indexes // http://info.worldbank.org/etools/kam2/KAM
31. Сайлау Б. Қазақстан Республикасының ДСҰ-ға еніуінің артықшылықтары мен кемшіліктерін бағалау // http://group-global.org/ru/publication/22266-kazakstan-respublikasynyn-dsu-ga-eniuinin-artykshylyktary-men-kemshilikterin
32. Аккредиттеу және рейтингтің тәуелсіз агенттігінің баяндамасы. – 2014 // http://www.iaar.kz/ru/rejting/rejting-vuzov
33. Конина О.В. Формирование маркетинговой мобильности российских вузов на рынке дополнительных образовательных услуг – Волгоград, 2012. – с. 45-49
34. Қожаева С.К. Білім берудің жаһандануы – педагогика ғылымы мен практикасының тиімді формасы // «Болон үдерісі және Л.Н.Гумилев атындағы ЕҰУ: проблемалар, ізденістер, шешімдер» – Астана: ЕҰУ, 2012. - 48-50 б
35. Верес Ю. Модели высшего профессионального образования. - 2012 // http://enu.kz/repository/repository2012/modeli-vyswego.pdf
36. Минцберг Г. Альстренд Б., Лэмпел Дж. Школы стратегий. СПб Питер, 2001. 336 с.
37. Хиллман А. Государство и экономическая политика: возможности и ограниченияуправления. М., 2009. с. 165.
38. Мухтарова К.С., Ахметова З.Б., Джулаева А.М. «Методические аспекты реализации компетентностного подхода в учебном процессе» // научно-методической конференция «Компетентностно-ориентированная система оценки знаний» КазНУ им.аль-Фараби, Алматы, 2014 – с.121
39. Куликова О.В.Особенности инновационной модели высшего образования // Социологические науки. – 2014. - №6. – с.15-19
40. Сансызбаева Г.Н. Некоторые аспекты повышения конкурентоспособности вузов// КазНУ им.аль-Фараби, Алматы, 2014
41. Колганова А.И. «Социум ХХI века: рынок, фирма, человек в информационном обществе». –М.: ТЕИС, 1998. – С. 53.
42. Алашеев С.Ю. Кутейницына Т.Г. Обзор мировых практик организации взаимодействия рынка труда и системы профессионального образования. // Центр профессионального образования – Самара, 2013. – с.23-25
        
        Мазмұны
Кіріспе.............................................................................................................
3
1
Жоғары білім жүйесін реттеудің теориялық және әдістемелік негізі................................................................................................................
6
1.1
Жоғары ... беру ... ... мен ... ... негіздері..........................................................................................................
6
1.2
Жоғары білім беруді мемлекеттік реттеудің экономикалық механизмінің теориялық-әдістемелік ... ... беру ... дамуын реттеудің әлемдік тәжірибесі.......................................................................................................
22
2
Қазақстанның жоғары білім беру саласы және оны мемлекеттік реттеу жүйесінің қазіргі жағдайын талдау..............................................................
31
2.1
Отандық жоғары білім беру жүйесінің ... ... ... ... ... беру ... ... реттеу механизміне талдау жасау.............................................................................
38
2.3
Жоғары білім беру жүйесінің бәсекеге қабілеттілік көрсеткіштерін талдау..............................................................................................................
47
3
Қазақстан Республикасының қазіргі экономикалық даму жағдайында ... ... беру ... ... ... ... жоғары білім беру жүйесін реттеу механизмін жетілдіру жолдары.........................................................................................
54
3.2
Жоғары білім беру жүйесін реттеудің жетілдірілген моделі.....................
61
3.3
Қазақстандағы жоғары білім беру жүйесі мен ... ... ... ... тиімділігін арттыру жолдары.....................................................
70
Қорытынды.....................................................................................................
81
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі.................................................................
85
Кіріспе
Жұмыстың өзектілігі. Әлемдік үрдістердің дамуын талдау ... ... ... ... ... бір ... ... капиталдың жоғары білім деңгейімен анықталатынын көрсетеді. Яғни, Қазақстан Республикасының әлеуметтік-экономикалық даму болашағы жоғары білім жүйесінің даму ... мен ... ... ... Еліміздегі жоғары білім жүйесінің мәселелері әсіресе қазіргі таңда үлкен ... ие. ... ... беру ... ... ... жоғары дәрежеде болмайынша, экономикалық өсу мүмкін емес.
Әлемдік тәжірибеде жоғары білім және экономикалық өсуді байланыстыратын көптеген факторлар белгілі. ... ... шолу ... ... ... деңгейі мен ғылым, өнімділік және мемлекеттің жалпы экономикалық дамуы арасындағы тығыз байланыс бар екенін дәлелдейді. ... ... ... ... ... дамытудағы инвестициялар рөлінің маңызды екенін көрсетеді, себебі экономика неғұрлым білімді болған ... оның ... да ... ... Экономикалық серіктестік ұйымының мәліметтеріне сүйенсек, жұмысқа қабілетті халықтың орта білім деңгейін бір ... ... ... ... 3 - 6% ... ал ... өсу ... 1%-дан жоғарылайды.
Қазақстан Республикасының Президенті стратегиясы - қалыптасқан мемлекеттің жаңа саяси бағыты>> атты халыққа жолдауында: - деп ... ... [1]. ... стратегияда Жоғары және орта білім беру жүйесін дамыту үшін мемлекеттік-жекеменшік әріптестігі желісін құру, көпсатылы оқу гранттары ... ... ... оқу ... оқудың екінші курсынан бастап кәсіпорындардағы міндетті өндірістік тәжірибені заңнамалық тұрғыда бекіту секілді шараларды жүзеге асырудың маңыздылығы көрсетілген. Осыған ... ... ... ... ... жағдайына талдау жүргізіліп және болашақта мықты білім жүйесін қалыптастыру үшін басым мақсаттар мен міндеттер анықталуы керек. ... ... ... ... ... ... ... білімнің бәсекеге қабілеттілігін арттыру қажет, бірақ мемлекеттік қаржыландырудың жеткіліксіздігі, және ең бастысы ол қаражаттарды тиімді бөлу механизмінің жоқ ... ... ... ... ... кедергі келтіреді. Жоғары білімнің сапасын көтеру мәселесі жоғары білімді басқарудың жүйесін жетілдіруді талап етеді. Сонымен қатар, бұл ... ... ... ... ... ... үлкен рөл атқарады, себебі әлемдік тәжірибе көрсетіп отырғандай, нарықтық механизмдер білім беру ... ... ... ... ете ... ... қалыптасқан жағдай жоғары білім саласын басқаруда жаңа тәсілдерін құрастыруды, әлемдік тәжірибені зерттеуді, жоғары білімді реформалаудың ... ... ... білім саласын қаржыландырудың жаңа көздерін іздестіруді талап етеді.
Нарықтық қатынастардың даму жағдайларында ... ... ... ... ... және методологиялық қамтамасыз етудің жеткіліксіздігі және қиындығы дипломдық ... ... ... ... ... мақсаты - Қазақстан Республикасының жоғары білім жүйесін мемлекеттік басқару үдерісіне талдау жүргізу, бәсекеге қабілеттілік көрсеткіштерін анықтау, қазіргі ... ... ... ... білім беру жүйесін реттеу механизмін жетілдіру жолдарын ұсыну.
Зерттеудің міндеті. Мақсатқа қол ... үшін ... жазу ... ... міндеттер қойылған:
* жоғары білім беру жүйесін мемлекеттік реттеудің теориялық және әдістемелік ... ... ... ... ... беру саласы және оны мемлекеттік реттеу жүйесінің қазіргі жағдайын талдау;
* жоғары білім беру жүйесінің бәсекеге қабілеттілік көрсеткіштерін талдау;
* ... ... ... ... беру ... реттеу механизмін жетілдіру жолдарын ұсыну;
* жоғары білім беру жүйесін реттеудің жетілдірілген моделін әзірлеу.
Зерттеу ... ... - ... ... ... ... беру ... жұмысының пәні - нарықтық экономика жағдайында жоғары білім беруді мемлекеттік басқару жүйесінде ... ... ... жұмысының теориялық және методологиялық негізі. Жұмыстың теориялық негізі ... ... және ... ғалымдардың, сонымен қатар жоғары білім саласын мемлекеттік реттеу саласындағы мамандардың еңбектері алынды. Зерттеу барысында талдау және синтездеу, экономико-статистикалық, жүйелік, ... ... және ... жалпы ғылыми әдістер қолданылды.
Дипломды даярлау ... ... база ... осы ... ... қоса ... ... заңнамалық және нормативтік-құқықтық актілері және ҚР Заңы пайдаланылды. Зерттеудің эмпирикалық негізін білім берудің мемлекеттік бағдарламалары, ... және ... ... ... ... ... экономика министрлігінің Статистика комитетінің ресми мәліметтері, методологиялық және нормативтік басылымдар және сарапшылардың бағалаулары құрады.
Жұмыстың зерттелу деңгейі. Жоғары ... ... ... ... мен ... ... білімнің рөлін зерттеуге үлкен үлес
қосқан шетелдік ғалымдар мен экономистер ішінде Ж.Делор, А.Мэддисон, Т.Шульц, В.Роуг, Х.Ортега-и-Гассет, В.Гумбольдты атауға болады. Қазақстанда ... ... ... ... жағдайы мен өзекті мәселелерін, оның бәсекеге қабілеттілігі мен даму бағыттарындағы әртүрлі аспектілерін зерттеген Қ.С. Мұхтарова, Г.Н.Сансызбаева, Г.С.Смағұлова, Л.Ж. ... С.К. ... атты ... ... ... болады.
Зерттеудің құрылымы. Дипломдық жұмыс кіріспеден, үш бөлім, қорытынды және ... ... ... ...
Бірінші бөлімде жоғары білім беру жүйесінің қалыптасуы мен дамуының ... ... ... саласын мемлекеттік реттеудің жкономикалық механизмінің теориялық-әдістемелік негіздері мен ... ... беру ... ... реттеудің әлемдік тәжірибесі туралы мәліметтер келтірілген.
Екінші бөлімде Қазақстан Республикасының жоғары білім беру саласы және оны мемлекеттік реттеу жүйесінің қазіргі ... ... ... ... бәсекеге қабілеттілік көрсеткіштеріне талдау жасалынған.
Үшінші бөлімде жаһандану жағдайында жоғары білім беру жүйесін реттеу механизмін жетілдіру, ... ... ... беру ... мен ... нарығының өзара әрекетінің тиімділігін арттыру жолдары ұсынылған.
Қорытынды бөлім диплом жұмысын жазу барысында алынған тұжырымдар мен ұсыныстарды қамтиды. ... ... 87 бет ... ... 10 ... және 24 ... ... Жоғары білім беру жүйесін реттеудің теориялық және әдістемелік негізі
+ Жоғары білім беру ... ... мен ... ... ... жаңа жоғары оқу орындарындағы білім жүйесі ұзақ даму жолынан өтті. Жоғары оқу орындарының тарихы өзінің ... ... пен ... бейімділік, сонымен қатар қоғамдағы қайта құрулар мен серпінді ілгерілеуге жәрдемдесе алатынын көрсете білген, бірнеше жүзжылдықтарды қамтиды. Университет (лат. тілінен universitas - ... ... - бұл ... ... беру ... оқыту ғана емес, сонымен қатар ғылыми зерттеулер, мәдени даму, жаңа білім салаларын ... ... іске ... және ... саланың қызмет көрсету ортасы болып табылатын жоғары оқу орны. Университеттің мұндай ерекшеліктері оның еуропалық мәдениетте ең алғашқы даму мерзімінде, яғни XI-XII ... ... ... ... оқу орындарының алғашқы түп бейнелері ретінде атақты антикалық ... - ... ... ... Ликейі және Птолемей құрған, өте бай кітапханасымен әйгілі, Александрийлік мусейонды ... ... Бұл ... оқу ... ... мәдениетте үлкен із қалдырды, бірақ өз уақытынан озғандықтан, олардың тек бірліктері ғана қызметін ұзақ уақыт жалғастыра алды. Мұндай жоғары оқу ... ... ... ... ... кейін ғана өсе бастаған болатын. Алғаш рет университет сөзінің мағынасына толық сәйкес келетін, ... ... оқу орны 1088 жылы ... Жоғары оқу орнына, оның идеясы және үлгісінің нақты жүзеге асыруына деген ... ... ... жаңа ... көшуімен байланысты.
Әлеуметтанудағы білім берудің марксистік тәсілі университеттердің пайда болуын экономикалық және саяси факторлармен, дәлірек айтқанда - ... ... ... ... ... өсуі, ауылшаруашылық өндірістің жетілдірілуі, халықтың тұрмыс жағдайының өсуімен байланыстырады. Бірақ, көптеген зерттеушілер бұл ... ... ... ... ... пайда болуына алып келмеген деген пікір ұстанып, марксистік ... ... ... ... зерттеушілердің пікірі бойынша, қоғам университеттердің қалыптасуына белсенді ықпал етті. Осылайша, профессор В.Роуг, университеттер қоғамның әртүрлі таптары ... оқу ... ... қызығушылық таныта бастағанда пайда болған деген пікірде. Университеттік білімнің қалыптасу тарихын зерттеушілер тобы, М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік ... ... В.А. ... ... ... ... негізінен оқымаған адамдардан құрылғанына қарамастан, сол кездің өзінде қоғамдық топтар білімді шоғырландыруға мүмкіндік беретін мекемелер қажет екенін сезіне білген, ... ... ... [2; 89б]. ... ... ... латын тіліндегі сөзінің бір мағынасы болып табылатыны көрнекті құбылыс. Дәлірек айтқанда, Universitas (лат., - ... ... ... әртүрлі серіктестіктер, көпестік гильдиялар, сауда-өнеркәсіптік цехтар аталынған. Бұл ... ... ... ... ... адамдардың кез-келген ұйымдасуы осындай атқа ие болғандығын айта кету керек. Осыған байланысты сол кездері ашылған мектептер ... ... et ... ... және ... ... деп ... болған. Сондықтан, жоғары оқу орындарының кәсіби атауы салыстырмалы түрде кеш, нақты айтқанда XV ғасырдың басында ғана ... ... Ең ... ... өз ... ... ... еңбегінің корпорациясы бейнесінде көрініс тапқан. Олар оқытушылар мен студенттердің ұйымы ретінде құрылып, Болоньеде студенттердің басқаруымен, ал Парижде - ... ... ... ... Қазіргі заманғы университеттік білім берудің астарында екі қарама-қарсы үрдіс жатыр: біреуі - ... алу және оның ... ... көздеу; басқасы - практикалық жоғары кәсіби дайындық алуға бағытталу. Бұл екі үрдіс университеттік ... ... екі ... ... ... ... либералық білім және тәжірибелік (утилитаристік) білім теориялары. Либералдық білім теориясын ... ... беру ... ... емес, тек жеке тұлғаның қажеттілігіне ғана бағытталуы керек деген пікірді ұстанған. ... ... яғни ... ... ... қоғам үшін білімнің маңыздылығын және пайдалылығын ерекше бөліп көрсеткен. Олардың көзқарасы бойынша, білім беру ... ... ... ... қолжетімді және маңызды әлеуметтік мәселелерді шешуге арқау болуы керек. Бірақ, утилитаристер бір шектен екінші шекке шығып, білім ... жеке ... ішкі жан ... өсетінін жоққа шығарған болатын [3; 9-13б]. Профессор В.Роуг университет ұғымының дамуындағы либералдық және утилитарлық бағыттарының мағынасын келісідей түсіндірді: бірінші үрдіс ... ... ... ... ... шабытпен байланысты, ал екіншісі прагматикалық кәсіби дайындық алуға ұмтылыспен байланыстырылады. Сонымен қатар, жоғары оқу орындарының жандана түсуіне ортағасырлардағы жаңа философиялық ... ... ... және бір ... ... және ... философия және дінді бітістіруге ұмтылған, ал екінші жағынан формалды-логикалық ойлауды дамытуға ат салысқан схоластика ілімінің дамуы өз ... ... ... ... XII ... экономикасы дамыған Батыс Еуропа (Италия, Испания, Франция) елдерінде ашылды.
Зайырлы университеттерге ... ... ... шіркеулік оқу орындарын ашып, ғылымға деген әсер ету дәрежесін сақтап қалғысы келді. Бұл оқу орындарында ... дін ... ... және ... ілім ... XII ... шіркеу билігі астындағы епископтың өкілі - канцлермен басқарылатын Париждік университет ашылды. Бұл университеттің дербестігі өте шектеулі болды: лауазымдық ... ... ... ... профессорлар таңдау арқылы емес, шіркеудің қаулысы бойынша жұмысқа алынатын болған. Кейінгі уақытта Францияның, Германияның, ... ... ... да Париждік университеттің үлгісі бойынша жоғары оқу орындары ашыла бастады. XII ... ... ... ... ... (Коимбра) және Неапольда корольдік билік күшімен қаланған және қамтамасыз етілген университет түрлері ... ... Ол оқу ... ... ... ... ... ережелерін бекіту, ғылыми дәрежелерді беру тәртібін король ... ... ... ... ... ... өз ... оларды тудырған социумды толықтырып және байытып, еуропалық ғылым, мәдениет және білім ... ... ... оны ... ... Алғашқы университеттер замандастарымен шынайы өмірден үзілген, зайырлы монастырь ретінде қабылданғанына қарамастан, Alma Mater еуропалықтардың қоғамдық өміріне ... ... ... ... өте келе университеттер қоғам арасында танымал бола бастады, ал алғашқы факультеттердің (өнер, заң, ... ... ... ... ... ... ... ат салыса бастаған. Мәселен, олар мемлекетті басқаруға қатысып, қоғамның рухани өмірінің дамуын қамтамасыз еткен. Университеттегі діни догматиканың кең етек жайғанына ... олар ... ... ... ... ал университет қабырғасында жүргізілген жүйелі пікірталастар түлектердің ойлау қабілетін дамытуға ... ... Ол ... ... ... ... келесідей төрт факультеттен тұрған болатын:
Сурет 1. Ежелгі университеттердегі факультеттер ... ... - [3] ... негізінде автормен құрастырылған
Біртіндеп білім беру саласында ... ... ... олар ... ... (XV - XVI ғғ. ... мен өнердің қайта өркендеген дәуірі) және жаңа ... дами ... Осы ... ... ... секілді университеттердің ашылуы ғылымдардың тез дамуына ықпал етіп, бұл бірінші өнеркәсіптік революцияның алдын анықтаған болатын.
Х.Ортега-и-Гассет өзінің атты ... XII-XV ... ... ... ... ... көшбасшы рөлін атқарғанын ерекше атап өткен. Бұл уақыт аралығында қоғамдағы маңызды саяси және идеялық әсер ... ... бар 46 ... ... Ал XVIII ... ... ... ішінде оқу және оқыту еркіндігін қалыптастырған, еркін ғылыми зерттеу қағидасы мойындалған еді. Қоғам дамуының және ұлттық ... ... ... ... университеттік білім беруде ұлттық дәстүрлер қалыптаса бастап, ғылыми-педагогикалық ... ... ... орын ... орта тап үшін ... ... алуға деген мүмкіндіктер кеңею үстінде болды. Университеттің ерекше тәрбиелік жүйе ретінде даму тарихы, ... беру ... ... ... ... ... ... сонымен қатар бұл кезден бастап университеттер мәдениеттің ерекше даму үлгісі ретінде көріне бастайды.
XIX ... ... ... фон ... реформасының ықпалы нәтижесінде идеалды, классикалық университет үлгісі пайда болды. Жаңа модельдің қалыптасуы мемлекет ... ... және ... ... ... қабаттаса жүргізілген болатын. Ғалымдар мемлекеттен теңдессіз институционалды мүмкіндіктер алып, ал өз кезегінде мемлекет университтерді ... ... ... ... ... ... және ... жеке тұлға болып қалыптасуына көмектесуге шақырды. Университеттің жаңа үлгісінің негізінде оның ... және ... ... ... Олар ... бір талаптар қойып, университет формасын, міндеттерін, функцияларын анықтаған [4; 149б]. Гумбольдт университетті толық академиялық еркіндікке жол ... ... ... ... негізінде білім және ғылымның жинақталуы жүзеге асатын, элиталық жоғары оқу орны деп түсінген. Жаңа университет ... ... және ... ... ... үш ... орындаған. Классикалық, идеалды гумбольдтық модель бірнеше онжылдықтар бойы қолданылып, XX ғасырға дейін ... ... ... беру ... ... ...
XX ... ортасында жаңа әлеуметтік-мәдени жағдай туындап, университеттік білім беру үлгісі өзгеріске ұшырай бастады. А. Вебер өзінің атты ... атап ... жаңа ... бой көтерген бұқаралықтандырудың жаңа көптеген мәселелерімен бірге, сол мәселелерді шешуге бағытталған жаппай жаңа ұйымдар пайда болды. Мұндай ... ... ... ... ... ерекшеленетін, үлкен ұйымға айналады. Әлеуметтік өзгерістердің тереңдігі білім беру құрылымымен қатар, университеттердің өздерінде революциялық қайта құруларға алып келді. ... ... ... түрде басталды, ал бұл өз кезегінде ... ... XX ... 40-50 ... ... университеттік білім беру жүйесінің көтерілуі байқалады. Ғарышты зерттеу саласындағы, ядролық энергетиканы дамытудағы жетістіктер ... ... ... ... ... ... ... тигізген болатын. Сонымен бірге, бір мезгілде Батыста университеттік біліммен қатар, университеттік емес сектордың жандана басталауы кезеңінде, жоғары білім берудің ... ... ... орын ... ... заманда университет барлық білім түрлерінің қосындысы ретінде әмбебап білім алу бойынша оқу орны болып табылады. Университет - ... үшін ... ... жаңа ... ... институты. сөзінің мағынасының және оған баламалы жоғары оқу орындарының айырмашылығы әр елде әр түрлі түсіндірілетіндіктен, жалпы әлемдік ... ... ... ... өзгерістерін бақылау қиынға соғады. Осыған қарамастан, ЮНЕСКО-ның білім бойынша Дүниежізілік баяндамасындағы (2000 ж.) әлемдегі университеттердің деп есептелетін жоғары оқу ... ... ... ... ... ... көбеюі байқалуда. Осылай, дүниежүзіндегі он ең дамыған аймақтарда университет қабырғасында 66% студенттер білім алуда, ал 34% - ... ... оқу ... ... Қазіргі заманғы университет қоғамның инттелектуалды капиталын тудырады. XXI ғасырда университеттер профессор Жак Делордың пікірінше, өзінің ... ... ... яғни мәдени даму және әмбебап құндылықтардың кепілгері ретінде көрініс табады. Басқа жағынан дәстүрлі университеттер, бүгінгі күні жоғары білім беру ... және әр ... ... жаңа ... ... ... ... Соңғы кездері пайда болған виртуалды, лицензиялық, корпоративтік ... ... ... ... институттары жаңа ақпараттық-коммуникациялық технологиялардың артықшылығын пайдалана отырып, бір жағынан жоғары ... ... ... ... екінші жағынан басқа білім сапасының төмендеуі, артық мамандықтардың көбеюі, білім саласының коммерциялануы секілді мәселелердің туындануына алып келді. Бірақ, осыған ... ... ... ... ... ... және ... деңгейде ғылыми зерттеулер жүргізу саласындағы жоғары оқу ... ... ... ... өз ... ... тұруда. Алайда университеттер қазірдің өзінде күрделі қайта құруларға ұшырау үстінде, олардың көбі ... ... оның ... және ... даму сатысына ауысуына байланысты.
Бұл өзгертулер және өзгерістер толқынында, жоғары білім жүйесінің сапалылығын көтеру мақсатында Болон үдерісінің маңыздылығы артып ... ... ... - ... ... ... білімде біртұтас жалпы-еуропалық білім кеңістігін қалыптастыруға бағытталған жаһандану үрдісінің көрінісі. Болон ... ... 1970 жылы ... одақтың министрлер Кеңесінің білім саласындағы ынтымақтастықтың бірінші бағдарламасы бекітілген кезге ... ... 1998 жылы төрт ... мемлекеттердің (Франция, Германия, Ұлыбритания және Италия) білім министрлері еуропалық жоғары білімнің сегментациясы Еуропадағы білім және ғылымның дамуына кедергі келтіреді ... ... ... ... ... қол қойылды. Декларацияның мақсаты - Еуропалық кеңістіктегі жоғары білімнің стандартталуының жалпы тәртібін ... және ... тек ... мен ... ғана емес, сонымен қатар, персонал біліктілігін көтеру үшін қолдануды ынталандыру, еңбек ... ... ... талаптарына сәйкес келуін қамтамасыз ету болып табылады. Сорбонндық декларацияның мақсаттары 1999 жылы Болондық ... қол ... ... ... 29 мемлекет барлық жоғары оқу мекемелерінің бостандығы мен дербестігін ... ... ... ... аударып, еуропалық кеңістіктегі жоғары білімнің бәсекеге қабілеттілігін жоғарылату бойынша міндеттемелерді өз мойнына алуға ... ... ... ... жеті негізгі ережелерден тұрады:
* Салыстырмалы дәрежелер жүйесін қабылдау, сонымен қатар дипломға қосымша ендіру арқылы еуропалық азаматтардың жұмысқа тұру ... ... ету және ... ... ... жүйесінің халықаралық бәсекеге қабілеттілігін арттыру.
* Екі кезеңді оқыту жүйесін енгізу: алдын ала (undergraduate) және бітіруші (graduate). Бірінші ... үш ... кем емес ... ... ... ал ... кезең магистр немесе доктор дәрежесін алуға бағытталған.
* Ірі ауқымды студенттік мобильділікті қолдау үшін ... ... жүйе ... ... Бұл жүйе ... қатар, студенттің пәндерді өз еркі бойынша таңдауды көздейді. Жүйенің негізі ретінде ECTS (European Credit Transfer System) ... ... ... Бұл үлгі ... жүйе ретінде қарастырылады және концепциясының аясында жұмыс жасауға мүмкіндік ...
* ... ... ... дамыту (алдыңғы екі пункті орындау негізінде). Еуропалық аймақтағы жұмысқа кеткен уақыт аралығын ... ... ... және ... да персоналдың мобильділігін кеңейту. Трансұлттық білімнің стандарттарын белгілеу.
* Салыстармалы өлшемдер мен методологияларды әзірлеу мақсатында Еуропалық ынтымақтастыққа ... ... ... ... ... сапасын бақылаудың университет ішіндегі жүйелерін енгізу және университет қызметін сыртқы бағалау үшін студенттер және оқытушыларды жұмылдыру.
* Оқу жоспарларын дамыту, институт ... ... ... оқу ... және ... үлгілерін енгізу, ғылыми зерттеулер жүргізу және практикалық дайындықтарды ұйымдастыру салаларында қажетті жоғары білімнің еуропалық көзқарасын қалыптастыруға жәрдемдесу ... ... ... ... ... ... мәдени құндылықтарды дамытудағы университеттердің негізгі басты орнын мойындау; жоғары білімді қоғам талаптарына сай бейімдеу қажеттігі; білім орталықтарына қол жеткізу ... ... ... ... ... ... ... жеңіл, салыстыруға боларлықтай дәрежелер мен мамандықтар қабылдауды ... ... ... ... бір рет ... ... аясында министірлер конференциялары өтіп, онда министірлер өздерінің ұсыныстарын ... ... ... Бұл ... ... білім беру жүйесінің тартымдылығын және бәсекегеқабілеттілігін арттыру мәселелері, білім сапасын көтеру, жоғары білімнің барынша қолжетімділігін қамтамасыз ету бойынша ... ... 2010 жылы ... ... ... және ... ... өткен конференцияда жоғары білімнің еуропалық кеңістігі құрылғандығы туралы ресми түрде жарияланды. Бұл Болондық декларацияда қойылған мақсаттың жүзеге асқанын ... ... ... 47 ... және ... Комиссия Болондық үдерістің мүшесі болып табылады.
Қазақстанның Болон үдерісіне қосылуы жоғары кәсіби білімнің модернизациясына жаңа ... ... ... ... ... комиссияларымен қаржыландырылатын жобаларға қатысуға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, студенттер және жоғары оқу орындарының оқытушыларына - ... ... ... ... ... ... ... жолдар ашады. Ал, ресми заңдық тұрғыда Болон процесі Батыс Еуропа мен Қазақстанда қалыптасқан кәсіби білім ... ... ... ... қазақстандық жоғары білім құжаттарының Еуропада мойындалуына жол ашады. Бұл үдерісті тиімді ендіру, және оның ... ... ... ... ... икемдеу мемлекет алдында тұрған маңызды мәселелердің бірі. Сондықтан, алдыңғы тарауларда жоғары білім жүйесінің мемлекеттік ... ... ... анализ жасалып, оның басты мәселелері мен міндеттері қарастырылады.
1.2 Жоғары білім беруді мемлекеттік реттеудің экономикалық механизмінің ... ... ... экономикалық механизм түсінігі теориялық және практикалық тұрғыдан алғанда өте кең ... ... ... Экономикалық механизм шаруашылық механизмнің жүйесіндегі орталық мәнге ие. Ол ... ... және жеке ... ... ... етіп, ұлттық экономиканың дамуы мен қызмет жасауына ықпал етеді. түсінігінің мәнін анықтау үшін оның ... ... ... ... ... кеткен жөн. Экономикалық механизмнің макетін құрастыру мағынасында белгілі бір гипотезалық үрдіс түсініледі, сонымен қатар бұл үлгі ... ... ... ... мүмкін және оның нәтижесінде біріктірілген экономикалық ресурстар топтары шығарылуы мүмкін. Құрастыру келесі реттілік бойынша жүргізіледі:
* ... бар ... ... ... ... ... үрдістің шығуы талданады - экономикалық механизм - ... ... ... ... оның ... ... мен ... бағыты, экономикалық тиімділігі, базалық үрдіске сәйкес келуі;
* үрдісті ... ... ... ... нормативтік-құқықтық актілер, басқарма, бағдарламалар, рәсімдер мен ережелер және т.б.;
* бизнес-аналитик түрінде көрініс табатын, ... ... ... ... ... ... экономикалық механизмнің құрылымы ұқсас болып келеді. Оны келесі ... көре ... 2. ... механизмді құрастыру үдерісі
Ескерту - [6] әдебиет негізінде автормен құрастырылған
2-суретте көріп отырғанымыздай, үдеріске барысына ... ... ... ... ... біз ... ... және бір-бірімен әрекеттес ресурстар жүйесі түріндегі механизмді аламыз. Мысалы, білім беру механизмі үшін келесі ресурстар қызмет ...
* ... ... - ... беру ... ... ... қаржылық ресурстар - білім беру үдерісіне жұмсалатын қаржы, мемлекеттік ... ... ... ... ... қорлар;
* еңбек ресурсы - білім беру саласында қызмет ететін персонал құрамы;
* инфрақұрылым - ... ... ... беру ... ... және олардың өзара байланысы.
Үдерісті басқару ұғымымен білім беру механизмін құрастыру үшін қажет ... ... ... ... көрсетілген ресурстарды қабылданған ережелермен байланыстыруды жүзеге асырады, нәтижесінде білім берудің механизмі қалыптасады ... ... ... ... және инфрақұрылым біріктіріледі). Қалыптасқан бизнес-талдаушымен жасалған экономикалық механизм болады, себебі өздігінен бұл механизм жұмыс істей ... Сол ... тек ... бағдарлама қабылданғаннан кейін (мемлекеттік заңнама, рәсімдер, нұсқамалар, мемлекеттік басқару) экономикалық механизм толыққанды қызмет жасайды.
Осы құрылымға ... ... ... ... ... реттеудегі экономикалық механизмнің негіздерін талдауға салуға болады. Алдымен білімді басқару механизміндегі басты проблемалар мен өзекті ... ... ...
... ... ... бір нәрсені іс-қимылға келтіретін, белгілі бір қызметке түрткі болатын құралды білдіреді. Бұл мағынада термин басқаруда қолданылады және оның мәні ... ... ... басқарушы субъектінің басқарылатын объектіге ықпалының мазмұнымен байланысты. Жоғары білім беру жүйесінде басқаратын объект мемлекет ... ... ... ... ... ... мен ... мемлекет түрлі механизмдерді қолдануға құқығы бар. Бұл ... ... ... мемлекеттің қатысуы қаншалықты және қандай дәрежеде болуы керектігінде. Білім беруді жоспарлы орталықтанған түрде басқару механизмі нарықтық экономикалық жүйе ... ... ... өз күшін жойған болатын. Жоғары мектепке қазіргі таңда үлкен дәрежеде ... ... ... ал бұл өз кезегінде оның құрылымының түрленуіне, функцияларының өзгеруіне, қаржыландырудың жаңа көздерінің пайда болуына, оқыту мен ... ... жаңа ... ... ... ... байланысты, жоғарыда қойылған сұраққа жауап табу білім саласындағы жеке және қоғамдық шығындарды және ... ... ... ... етеді, ал бұл сәйкесінше шығындарды талдауды және оның нәтижесін қарастыруды қажетсінеді.
Төмендегі ... ... ... ... білім бүкіл қоғам және жеке студент үшін маңызды қаржылық және ... емес ... ие ... ...
Кесте 1 - Жоғары білімнің жеке және қоғамдық шығындары мен табыстары
Жеке
Қоғамдық
Шығындар
Оқу ақысы және оқу
материалдары үшін төлеу; ... ... ... ... ... ... қолдау;
студенттерді қамтамасыз етуге
кететін шығындар;
Қаржылық пайда
Жоғары өнімділік және соның
нәтижесінде жоғары таза ... ... ... ... жиналымдардың
жоғарырақ болуы; жеке және
кәсіптік мобильділік.
Өндірістің жоғары деңгейі; жоғары салықтық аударымдар;
жұмыс күші икемділігінің
жоғарырақ болуы;
тұтынудың жоғарылауы;
үкіметтен тәуелділіктің ... емес ... даму және ... ... ... қызығушылық; жеке мәртебенің
жоғарырақ болуы; еңбек
жағдайларының жақсырақ болуы;
жұмыстан алынатын қанағаттың жоғары болуы; өмір ... ... ... әлеуметтік әр
түрлілік және әлеуметтік мұраны
бағалау; жоғары ... ... ... ... ... жаңа технологияларға
бейімделудің жоғары дәрежесі;
жоғары әлеуметтік және саяси қатысу.
Ескерту - [7] әдебиет негізінде автормен құрастырылған
Білім беру ... ... ... ... ... салалардағы нарықтық механизммен дами алмайды. Сондықтан, білім беру саласының тұрақты жұмыс істеуі мен дамуының ... ... ... ұйымдастырудың нарықтық механизмі және мемлекеттік даму механизмін ... ... жүйе ... ... мен ... ... туындап отыр.
Қарастырылып отырған мәселе ғылыми назарды екі аспектіде тудырады. Ең алдымен, ... ... ... жалпы экономиканы мемлекеттік реттеудің аз зерттелген бөлігі болып табылуы. Бұл қатынаста ... ... ... саласындағы теориялық тәсілдемелер мен үрдістер әлеуметтік саланы мемлекеттік реттеудің ... ... ... болып келеді. Екінші маңызды аспект, білімді мемлекеттік реттеу білім жүйесінің жұмыс істеуінің экономикалық механизмінің маңызды элементі болып ... ... ... ... ... ... ... мен бір қатарлы еместігінің басты себебі білім үдерісінің өзіндік ерекшеліктерімен түсіндіріледі, оның ... ең ... ... - ... ... көптігі. Бірдей білім үдерісінің нәтижесі ретінде сапалылығы және саны бойынша ерекшеленетін ең кемінде жеті өнім түрін анықтауға болады. Бұл ... ... мен ... ... екі ... ... жүзеге асыруға болады: біріншісі - білім өнімдерін қолданушы экономикалық ... ... - ... ... ... түрі мен тәсілдері. Әртүрлі білім өнімдерін бір мезгілде келесідей экономикалық субъектілер алады: жеке тұлғалар, топтар, ұжымдар және ... ... ... ... ... ... ... Екінші критерий ретінде келесідей өнімдер көрінеді: адам қасиетінде заттанған материалды өнім, материалды емес ... ... мен ... ... ... ... ... келесідей білім өнімдерін айқындауға болады: жеке тұлғаның ортақ әлеуметтік қасиеттері - ... және ... ... адамның еңбек күші сапасы - ; оқыту қызметі - ... ... ... аралас ұжымдық игілік; әлеуметтік мәртебе; ; оң сыртқы әсерлер. Алғашқы үш өнімді жеке ... ... ... ... ... ... екеуі адамда заттанады, ал үшіншісі тікелей қызмет болып табылады. ... және ... ... ... ... деңгейінде жүзеге асырылады, ал ұжым сыртында олар өндіріле алмайды ... ... ... ... ... екі өнім ... ... қоғам үшін нәтижесін көрсетеді. Шығарылатын өнімдердің әркелкілігі білім саласының тек ... ... ... ... ... ... ... білім беру өнімдерінің ішінен тек жеке репетиторлық қызмет көрсетулер ғана таза ... ... ... ... ... мүмкін, ал қалғандарының барлығы күрделі механизм негізінде ... ... және ... ... ... және ... талап етеді [7].
Жоғары білім беруді реттеу экономикалық және ... ... мен ... ... ... ... ... әдістер - жоғары оқу орындарының барлық адамға ... ... ... ... ... сақталуын және заң арқылы жоғары оқу орындары қызметтерінің реттелуін қамтамасыз етеді. Бұл әдістер тобына жатады: тегін берілетін білім қызметін анықтау, ... ... ... пен ... оқу ... арасында әділ бөлу және жоғары оқу орындарымен студенттер үшін қабылданған ережелер, заңдар және қаулылар.
Екінші топ - бұл ... ... ... ... ... ... Бұл ... еңбек нарығындағы сұраныс пен ұсынысты, жоғары оқу орындарының жағдайын, орналасуын, білім беру ... ... ... ... ... арқылы оқу бағасын анықтау және реттеу жатады. Экономикалық әдістерді екі санатқа жіктеп қарастыруға болады: бірінші - ... және ... ... ... ... ... ету әдісі. Бұл санатқа аймақтағы жоғары оқу орындарындағы оқу құны, мемлекеттен ... ... ... ... гранттар, жеңілдіктер мен арнайы гранттар саны, жоғары оқу орындарына бөлінетін ақша қаражаттары ... ... беру ... - ... ... алуға төлеу үшін Қазақстан Республикасының заңнамасымен белгіленген шарттармен ... ... ... ақшаның нысаналы сомасы. Қазақстан Республикасының сай, білім беру гранттарын бөлу жөніндегі конкурсты білім ... ... ... ... ... ... Білім беру гранттары талапкерлер өтініш білдірген нақты мамандықтар, тіл бөлімдері мен оқу нысандары ... ... ... сай ... беру ... беру ... ... табыстаумен қоса, ұлттық бірыңғай тестілеудің немесе кешенді тестілеудің нәтижелері бойынша сертификаттар баллдарына сәйкес конкурстық негізде ... ... ... өзге арнайы гранттарда бар. Оны көбіне қайырымдылық қорлары, ұлттық кәсіпорындар, халықаралық компаниялар арнайы конкурстық немесе әлеуметтік жағдайлар негізінде ұсынады. ... ... оқу ... ... ... ... ... мемлекеттiк бюджетiнен бөлiнетiн қаражаттар құрайды. Шектiк шамалардың абсолюттiк мөлшерi ақшаның ... ... ... ... ... тиiс. ... ... оқу орындарын қаржыландырудың негiзгi көздерi:
* мамандарды жергiлiктi жерлерде одан әрi пайдалану үшiн ... ... ... және жергiлiктi бюджеттен бөлiнетiн қаражаттар;
* шаруашылық және өзге де шарттарды орындағаны үшiн алынатын қаражаттар;
* банк кредиттерi, ... ... ... ... ... кiрiстер;
* ғылыми, баспагерлiк, тауарлы өнiмдi сатудан алынатын қаражаттар;
* бiлiм берудi iске асырудан және өзге де ... ... ... ... және т.б. болуы мүмкін [8].
Ерекше дарынды жас адамдарға арналған ... ... ... ... оқу ... ... жоғары оқу орындары немесе эксперимент режимiнде жұмыс iстейтiн ... оқу ... жеке ... ... ... ... ... көздерден түсетiн барлық қаражаттар жоғары оқу орындарын мемлекеттiк бюджеттен қаржыландырудың шектiк шамалары мен ... ... ... Қызметтiң барлық түрлерi бойынша шығындардан жасалған үнем алынбайды, керісінше жоғары оқу орындарының билiгiнде қалады және белгiленген ... ... өз ... ... ... емес жоғары оқу орындарын қаржыландыру республика заңдарына сәйкес құрылтайшылардың қаражаттары, жоғары оқу орындарының өз қаражаттары және басқа ... ... ... ... ... тәжiрибе алмасу, студенттер мен қызметкерлердiң мәдени және шығармашылық дамуы, жоғары мектептiң материалдық-техникалық базасын нығайту жөнiндегi шараларды жүзеге ... үшiн, ... ... оқу ... ... ... мұқтаждарына республикалық бюджеттен бөлiнген қаражаттарды үнемдеу, жоғары оқу орындарының ақылы қызмет көрсету, кәсiпорындармен және ұйымдармен шарт бойынша тапсырыстарды, басқа да ... ... ... табыстар есебiнен орталықтандырылған даму қоры мен қаржы резервтерi құрылады.
Жоғары білім беруді мемлекеттік реттеудің экономикалық механизмдерінің екінші ... ... ... яғни ... ... ұсыныс пен сұраныс негізінде оқу бағасын белгілеу жатады. Ал баға белгілеу өз ... ... және ... ... бір ... қарастырылады.
Қазіргі кезде білім беру саласын қаржыландыру жүйесі негізделген а): ... ... саны 0Y3, оның бір ... оқу ... ... ... (Y1B1B2Y3 ауданы), ал бір бөлігі бюджеттік негізде білім алады (OBB1Y1 ауданы).
a) b)
Сурет 3. Жоғары білім беру жүйесін ... ... [9] ... ... ... оқу ... бюджеттік негізде білім алып жатқан студенттерге мемлекеттен бөлінетін қаржыдан айтарлықтай өзгеше болмайды, себебі, тек бюджеттік шығыстар көлемі оқу ... ... ... ал бұл өз ... ... ... тәуелді. Халықтың кірісінің аздығы ғана жоғары білім беруді қаржыландыруда соңғы есептілік нүктесі ... ... ... ... болсақ, қаржыландыру деңгейі а-суретінде бейнеленген В нүктесіне көрсетілген орташа ... сай ... беру ... ... өсуі мен ... ... ... басына есептелген мемлекеттік қаржыландыру көлемі сәйкесінше өзгеріссіз қалады, ал студенттер есебінен қаржыландыру масштабы өзгеріске ұшырайды. Себебі, тек ... емес ... ғана ... беру мекемесіндегі материалдық базаны жаңартуға, оқытушы-профессорлық құрамды материалдық қолдауға, кітапхана қорын қалыптастыруға, зертхананы жабдықтауға мүмкіндік береді. ... емес ... ... ... барлық студенттердің, оның ішінде бюджеттік негізде білім алатын студеттердің де сапалы білім ... ... ... ... құрастырылған білім жүйесін қаржыландыруда (b суреті), негізгі есептілік халықтың кіріс деңгейіне тәуелсіз бір ... ... ... ... ... ... Бұл принцип бойынша, шығандардың бір бөлігін (A1A2C2C1 ... ... өз ... алуы ... ... осы бөлік ғана білім берудің қоғамдық пайдасын қамтамасыз етеді (P3BB/C3). Өйткені, жоғарыда айтылғандай барлық студенттер өз оқу ... ... ... болғандықтан, қаражаттың бір бөлігі грант, субсидия, шәкіртақы арқылы мемлекетпен ұсынылады ... Ол үшін ... ... мен ... ... ... ... студенттер арасында бөлуі тиіс.
Білім беру шығындарының екінші бөлігі (OACY3 ауданы) студенттермен қаржыландырылуы мүмкін. Тек осы ... ғана ... бір ... жабу үшін ... ... беру ... қолданылуы мүмкін.
бойынша қаржыландырудағы маңызды сәт, ақша қаражаттары ... бір ... ... ... алып ... ... ... санына байланысты емес. Егерде нарықтағы сұраныстың төмендеуі себебінен студенттер саны ... ... ... ... тек қаржыландыру формасы мен пропорциялары өзгереді.
Жоғары білім беру жүйесін ... ... ... құрастырудың тұжырымдамасы келесідей көзқарастарды қарастыруы керек:
* жоғары оқу ... ... ... ... ... және жеке тұлғалардан бөлінетін қаржы сомасына лайықты және қызметті пайдаланушы студенттер үшін болашақта қызмет етуге қажетті болу;
* мемлекеттен ... оқу ... ... және студенттерге берілетін шәкіртақы сомасы қазіргі нарықтық және әлемдік ... ... ... ... ... оқу ... оқу ақысының әртүрлілігін біртұтас әдістемелік негізде реттеу;
* жеке жоғары оқу ... ... ... ... ... аталған тұжырымдамалардың орындалуы үшін мемлекеттік реттеудің керек екендігі айқын. Жоғары білім беру саласын экономикалық механизмдер арқылы мемлекеттік реттеуді үш ... ... ... ... ... мезодеңгей және микродеңгей. Жоғары білім беру жүйесін мемлекеттік реттеу механизмінің ... ... ... бар және керек құралдар мен қаражаттар негізінде білім беру қызметіне қоғамның максималды қанағаттануын қамтамасыз етуге негізделген білім беру ... ... бұру үшін ... жағдайлар, ресурстар және факторлар жатады. Тек макродеңгейде ғана адами, технологиялық, табиғи, институционалдық, ... және ... ... пайдалану арқылы жоғары білім беру жүйесін реформалаудың стратегиялық бағыты қалыптасады және сол ... ғана ... ... беру ... мезо және ... ... ... болатынын анықтайды [10]. Осыдан шығатын қорытынды, біз мемлекеттік жоғары ... беру ... ... ... ... ... айта аламыз.
Жоғары білім беру саласын мемлекеттік реттеудің ... ... ... ... мемлекеттік реттеудің бірнеше принциптерін анықтауға мүмкіндік берді:
* ... ... ... ... ... беру жүйесі қызмет ететін нарықтық модель заңдылығына сай болуы тиіс.
* Жоғары білім беру жүйесі қажетті ... ... ... ... ... ... ... әділдікті, бәсекелестікті қамтамасыз етуі керек.
* Жоғары білім беру жүйесіндегі теңдікті ... ету, ... ... ... мен ... ... қарамастан адамдардың сапалы білім алу мүмкіндіктерін кеңейту.
Жоғары білім беру жүйесін мемлекеттік ... ... ... ... ... - бұл ... ... құралдармен және принциптермен ұйымдастырылатын, қоғамның білім беру қызметіне деген сұранысы мен аймақтың дамуына жауап беретін аймақтардағы білім беру саласындағы ... ... және ... ... ... ... ерекшелігі тұтынушылық талғамның аймақтағы әлеуметтік-экономикалық өзгешелікке, ондағы білім беру жүйесінің даму деңгейіне, білім саласы бойынша мемлекеттен қабылданып жатқан ... ... ... ... жұмысына байланысты болуы.
Аймақтардағы мемлекеттік реттеуді ... ... және ... ол - ... ... ... Олар келесі бағыттар бойынша қызмет етеді:
* білім алу ... қол ... ету үшін ... ... ... ... беру саласын дамыту бойынша қабылданған мемлекеттік стратегиялардың жүзеге асырылуын бақылау;
* аймақтың әлеуметтік-экономикалық даму бағыты негізінде білім беру ... ... ... ... ... ... ... беру саласына инвестиция тарту үшін жағымды жағдай жасау.
Мемлекеттік реттеудің мезодеңгейінің ең маңызды элементі аймақтардағы мамандарға ... ... ... ... ... ... деген сұранысты анықтау - болжам жасау мақсаты мен кезеңдері ... ... және ... ... берудің дамуын жоспарлаумен тығыз байланысты модельдер мен әдістемелерді құрастыруды және жетілдіруді талап ететін ... және ... ... ... ... ... мамандану саласын анықтау үшін индекстік әдіс қолданылады:
СУ=УоУр (10) ... Су - ... ... бір ... ... ... Уо - ... сол саласы бойынша аймақтың елдегі үлесі, Ур - аймақтың барлық өндіріс бойынша елдегі үлесі. ... ... ... ... ... ... тең ... сала нарықтық мамандану саласы болып есептелінеді. Есептелінген көрсеткіштердің қатынасын білім беру бағдарламаларын рационалды тарату мен орындау мәселелін шешуде ... ... ... ... ... жоғары көрсеткіштердің болуы, сол сала бойынша білім беріп, ... ... ... ... көп ... ... [11, 150б]. ... қажет мамандарды жоспарлау үшін, белгілі голландық экономист Я. Тинберген ... ... ... ... ... ... көптеген мемлекеттерде өңрлік мамандануды анықтау үшін қолданылады. Модельдің жұмыс жасау ерекшелігін төмендегі кестеден көре аламыз.
Кесте 2 - ... ... ... ... ... бағыттары
Сала 1
Сала 2
Сала j
Мамандыққа деген сұраныс жиынтығы
1
L11
L12
L1
2
L21
L2
...................
H
Lhj
Lj
Ескерту: [11]
Сол жақтағы бағанада мамандықтар тізімі көрсетілген, жоғары жолда экономика ... ... ... бір ... ... ... ... себепті, оларға еңбек нарығында ұсыныс та болады.
Осылайша, шығындар мен ... ... ... ... ... ... ... қажет өндіріс факторлар ағымының схемасы көрсетілген. Бұл тәуелділікті келесі формуламен көрсетуге ... ... + F ≡ а, (4.5) ... Аа - шығын мен шығарылымның техникалық коэффициенті, F - ... ... ... а - ... ... ... ... кәсіп және жұмыс пен аймақтағы жалпы жұмыс күші ... ... ... ... тек ... пайдалану арқылы ғана мүмкін.
Бұл моделі бір дана өнім ... ... ... ... ... ... ... модель жоғары біліктілікті қажет ететін мамандарға (дәрігер, мұғалім, инженер және т.б.) ... ... ... ... ... ... барысында аймаққа керек мамандарға деген қажеттілікті болжау нәтижесінде, аймақтағы жоғары ... ... мен ... күшінің жалпы салмағы қажетті сұранысты қамтамасыз ете алмауы мүмкін. Сондықтан, жұмыс күшіне деген қажеттілікті болжауды, аймақтық ... ... ... ... болжай отырып жүзеге асыру керек.
Болжам жасаудың мұндай әдісін Г. Парнесом ұсынған болатын. Бұл әдістің мәні аймақтағы білім беру ... ... ... ... мен ... ... Оны ... кезеңдермен сипаттауға болады:
* Аймақ экономикасындағы жалпы ... ... ... ... ... ... ... аясында салалар бойынша шығарылымды есептеу.
* Өнімді шығару жоспары мен еңбек сұранысы арасында өзара тәуелділікті орнатуға мүмкіндік беретін еңбек өнімділігін ... ... ... ... ... ... ... экономикасының секторлары бойынша үлестірілуін сараптау.
* Аймақтың жалпы экономикасы бойынша әр мамандыққа келетін мамандар ... ... ... ... ... мамандар санын анықтау.
* Әр мамандық пен мамандану бойынша қажетті ... ... ... ...
* Алтыншы кезеңде көрсетілген есептеулерді қосу арқылы жоғары білімнің жалпы ... ...
* ... ... ... беру жүйесінде даярланған мамандар санының өсуін анықтау. Ол үшін біз осы ... ... ... ... ... мамандар санынан жоспарланған кезеңде жұмыс істеуге ниетті мамандар санын алып тастаймыз. Бұл айырым - ... ... ... қоры ... Жалпы түлектер ағынын есептеу [12].
Жоғары оқу орындарын реттеу өздігінен университетпен ... ... ... ЖОО бұл ... ... және ... ... қабылданған және бекітілген білім беру стандарттары мен ... ... ... ... оны ... асырады. Жоғары білім беруді реформалау, оларды реттеу, ұйымдастырушылық-экономикалық қолдау, мемлекеттің интеллектуалды және ... ... ... ... ... үшін ... ... ерекше маңызды мәнге ие болуда. Жоғары мектептің бұл механизмі қазіргі таңда өзгерістерге ұшырап, жаңадан ... ... ... ... ... ... жүйесінің мақсатты стратегиясының жоқтығынан ескі механизмді жаңарту ... баяу ... ... оқу ... ... ... тыс және нарықтық қаржыландыру секторларының үлесінің арақатынасы бойынша сұрақтар, білім беру жүйесінің сапалалылығын жоғарылату, жаңа меншік қатынастарына байланысты нормативтік-заңдық ... ... және ... ... тиімді жұмыс істеуін қамтамасыз ету секілді мәселелер әлі де ашық болып қалуда. Бұл ... шешу ... ... ... ... ... тарауларда біз шетелдік тәжірибе мен отандық білім беру жүйесінің ерекшеліктерін салыстыра отырып, еліміз үшін жоғары білім жүйесін ... ... ... механизмінің үлгісін анықтауға тырысамыз.
1.3 Жоғары білім беру ... ... ... ... ... ... әлемдік білім беру үрдісіндегі қарқынды жүріп жатқан өзгерістерде бәсекеге қабілетті болу үшін, Қазақстанның жоғары білім беру бағыттары мен саясаты ... ... ... ... ... ... ... Республикасының 2011 - 2020 жылдарда білім беруді дамытудың мемлекеттік бағдарламасында, - деп ... ... ... [8]. ... ... ... бетбұрыс жасаудың басты мақсаты - әлемдік ... ... ... ... білім сапасын қалыптастыру, нарық қоғамында оның бәсекелестігі мен тартымдылығын арттыру, мемлекеттердің жоғары білімді дамытуда ерекше көңіл бөлетін аспектілерді және білім ... ... ... ... құралдарды анықтау болып табылады.
Жоғары білім берудің әлемдік нарығын үшінші ретті нарық деп атайды. Үшінші ретті деңгейдегі білім беру ... ... және ЖОО ... ... беру ... ... білім берудің әлемдік нарығының дамуының негізгі себебі, барлық елдің білім беру жүйесін біріктірген - жаһандану үрдісі. Жаһанданудың ең ... ... ... ... ... ... мен ... жоғары оқу орындары арасындағы бәсекелестік.
Әлемдік нарықтағы жоғары білім ... ... ... мәселесіне келместен бұрын, бұл мемлекеттерде қалыптасқан білім жүйесінің ерекшеліктеріне тоқталып өтейік. Жоғары білім беру жүйесіндегі әлемдік нарықтағы бірден-бір лидер АҚШ ... ... Бұл ... жоғары білім беру жүйесін келесі кестеден көре аламыз:
Кесте 3 - АҚШ мемлекетінің жоғары білім беру жүйесінің ... ... ... ... ... (community) колледждер, техникалық және бастапқы білім колледждері (junior);
2. техникалық және ... ... ... колледждер және университеттер.
Жоғары оқу орнына түсу талаптары
Талапкерлерге қойылатын бірдей қатаң ... жоқ. ... ... ... оқу ... ... ... Жоғары оқу орнының түріне және беделіне байланысты конкурстық емтихандар, ... ... ... жүргізіледі. Қажетті міндетті құжаттар:
- орта мектепті сәтті бітіру туралы құжат (GPA);
- тестілеу нәтижелері (SAT);
- ... ...
- ... ... оқудан тыс шараларға белсенді қатысу туралы құжаттар.
Ескерту - [13] әдебиет негізінде автормен құрастырылған ... ... ... ... және ... кең ... Жеке және мемлекеттік оқу орындарының беделі бір деңгейде. Жеке университеттер сипаты: жақсы жабдықталған, студент және оқытушы арасындағы ... ... оқу ... жоғары. Мемлекеттік университтер: оқу пәндерінің таңдау мүмкіндігінің кеңдігі, оқу ақысы төмен. және бір ... ... ... 4 ... ... оқу ... ... және тек бакалавр деңгейі беріледі. Университеттер: көбіне ғылыми қызметке бағытталған, магистр және ... ... ... алуды көздейді.
* Университеттерде оқу еркіндігі, оқу орындарын басқарудың орталықсыздандырылу сипаты қалыптасқан. АҚШ-та оқу мекемелері өзінің ... ... бар штат ... ... ... ... тек мектепке дейінгі және мектеп біліміне қатыстырылады, сондықтан университеттер өз еркімен жұмыс істейді. Әрбір университет өзінің оқу ... ... ... және ... қаржыландырады. Университеттердің басты табыс көзі: оқу ақылары, қоғамдық қорлардың жәрдемі, бітірген түлектерден көмек, консалтинг және НИОКР-дан түсетін пайда.
* ... ... ... ... оқу орны өз ... өмір ... және ... да бір қатаң талаптар мен ережелер жоқ болғандықтан, оқу орындары оқу үдерісін өз ... ... ... ... ... ... зерттеулер, әртүрлі ғылымдар тоғысында пәндер мен кафедралар ашу тәжірибесі өте кең таралған. АҚШ-тың көптеген жоғары оқу орындарын біріктіретін бір ерекшілік - ... ... оқу ... ... бөлу ... ... мекемелерде ол келесідей:
* - оқудың алғашқы 2 жылы, әрбір студент базалық жоғары ... ... - ... өзінің болашақ мамандығының негізі болып табылатын бір пәнді анықтайды;
* - студент көп көңіл бөлу ... ... ... ... ... таңдайды;
* - факультатив немесе қосымша курстар ... Бұл ... ... ... ... ... ... білім жүйесімен ерекшеленетін тағы бір мемлекетке Жапонияны жатқызуға болады. Жапониядағы жоғары білім жүйесіндегі ерекшеліктерді ... ... көре ... ... 4 - ... ... түсу шарттары
Мемлекеттік
Толық орта мектеп бітіру міндетті. Қабылдау екі ... ... ... ... ... ... жүргізілетін орталықтанған . Тестті сәтті тапсырғандар 2-ші ... ... ... ... жүргізілетін емтихандар. Екі кезеңнен сәтті өткен түлектер мемлекеттің ең беделді оқу орындарына емтихандар тапсыруға жіберіледі.
Ең беделді университеттер: Токио Университеті (1877 жылы ... 11 ... ... (1897 жылы ... 10 ... оқу орны қабылдау емтихандарын дербес жүргізеді. Ең беделді жеке Университеттер өз ... ... кіші және ... ... ал ... балабақшалар да бар. Егер абитуриент балабақша - ... ... ... ... ... сол ... университетіне емтихандарсыз қабылдануына мүмкіндік алады.
Ең танымал жеке университеттері: Тюо, Нихон, Васэда, ... ... ... - [13] ... негізінде автормен құрастырылған
Жапонияда білім жүйесін ұйымдастырудың ерекшелігі - пәндердің жалпы ғылыми және арнайы болып нақты бөлінуі. ... екі жыл ... ... ... ... - ... философия, әдебиет және т.б. оқу арқылы, сонымен қатар болашақ мамандығы бойынша арнайы курстарды тыңдау ... ... ... ... ... ... екі ... студенттер таңдаған мамандықтарының мәнін тереңдей ашуға мүмкіндік алады, ал оқытушылар - студенттің таңдауының дұрыстығына көз ... оның ... ... ... алады. Теориялық негізде жалпы ғылыми кезең біткен соң, студент мамандығын немесе факультетін ... ... ... ... ... бұл бір ... шегінде болуы мүмкін және бастамашы студент емес, әкімшілік болып табылады. Соңғы екі жылда студенттер таңдаған мамандық бойынша пәндерді ... ... ... ... ... ... ... білімнің базалық курсы 4 жыл болып табылады. Курсты сәтті аяқтаған соң студентке бакалавр дәрежесі - Gakushi ... ... ... ... ЖОО-да 8 жыл тіркелуге құқығы бар, яғни бойкүйез студенттерді оқудан шығару мүлдем қаралмайды. ... ... ... ... ... ... екі жылдық магистр дәрәжесінде (Shushi) жалғастыра алады. Философия докторы деңгейі (Hakushi) магистр дәрежесінен ... ... үш ... ... ... ...
Сонымен қатар, жапон университеттерінде келесідей тұлғалар білім алуы мүмкін:
* Еркін тыңдаушылар - базалық курс ... ... бір ... бірнеше курстарды зерттеу үшін тіркеледі.
* Аударым студенттері - жапондық немесе шетелдік оқу орындарынан лекцияларға ... ... ... аспирантура мен докторантурада ғылыми жетекшілік алу үшін қосылады.
* ... ... - ... бір ... одан көп ... университет профессорының жетекшілігімен белгілі бір ғылыми тақырыпты зерттеу үшін қабылданады, бірақ бұл студенттерге академиялық дәреже берілмейді.
* Алқалы зерттеушілер - ... ... ... ... ... жүргізуге ынта білдірген оқытушыларды, мұғалімдерді, ғылыми жұмысшыларды және басқадай мамандарды қамтиды [13]. ... пен ... ... ... ... ... Германия мемлекеті ең алдыңғы қатарда. Мемлекеттің білім саласындағы басты мақсаты әр адамға оның өмірінде және қызметінде қажет болатын кәсіби ... мен ... ... ... ету. ... ... білім беру жүйесі жалпы, жоғары және кәсіби білім беру кешенінен тұрады және жоғары білім беру жүйесін дамыту үшін жыл ... ел ... ... ақша ... ... ... Бір айта кететін жайт, Германияда білім беру ел азаматтары үшін де, шетелдік азаматтар үшін де тегін және кез келген ... ... және жеке оқу ... ... ... ... беру жүйесін реттеуші орган ретінде білім беру министрлері Конференциясы мен Германия ректорларының Конференциясы болып табылады. Жергілікті деңгейдегі білім беру үрдісі ... ... ... ... Әр ... ... өзіндік білім туралы қабылдаған заңдары бар, бірақ бұл заңнамалардың ... ... ... ... - бұл ... классикалық жоғар білім беру жүйесі қалыптасқан елдердің бірі. Бүгінгі күні германияның жоғары ... беру ... 383 ... оқу ... біріктіреді және оларда 400-ден астам мамандықтар бойынша кәсіби мамандар даярланады. Сонымен бірге, елде ... ... ... беретін 40 шақты оқу орындары да қызмет ... ... ... ... оқу орындарының көп бөлігін (98%) мемлекеттік және үкіметпен субсидияланатын жоғары оқу орындары құрайды. Олардың ... ... ... ... тәуелсіз оқуға шақырады және қабылдайды. Жеке меншік университеттер саны салыстырмалы түрде аз, олардың жалпы саны 69.
Жаһандану үрдісі себебінен Германияға білім ... ... етіп ... ... ... ... ... Сол себепті, көптеген неміс университеттерінде ағылшын және француз ... ... ... болады.
Көптеген мемлекеттерде, соның ішінде Қазақстан мемлекетінің азаматтары арасында Қытайда жоғары білім алу тенденциясы жылдан жылға өсіп келуде. Жаңа ғасырда ... ... ... ... ... ... жоғары білім жүйесін қалыптастыру, кәсіптік білімде кадрларды дайындаудың стандарттарын жоғарылату секілді мақсаттарды ұстануда. Жоғары білімнің қазіргі реформасы емтихандар ... ... және ... мен ... тек қана ... ... ... сапалылығын жақсарту болып табылады.
Қазіргі таңда, Қытай мемлекетінде 2300 жоғары оқу орындары жұмыс жасайды, олардың ішінде 1880 университеттер мен ... ... ... ... ... ... - ... арналған жоғары оқу орындары.
Батыс мемлекеттерінде секілді, Қытайда оқудың үш деңгейі қалыптасқан: Бакалавриат: оқу ... - 4-5 жыл. Бұл ... ... ... ... ... ... Білімді бақылау ЖОО-да тек емтихандық формаларда жүзеге асырылады. ... екі ... ... тест ... әрбір пән бойынша жүргізіледі. Пәндер міндетті және факультативтік ... ... ... ... оқу ... ... бір сабақ мөлшері берілген, және егер студент семестр соңында қажет балл санын жинаса, келесі курсқа өтеді. Қытай оқу ... ... ... ... жоқ, тек ... ағылшын тілі секілді пәндерде бар. Сонымен қатар, барлық ЖОО үшін әрбір пән бойынша ортақ кітаптар басылады, және солар ғана Білім ... ... ... табылады. Магистратурада оқу мерзімі - 2-3 жыл, ал доктарантура - 2-4 жыл ... ... ... соң ... және ... ... [13].
Енді осы және өзге де мемлекеттерде ... ... ... реттеудің саясаты, мақсаты мен міндеттері, жүзеге асырылатын ... ... ... ... ... ... ... жүйесін жетілдіруді мемлекеттік реттеудің негізгі үш бағыты бар. Олар келесідей:
* Білім беру қызметінің ... ... ... ету. Бұл бағытта мемлекет жоғары білімнің дамуына белсенді үлес қосып, оның барынша қолжетімді болу мәселесін шешуді алдыңғы орынға ... ... ... ... ... ... Осы ... көңіл бөлерлік ерекше құбылыс, мемлекеттік қызметтердің қолжетімділігін қамтамасыз ететін бағдарламалар болып табылады. Мысалы, ... ... ... ... ... ... ... бойынша арнайы мемлекеттік бағдарламалар жүзеге асырылуда. Оның бірі (GEAR UP) оқушыларға білім беру саласындағы қызмет көрсетулердің арнайы жиынтық ... ... Оның ... - ... берулер, мұғалімдермен дайындық, университетке түсу бойынша құжаттарды әзірлеуге көмектесу секілді ұсыныстар кіреді. Тағы бір маңызды бастама - 1997 жылы ... алу ... ... көрсетулерге берілетін несиеге салықтық жеңілдіктерді тағайындау бойынша заңның қабылдануы. Осы заңға ... 20% ... ... 10 мың ... ... ... ... кететін шығындарға беріледі. Сонымен қатар, осыған қосымша 2000 жылы федералды ... ... ... ... ретінде, тұрақты жұмыс орнына орналасқаннан кейін 10-15 жылда қайтарылу тиіс шартымен, ... ... ... ... бере ... Бұл ... ерекше қызығушылық тудыратын тағы бір құбылыс, білім беруді жеке тұлғалармен қаржыландыру үлгісі болып табылады. Бұл үлгі Германия мемлекетінде белсенді қолданылады, және оның ... - ... ... және ... ... үйлестіру арқылы жоғары білімнің қолжетімділігін қамтамасыз ету. Үлгінің жүзеге асырылу алгоритмі арнайы қаржы мекемелері және универсалды банктер арқылы халықтың қаражаттарын ұзақ ... ... және әрі ... ... ... оның ... қаржысы көлемінде инвестициялық ресурстар нарығына қарағанда, әлдеқайда төмен пайызбен білім алуға несие беру болып табылады.
* ... оқу ... және ... ... ... дамуы. Бұл жерде мемлекет келесі мақсаттарды көздейді: жоғары мектепті қаржыландыру көздерін кеңейту; инновациялық әлеуетті ... және ... ... ... ... қабілеттілігін жоғарылату. Бұл бағыттың мазмұнды сипаттамасын алу үшін Ұлыбританияның тәжірибесіне ... ... ... ... ... жаңа стратегиясы мемлекеттің бәсекеге қабілеттілігін арттыруды әлеуметтік инвестициялаумен ... ... бұл ... ... ... ... ... және жұмыс күшінің кәсіби білімін жоғарылатуға ерекше көңіл бөлуде. Жоғары білім жүйесіндегі инвестицияның өсуін қамтамасыз ету мемлекетпен ... ... ... да ... асырылады. Оны ынталандыру үшін әр түрлі әдістер мен құралдар қолданылады. Осылай, соңғы кездері, ... мен ... ... ... ... ... ... үкіметі жеке бизнестің зерттеулерін тікелей қаржыландыруды тоқтатты. Мұндай ... ... оқу ... ... негізінде жұмыс істейтін зерттеушілік персоналдың өсуіне және сыртқы коммерциялық тапсырыс берушілер үшін ... ... ... ... көбеюіне алып келеді. Ғылым және бизнестің ықпалдастығын күшейту бойынша жүргізілген сәтті жобалардың бірі - зерттеушілік және ... ... ... ... ... ... ... және фирмаларды үйлестіретін ұйымдар мен институттардың бірлестігі түрінде көрініс табатын, Фарадей ... ... ... Олардың мақсаты - ғылыми және технологиялық сала мен бизнестің өзара әрекеттесуіне қолдау ... ... ... ... қабілеттілігін арттыру үшін технологиялар трансфертін ұйымдастыру болып табылады. Жоғары оқу орындарының ғылыми зерттеулерін қаржыландыруда ерекше рөлді ... ... ... Қоры ... Бұл ... ... қаражат келесідей мақсаттарға жұмасалады:
Сурет 4. Ұлыбританиядағы Білімнің Инновациялық Қоры қаражаттарының жұмсалу мақсаттары
Ескерту - [14] ... ... ... ... қатар, университеттік зерттеушілік Үкіметтік қорды атап өткен жөн. Оның ... ... ... ... ... және ... ... коммерциялық пайдаланылуының кезеңі арасындағы қаржылық кемшілікті толтыру болып табылады. Мұндай ... ... ... ... ғылыми зерттеулерді бизнес ісіне сәтті енгізуге септігін тигізеді. Жоғары оқу орындары және бизнестің ықпалдасу ... ... ... ... де ... ... көңіл бөлетін мәселесі болып келеді. Мысалы, АҚШ-та жоғары оқу ... және ... ... ... ... және ... инновациялық әлеуетін дамыту мен тиімді пайдалануды қамтамасыз ететін бірнеше ... іске ... ... ... ... Инновациялық серіктестігін ерекше атап өтуге болады. Бұл серіктестіктің аясында штаттар және федералды мекемелер, ... және ... жаңа ... қолдану бойынша қызмет етеді. Инновациялық-технологиялық әріптестік және зерттеулер саласында университеттердің зерттеушілік құрылымдарының, федералды зертханалардың, өнеркәсіптің жеке ... ... ... ... ... ... мекемелерінің қауымдасуы кең қолданылады. Кооперациялық келісімдердің мақсаттары: технологиялардың мемлекеттік ғылыми ... жеке ... ... ... қамтамасыз ету және соңғысының технологиялық деңгейін арттыруда мемлекеттік жәрдемдесу ... ... ... ... ... ... ... үшін қолданылады және олардың қатысушылары - бір-бірімен бәсекелес болып табылмайтын және жаңа технологияларды жасау мен меңгерудің ... ... ... ... ... ... табылады. Мемлекеттік-жеке әріптестіктің өндірістік формаларына штаттар университеттері мен өнеркәсіптің кооперациялық зерттеу орталықтарын жатқызуға болады. Олардың құрылу ... ... және ... кооперациялық зерттеулерін жандандыру; зерттеулер және технологиялық дамудың арасындағы байланысты күшейту; өнеркәсіп, университеттер және штаттар, үкімет органдарының ресурстарын біріктіру жолы ... ... ... және олардың коммерциялау тәртібін жеңілдету. Дәл осы мәнмәтінде әкімшілік-аумақтық бірліктердің әлеуметтік-экономикалық кеңістігінің кластеризациялану ... ... ... ... ... ... Шетелдік тәжірибе көрсетіп отырғандай, кәсіпорындар жиынтығы (өнеркәсіптік компаниялар, зерттеу орталықтары, ғылыми мекемелер), арнайы жабдықтаушылар желісінің шоғырландыру негізіндегі мемлекеттік басқару органдары, ... ... ... ... мен тұтынушылардан тұратын инновациялық кластерлер құрылған аймақтар ... ... ... ...
3. ... беру саласындағы қызмет көрсетудің экспортын дамыту. Қазіргі заманғы тәжірибенің анализі, әлемдік нарықтағы білім беру қызметі бойынша алдыңғы орынды алатын мемлекеттерде (АҚШ, ... ... ... ... ... етілген, нақты мақсаттары анықталған жалпыұлттық бағдарламалар жүзеге асырылып жатқанын көрсетіп отыр. Осылай, Ұлыбританияда бұл салада 2011 ... ... бес ... ... түрінде көрініс табатын, басты мақсаты болып халықаралық нарықта білім беру саласында көшбасшы болу және мемлекет ішінде және одан тыс ... ... беру ... ... ... ... мемлекеттік бағдарлама қабылданған. Бұл бағдарламаның мазмұны келесідей:
* Ұлыбританияны жайғастыру - ... ... беру ... көшбасшы болуға бағытталған маркетингтік және коммуникациялық стратегиялар, Ұлыбританияның білім беру саласындағы ... ... ... шетелдік студенттер санын көбейту. Шетелдік студенттер үшін мемлекет ... ... ... ... ... ...
* білім беру саласында қызмет көрсету бенчмаркингін ұсыну;
* шетелдік студенттердің Ұлыбритания аумағына кіруді жеңілдету, және бұл ... ... ашық және ... ету ... көші-қон үдерісін басқару мақсатында баллдық жүйені енгізу (Points Based System);
* ... ... ... ... ... ... қолдау көрсету.
* Стратегиялық әріптестік қарым-қатынастар орнату және одақтар құру. Әріптестік қарым-қатынас құру мақсатында, үкімет басшылары және ... беру ... ... ... ... құру ... жүзеге асыру, сонымен қатар халықаралық әріптестіктерді қалыптастыру мақсатында халықаралық форумдар, ... ... ... ... әзірлеу.
* Білім беру саласындағы қызмет көрсету экспортының тиімділігінің көрсеткіштерін жоспарлау. Индикаторлар ... ... және ... ... ... ... ... келісімдер санының өсуі; Ұлыбританияда білім алатын шетелдік студенттердің оқу жүйесіне деген қанағаттану деңгейінің көтерілуі; шетелдік ... ... 100 000 ... өсуі және т.б. ... беру ... қызмет көрсету экпортын дамыту - басқа мемлекеттердің де үкіметі ерекше көңіл аударатын мәселесі болып ... ... ... ... деңгейдегі мақсаттардың бірі болып халықаралық білім беру жүйесін жақсарту, сыртқы ... ... ... ... және ... ... табу ... табылады. Бұл мемлекетте жоғары білім беруді интернационалдандыру және білім беру қызметін экспорттау бойынша бағдарламалық стратегиялар ... ... ... ... беру қызметінің тиімділік өлшемдері негізінде, бұл мемлекеттің үкіметі гранттар бөлу жолымен білім беру қызметінің сапасын жақсарту бойынша жұмысты ынталандырады. Сонымен ... жыл ... ... ... ... дайындау сапасы көрсеткіштерінің қорытындысы бойынша жоғары оқу орындары қосымша 60-80 млн. аустралиялық ... ... ... және ... экспортқа бағытталған жаңа оқу бағдарламаларын әзірлеу үшін гранттар бөлінеді. Мемлекет тарапынан шетелдік студенттер контингентін көбейту мақсатында жасалынатын кең шаралар жиынтығын айта ... жөн. ... ... ... ... болады: бүкіл әлем бойынша студенттерді тарту мақсатында арнайы Endeavour шәкіртақы бағдарламасын енгізу; тілдік және коммерциялық ... ... ... ... ... және инновация саласындағы бес орталыққа қаржылай көмек көрсету; ... ... үшін ... ... беру жүйесінің сапасын арттыру бойынша стратегия әзірлеу және ендіру; халықаралық маркетинг және ... ... ... барлық қызмет көрсету түрлерін белсенді жылжыту; білім беру индустриясының аустралиялық өкілдеріне сыртқы ... ... ... ... және т.б. [14]. ... білім беру жүйесін дамыту бойынша мемлекеттік қолдау үдерісінің шетелдік анализі Қазақстанның әлеуметтік-экономикалық жүйесін модернизациялау үдерістеріндегі ... ... ... ... бойынша қолданылатын шаралар, мемлекеттік органдар тарапынан жүргізілетін бағдарламаларды іске асыруға көмектеседі. Бірақ Қазақстандағы ... ... беру ... неге әлі ... ... есе жіберіп жатыр, ендігі даму бағытымыз қандай болуы керек, жоғары білім беру жүйесін реттеудегі мемлекеттің рөлін тиімді ету жолдары қандай ... ... ... ... ... ... ... жұмыстар жауап бере алады.
2 Қазақстанның жоғары білім беру саласы және оны мемлекеттік реттеу ... ... ... ... ... жоғары білім беру жүйесінің қазіргі жағдайын бағалау
Қазақстан Республикасының 1991 жылғы қол жеткізген егемендігі ел алдында маңызды міндет қойды - ... ... ену, ал бұл ... ... ... жүйесін халықаралық білім кеңестігімен үйлестіру үрдісі де кіреді. Осыған байланысты, Қазақстанның ... ... ... ... ... ... ... басқару жүйесін және білімді қаржыландыруды реформалау шаралары жүргізілген болатын.
Алдыңғы тарауда айтып кеткендей, қоғамның нарықтық ... ... ... ... мен ... ... ... алып келді. Ғылымды қажет ететін өндірістің өсуі жоғары білімі бар персоналды талап етті. Ал ... тез ... ... ... әрдайым өсіріп тұруға міндеттеді.
1995 жылдан бастап Қазақстан Республикасында ұлттық жоғары білім саласында реформалар қарқынды ... ... ... ... ... маңызды шараларды келесідей кезеңдерге бөліп көрсетуге болады:
Сурет 5. ... ... бері ... ... жоғары білім беру жүйесін реформалау кезеңдері
Ескерту - [15] әдебиет негізінде автормен құрастырылған
Қазіргі таңда Қазақстан Республикасында жоғары білім ... ... ... ... ... ... ... 2010 жылы Қазақстан Болон үдерісіне қосылып, Болон декларациясының қағидаларын енгізу аясында 60 ... оқу ... ... Ұлы ... қол қойды.
Қазақстан Республикасындағы жоғары білімнің үш деңгейлі моделінің даму бағыттары майда мамандықтар түрін қысқартып, оларды ... ... және ... ... ... ... ... арттыруды, түлектердің еңбек нарығындағы қажеттілігін қамсыздандыруды қамтиды.
Сонымен бірге, білімді ақпараттандыруды дамыту бойынша шаралар жүргізіліп жатыр. ҚР білімді дамытудың 2011-2020 жж. ... ... ... ... ... модернизациялаудың болашақ стратегиялық мақсаттары мен тактикалық міндеттері анықталған. ... ... ... ... ... тәжірибесі негізінде инновацияға бағытталған 10 жоғары оқу орындары қызмет жасауда, және оларға ғылым және инновацияны дамыту үшін ... ... ... ... күні ... ... жүйесі еyропaлық кредиттік жүйеге /ESTS/ енyде. Білім берy жүйесінің кредиттік технологияғa көшyіндегі бaсты мaқсaт - Қaзaқстaн білім ... ... ... ... ... ... тaбылaды. Қaзaқстaн Респyбликaсы Білім жене ғылым министрлігі ұсынып отырғaн кредиттік оқытy технологиясы ... ... ... ... ... ... aлып ... Кредиттік технологияны енгізy бaрысындa, осы yaқытқa дейін қолдaнылып келген клaссикaлық жүйені жоққa шығaрy теріс пікір болып есептеледі. Бүгінгі ... ... ... ... ... ... әлем мойындaп отыр. Aлaйдa қоғaмның, ғылыми-техникaлық прогрестің, жaңa озық технологиялaрдың жедел дaмyынa бaйлaнысты, оқытyдың бaсты идеясы ... Оны ... ... көре ... 5 - ... ... арасындағы айырмашылықтар
Оқытyдың технологиялaры
Оқытy үдерісі сyбъектісінің бaсты ұстaнымы
Оқытy үдерісі объектісінің бaсты ... ... ... берy, оны ... есте ... ... ... aйқындay, бaқылay.
Оқyшылaр тaнымдық белсенділікпен білімді қaбылдay, прaктикaдa пaйдaлaнy
Кредиттік
Білімді игерyдің aлгоритмін aйқындay, оқyшының білімге деген қызығyшылығын ... ... ... ... ... ... aшy, ... игерy бaғдaрлaмaсын құрaды, кәсіби білім бaғдaры, қолдaнысы aйқындaлaды, әлемдік тәжірибе ескеріледі.
Ескерту - [16] әдебиет негізінде ... ... ... ... ... 135 жоғaры оқy орындaрынa білім берyдің кредиттік технологиясы енгізілген, 38 жоғaры оқy ... қос ... ... берy ... ... ... 42 ... оқy орындaры дистaнционды білім береді, aл 16 жоғaры білім беретін оқy орындaры шетелдік ... ... ... бірігіп PhD докторлaрын дaярлayғa кірісіп кетті. Еліміздің жоғары оқу орындарында 520 мамандықтар бойынша қазақ, орыс және ... ... ... қосa, Қaзaқстaн кейбір мaмaндықтaр бойыншa, жекелей aлғaндa, медицинaлық, ... ... ... ... ... білім берy жүйесін сaқтaды. Бұл мaмaндықтaрды бітірген түлек бaкaлaвр біліктігін емес, мaмaн біліктілігін aлып шығaды.
Қазір Қaзaқстaндaғы жоғaры оқy ... ... ... бойыншa келесідей топтaстырyғa болады:
* Мемлекеттік жоғaры оқy орындaры - ... ... ... ... ЖОО aкциясының 100%-ы ), не меншік иелігі мемлекетке тиесілі ЖОО;
* Жеке ЖОО - ... оқу ... ... 100%-ы жеке тұлғaғa тиесілі.
Кесте 6 - Категориялар бойынша жоғары оқу орындарының саны
Көрсеткіштер
01.01.2010
01.01.2011
01.01.2012
01.01.2013
01.01.2014
Жалпы ЖОО
148
149
146
139
131
Мемлекеттік (ұлттықпен қоса)
55
56
57
57
40
Жеке
90
92
89
66
60
Жоғары білімнің мемлекеттік және жеке ... ... - [17] ... ... автормен құрастырылған
Сонымен қатар, қазір заң жобасы ... ... ... жоба аясында Ендігі басталатын оңтайландыруда Қоғамдық кеңес мүшелері жоспар бойынша жоғары оқу орындары басшыларымен түсіндіру жұмыстары және ... әсер ету үшін ... ... ... ... ... ... жүргізіледі: қосылу, басқа жоғары оқу орнының құрамына ену, ... ... ... сот ... ... ... ... нәтижесінде, Алматы, Астана қалалары, Оңтүстік Қазақстан және Қарағанды облыстарын қоспағанда, өңірлердің көпшілігінде бір ірі мемлекеттік және бір дәл ... ... ... ... оқу орны ... ... ... яғни өңірлік экономиканың шынайы сұранысын қамтамасыз етуге бағытталған ғылым мен білімнің ірі орталықтары қалады.
2013 жылы Білім және ғылым ... 3 жыл ... ... ... ... оқу ... саны 2 есе ... деген мәлімдеме жасалған болатын. Осылай, 01.01.2014ж. мәлімет бойынша Қазақстандағы жоғары оқу орындары былтырғы ... ... 8 ... ... ... ... 131 жоғары оқу орны, оның ішінде 9 ұлттық, 31 мемлекеттік, 13 азаматтық емес, 1 ... 1 ... 16 ... 60 жеке оқу ... қызмет етуде.
Оқу орындарындағы студенттер контингентінде 2009-2011 жылдар арасында шамалы, бірақ тұрақты өсу ... ... 2012 ... ... ... динамикасы айтарлықтай қысқару бағытына ауысты. Төмендегі суретте көрсетілген динамика, бірінші кезекте демографиялық ... ... ҚР ... ... ... еліміздегі 15-19 жас аралығындағы халық саны 01.01.2012 жылы - 1430345 ... ... ... - 1363769 ... ... Бұл ... мектеп түлектерінің саны (әлеуетті абитуриенттер) 2012 жылы - 66576 адам санына төмендеген.
Сурет 6. Жоғары ... беру ... ... ... ... ... адам ... - [17] әдебиет негізінде автормен құрастырылған
Сонымен қатар, студенттер санының қысқаруы қаржылық дағдарыс себептеріне де ... ... 2012 жылы ... кей ... оқу ... 20-30 ... ... көтерілсе, элиталық білім ошақтарындағы жылдық төлем 100 мың ... ... ... Батыста беделді саналатын медицина мамандықтары қазақстандық оқу орындарында да ең қымбат ... ... ... ... ... ... медицина университеті талапкерлерді өздеріне шақыра отырып, жылына 621 500 ... ... ... Ал ... атындағы Қазақ ұлттық медицина университетінде білім алу одан да қымбат - ... 800 000 ... ... ... - халықаралық қатынастар, экономика және құқық факультеттері жатады. Мәселен, әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-да олардың құны 635 800 ... тең. ... ... ... да ... емес - мұнда білім алу үшін 597 мыңнан (құқық факультетіне) 707 000 ... ... ... ... ... қажет. Жалпы, еліміз бойынша барлық жоғары оқу орындарында жыл сайын оқу ақысының көтерілу тенденциясы байқалуда. ... ... ... ... сөз қозғағанда, магистранттар және докторанттар жайлы айта кеткен жөн. Магистратура бойынша оқыту үш бағдарлама бойынша жүзеге асырылады: 1 - ... 1,5 - ... ... магистратура; 2 - жылдық ғылыми-педагогикалық магистратура; ал ... ... 3 ... ... ... етеді. Студенттер арасында 2 жылдық магистратура бағдарламаса аса үлкен сұранысқа ие.
Кесте 7 - ... және ... ... ... алып ... студенттер контингенті, адам
Оқу циклі
2009-2010 оқу жылы
2010-2011 оқу жылы
2011-2012 оқу жылы
2012-2013 оқу жылы
адам
адам
адам
адам
магистратура
14216
16586
21159
25299
докторантура
666
960
1337
1517
Ескерту - [17] әдебиет негізінде автормен құрастырылған
Отандық ... ... ... және докторантура бағдарламасына көңіл артумен байланысты, мемлекет жыл сайын мемлекеттік тапсырыс көлемін де ұлғайтуда. Сонымен қатар, мемлекеттік грантқа ілімбесе де, өз ... ... оқып ... ... мен ... ... ұлғаюда. 2014 жылы магистратура және докторантура бағдарламаларына сәйкесінше 6959 және 520 көлемінде мемлекет тарапынан грант бөлінді. Бұл алдыңғы ... ... екі есе көп. ... ... ... болсақ, соңғы жылдары тұрақты өсу байқалуда. 2008-2009 оқу жылына қарағанда оқытушылық құрамның ... саны ... ... өсуін келесі суреттен көре аламыз.
Сурет 7. Жоғары оқу орындарының профессорлық-оқытушылық құрамының ... ... - [17] ... негізінде автормен құрастырылған
Жоғaры білім берy сaлaсындaғы сaпaны көтерyде AҚШ жəне ... ... ... ... ... ... берy ... сырттaй бaғaлay (лицензия берy, aттестaция, aккредитaция, сaрaлay) құрaстырылғaн. Ұлттық aккредитaциялық ортaлық Хaлықaрaлық ... оқy ... ... ... етy ... (INQAAHE), ТМД жəне Бaлтикa елдерінің Еурaзиялық білім сaпaсын қaмтaмaсыз етy желісінде (ЕСОКО), және т.б. aгенттіктері болып ... ... жылы ... ... ... ... Қaзaқстaнның 20 жоғaры оқy орны қaтысты. Мәртебелі рейтингіне 2012/13 ... 8 ... ... оқy ... ... 5 ... оқy орны 2011 жылы ... болaтын. Оның ішінде 2 yниверситет топ 400 қaтaрындa - Л.Н. Гyмилев aтындaғы Еyрaзия ұлттық yниверситеті (369) және ... ... Қaзaқ ... yниверситеті (390) [15].
Оқытyшылaрдың біліктілігін aрттырy ... ... ... Жыл ... 40 мың ... ... 8 мыңы біліктілікті aрттырyдaн өтyі тиіс. 2012 жылы кyрсты 13 ... ... (12611) ... оның ... шет елде 825-і ... 18 негізгі жоғaры оқy орындaрындa Нaзaрбaев университетінің тәжірибесін тaрaтy жұмыстaры жүргізілyде. Нaзaрбaев yниверситеті және Пенсильвaния yниверситеті (AҚШ) бaзaсындa ... оқy ... ... үшін ... ... және ... ... жaтқaн жұмыстaрғa қaрaмaстaн бүгінгі тaңдa қaзaқстaндық көптеген жұмыс берyшілер жоғaры оқy орындaры оқытып ... ... ... қaнaғaттaнбaйды. Білім берy бaғдaрлaмaлaры жұмыс берyшілердің күткен нəтижелеріне жayaп ... жəне ... ... ... ... яғни ... ... мәліметтерден көріп отырғaндaй 2013 жылы бітірген стyденттердің тек 65% ғaнa ... ... ... 2014 жылы бұл көрсеткіш 76,9%-ды құрап отыр.
Сурет 8. Жоғары оқу орынын бітірушілердің жалпы санынан жұмысқа орналасқан бітірушілердің үлесі
Ескерту - [17] ... ... ... ... ... ... ... мамандықтардың құнын түсіруге тырысып, техникалық бағытты асыра мақтау үрдісі анық байқала бастады. Себебі биыл да ... ... ... ... ... ... ... арзан. Білім және ғылым министрлігінің өкілдері мұның себебін деп түсіндіреді. Жалпы, гуманитарларға қарсы күрестің мұндай ... кеше ... жоқ. деп келе ... ... ... жүзі ... Біз ... жылдың ішінде ұстаз, әдебиетші, тарихшы мамандықтарының оқу құнын ғана ... ... де ... ... ... орта ... тест ... бойынша төмен балл алып қалған түлектер жаппай толықтырып жатыр. Сәйкесінше, бұл мамандықтардың ... ... ... ... бұл ... де ... ... бөлген жөн.
Сонымен қатар, қазіргі уақытта Қaзaқстaнның жоғaры оқy орындaрындағы аса өткір мәселелердің ... ... ... aсa ... ... ... ғылымның жəне өндірістің aрaсындaғы бaйлaныстың нaшaрлығы мынa себептерге негізделген:
* жоғaры оқy орындaры мен ғылыми ұйымдaр aрaсындaғы ведомствоaрaлық кедергілер;
* жоғaры оқy ... ... ... ... ... мен ... жетістіктеріне орaй əрекет етyге, өндірістің өзгерген сұрaнысын есепке aлyғa мүмкіндік ... ... берy ... ... тыс ... жеке ... сектордың білімді, ғылымды жəне инновaциялық қызметті қaржылaндырyды жүзеге aсырyғa экономикaлық ... ... ... ... ... жəне ... жəне тəжірибелік-констрyкторлық жұмыстaрды нəтижесіне жеткізyді қaмтaмaсыз ететін, олaрды тəжірибе жүзінде іске ... ... ... ... ... ... ... [18].
Қaзaқстaндaғы ғылыми əзірлемелердің үлес сaлмaғы дaмығaн елдерде қaбылдaнғaн деңгейден төмен қaлып отыр. Осы олқылықтың орнын толтырy бaғытындa ... ... ... ... қaбылдaнды. Бағдарлама мақсаты білімнің бәсекеге қабілеттілігін арттыру, экономиканың тұрақты өсуі үшін, сапалы білімнің қол жетімділігін қамтамасыз ету арқылы адам ... ... ... табылады. Бұл бағдарламаның орындалу дәрежесі, жоғарыда аталған мәселелерге байланысты мемлекет ... ... ... ... ... келесі бөлімді сипaттaлып, тaлдaнaды.
2.2 Қазақстандағы жоғары білім жүйесін мемлекеттік реттеу механизміне талдау жасау
Жоғары білім беру ... ... ... ... ... ... басымдылыққа ие, себебі жоғары білімнің сапасы мемлекеттің жаһандану жағдайындағы ұзақ мерзімді бәсекеге қабілеттілігін анықтайды. Жоғары білім берудегі мемлекет экономикасы модернизациясының ... рөлі - ... ... ... экономиканы құруды есепке ала отырып, жоғары білім беру сапасын реформалауды тереңдету арқылы арттырудан көрінеді.
Жоғары білім ... ... ... ... ... ... саяси және ұйымдастырушылық формалар мен әдістері арқылы мемлекеттің білім үдерісіндегі субъектілерге әсер ету жүйесі ... ... Бұл жүйе ... ... бір ... ... стратегиялық мүдделеріне жауап беретін, екінші жағынан өздерінің қызығушылықтарына сәйкес келетін мақсаттар мен міндеттерді жүзеге асыруға жағдай жасайды [19]. Жоғары білім ... ... ... механизмін жетілдіру - жоғары білім жүйесінің стратегиясын ... ... ... ... концепциясын келесі суреттен көре аламыз:
363474060960Еңбек нарығы
0 ... ... ... ... ... ... ... ... білімді дамытудың мемлекеттік стратегиясы
2905269625760
47244032385Жоғары білім жүйесін болжау және бағдарламалау концепциясы
00Жоғары білім жүйесін болжау және ... ... әсер ету ... Тікелей әсер ету ... ... ... ... әдістер
15760703111504509770342900
3453765146050* Бюджеттік қаржыландыру;
* Альтернативті ... ... ... ... ... ...
көрсетулерге баға
белгілеуді реттеу.
00* Бюджеттік қаржыландыру;
* Альтернативті ... ... ... ... ... ... ... баға
белгілеуді реттеу.
379730147320* Құқықтық қамтамасыз ету;
* Жоғары білім жүйесіндегі қатынастарды реттеу;
* Мемлекеттік монополияны реттеу;
* Жоғары білім жүйесіне ... ... ... ... ... ... ... жүйесіндегі қатынастарды реттеу;
* Мемлекеттік монополияны реттеу;
* Жоғары білім жүйесіне мемлекеттік инвестициялар
Сурет 9. Жоғары ... ... ... ... ... - [20] ... негізінде автормен құрастырылған
Суретте көрсетілгендей, жоғары білімді мемлекеттік реттеу жоғары білімді дамыту стратегиясынан басталу керек. ... ... ... ... ... үшін жоғары білім жүйесін дамыту бойынша шараларды жүзеге асырудың жалпы негізі болып табылады. Бұл тікелей ... ... ... ... ... байланысты, себебі бұл болжаулардың мәліметтерісіз стратегияның ғылыми негізін ... ... ... ... әсер ету ... мен экономикалық әдістер мемлекеттік реттеудің басты механизмдері болып табылады. Алдағы Қазақстан Республикасының жоғары білім жүйесін мемлекеттік ... ... ... ... ... ... жүргізіледі.
Жоғары білім беру жүйесін дамытудың негізгі басымдылықтары ... ... ... ... ... ... ... және Президенттің Қазақстан халқына арнайтын жолдауларында анықталады, ал ... ... 2011 - 2020 ... ... ... білімді дамыту бағдарламасында көрсетілген. Жалпы білім беру жүйесіндегі реформалар бүкіл мемлекет дамуының ұзақмерзімді және ортамерзімді бағдарламалары және жеке аймақтық ... беру ... ... ... оқу ... ... тікелей Қазақстан Республикасының Білім және Ғылым министрлігімен үйлестіріледі және бақыланады. Бірнеше оқу орындары өз ... ... ... Ішкі ... ... ҚР ... ... комитеті, Қаржы министрлігі секілді әр түрлі ... мен ... ... Жеке жоғары оқу орындары, атап айтқанда медициналық бағдардағы білім мекемелері қосарлы бағынышта болады - оқу ... ... - ҚР ... және ... министрлігі, қаржыландырылу бойынша - ҚР Денсаулық сақтау министрлігі.
Қазақстан Республикасының Конституциясында мемлекеттің әрбір азаматы білім алуға құқығы мағмұлданған. ... ... он ... ... ... өсуі - әрбір тұлғаның конституциялық құқығын ... ... ... ... ... үшін ... ... беру жүйесін қаржыландыруға және оның жаңа механизмдерін құруға мүмкіндік ... ... ... ... ... жүйесінде жүргізілген реформа бүкіл мемлекет бойынша меншік нысанына байланыссыз, барлық жоғары оқу орындарына студенттерді қабылдаудың бірыңғайланған жүйесін қалыптастыруға мүмкіндік берді. Оның ... ҚР ... және ... министрлігінің тестілеу және мемлекеттік стандарттаудың Ұлттық орталағымен жүргізілетін ұлттық бірыңғай тестілеудің (ҰБТ) нәтижесімен берілетін ... ... ... ... жүргізу жоғары оқу орындарға қабылдау барысындағы жемқорлық әрекеттерін төмендету, аймаққа қарамастан барлық мектеп ... ... ... ... талапкердің шығындарын қысқарту, әлеуетті оқуға түсушілердің көлемін ... үшін ... ... ... ... Зaңындa: деп жaзылғaн [19].
Жоғары ... ... ... ... және ұйымдастырушылық әдістер мен механизмдерінің біртұтас жүйесінен тұрады деп өткен бөлімде атап көрсеткенбіз. Экономикалық механизмдерді екі санатқа жіктеп қарастыруға болады: ... - ... және ... ... ... ... ... ету әдістері. Бұл санатқа аймақтағы жоғары оқу ... оқу ... ... ... ... ... бөлінетін гранттар, жеңілдіктер мен арнайы гранттар саны, жоғары оқу орындарына бөлінетін ақша қаражаттары жатады.
2138328119874Баға ... Баға ... беру ... ... ... пен ... ... беру қызметі нарығындағы ұсыныс пен сұранысты анықтау
481584035687009010653568709010653568700
296291035560
16129020320Білім беру қызметіндегі шығындарды есептеу
00Білім беру қызметіндегі ... ... ... ... ... Бәсекелестердің бағаларын зерттеу
260355334002667053340
91235375283482395474083295973579304
15035460819Шығындар есебінен бағаны анықтау
00 ... ... ... ... Базалық баға ... ... баға ... ... ... ... ... түзетулер енгізу
00 ... ... ... ... ... ... ... нақты нарықтық жағдайға бейімделуі
Сурет 10. Баға белгілеудің блок-схемалық алгоритмі
Ескерту - [21] ... ... ... құрастырылған
Қазіргі таңда білім беру қызметіне қойылатын бағаларда экономикалық негіздеме жоқ. Бұл салада әртүрлі ... ... ... ... ... баға, қызметті пайдаланушыларды алдау, шығындардың шамадан тыс болуы, оқу бағдарламасының қымбаттылығы, оқу құны мен ... ... ... баға ... оқу ... ... сапасының әртүрлігі және т.б. Мұндай жағдай баға ... ... ... ... ... екендігін көрсетті. Ең алдымен, жоғары білім беру саласындағы нарықтық бағаның қалыптасу үрдісі нарық конъюнктурасына, білім беру қызметінің ... ... ... ... баға мен білім беру қызметінің өзіндік құны арасындағы экономикалық тәуелділікті анықтауға байланысты. Оны толық жоғарыдағы суреттен көре аламыз. Нарықтық ... ... оқу ... ... ... үшін ... жылға жоғары білім алуға деген мүмкіндіктерін азайтады. Сондықтан, мемлекет тарапынан арнайы жеңілдіктер, ... ... ... ... қалыптасқан. Енді жоғары білім саласын мемлекеттік реттеуіндегі жоғарыда аталған ... ... ... ...
Қазақстанда үкімет кадрларды дайындау бағыттары бойынша басымдылықтарды ... оқу ... ... арқылы орнатады. Қазақстанның экономикалық дамуының таяу келешектегі мақсаттары, аса талап етілетін техникалық мамандықтар және ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтік салалардағы мамандарды қажет ететінін көрсетеді. Мемлекеттік гранттар конкурстық негізде бірыңғай ұлттық тестілеуде жоғары балл алған түлектерге беріледі. ... ... ... ... ... ... ... кез-келген мемлекеттік немесе жеке жоғары оқу орнын таңдауға құқылы [22].
Студенттерді мемлекеттік гранттар негізінде оқытуға құқылы жоғары оқу ... ... ... белгілерді қоса, ҚР Білім және ғылым министрлігімен алдын-ала ұсынылған мәлімдемелер бойынша анықталады. Ол белгілердің қатарына келесілерді жатқызамыз:
* студенттерді оқыту сапалылығы;
* ... оқу ... ... ... ...
* ... кадрлардың біліктілік деңгейі;
* жоғары оқу орнының имиджі;
* оқытуда қолданылатын жаңа технологиялардың ...
* ... ... ...
* ... деңгейдегі қажеттіліктер.
Жоғары оқу орындарына бөлінетін гранттар әрине мемлекеттік бюджет есебінен ақталады. Себебі, жоғары білім беру ... ... ... ... ... ... бір тармағына жатады. Білім беру саласын басқару стратегиясының ... ... ол ... ... ету. Бұл ... жетілдіру барысында бірінші мақсаттарды шешу ... ... ... ... ... басымды бағыттарын таңдау, қаржыландырудың жаңа көздерін анықтау және пайдалану, қолда бар ресустарды тиімді ... ... және ... ... ... бюджет құралдарын билеу жөніндегі өкілеттіктi дәйекті үлестіру. Республикалық деңгейде қаржы ресурстармен ... ету ... беру ... басымды бағыттарын ... ... ең ... білім берудің әр түрлі ... ... ... ... ... байланысты.
Білім беруді қаржыландыру көздері болып:
* білім беретін мемлекеттік мекемелерді қамтамасыз ететін бюджеттік қаржыландыру;
* мемлекеттік тапсырысты ... ... ... ... ... пайдалану;
* заңға қайшы емес өзгеде ақылы қызметтер көрсетуден түсетін пайда;
* екінші деңгейлі банк несиелері;
* демеушілік және қайырымдылық ... ... ... ... жалпы инвестицияның 1% шамасындағы қаражат көлемі табылады.
Білім беру мекемелерінің іс-әрекетін қаржыландыратын бір ... ... ... ... ... беру мекемесі Қазақстан Республикасының Азаматтық ... ... ... ... ұйым деп ... Ал ... білім беру мекемелерінің жекеменшік ретінде мемлекет ... ... және ... ... ... болғандықтан, олар осы мекемелердің мемлекеттік орталық және жергілікті ... ... ... берушісі болады [16].
Экономикалық дамудың білім деңгейіне тәуелділігін көрсететін көрсеткіш ретінде ЖІӨ-дегі білімге жұмсалатын шығындар болып табылады. ... ... ... мемлекеттік бюджеттің білімге жұмсалған шығындары екі есе өсті, және 2012-2014 жылдары бұл шығындар орта шамамен 1 182 ... ... ... ... 11. Білім беруге қатысты мемлекеттік бюджет шығындарының динамикасы, млрд теңге
Ескерту - [18] әдебиет негізінде автормен құрастырылған
Көрініп тұрғандай, ... ... ... ... ... ... оң тенденциясы қалыптасуда. Осылай, 2014 жылдың басына шығындар 11,3% өсті, ал 2013 жылдары бұл көрсеткіш тек 6,1% құраған ... ... ... ... ... жоғары білім беру саласын қаржыландыруға бағытталған қаржылық ресурстардың ... ... ... 6-7 %-ын ... ... Соңғы 3 жылда жоғары білімді қаржыландыру көлемі 2,8 есе өскен болатын. 01.01.2013 жылға білімге кеткен шығындар ЖІӨ-нің 4,2% құрады, бұл ... ... ... ... ... ... (5-6%) жақындап жатқанын көрсетеді. Жоғары білім беру саласы аталған нормаға жету үшін келесідей әрекеттер жасау керек: мемлекеттік ... ... ... ЖІӨ ... ... сәйкес ұлғайту; жоғары білім беру саласына бюджеттен тыс қаражаттарды тартуға мүмкіндік беретін мемлекеттік ... ... ... қосымша көздерін (жекелей қаржыландыру, корпоративтік қаржыландыру, демеушілік көмек) дамыту.
Сурет 12. Жоғары білім жүйесін қаржыландыру, млрд ... - [23] ... ... ... ... қаржыландыратын жоғары оқу орындарындағы басты шығындар келесі баптар бойынша жүріп жатыр: , , . Бұл мақсаттар үшін 2010 және 2013 ... ... ... ... 327,96 ... ... бөлінді. Оның ішіндегі ең көп қаржыландыру жоғары білімге және жоғары білімнен кейінгі ... ие ... ... бөлінген. Төмендегі суреттен көріп тұрғандай мемлекет 2013 жылы жоғары білімге және жоғары білімнен кейінгі білімге ие ... ... үшін 89,44 ... ... ... Бұл алдыңғы жылмен салыстырғанда 11,8 %-ға, 2011 жылмен салыстырғанда 30,9 %-ға, ал 2010 жылмен салыстырғанда 65%-ға жоғары ... ... ... ... ... білім беру, санат жетілдіру мақсатында құрылған халықаралық стипендиялық бағдарлама. Бұл бағдарламаның ... ... ... стандарттарға сай мамандар даярлаумен қатар, оларға қажет қаржылық ресурстарда. Мысалы, 2010 жылы ... ... ... ... шетелде даярлау үшін мемлекет 16,13 млрд.теңге жұмсады. Бұл мемлекет жалпы ... беру ... ... ... 2,6 %-ын ... еді. 2012 жылы бұл көрсеткіш 17,4 %-ға жоғарлап, 18,94 млрд.теңгені құрады, дегенмен, шетелде мамандарды ... ... ... ... ... білім беру саласына бөлетін қаржыдағы үлесі 2 %-ға ... жылы ... ... ... ... ... ... Республикалық кадрларды шетелде даярлау комиссиясы бағдарламасына бағытталған қаржыларды отандық білім беру жүйесін дамытуға жіберу тұралы шешім қабылдады.
Сурет 13. ... ... ... ... ... беру ... ... ресурстардың өсу динамикасы, млрд теңге
Ескерту - [18] ... ... ... ... ... беру жүйесіне аударылған ақша оқу орны тарапынан тиімді пайдаланылмауы мүмкін. Бұл жоғары білім беру жүйесіндегі шығындар деп аталады. Оған ... ... ... ... саны ... ... ... білім беру қызметін қаржыландыру әдістері мен түрлерін зерттеу арқылы біз, жоғары оқу ... ... ... бөлудің ең көп тараған әдістерін анықтадық. Олар:
* жоғары оқу орындарының ағымдағы және капиталдық шығындарын тікелей қаржыландыру;
* бюджеттік қаражаттарды ... оқу ... ... ... жүйе арқылы үлестіру;
* жоғары оқу орындарын өздері көрсеткен сапа көрсеткіші есебінен қаржыландыру;
* гранттар мен субсидиялар бөлу арықыл қаржыландыру;
* жеңілдетілген ... ...
* ... ... салықтық жеңілдіктер ұсыну.
Біз байқағанымыздай, Қазақстанда жоғарыда айтылған формалардың ішінде үш негізгі түрі кеңінен таралған. Біріншісі, мемлекеттік гранттар беру арқылы қаржыландыру түрі ... ... ... ... ... ... ... жүйесі де қалыптасқан. Сол мемлекеттік грантты ұтып алған жастарға берілетін шәкіртақы мен ... ... ... ... ... ... мемлекет жауапты.
Сурет 14. Жоғары және жоғары оқу орнынан кейінгі білім беретін ұйымдарда білім аушыларға берілетін ... ... ... ... - [23] ... ... ... құрастырылған
Елбасының 2014 жылғы жарлығы бойынша Жоғары және жоғары оқу ... ... ... ... ұйымдарда білім аушыларға берілетін шәкіртақы көлемі 10%-ға жоғарлады. Осы ретте республикалық бюджеттен 4,7 млрд теңге ... ... кең ... түрі ... оқу орындарының ағымдағы және капиталдық шығындарын тікелей қаржыландыру екендігі анық. Біздің елде қаржыландырудың бұл түрі ... және ... ... ие ... оқу ... қатысты қолданылады. Аталмыш қаржыландыру түрі оқу орындары қызметін шығындар бабы бойынша қаржыландырады.
Үшінші қаржыландыру түрі жоғары оқу орындарын өздері көрсеткен сапа ... ... ... Бұл ... түрі көбіне жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру жүйесінде кеңінен қолданылады, яғни, жоғары оқу орындары көрсеткен сапа көрсеткіші ... ... сол ... оқу орындарындағы магистратура және доктарантурада мамандар даярлау үшін білім гранттарын анықтайды.
Сонымен қатар, ... ... ... ... реттеу қоғамның ерекше осал категориясына кіретін азаматтардың мүдделерін қорғау мақсатында квота түріндегі ... ... ... ... ... ... мемлекеттік гранттардың жалпы санынан құралған келесі азаматтар жатады: ауылдық ... ... ... (квота - 30%), жетімдер (квота - 1%), мүгедектер (квота - 0,5%), оралмандар ... - 2%) . ... жылы ... ... ... 12% ... ... 2013-2014 жыл аралығында бұл көрсеткіш біршама төмендеп, 3.03% құрады. Квоталардың әрбір катеогориясындағы мөлшерін келесі кестеден көре аламыз:
Кесте 8 - ... ... оқу ... ... квоталар мөлшері, адам
Оқу жылдары
18 жастан асқан I және II топ ... ... ... бала ... ... балалар
Жетімдер немесе ата-ана қасқорлығынан айырылған
Ауылдыжерде тұратын жастар
ҚР азаматы болып табылмайтын ұлты қазақ ... ... ... студент
үлесі
2012-2013
575
229
2366
62644
2747
12
2013-2014
111
94
507
14514
810
3,03
Ескерту - [18] әдебиет негізінде автормен құрастырылған
Жоғарыда атап өткендей, жоғары білімді қаржыландыру әдісінің бірі ретінде елімізде студенттердің оқуы ерекше ... ... ... ... ... беру тәжірибесі бар. 2005 жылдан бастап техникалық және кәсіби, орта білімнен кейінгі, жоғары және оқу ... ... ... қол жетімділігін қамтамасыз ету мақсатында АҚ ҚР екінші деңгейлі банктері берген білім несиелері бойынша ... ... ... ретінде шығады. Білім несиелері АҚ кепілдігіне беріледі. Несиелердің өзі тікелей ҚР екінші деңгейлі банктерінен беріледі.
АҚ ... ... ... ... асырады:
* екінші деңгейлі банктердің студенттерге ұсынатын несиелері ... ... ... ... берілген мемлекеттік білім және студенттік несиелерді қайтаруды қамтамасыз ету (сенім білдірілген агенттің қызметтерін орындау);
* ... ... орта ... жан ... ... қаржыландыру;
* ҚР Заңының аясында түлектерді жұмысқа орналастыру [24].
Осылайша, мемлекет және ... ... ... ... беру ... ... ықпал тигізеді. Атап айтқанда, олардың білім беру саласындағы ерекше функцияларына ... ... ...
* білім беру мекемелері мен ұйымдарының оң имиджін және жағымды қоғамдық пікірді қалыптастыру, жәрдем көрсету және қолдау;
* ... беру ... ... қамтамасыз ету, және басқа субъектілермен аталған салаға ұзақмерзімді ... ... ... кепілдік шарттарды ұсыну;
* бүтіндей осы саланы және кадрларды дайындаудың ... ... және ... ... ... басым мамандықтардың дамуына жәрдемдесу мақсатында салықтық жеңілдіктерді және басқару мен реттеудің басқа да нысандарын қолдану және т.б.
Жоғары ... ... ... бұл ... ... және жеке ... теңгерімін қалыптастырып, жоғарыда көрсетілген барлық ерекшеліктерді қамтып көрсету керек. Сонымен қатар, жоғары ... ... ... ... ... ету ... ... мемлекеттік қолдаумен қатар, басқарудың мемлекеттік-қоғамдық сипатын сақтап қалу, жоғары оқу орны және студенттік өзін-өзі басқаруды дамыту әрекеттері жүзеге асырылу қажет. ... ... ... ... міндеттердің бірі - экономикада күшті ғылыми-білімдік фундамент қалыптастырып, жоғары білім саласындағы барлық кемшіліктерді жою болып табылады. Осы тұста, ... ... ... ... ... бәсекеге қабілеттілікті жоғарылатудағы басты құрал ретінде қарастыру керек. Сол себепті, келесі бөлімде еліміздің жоғары оқу орындарындағы ... ... ... ... ... ...
2.3. Жоғары білім беру жүйесінің бәсекеге қабілеттілік көрсеткіштерін талдау
Елдің экономикaлық дaмyынa және оның бәсекеге қaбілеттілігіне әсер ететін фaкторлaрғa: ұлттық ... ... ... ... ... ... ... бaсқaрылyы, еңбек ресyрстaрының жеткілікті және кәсіби деңгейде ... ... ... ... ... ... кaпитaл нaрығының сипaттaмaсы және қaржы жүйесінің тиімділігі мен сaпaлылығы, инфрaқұрлым жaғдaйы, бизнестің бaсты қaжеттіліктерін ресyрстaрмен қaмтaмaсыз етy, ел ішіндегі сaяси және ... ... ... Осы ... ... ... ... aдaм кaпитaлының дaмyы мен жaғдaйынa келіп тіреледі. Елдегі aдaм кaпитaлының дaмyы төрт топқa біріктірілген елyден aстaм көрсеткіштермен сипaттaлaды. Олaр:
* ... берy ... ортa, ... және ... ...
* ... ... және психологиялық жaғдaй
* Жұмысбaстылық пен жұмысқa орнaлaсy.
* Инфрaқұрылым, құқықтық қорғaлy, әлеyметтік ұтқырлық.
Әлемдік рейтингтердегі жоғары білімнің бағалану ... және ... ... ... ... әсер етуі ... ... таңдауда үлкен мәнге ие.
Ұлттық экономика үшін жоғары білімнің бәсекеге қабілеттілікке әсер ету деңгейін анықтау үшін көптеген халықаралық рейтингтердің ... ... ... ... ... ... ... қабілеттіліктің маңызды және көпшілік таныған бәсекеге қабілеттілік рейтингтері болып келесілер табылады:
* Ғаламдық бәсекеге қабілеттілік индексі (Бүкіләлемдік экономикалық ... ... ... ... ... (Менеджмент дамуының халықаралық институты);
* Адамзат дамуының индексі (БҰҰ даму бағдарламасы);
* Инновациялардың ғаламдық индексі (халықаралық ... ... INSEAD, ... ... ... индексі (Дүниежүзілік банк).
Бүкіләлемдік экономикалық форум бәсекеге қабілеттілікті мемлекеттің ... ... ... және өз ... ... өмір сүру деңгейінің тұрақтылығына әсер ететін, экономикалық және қоғамдық-саяси институттар, стратегиялар мен ... ... ... ... Басқа сөзбен айтқанда, бәсеке қабілеттілігі жоғары экономика өзінің азаматтарына неғұрлым жоғары табыс үшін жағдай жасауға тырысады. Сонымен қатар, ... ... ... ... ... ... ... елдер инфрақұрылымға құйылған үлкен инвестицияларға қарамастан, экономикалық өсуге қол жеткізе алмады. Бұл ... ... ... ... ... үшін қаражаттарды физикалық капиталға салу жеткіліксіз екендігін көрсетті. Соңында, мемлекет бәсекеге қабілеттілігіне әсер ... ... ... ... ... беру және ... ... қазіргі экономистердің айтуынша адами капитал), технологиялық озықтылық, макроэкономикалық тұрақтылық, басқарудың жоғары дәрежесі, ашық және жақсы қызмет етуші ... ... ... және т.б. ... ... ... қарапайым өндірістік процесстер және өнімдермен шектеліп қалмай, іргелі жүрегу бағытталған экономиканы ұстанатын мемлекеттер үшін маңызды мәнге ие. ... ... ... ... үдерістер ұлттық экономикаларда болып жатқан өзгерістерге тез бейімделе алатын жоғары білімді мамандарды талап ... Ол үшін ... оқу ... түсу ... және білім сапасының әлемдік стандарттарға сәйкес келу дәрежесі және т.б. бағаланады.
Бүкіләлемдік экономикалық форумның (БЭФ) ... ... ... және ... жылдары Қазақстан екі жыл қатарынан 4,4 орташа баллмен 50 орында орналасты [25]. Сонымен қатар, еліміз жоғары ... ... ... ... ... ауысудың басты себебі елде бәсекеге қабілеттілік көрсеткіштерінде маңызды рөл ... ... ... ... ... бәсекеге қaбілеттілік индексі - үш сyб-индекстерге және 9-12 ... ... ... ... ... Осы ... бойынша 2014 жылы Қазақстан келесідей нәтижелер көрсетті:
* ... ... ... ... ... ... ... сaқтay, бaстayыш білім берy) - 39,3%;
* Тиімділікті күшейткіштер ... ... берy мен ... ... ... мехaнизмдердің тиімділігі, технологиялық дaярлық) - ... ... және ... ... күрделі және новaторлық стрaтегиялaрды жүзеге aсырy қaбілеттілігі) - 10,7%.
Сурет 15. Қaзaқстaнның жоғaры білім берy және ... ... ... ... БЭФ рейтингісі
Ескерту - [18] әдебиет негізінде автормен құрастырылған
Мемлекеттің бәсекеге қабілеттілік көрсеткішінің тағы бір ... ... ... дамуының халықаралық институты (IMD, Швейцария, Лозанна қаласы) табылады. Бұл ... тек ... ... белсенді жүргізілетін және бәсекеге қабілеттілігін жоғарылату бойынша мақсаттар қойылған мемлекеттер ғана іріктелінеді. ТМД елдері ішінде Лозанн институтының рейтингісінде тек үш ... ... - ... ... және ... Бұл үш ... ... Қазақстан алғашқы орындарда орналасуда.
IMD мамандары бәсекеге қабілеттілікті деп анықтайды. Және бұл рейтингте де, ... ... және ... секілді факторлар маңызды орынға ие.
IMD 60 мемлекеттердің зерттеушілік ұйымдарымен серіктесе отырып, әрбір мемлекеттің бәсекеге қабілеттілігін 329 көрсеткіштер ... ... Олар 20 ... ... 4 ... ... , , , . Ғылыми инфрақұрылым және білім соңғы факторға ...
- ... ... ... ... субфактор және ұзақмерзімді бастамаларды айқындайтын бірден бір ... ... ... ... ... ... инвестиция - мемлекеттің инновациялық күшіне әсер етуші басты фактор бола ... ... даму мен ... ... ... етеді. 2013 жылы Қазақстан жалпы білімді бағалау көрсеткішінде 56 мемлекеттердің ішінде 40 орынға тұрақталған, бірақ ... ... ... ... әркелкі ауытқушылықты көрсетті.
Сурет 16. Қазақстан IMD бәсекеге қабілеттілік рейтингісінде
Ескертеу - [27] әдебиет негізінде автормен құрастырылған
Сарапшылардың айтуынша 32 орын, ... ... ... тұрақты позицияларда тұрғанын растайды.
Мемлекеттің университеттік білімін бағалау бойынша еліміз 50 орында, білім менеджменті бойынша 48 орын, экономикалық сауаттылық және ... ... ... ... 38 орынға, шетелде оқыту көрсеткіші бойынша 12 орынға жайғасты. Мемлекетіміз студенттердің шетелде жоғары білім алу бойынша бағдарламаларына ... ... ... ... жәрдемнің ең танымал формасы стипендиясы болып табылады. 2013 жылғы нәтиже бойынша ең көп тағылымдамалар: ... (112), ... (51), ... (56), АҚШ (31) ... ... ... ... қабілеттілігіне білім саласының әсер етуін көрсететін маңызды ... бірі - Human ... Index (HDI) ... ... дамуының индексі (АДИ) болып табылады. HDI - БҰҰ даму Бағдарламасымен және тәуелсіз халықаралық ... ... ... жалпы композициялық индекс болып табылады. Бұл индекс мемлекет жетістіктерінің орташа деңгейін үш негізгі ... ... ... ... ... және өмір сүру деңгейімен өлшенеді. Бұл жерде білім беру ... ... ... ... ... және ... орта және ... білімнің жалпы коэффициент көрсеткіштерінің комбинациясымен өлшенеді. АДИ рейтингісінің ерекшелігі, әлеуметтік-экономикалық даму үшін есеп ретінде қызмет көрсететін бірегей ... ... ... ... Бұл ... ... ... минимум және максимум шектерін орнатып, осы деңгейлерге байланысты әрбір мемлекеттің қай орында тұрғанын 0 және 1 ... ... ... рейтингіде төрт категория бойынша сұрыпталады: HDI өте жоғары, жоғары, орташа және төмен деңгейі. Қазақстан бұл рейтингіде 2013 ... ... ... ... және ... басқа ТМД елдері арасында алғашқы орынға шығып 0,757 көрсеткішіне ие ... бұл ... ... ... ... ие ... қатарына жатқызады [28].
Зерттеу аясында әлем мемлекеттерінің білім индексі (Education Index) деп аталатын көрсеткішіне талдау жасайық. Бұл индекс ересек ... ... ... мен ... алып ... ... ... көлем индексінің қосындысынан есептеледі. Education Index көрсеткіші HDI индексінің ішіне кіреді, және бұл көрсеткіш ... ... ... беру ... қамтамасыз етілуі, Интернет желісін қолданушы халық санының деңгейі, университеттер мен бизнестің интеграциялану деңгейі, ... ... ... ... ... жағдайы секілді ақпаратқа негізделеді. Бұл көрсеткіштердің барлығы соңында 0 және 1 мәні негізіндегі қорытынды индекске біріктіріледі. ... ... бұл ... 0,8 ... болу ... ... ... қалыптасқан, бірақ көп жағдайларда бұл көрсеткіш 0,9 және одан жоғары болуы мүмкін. Әлемдік рейтингтегі орынды анықтауда мемлекеттер ... ... ... ... сараланады, еліміз 2013 жылдың қорытындысы бойынша рейтингте 43 орын алып, білім беру индексі 0,359 ... сай ... ... ... ... ... қабілеттілік дәрежесін анықтаудағы маңызды көрсеткіш болып Инновациялардың әлемдік индексі (The Global Innovation Index - GII) ... Бұл ... ... INSEAD ... ... ... және зерттеулер 2007 жылдан бастап жүргізіліп, қазіргі таңда әлемнің әртүрлі мемлекеттеріндегі ииновациялық ... ... ... ... ... ие. Индекс әртүрлі экономикалық даму деңгейінде орналасқан мемлекеттердің инновациялық дамуын сипаттаушы 80 айнымалылардан тұрады. Бұл индекс тек ... ... ... қана ... ... ... адами фактор, ғылыми зерттеулер қарастырылады, ал бұл өз кезегінде инновациялық білім беру факторлары болып табылады. 2010-2011 жж. ... ... ... ... ... 21 ... төмендеген болатын, бірақ 2014 жылғы нәтиже бойынша еліміз қайта 79 орын алып, былтырғы жылмен салыстырғанда 5 ... ... ... [29, ... ... ... (The ... Economy Index - KEI) - әлем мемлекеттерінің білімге негізделген экономикалық даму ... ... ... ... ... ... Бұл индекс 2004 жылы (Knowledge for Development - K4D) атты арнайы ... ... ... ... қалыптастыру, қабылдау және тарату қабілетін бағалау үшін Дүнижезілік Банкпен ұсынылған. Индекс экономикалық саясаттағы проблемалық тұстарға ... ... және ... білімге негізделген даму моделіне көшу дайындығын өлшеу үшін қолданылуы мүмкін.
Бұл ... ... ... (The ... Assessment Methodology - KAM) арқылы есептеледі. Оның ... 109 ... және ... ... бар және олар ... ... 4 ... негізгі топқа біріктірілген:
* Экономикалық және институционалды режим индексі (The Economic ... and ... Regime) ... және ... ... ... ... даму шарттарын, қоғамның және оның институттарының бар білімді тиімді пайдалану мен жаңа ... ... ... көрсетеді.
* Білім индексі (Education and Human Resources) ... ... ... және білімді тарату, қолданудың тұрақты икемділігін көрсетеді.
* Инновация индексі (The Innovation System) - ... ... ... ... және жаңа білім мен оған негізделген технологияларды шығаратын компаниялар, зерттеушілік орталықтар, университеттерді біріктіретін ұлттық ... ... даму ... ... Ақпараттық және коммуникациялық технологиялар индексі - АКТ (Information and Communication Technology - ICT ) ... ... ... мен өңделуін қамтамасыз ететін ақпараттық және коммуникациялық ... даму ... ... ... әрбір тобы бойынша мемлекетке 1-10 аралығында балл ... ... ... Неғұрлым балл жоғары болған сайын, мемлекет сол критерий бойынша жоғары бағаланады. Қазақстан бұл ... ... 2012 жылы 5,04 ... 73 ... ... ... ... орындарды Швеция (9,43); Финляндия (9,33); Нидерланды (9,11) мемлекеттері алған. Басқаша айтқанда экономикалық және институционалды ... ... ... ... ... ... ие болды, мұның басты себебі бұл бағыт бойынша статистикалық ақпараттардың жоқ ... ... ... ... ... ... 2014 жылы: білімге экономикалық ынта көрсеткішінде - 91, ... ... - 41, ... ... бойынша - 91 орынға жайғасқан болатын [30].
Жоғары білім - ... ... ... ... ... ие, және мемлекет қызметінің басымдылығы - білім бөлігіндегі адами капиталға үлес қосу болып табылады. БҰҰ Бағдарламасының 2011 жылғы баяндамасында Қазақстан ... даму ... ... ... ... ... ішіндегі өз позициясын күшейтуде, себебі 2005 жылдан ... бұл ... 4,3% ... ... ... ... 15 жастан асқан халық тобының сауаттылық деңгейі 99,7% жетті, бұл Қазақстанды адамзат дамуының индексінде жоғары деңгей ... ... ... БЭФ, IMD, HDI, GII және KEI ... ... ... ... білім факторының анализінің нәтижесінде Қазақстанның бұл саладағы әлсіз жақтарын айқындауға болады:
* отандық білім ... ... ... ... ... ... компьютерлендірудің төмен дәрежесі;
* мемлекеттің экономикасы дамуына отандық ғылымның ... ... ... ... ... ... ... жоғары білім мен бизнес арасындағы байланыстың әлсіздігі;
* инновациялық әлеуеттің төмен дәрежесі және т.б. ... ... ... 30 ... қабілетті мемлекеттер қатарына қосылуы тек ғылымды қажетсінетін білімге ие ... ... ... болуымен ғана жүзеге асырылуы мүмкін. Бұл өз кезегінде нарықтық экономиканың шарттарына жауап бере ... ... ... ... қажетсінеді.
Осылайша, жоғары білім жүйесінің қазіргі жағдайы мен оның экономикалық өсуге әсер ету деңгейіне жүргізілген анализ, Қазақстан үшін бәсекеге қабілеттіліктегі ... ... ... білім және кәсіби дайындық табылатынына көз жеткізуге болады. Әлемдік рейтингтердегі еліміздің жақсы көрсеткіштеріне қарамастан, соңғы кездері өз ... ... әсер ... мәселелер туындап отыр. Біріншіден, білім жүйесінің сапасы бойынша Қазақстан ... 100 ... ... кіре ... ... ... оқу орындары түлектерінің дайындық деңгейі әлеуетті жұмыс берушілердің болжамдарына сәйкес келмеуі, ... бір ... ... ... ... басқаларында түлектердің артықшылығы орын алуы, түлектер көлемінің ... және ... ... қажеттіліктеріне сәйкес келмеуі бұл жағдайдың басты себептері болып ... ... ... ... ... ... бюджеттен бөлінетін қаражаттың көп бөлігі еңбек және коммуналдық төлемдерге жаратылса, материалдық-техникалық базаны жақсарту және инновацияға инвестиция құю қалдық принципі ... ... ... ... ... барлық мәселелер білімнің инновациялық дамуына әсер етуші факторларды анықтауға, сапалы ... беру ... ... ... жасауына көмектесетін жаңа модельдің қалыптастыру қажеттілігін тудырады. Мұндай ... ... ... және ... келесі бөлімде қарастырылады.
3 Қазақстан республикасының қазіргі экономикалық даму шарттарында жоғары білім жүйесін жетілдіру үрдістері.
3.1 Жаһандану ... ... ... беру ... ... механизмін жетілдіру жолдар
Ғылыми-техникалық революция жаһандану үдерістерінің қарқынды дамуына алып ... адам ... ... ... әсер ету ... Қазіргі таңда, , секілді тіркестер өте көп қолданылады. Жаһандануды әлемдік, экономикалық, саяси және ... ... ... ... ... ... ... өмірінің бүкіл аспектілеріне әсерін тигізетін халықаралық дәрежедегі көрініс деп айтуға болады. ... ... ... ... да ... ... ... Жаһандану шартында білім және зерттеулер ұлттық экономика жүйесінде маңызды орын ала бастады. Білім экономикасы білім беру саласын дамудың ең ... ... ...
... әлі күнге нақты анықтамасы жоқ, алайда бұл құбылысты барлық білім жүйелерін біріктіріп, олардың арасындағы айырмашылықты толығымен жоятын бүкіләлемдік ... ... ... ... ... ... ретінде қарастыруға болады. Білім жүйесі жаһандану үдерісіне ... ... ... бірі ... ... ... қазір әртүрлі мемлекеттер арасында бұл салада интеграция, білім жүйелерін жақындастыру және стандарттау үдерістері жүргізіліп жатыр.
Осыдан, келіп білім ... ... ... ... ... ... атай ...
* жаһандық білім нарығының пайда болуы;
* трансұлттық ... ... ... ... беру ... ... білім және қоғамдық жүйелердің бірігуін білдіретін конвергенция (жуықтасу);
* өзара ықпалдастық;
* білім жүйелері мен мәдени құндылықтардың стандартизациясы ... ... ... ... ... көрінісін, жоғары білім саласындағы мобильділік, өзара әрекеттесуді жеңілдету үшін бірігей еуропалық стандарттарды қалыптастыру жолымен ... ... ... ... ... ... көздейтін Болон үдерісінің жүзеге асырылуынан көре аламыз. Алдыңғы тарауларда айтып кеткендей, ... ... ... ... ... ... ... имиджін жетілдіру, мемлекеттің әлемдік білім беру нарығындағы позицияларын күшейту мақсатында кірді. Осы тұрғыдан алып қарағанда, Болон жүйесінің көптеген ... ... ... ... білім беру қызметінің жаһандану үдерісі деп қарастырсақ болады. Қазақстан Республикасының білім саласының
жаһандану үдерісі еліміздің ДСҰ кірген кезде күшейе ... ... бұл ... оң және ... ... сипаттама беріп өтейік.
Кесте 9 - Қазақстанның ДСҰ-ға кірудің артықшылықтары мен кемшіліктері
Жағымды жақтары
* шетелде отандық ... ... ... мен ... ... мүмкіндік туындауы;
* қазақстандық оқу орындарының әлемдік білім кеңестігіне ықпалдасу үдерісінің жедел жүруі;
* оқытушылар мен студенттердің мобильділік деңгейінің ...
* ... ... қаржылық және материалдық ресурстардың ағылуы;
* шетелдік оқу орындарының өкілдіктеріндегі оқытушылардың еңбекақысының өсуі;
* жаңа ... беру ... ... ... ... ... жетілдіру;
Жағымсыз жақтары
* тәрбиелік үдерістің бағыты мен сапасының күрт ... ... мен ... ... мотивациясы мен құндылықтар бағдарының қайта құрылу үдерісі жүреді;
* шетелдік оқу ... ... ... ... ... оқу ... мәртебесін түсіруі мүмкін;
* мемлекеттік қолдау минималды деңгейге ауысады;
* үздік оқытушылар мен студенттер шетелде жұмыс істейді;
* оқу ... ... ... ... үдерісі батыс
* экономикасы мен ғылымының қажеттіліктеріне қызмет көрсетуге айналуы мүмкін.
Ескерту - [31] әдебиет негізінде автормен құрастырылған
Осылайша, ... ... ... салдардың орын алмауы үшін мемлекет алдында жаһандану үдерісіндегі мемлекеттік реттеу механизмін жетілдіру ... ... ... ... ... аясында білім саласын мемлекеттік реттеуді талап ететін тағы бір мәселе білімнің коммерциялық салаға енуі, салдарынан жоғары ... ... ... ... ... ... ... білім мекемелерін басқару әдістерінің әртүрлілігі, олардың арасындағы бәсекелестіктің күшеюі, мемлекеттің қаржылық көмегінің қысқартылуы білімнің коммерциализациялануына алып келеді. Нарық институт ... ... ... ... ... бастап, мемлекетті бұл саладан ығыстыра түседі. Осыған байланысты, ... ... мен ... ... арасындағы қарым-қатынасты тұтынушылық сипатта қарастыруға болады. , , секілді ұғымдар осының салдарынан ... ... ... ... ... ... құрылымдары өзіндік инвестициялық және қаржылық саясаты бар шаруашылық субъект ретінде дербес қызметке бағытталады. Көптеген ... ... ең ... ... ... аспайтын Қазақстанда, жоғары оқу орындарының жекешеленуі мен коммерциализациялану ... ... ... жоғары білім алуға қолжетімділігін азайтады. Жоғары оқу орындарының кәсіпкерлік қызығушылықтары мен мамандарды даярлаудың сапасын қамтамасыз етуге қойылатын талаптар арасындағы ... ... ... қызығушылық алдыңғы орынға шығады. Сондықтан, білім сапасын қамтамасыз ету бойынша мәселені орталықсыздандырылған механизмдер мен ... шешу ... ... ... ... ... ... беру қызметтері мемлекеттік стандарттарға сай келуін бақылау мақсатында мемлекеттік аттестация жүргізілетін. 2011-2020 жылдарға арналған білімді ... ... ... 2015 ... бастап мемлекеттік аттестацияның орнына жоғары оқу орындары үшін ... ... ... ал ... ... ... органдарымен лицензиялық тексеру түрінде жүрігізілетін болады. Бұл шешімдер білім саласындағы жаһандану шарттарында стратегиялық дұрыс және тиімді болып ... ... ... ... ... ... тәуелсіз аккредитациялық агенттіктер мен сертификатталған сарапшылардың кеңестері мен ... ... ... ... ... ... бағалау механизмі кең сұранысқа ие бола бастады. Аккредитация ... ... ... сипатын қамтамасыз етуші маңызды және қажетті ресурсқа айналып отыр. Бүкіл дамыған мемлекеттерде білім сапасын бағалау екі ... ішкі ... ... мен тәуелсіз сыртқы баға беру негізінде жүзеге асырылу керектігі қағидасы қалыптасқан. Еуропалық жоғары оқу ... ... ... жетістіктерін мойындау механизмі сапа кепілінің Еуропалық қауымдастығы бекіткен шарттар мен ұсыныстары негізінде ... ... Ал ... ... ... ... тәуелсіз аккредитация бәсекелестік ортаға берілген. ҚР Білім және Ғылым ... ... ... ... ... оның ... екі ... (АРТА, БСҚА )және алты шетелдік ұйым бар.
(АРТА) коммерциялық емес мекемесі халықаралық және ұлттық деңгейде ... және ... ... мен ... ... ... арқылы білім беру ұйымдарының бәсекелестікке қабілеттілігін арттыру мақсатында ... ... ... ... ие ... емес ... ... табылады.
Агенттік қызметінің негізгі мақсаттары институционалдық және ... ... мен ... рәсімдерін ұйымдастыру, аккредиттеудің стандарттары мен өлшемдерін әзірлеу, жоғары оқу орындарының, техникалық және кәсіби білім беру ұйымдарының рейтингін ... ... ... агенттік жоғары оқу орындарын бағыттары бойынша және кадрларды даярлау бойынша институционалдық және бағдарламалық ранжирлеу жүргізеді. Бұл ... ... ... сүйеніп, ашықтылық, объективтілік, тексерушілік секілді принциптерге негізделеді. Ранжирлеудің 2014 жылғы нәтижесі бойынша Гумилев атындағы ... ... ... ие ... ал ең төмен көрсеткішті С.Бәйішев атындағы Ақтөбе Университеті көрсетті. Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ екінші ... ... ... ... көрсеткен болатын:
Сурет 17. жүргізген ранжирлеу бойынша ... ... - [32] ... негізінде автормен құрастырылған
Аталған ранжирлеу отандық жоғары оқу орындарының әлемдік ... ... ... ... ... ... ... үрдісіндегі оқу орындарының сапалылық дәрежесін көрсетеді.
Жаһандану жағдайында сонымен қатар, жоғары оқу орындарының ... ... ... ие. ... жоғары мектебіндегі оқу орындарының автономиялылығы мәселесі 2012 жылы Болондық үдеріс аясында мамандықтар бойынша білім берудің жалпы міндетті мемлекеттік ... ... бас ... ... еркіндіктің жоғары деңгейімен сипатталатын мемлекеттік бағдарламаларды қалыптастырумен ... ... ... ... ... мемлекеттік стандартының орнына, Үкімет қаулысымен екі ББЖМС түрі (бакалавриат және жоғары оқу орнынан кейінгі) енгізілген. Оларда түлектердің кәсіби ... ... ... ... ... қойылатын талаптар, дисциплиналар бойынша білім беру бағдарламаларының шоғырланған баяндамалау жазылмаған, бір сөзбен айтқанда мемлекеттік ... ... ... шектелген. Мемлекеттік ЖОО автономды коммерциялық емес ұйымдарға айналады, мұндай тәсіл ... ... ... ... ... ... деңгейінде жүргізілетін жаңартулар нәтижесінде кадрларды даярлаудың құрылымдық жағы ғана емес, мамандарды оқыту мазмұны, ... ... да ... стандарттарға сәйкес келетін жүйесі қалаптасады [32].
Жаһандану жағдайындағы жоғары білім беру жүйесіндегі тағы бір түрөзгеріс жоғары оқу ... ... ... ... ... ... ... жоғары оқу орындарының қызметтерін қажет еткен тұлғаға нарықта көптеген нұсқалар ұсынылған және оның таңдау мүмкіндігі бар. Бұл ... ... ... ... ... ... Тұтынушының қажеттілігін қанағаттандыру үшін әр мемлекет және сол мемлекеттегі әрбір жоғары оқу орны өзінің білім беру жүйесінің ... ... ... алу ... Ал ... беру жүйесіндегі жоғары оқу орындарының маркетингтік стратегия тұжырымдамасы осындай мүмкіндік беретін ... ... ... ... ... ... енгізу жоғары оқу орындары келесідей мүмкіндіктер береді:
* нарықта болып жатқан өзгерістерге икемделу жылдамдығы жоғарлайды;
* ... ... ... ... қызығушылықтарын оятады.
Жоғары білім саласындағы жаһандану үдерісінде орын алған тағы бір жаңа құбылыс - білім беру ... ... ... ... ... ... ... айтып өткендей, көптеген ірі дамыған мемлекеттер (АҚШ, Ұлыбритания, Франция, Германия, Австралия, Қытай) бұл ... көш ... тұр. Оның ... ... өзге мемлекет үшін мамандар даярлау мемлекеттік табыстың бір түріне ...
* өзге ... үшін ... даярлау - бұл өз мемлекетіңнің ... ... ... ... ... ... шетелдік студенттерді өздеріне шақыру арқылы жоғары оқу орындары өздерінің білім беру жүйесін халықаралық еңбек нарығының ... ... ... ... ынталы болады. Ал бұл білім берудің сапасын жоғарылатады және жаңа ... оқу ... мен ... ... ... жасайды. Осындай білім беру саласындағы өзгерістер қазіргі жаһандық экономикалық өрлеу кезеңінде түлектердің біліктілігін жоғарылатып, ... ... ... ... ... ... мүмкіндік жасайды.
* тағы бір айта кететін жағдай, соңғы уақыттарда білім беру ... ... ... ең ... ... студенттерді, түлектерді өзіндік мүдделері үшін пайдалануға алып қалып жатыр және сол түлектерге өте үлкен жағдайлар мен мүмкіндіктер ұсынып ... ... ... ... ... кез келген мемлекеттегі білім беру қызметін экспорттауға бағытталған саясаты сол мемлекеттің сыртқы экономикалық мүдделерін қанағаттандыруға, мемлекеттік қазынаны толтыруға ... ... және ... оқу ... ... еңбек нарығында болып жатқан өзгерістерге жылдам икемделуіне жағдай жасайды. Сондықтан, білім ... ... ... біліс саласын мемлекеттік реттеуді жетілдірудің бір механизмі ретінде қарастыруға болады.
Жаһандану жағдайында орын алатын тағы бір ... ... ... ... ... ... ... Жоғары білім беру жүйесіндегі бәсекеге қабілеттілік ерекшелігі мынада: біріншіден, жоғары білім беру жүйесіндегі бәсекеге қабілеттілік осы жүйеде қызмет ... ... ... ... сапасы мен ресурс сыйымдылығына бағдарланады. Екіншіден, қазіргі кезде жоғары білім беру жүйесіндегі объектілердің бәсекеге қабілеттілігін ... ... ... жоқ ... ... ... беру қызметінің нарығы көп жағдайда тұтынушылық сұранысқа тәуелді және келесідей ... ... ... ... ... ... қажеттілік; ұтқырлық; белгілі бір әлеуметтік статусты иелену; мамандықтың табыстылығы; өзін-өзі дамыту мүмкіндігі.
Жоғары оқу орындарының бәсекегеқабілеттілігін басқару үрдісін ұйымдастыру үшін ... ... ... алу ... ... ... ... мен кемшіліктерді толығымен анықтап алу;
* инфрақұрылымдық бөлімшелер секілді қосымша инновациялық орталықтар құру;
* инновацияны басқару әдістерін (сараптамалық, ... ... ... әлеуметтік-психологиялық, әкімшілік және т.б.) анықтау. Сонымен қатар, ... ... ... ... ... құрастыру өте маңызды:
* Жоғары білім беру жүйесінің жағдайын сараптау.
* Стратегиялық жоспарлау;
* Жоғары білім беру жүйесінің ... ... ... болжау;
* Инновацияға деген қажеттілік деңгейін болжау;
* Балама шешімдер мен мүмкіндіктерді анықтау;
* Балам шешімдер ішінен қажеттісін таңдау;
* Жоғары ... беру ... ... ең ... бағыттарын анықтау;
* Басқарушылық шешімдерді ойластыру және келісу;
* Жоғары білім беру жүйесіндегі оңтайлы бағыттарды жүзеге асыру;
* Тұтынушылардың ... ... ... ... ... білу және оған ... ... [33].
Жоғары білім беру жүйесінің бәсекеге қабілеттілігін қазіргі күнде дамып жатқан заманда ... ... үшін ... менеджменттің теориялық және әдістемелік негізіне сүйенетін экономикалық ғылымдар мен ... беру ... даму ... бір ... сай болуы шарт. Бұл аталған шарт бойынша ЖОО жоғары білім беру ... ең ... ... ... ... алуға бағытталған ерекше ұйымдық - басқарушылық қызметпен айналысатын орын болып есептелінеді.Бәсекеге қабілеттілікті талдау маркетингтік зерттеулерге, нормативтік көрсеткіштердің сақталуына және ішкі ... ... ... ... мәні тек ... ... ... ғана емес, ретінде білім беру нарығында өзге әлеуметтік маңызы бар еңбек ... ... ... ... Бұл ... жоғары оқу орындары еңбек нарығы үшін кәсіби құзыреттілік ... ... ... ал бұл бұл ... еңбек нарығындағы теңсіздікті одан әрі дамытып, не құзреттіліктерден көп немесе аз болуы мүмкін. Осындай кездегі маркетингтің басты ... - ... ... ... ... жоюға мүмкіндік беретін механизм жасау арқылы білім беру нарығы мен ... ... ...
Бәсекеге қабілеттілік деңгейіне бағалау жасаудың басты мақсаты жоғары оқу орындарының білім беру ... ... ... Әрине, бұл мақсатқа жету үшін бәсекеге қабілеттілікті ... ... ... әдістемелер болуы шарт. Ол үшін қызметкерлер мен ұстаздарды әлеуметтік сауалнамадан өткіземіз, ұсынылып отырған білім беру қызметіне ... ... ... ... осылайша жоғары оқу орындарының қазіргі бәсекелестік жағдайын анықтаймыз және еңбек нарығының сұранысы негізінде қызмет ету мүмкіндігіне ие боламыз.
Сонымен, ... ... ... ... ... ... ... болуы мүмкін:
* Жоғары білім берудегі бәсекелестіктің және ақпараттық ... ... ... ... әсер етпейді, студенттер саны азайып, оқу ақысы көтеріледі және оқу өнімділігінің келісімшарттары енгізіледі. Ірі орталықтарда ақпараттар мен ресурстар білім беру ... ... да ... ... ... ... ... талап етіп отырған жоғары бағалардың оңтайлы шешімдерін іздестіреді.
* Жоғары білім берудегі ... ... және ... ... ... ... ... деңгейі. Ата-аналар университеттерді қолдауды тоқтатады. Үкімет тарапынан қолдауға ие жаңа ... ... ... ... ... ... білім беру жүйесі анағұрлым қолайлы, сезімтал және тез өзгермелі болуында. Желідегі бағалау мен сертификаттау шынайы уақыт режимінде іске асырылады. Студенттер жаңа ... ... ... ... ... ал ... электронды түрде жазылу өмір бойы қызметін дамытудың қажетті атрибутына ... ... ... ... ... ... пен ... сауаттылық. Көптеген университеттер жоғары кәсіби мамандандырылудың әсерінен бәсекелесе алмайды - корпоративтік жабдықтаушылар бұл істі ... ... ... ... ... ... ... алмастырады; озық университеттер ғана тұлғаның біртұтас дамуы үшін жоғары оқу ақысын ұсынып, ... ... ... Әлеуметтік ажыратылу үрдісі туындап, білім беру үрдісінің мүшелері біржақты ақпараттық білім себебінен бірімен-бірі бірікпей, әлеуметтік тұрғыда маңызы ... ... ие ... ...
* Жоғары білім берудегі төмен бәсекелестік пен жоғары ақпараттық сауаттылық. Виртуальді университеттер ... ... ... кең ... ... ... ... жабдықтаушылармен бәсекелестік сайыста жеңіске жетеді. Диверсификацияланған бағдарламалар бойынша қашықтан сертификаттаудың жаңа тәсілдері дамиды. ... ... ... деңгейіндегі жеңіспен қатар,университеттер жаһандық ақпараттық жүйелерге айналады, білімнің дамуын көздемейтін гомогенді-статикалық қалыпта қалады [34].
Қазақстандағы жаһандық үдерістерді ... ... ... ... ... ... ... басты мақсат - жоғарыда аталған бағыттардың ішіндегі оңтайлысын таңдап, ұлттық дәстүрлер, ерекшеліктерді, ... ... ... ... ... ... ... деңгейге жеткізу болып табылады.
Жаһандану үрдісі жоғары білім беру жүйесіне қандай міндеттер жүктегенін анықтап алайық:
* Жоғары оқу орындары әлемдік ... ... ... ие бола ... ... ... бағдарлануы қажет.
* Жоғары оқу орындары әлемдік мәселелерді ... ... ... ой ... ие және ... ... құрып, түсініспеушілікке жол бермейтін мамандар даярлауға дағдылануы керек.
* Үздіксіз білім алуға жағдай жасау, ... ... ... Білім берудің жаңа формаларын дамыту, мысалы дистанционды. Дистанционды ... алу ... ... ... ... біліктілігін жоғарылатуға мүмкіндік беретінін білеміз.
* Білім беру қызметін экспорттауды кеңіту. Бұл мемлекеттік бюджетті толтырудың тағы бір ... ... ... ... ... ... қалыптасып жатқан бәсекелестік заманда әрбір жоғары оқу орындарындағы оқу үрдісінің икемділігін (оқушыларды ынталандыру және ... оқу ... ... оқу ... ... жеке ... ... оқу үрдісінде инновациялық бағытты кеңінен қолдану және т.б.) жоғарылататын механизмдерді құрастыруға мүмкіндік беретін инновациялық, педагогикалық және ақпараттық-коммуникациялық технологиялардың жиынтығы ... ... мен ... ... беру ... нарығының институционалды байланысына негізделген. Жаһандану шарттарындағы жоғары білім беру жүйесіндегі осы байланысты үйлестіру және оның ... ... үшін ... ... жаңа ... ... қажет. Ол модельдің негізгі ерекшеліктері қандай болу керек, және оны жүзеге асыру үшін қандай ... ... ... ... ... келесі бөлімде жауап ала аламыз.
3.2 Жоғары білім беру жүйесін реттеудің ... ... ... ... ... институттардың бәсекеге қабілеттілік дәрежесінің төмен болуы және ғылым мен өндірістің жеткілікті деңгейде ықпалдаспауы білім мекемелерінің жаңа ... ... ... етеді. Жаңа талаптарға сай жоғары білім беру моделін құрастыру үшін қазіргі таңда бар модель түрлеріне тоқталып ... ... ... ұзақ ... бойы ... ... шартты түрде келесідей бөлуге болады (модельдердің атауы автормен құрастырылған):
Сурет 18. ... ... ... ... модельдер
Ескерту - [35] әдебиет негізінде автормен құрастырылған
Жоғары білім беру ... ... ... ... ... үшін алдымен жоғары білім беру жүйесін реттеу стратегиясын құрастыру қажет. Ол үшін жүйеге ... ... ... бір ... ... және ... ... қызмет етуі керек.
Бірінші бөлімде біз жоғары білім беру саласын экономикалық механизмдер арқылы мемлекеттік реттеуді үш ... ... ... деп ... Олар: макродеңгей, мезодеңгей және микродеңгей. Тек макродеңгейде ғана адами, технологиялық, табиғи, институционалдық, ... және ... ... ... ... жоғары білім беру жүйесін реформалаудың стратегиялық бағыты қалыптасады және осы бағыт ғана жоғары білім беру жүйесінің мезо және микродеңгейлерде қандай ... ... ... ... ... ... беруді дамытудың 2011 - 2020 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасы макродеңгейде қалыптасқан болса, мезодеңгейде аймақтық бағдарламалар мен стратегиялар жүзеге ... ... Ал ... дегеніміз нақты бір білім беру мекемесінде қабылданатын стратегиялар. Сондықтанда әр деңгейдегі стратегияларды құрастыру әдісі әртүрлі болады.
Қазіргі кезде ... ... ... ... ... бар, кестеде көрсетілген ең таңымал мектептерді өзара салыстыра отырып біз ... ... беру ... жетілдірілген моделін алу үшін макро-, мезо- және микродеңгейлерде қандай стратегия қолдану керектігін анықтаймыз [36; 120 ... 10 - ... ... ... ... ... - ... формальды үрдіс ретінде құрылады. Негізін салушылар: И. Ансофф, П. Лоранж.
* стратегия ... ... ... шешумен және сараптамалық қызметпен қатар жүретін жеке дара кезеңдерге бөлінген, үнемі бақылауда болатын жоспарлаудың нәтижесі;
* жоспарлаудың ... ... ... ... ... ал ... ... стратегияны жүзеге асыруға жауапты тұлғалар иеленеді;
Оқу-білім мектебі. Негізгі идеясы: стратегияны ... ... беру ... секілді. Негізін салушылар: Ч. Линдблом, Дж. Куинн.
* стратегияға ... ... ... ... отыру қажеттілігі мен сыртқы ортаның жылдам өзгеруі жағдайды үнемі бақылауда ұстауға кедергі болады. Сондықтан, стратегияны ойластыру білім беру ... ... ... ... менеджмент өзіне ойлар мен іс-әрекеттер, бақылау мен үйрету, тұрақтылық пен өзгерістер арасындағы көзге көріне бермейтін байланыстарды табуды көздейді.
Конфигурация мектебі. ... ... ... ... ... ... ретінде. Негізін салушылар: П. Хандвалл, Д. Миллер.
* тұрақты құрылым мен ішкі ... ... ... ... ал стратегияны құрастыру үрдісі трансформация ретінде қарастырылады. Конфигурация мен ... ... ... асуы ... өте ... ... яғни, ұйымның өмірлік цикл тұжырымдамасын қалыптастырады.
Ескерту - [36] әдебиет ... ... ... ... сипатын білдік, енді жоғары білім беру жүйесін реттеудің жетілдірілген ... ... үшін ... стратегия керектігін анықтайық.
Стратегиялық тәсілдер кешенін пайдалану мүмкіндігі конфигурация мектебі ... ... Бұл ... ... ... ... ... білім беру жүйесінің жетілдірілген моделін жасауға мүмкіндік беретін жалпымемлекеттік стратегия ... ... бола ... ... ... беру ... байқалатын барлық өзгерістер біржағынан объективті және ішкі факторлармен келісілген, ал ... ... ... және ... мен ... ... ретінде көрінеді.
Жоғары білім беру жүйесін реттеуге өзгерістер еңгізу барысында біз аламыз. Кубтың ... ... ... екі ... өзгеріс өлшемі (трансформацияланған жоғары білім беру жүйесінің өзі және жоғары білім беру ... ... ... ішкі ... ... ... ... етуге бейім және берілген бұйрықтан ауытқуы мүмкін. Сол себепті, жоғары білім беру жүйесінің ... ... ... ... мен ... ... ... жүргізіп отыру керек.
Сурет 19. Жоғары білім беру жүйесін реттеуді жетелдірудің трансформациялық ... - [11] ... ... ... ... ... сол ... төменге қарай жылжысақ, онда жоғары білім беру стратегиясыда, жүйесінде ... ... ... нақтыға дейін өзгереді. Стратегия өлшемінің ішіндегі ең тұжырымдысы елестету немесе стратегиялық мақсат пен ... ... ... ... ... ал ұйым ... ішінен ең тұжырымдысы - реформаланып жатқан жүйенің ерекшелігі мен дәстүрі болып табылатын мәдениет ... ... жақ ... ... ... ... ... беру жүйесінің деңгейлері және жоғары білім беру жүйесін реттеу позициясы) қозғалған кезде, білім беру жүйесінің ... ... беру ... бір ... ... ... оның ... ерекшеліктері, аймақтық өзгешеліктері трансформацияланып, жоғары оқу орындарының дәрежесі өзгеретіндігін байқауға болады. Трансформацияның бұл деңгейінде реттеу ... ішкі орта ... ... беру ... ... ... Болон үрдісінің жүзеге асуы), әлеуметтік-экономикалық факторлар (экономикадағы тұрақтылық пен дағдарыстар, аймақтағы жоғары білім беру жүйесінің аймақ экономикасына сай болуы, жоғары оқу ... ... ... ... ... ... қысым, мүдделерді лоббирлеу әсер етеді.
Жоғары білім беру жүйесінде болып жатқан өзгерістердің нақты өлшемі болып жоғары ... беру ... ... және ... институционалды ортасына сай жоғары білім беруді реттеу бағдарламалары жатады. Бұл ... ... бар ... ... арқылы реттеудің мүмкін болатын бағыттарын анықтауға болады және осы кезде жоғары білім беру жүйесін реттеуге ... ... ... ... ... ... Жоғары білім беру жүйесінде болып жатқан өзгерістердің тағы бір өлшемі - жоғары білім беру жүйесіндегі әртараптандырылған ... ... ... беру қызметтерінің құрылымының өзгеруіне байланысты болатын кадрлық қамсыздандырудағы өзгерістер.
Сонымен, жоғары білім беру ... ... ... ... ... ... мектебі негізінде құрастырылады. Бұл стратегия жоғары білім беру жүйесін ... ... ... ... ... бар ... жаңадан пайда болатын білім беру субъектілерін дамытуды көздейді.
Жоғары білім беру жүйесін реттеудің жаңа моделі инновациялық даму принциптеріне негізделген жаңа ... ... ... ... рас. Олай ... ... моделі келесідей сипаттарға ие болуы керек:
* Қоғамдық басқару институттары (бақылау кеңесі, қамқоршылар кеңесі, басқарушылық қеңес) білім беру сапасын мекеме ... де, ... ... де ... мен ... ... ... болады.
* Білім мекемелері өздерінің қызметтері туралы және ресурстары туралы (оқу бағдарламалары, ұстаздардың жеке құрамы мен ... ... ... ... ... ... ) ұлттық білім беру порталына шығатын жеке сайтына жариялау ... өз ... ... білім порталы өзіне болашақ тұтынушыларды кызықтырып тартады.
* Ұстаздармен тиімді келісімшартты қайта жаңдырту арқылы кәсіби ... ... дами ... ... мен ... ... білім беру жүйесіндегі тек педагогикалық ұжымдар мен ғылыми кеңестер деңгейінде ғана шешім қабылдау мен сапаны бақылау ... ... ... ғана ... ... ... пәндік кәсіби бірлестік өкілдері ретінде де қатыса бастайды.
Білім беруді ресурспен қамтамасыз етудегі басты ойыншысы ол ... - ... ... ... ... білім беру жүйесін реттеуді жетілдіру стратегиясының маңызды шарты болып табылады. ... ... ... беру ... реттеу тек стратегиясын жүзеге асқанда ғана мүмкін, ал сол ... ... ... үшін білім берудің қоғамдық-мемлекеттік басқару жүйесі мықты болуы шарт. Үкімет саясаттың білім беру ... ... ... ... ... ... индикативті жоспарлау ғана экономиканы мемлекеттік реттеудің әртүрлі әдістерін біріктіріп, әртүрлі әлеуметтік-экономикалық және ... ... ... ... ... ұйымдастыра алады және болжаудың, әсер етудің және ынталандырудың тиімді жүйесін құрастырады. Бірақ индикативті жоспарлау барысында жоғары ... беру ... ... ... нарықтық механизмдер ұмыт болмауы тиіс. Тек қана ... ... ... мен жоғары білім берудің нарықтық моделін шектеу арқылы біз жоғары ... беру ... ... ... ... ... [37]. ... қатар, жетілдірілген модельде оқу үдерісіндегі мәселелерді шешу маңызды ... ... ... таңда ынталы, жігерлі, білікті, шығармашыл тұлғаларға деген сұраныс артуда. Сондықтан, білім ... ... ... ...
* студенттердің оқылатын пәнге қызығушылығын арттыру;
* студенттердің қабілетін ояту;
* оқушылардың танымдық қызметін активтендіру. Оқу үдерісінде ... ... ... ... ... ... ... қажет, ал бұл студенттің өзіндік жұмысы арқылы жүзеге асады.
Өзіндік ... ... ... мен ... аша ... жаңа ... алу мен ықпалдастыру, оларды тәжірибеде қолдану қабілеттерін ... ... ... ... ... тез жаңаруы, ғылыми-техникалық ақпараттардың көлемінің өсуі жағдайында, ... ... ... ... ретінде ақпаратпен жұмыс істей алу және өңдеу шарты ... орын ... Бұл ... ... ... - ... шығармашылық ойлауына қажет бағыт беру, шығармашылық ізденіске ынталандыру, жүйелік ... ... ... ... ... ... жаңа өзіндік бағыт қалыптастыру болып табылады. мамандарды дайындау үшін ... ... мен оның ... ... қалыптастыру бағытында жетілдіру керек. Бұл мақсатқа қол ... ... ... ... бірі ... ... ... болып табылады. Жобалық оқытуда үлкен тәжірибесі бар мемлекеттердің мамандары оны басқа оқу түрлеріне толықтыру ... ... ... деп есептейді. Студенттің өзіндік жұмысының үдерісінде жобалық-бағдарлық ... ... ... құзіреттілік тәсілін жүзеге асыру үшін, жобалық-ұйымдастырушылық бағыттың келесі қағидаларын ... ... ... - ... емес ... пассивті емес активті, белгілеуші емес талдау жасаушы, ... ... ... танымдық қызмет тұлғасы болуы керек.
* Оқыту студенттің аналитикалық, зерттеуші, ... ... ... ... ... ... ... және деңгейіне өту. Келесідей негізгі икемдер мен ... ... ...
* ... өз ... ... ... ғылымның әртүрлі салаларынан білімдерді біріктере білу.
* критикалық ойлау қабілетін игеру.
* Оқыту студенттердің өз тәжірибесін қалыптастыратын ... ... ... бұл тұлғалық және жалпы мәдени өсуді қамтамасыз етеді.
* Оқыту танымдық үрдісті өздігінен ұйымдастыру қабілетін қалыптастырады.
* Оқыту креативті ... ... ... болады.
* Оқыту жобалау оқытушы кеңес беруші ретінде көрініс табатын, педагогикалық-серіктестік ... ... ... және ... ... ... ... нәтижесінде біз жоғары білім беру сала ретінде аралас қоғамдық игілік екендігін және жоғары білім беру жүйесі табиғи монополия жағдайында ... етіп ... ... ... бұл ... ... біз қазіргі кезде жоғары білім беру жүйесін реттеуді жетілдіруде қолданылып жатқан құралдардың мүмкіндіктері мен шектеулері туралы айтуға болатындығын байқаймыз.
Табиғи монополия ... мен ... ... ... ұсыну бір ғана сатушымен ұсынылғанынан гөрі шығыны көп болған кезде пайда болады. Осылайша біз, ... ... бір ... бола тұрып, тарифтерді (мемлекеттік қаржыландыру көлемі мен білім беру қызметінің бағасы) мемлекеттік реттеуге сай жергілікті нарықты да қамтитын бірқатар тәуелсіз ... ... ... ... беру ... қызмет ететін ұйым құра аламыз. Себебі, жоғары білім беру мекемелері қабылдайтын мемлекеттік реттеудің ... ... ... ... мен ... ... ... ақпарат беретін болады. Сонымен бірге, білім беру мекемелерінің қоғамдық рейтингісі қалыптасуы мүмкін, ол ... бір ... ... ... ... ... беріп, мемлекеттік қаржылық ресурстарды тарту үшін бәсекелестік орта ... ... ... ... ... ... ... яғни, АТС қисығы - кеміп жатыр, ол дегенің АТС-тің кез келген жағдайында МС мәні төмен болады.
D - ... ... беру ... ... ... ... қисық. Бұл қисық сұраныстың бағаға деген икемділік деңгейіне сай көлбеулене береді. ... ... ... игіліктердің нарықта болуына, аталмыш игілік (білім беру қызметі) категориясының қаншалықты тар болатындығына, уақыт аралығына тәуелді және т.б. Бір ... ... ... беру ... ... ... ... төмен. Бұл білім беру сұранысының көлемінің (Ү) пайыздық қатынаста өзеруі бағалық өзгеруден (Р) аз болады ... сөз.
MC - ... беру ... ұсынудың шектік шығыны және ол ешқайда өспейтін қолденең қисық. Оның басты себебі: оқытуға жұмсалған шығындардың тиімділік көрсеткішін ұсыныс көлеміне сай ... өте ... ... ... ... ... ... АТС қисығы сала мен нарық түрінің өзгеруіне тәуелсіз қалыпты болып қалады. ... ... ... ... беру ... ұсыну көлемі Y1 нүктесінде тиімді болады, себебі осы көлемде ғана ... ... МС мен баға Р1 ... орнайды. А1 нүктесімен қарайтын болсақ, орташа жиынтық шығындар ATC білім беру қызметіне қойылған бағалардан жоғары болатындығын байқауға болады. Егер 0Y1 - ... ... ... ... және оқу ақысын төлей алатын адамдар саны деп есептесек, онда Р1 бағасы берілген білім сапалы болуы үшін тым аз. Тек ... ... ... ... ғана ... ие ... беру ... ұсынуға мүмкіндік береді. Біздің көзқарасымыз бойынша, аталмыш модель жүзеге асуы мүмкін, себебі білім беру қызметін қаржыландыру ... ... да ... мемлекет тарапынанда (Р1А1С1С) жүргізілді.
Сурет 20. Жоғары білім беру жүйесіндегі ... ... және оны ... ... бір уақыт аралығында абитуриенттердің саны қысқару мүмкін, бұл кезде сұраныс D сызығы солға төмен жылжиды, ал ... беру ... ... ... Y ... Егер, жоғары білім алуға деген сұраныс азайған жағдайда да Y1 ... (тек ... ... ... тиімді болып табылатындығын ескерсек, орташа жиынтық шығын үлкен болады, ал бұл мемлекеттік қаржыландыру деңгейі жоғарылайды деген сөз. ... ... ... ... ... ... сақталатын болса, модель мүлде өзгермейді. 24-суретті пайдалана отырып, біз ұсынылып отырған білім беру қызметтерін қалай тиімді етуге болатындығын көрсете аламыз. ... беру ... ... Y2 ... ... қысқаруы (табиғи монополияға тән ерекшеліктердің бірі) жоғары білім беру жүйесі үшін мүмкін емес. Себебі ... ... орын ... 0У баға Р2 нүктесіне дейін жетеді де студенттерді оқытуға кеткен шығындар 0Y2 азайып, 0А2С2Y2 көлемінде қалады. Ал оқу ақысы ... ... беру ... ... жоғары білім беру жүйесінің пайдасы 0P2DY2 төртбұрышына үлкейеді. Бұл жағдайда білім беруді мемлекеттік қолдаудың мүлде қажеті жоқ, өйткені, ... өзі ... ... ... оған қоса A2P2DC2 ... белгілі бір пайда туындайды. Білім беру мекемелері көп жағдайда коммерциялық емес сипатта болғандықтан, бұл заңнамалық тұрғыда дұрыс емес. Оқу ... Р2 ... ... ... беру ... ... саясатпен келісілмейді, өйткені бұл әрекет жоғары білім алуға деген қолжетімділікті қысқартып, қоғам ... ... ... ... ... беру ... Р3 деңгейіндегі бағаның қойылуы тиімді болуы мүмкін, себебі жоғарыда байқағанымыздай, білім беру қызметін ұсынуға керекті шығындарды студенттер (0P3C3Y3) өз ... ... ... Мұндай шешім табиғи монополия қызметіне баға қоюдың (second-best) саясаты деп аталады. Мемлекет тарапынан тұтынушыларға ... ... ... беру ... көлемін Y1-ден Y3-ке қысқарту шешімі абитуриенттер арасында ... ... ... саны азаяды, ал бұл өз кезегінде студенттер ... ... ... ... жоғары білім беру жүйесінің табиғи монополия ретіндегі экономикалық ... ... беру ... ... процесіне мемлекет қатысуының негізі болып табылады және келесідей мүмкіндіктер береді:
* жоғары білім беру ... ... ... ... тарапынан бағалауға және ұсынылатын қызметтер көлемін тиімді етуге;
* сұраныс динамикасын бақылауға және ... ... ... ... ... пайдаланудағы басты кедергі - орташа жиынтық шығындар ... ... ... бұл ... әлемдік стандарттарға сай келмейді. Тек негізгі қордың құны тиянақталған шығындар құрамында нарықтық құн болып, ал ұстаздар мен оқытушылардың жалақысы айнымалы ... ... ... ... ... теңескенде, білім беру қызметіндегі ұсыныстар көлемі ел экономикасы үшін тиімді болып есептелінгенде ғана ұсынылып отырған ҰБТ нәтижесі бойынша студенттік орынға ... ... ... қызметтің сапалылығымен ақталады, және алдын ала бекітілген қабылдануы тиім ... саны ... беру ... сұраныс негізінде түзетіле беріледі.
Жоғарыда айтылған мәселелердің бәрі ұсынылып отырған модельді жоғары білім беру жүйесін реформалау мен басқару үшін ... ... етіп ... ... ... ... ... соған қарамастан, тек осындай білім беру саласының экономикалық сараптамасына негізделген жоғары білім беру ... ... ... ... ғана ... ... ... саны мен ұсынылып отырған білім беру қызметінің сапасының деңгейіне сай ... ... және ... білім беру жүйесін реттеу стратегиясының басты мақсатының, яғни, жоғары білім беру жүйесінің қолжетімділігін қамтамасыз ... ... ... ... ... ... емес, жоғары оқу орындарының моделіне көп мән беріледі, себебі білім ... ... оқу ... ... дербестік шарттарында, әрбір оқу орны оқытудың инновациялық өлшемдерін өздері таңдайды. Соған, қарамастан, ... ... ... ... ... кең қолданылатын бірнеше моделін ерекше атап өтуге болады.
Сонымен ... ... ... ... ... ... жүйесі қалыптастырылуы керек. Инновациялық жоғары білімнің инфрақұрылымын қалыптастыру келесі аспектілерді қарастырады:
* мемлекеттің қатысуымен әртүрлі арнайы бағыттағы қорларда шоғырланған қаражаттарды жоғары оқу ... бөлу ... ... білім, ғылым және өнеркәсіп саласындағы инновациялық қызметті жүзеге асыру үшін мамандарды дайындау, қайта дайындау, біліктілікті арттыру бойынша көпдеңгейлі ... ...
* ... және ... ... ... ... бюджеттен тыс қаржыландыру жүйесін ретке келтіру.
Жалпы жоғары білімнің инновациялық моделі келесідей талаптардың орындалуына сәйкес келуі керек:
* іргелі және қолданбалы ... ... ... ... ... саласында жобалар құрастыру;
* модульды білім бағдарламаларын пайдалану;
* ... ... ... ... ... жаңа ... қолдану;
* жоғары технологиялық жабдықтамалар;
* сапалы профессорлық-оқытушылық құрам;
* өндіріспен максималды ықпалдасу;
* нарық сұранысына байланысты оқыту бағыттарын таңдау ... ... сай ... ... жоғары білім білімнің инновациялық, бәсекегеқабілетті, нарық сұраныстарына жауап беретін маман дайындауға бағытталған жүйесі қалыптасуы қажет. Осы жерде, білім нарығы және ... ... ... мен байланысы маңызды мәселе табылады. Қазіргі таңда, Қазақстанның жоғары білім жүйесінің сапасының төмен ... ... ... бірі - ... оқу орындарының еңбек нарығындағы өзгерістерге бейімделе алмауы, студенттердің теориялық және тәжірибелік білімдерінің сәйкес келмеуі, ЖОО мен ... ... ... ... ... болып табылады. Сондықтан, келесі тақырыпта бұл мәселені шешу бойынша ұсыныстар келтірілетін болады.
3.3 Қазақстандағы ... ... беру ... мен еңбек нарығының өзара әрекетінің тиімділігін арттыру жолдары
Мемлекет басшысының ... ... ... жаңа ... бағыты>> атты Жолдауы тәуелсіздіктің үшінші онжылдығына еркін қадам аттаған егемен еліміздің дамуының басты ... ... ... білім беру саласындағы міндеттерін және оны жүзеге асыру жолдарын айқындап берді. ... ... ... даму ... ... ... ... мемлекеттің зияткерлік әлеуетін құру құралы ретінде, азаматтардың әл-ауқатын қамтамасыз ... ... ... жеке ... және ... ... ... факторы ретінде мәні мен маңыздылығы өсті. Білім беру жүйесі ... ... ... әрі басты саласына және ел дамуының катализаторына айналып отыр.
Қазақстан Республикасында білім беруді дамытудың 2011-2020 ... ... ... ... басты мақсаты - еңбек нарығының,еліміздің индустриялық-инновациялық даму міндеттерін және жеке тұлғаның қажеттіліктерін қанағаттандыратын және ... беру ... ... ... ... сай ... ... сапасының жоғары деңгейіне қол жеткізу, білім беру жүйесін жоғары білікті кадрлармен қамтамасыз ету [8].
Қоғамның әртүрлі қажеттіліктерінің ішінде - ... ... ... ... және өнегілі дамуы мен өз-өзін дамытуға деген қажеттілік, сонымен қатар жеке кәсіпорындар мен ұйымдардың жоғары маманданған жұмыс күшіне, ... және ... ... ... мен ... ... ... бірінші орында тұрады. Жоғары оқу орындары осы қажеттіліктерді қанағаттыруға бағытталған. Жекелеген оқу орындарының ол қажеттіліктерді қанағаттандыру ... - ... ... ... мен ... материалды-техникалық, ғылыми, ақпараттық-методологиялық базаның және оқытушылық құрамның сапасына байланысты. Сарапшылардың көрсетуі бойынша, болашақ ... ... ... ... ... ... ... техникалық - мамандық, мамандану; дисциплина, модуль, сағат ... ... ... ... ... сай келу ... ... қолдану аясы мен шегі; және т.б.;
* экономикалық - барлық шығындарды есепке ала ... бір ... ... ... ... ... ... - тұтынушының әлеуметтік құрылымының есебі (оқу ... ... мен ... ... ... ұйымдастырудағы ұлттық және аймақтық ерекшеліктер, яғни түлектерді дайындау, өткізу - болашақ мамандарды жұмысқа орналастыру мен ... ... ... ... ... ... бәсекеге қабілетті маманды дайындау бағытының негізінде келесі икемдерді біріктіретін бірегей концепцияны шығаруға болады:
* ... - ... бір ... ... ...
* ... - еңбек қызметі үдерісінде әртүрлі адамдармен сөйлесуге тікелей қатысты;
* концептуалды - бұл ... бір ... ... ... адамдардың үлкен тобындағы қызметті жоспарлау, жүйелік және нақты жағдайдағы анализ негізінде басқарушылық шешімдерді қабылдай білуге байланысты [40].
Қазіргі ... ... ... білім берудің мақсаты қоғамның, мемлекеттің және жеке тұлғаның сапалы жоғары білім алуға деген ... ... ... ... оқытудың мазмұнын,нысанын және мерзімдерін таңдауға кең мүмкіндік беру керектігі ... ... ... ... Республикасының Білім және ғылым министрлігі , Қазақстан Республикасында білім беруді дамытудың 2011-2020 жылдарға ... ... ... ... ... ... білім қызметкерлері мен білім беру мекемелерінің міндеттерін анықтаған болатын [8].
Алайда бұл бағдарламаның міндеттері ішінде, ... ... ... оқу орындары мен еңбек нарығының арасындағы әлсіреген өзарабайланысты жақындату, бітіруші ... ... ... механизмдері мен еңбек нарығы сұранысына деген елдегі ... оқу ... оқу ... ... ... ... ... қарастырылмаған.
Дегенмен, еңбек нарығындағы сұраныстар жыл өткен сайын ... ... ... Бұл ... ... жаһандану үрдісінің де әсері зор. Төмендегі суретте қазіргі кезеңдегі еңбек нарығының даму және өзгеру ... ... ... қолданудағы дәстүрлі, географиялық салалық дағдының бұзылуы. Қазіргі уақытта жаһандық экономикаға қатысу өсу мен даму үшін кең ... ... ... біз ... ... ... болатынбыз. Өндірістің интернациялануы капиталды, технологияларды, өндірістік машықтануларды берумен бірге жұмыспен қамтылуды ұлғайту мен ... ... үшін жаңа ... ... ... интеграцияның қозғаушы күші ретіндегі техникалық прогресс жұмыспен қамтылудың жаңа мүмкіндіктерін жасайды. Сауда да, жаһанды ... ... ... тағы бір ... ... бірі ... ... нарықтарға кіріп үлгерген көптеген елдердегі жұмыспен қамтылуды іске асырудың қозғаушы күші болып отыр.
* Материалдық өндірістегі, әсіресе, ... ... ... ... ... жағдайында оның жаңа жоғары технологиялы салалар мен қызмет көрсетулер аясына құйылуы. Мамандардың болжауы бойынша, жақын ... ... ие ... қала беретін барлық елдер үшін ортақ мамандықтардың ішінен (Business Services) кіретін басқару, бухгалтерлік есеп және ... ... ... ... қатар мемлекеттік қызмет, медицина мен тұрғындарға әлеуметтік ... ... ... ... және ... шаруашылығын бөліп көрсетуге болады.
* Жұмыс күшінің жинақылығы көрсеткіштері мен сипаттамаларының өзгеруі. Халықаралық деңгейдегі ұлғайып келе жатқан табыстағы теңсіздік заңды да, ... ... да көші - ... ... ... ... факторы болып табылады. Сондықтан, жаһанданудың жинақылыққа әсерін зерттеу сұрағындағы қалыптасқан екі негізгі ой: жаһандану, тұтас алғанда, ... ... және ... ... ... жұмыскерлердің дамушы елдерден дамыған елдерге көші-қонын ұлғайтады.
* Жұмыспен қамтылу мен еңбекті ұйымдастыруды фундаменталды қайта құрудың жаңа ... ... ... ... ... ... әсерінен аймақтық, халықаралық деңгейлерде жұмыспен қамтылудың жаңа механизмдері пайда болуда. Қазіргі телекоммуникациялық технологиялар жұмыспен қамтылудың жаңа түрі - ... ... ... ... берді. Жалпы түсінігі Еуропада осы саладағы зерттеулерді, атап ... ... және ... ... ... ... белсенділікті дамытудың құралы ретінде пайдалану үшін қаржыландырған. Қазір , , немесе ... ... ... ешқайда шықпай-ақ, компьютер мен интернет желілері жүйесі арқылы жұмысбасты болуға мүмкіндік беретін ... ... ... ... ... күшеюі. Жаһандану үдерісінің күшеюі әсерінен жоғары білікті жұмыс ... ... ... ... ... ... жауап беретін және жоғары экспорттық әлеуетінің иесі болып табылатын) үнемі өсуде, соның салдары ... ... ... ... ... жұмыскерлерден неғұрлым білікті жұмыскерлерге қарай жылжуы орын алуда. Сұраныстың мұндай жылжуы, табыстардағы теңсіздіктің күшеюі және негізінен төмен білікті ... ... ... ... ... жұмыскерлердің осы екі категорияларының еңбек ақысындағы алшақтықтың ұлғаюына алып келді.
* Жұмыспен қамтылу мен жұмыс уақытын ... ... ... ... ... қамтылудың икемді нысандары жаһандану үрдісі негізінде пайда болған мүмкіндіктердің бірі. Себебі қазір халықаралық кәсіпорындардағы жұмыспен қамтудың ... ... ... ... ... ... ... түрлері дамып келеді. Бұл жастар, үй шаруашылығындағы әйелдер сияқты, бұрын жұмыс күшін ұсынуға қатыспаған ... ... ... нарығына шығуына ықпал етеді.
* Жұмыс күшінің кәсіби-біліктілік құрамы да ҒТП байланысты, ескі кәсіптердің шайылуы және жаңалардың ... ... ... ... ... адам ... ... мен фирмалардың бәсекелік қабілеттілігінің шешуші факторына айналып келеді [41].
Бүгінгі таңда еңбек нарығы мен білім беру ... ... ... ... ... туындататын бірқатар мәселелер бар:
* жоғарғы оқу орындарының қазіргі экономиканың өзгерістерін толық есепке алмайтындығы;
* білім беру мекемелері оқу ... ... ... ... ... ... жүргізгендігіне қарамастан, бұл үдеріс жүйелік сипатта емес және көбіне формалды түрде жүзеге ... ... ... ... ... оқу ... оқытып шығаратын мамандар сапасына қанағаттанбайды;
* білім беру бағдарламалары жұмыс берушілердің күткен нәтижелеріне жауап ... және ... ... ... келмейді;
* еңбек нарығында мамандарға деген нақты болжамның жоқтығы және т.б.
Білім деңгейі жұмысшының еңбек нарығындағы негізгі бәсекеге қабілеттік ... бірі ... ... ... ... ... ... қамтылғандардың 68,1% жоғары немесе техникалық және кәсіби білімдері (сәйкесінше 30% және 31,8% ) бар. 2011 ... ... ... ... бар ... ... 2% ... орташа кәсіби білім алғандардың көлемі керісінше 2,3% кеміді.
Сурет 21. Білім деңгейі бойынша ... ... ... ... - [18] ... ... ... құрастырылған
Суреттен көріп отырғанымыздай, білім көрсеткіші жұмыстың бар болуын анықтайды. Басқаша айтқанда, білім деңгейі жоғары болған сайын, жұмысбастылық деңгейі ... ал ... ... ... мәліметтерге қарағанда, кәсіби білімі жоқ халық арасында жұмысбастылық деңгейі төмен дәрежеде болады. Бұл Қазақстан азаматтары үшін жоғары білімге үлкен қолжетімділігін және ... ... ... ынталандыру деңгейін көрсетеді. Еліміздегі жоғары білімі бар азаматтардың пайыздық көрсеткіштері жастар категориясы арасында жоғары. ... 25-29 жас ... ... бұл ... 2012 жылы 35,6% ... ... Қазақстандағы кез келген жоғары оқу орнының білім сапасының ... ... ... ... орналасу сәттілігі болып табылады. 2014 жылдың басында кадрларды даярлау бойынша мемлекеттік тапсырыс: бакалавриатта - 35053 ... ... - 6959 ... докторантура PhD - 520 орынды құрады. Ал мемлекеттік тапсырыс бойынша білім алған ЖОО-ның түлектері 27 939 адамды ... оның ... ... ... саны 23 768 адам, ал мамандығы бойынша 18 172 адамды құрады [17].
Қазіргі таңда, сапалы маман дайындап шығару мәселесінде ... те, ... ... де үлкен қызығушылық танытуда. Осыған байланысты, нарыққа бірінші орында мемлекет және жұмыс берушілердің мүдделеріне ... ... және ... ... қатысушылары арасындағы қызығушылықтарды біріктіруші буын болып табылатын субъект қажет. Және бұл субъект ретінде жоғары оқу орны көрінуі керек. Себебі, ЖОО ғана өз ... ... ... сұраныстарын анықтай алып, сәйкес кадрларды шығаруды тиімді ұйымдастыра алады. Оқу орындары өндірістегі үнемі ауысып тұратын сұраныстардан хабардар болу үшін және оқу ... ... ... ... сол ... жауап беру мақсатында тығыз қарым-қатынастар орнатуда жұмыс беруші де, ЖОО да қызығушылық танытуы қажет. ... ... ... ... оқу ... ... ... арқылы, жоғары білім жүйесіне өз әсерін тигізе алуы мүмкін.
24139522004378002806065829310003403073661411003366367139509300119856113123700023774401420494
ЖОО
00
ЖОО
16922753354070 ... ... ... кадрлар
34061401020445Білікті кадрлар
400000Білікті кадрлар
2343151391920Кадрлардың
қажеттілігі
400000Кадрлардың
қажеттілігі
1767840925195Кадрлардың
қажеттілігі
00Кадрлардың
қажеттілігі
33394651858645Білім алу
00Білім алу
Сурет 22. ЖОО-ның ... ... - [39] ... ... ... ... экономика үшін жоғары білім жүйесін қалыптастыру екі бағытта қарастырылуы мүмкін:
* ЖОО-ны білім қызметін жұмыс берушілермен тығыз ... ... ... ... Ал ... ... өз кезегінде, мамандардың кәсіби құзіреттерін қалыптастыруда, студенттерді оқытудың дербес траекторияларын құрастыру, кәсіби бейімделу және түлектерді тәлімгерлеу үрдістеріне белсенді қатысады.
* ... ... үшін ... ... ... ғана емес, сонымен қатар дербес құра алатын мамандарды даярлауды жүзеге асыру. Бұл жерде, кәсіпкерлік құзыреттерді қалыптастыруға мүмкіндік беретін ... ... ие ... ... таңда, бизнесті сәтті дамытудың негізгі шарттарының бірі - білім құралдары арқылы ... ... ... ... ... табылады. Сондықтан, экономиканың нақты және қаржылық салаларындағы кадрлық және әлеуметтік-экономикалық мәселелерді шешу үшін ЖОО және бизнес саласының ықпалдасуының жаңа ... ... ... ... оқу орны өз ... фундаменталды академиялық білім бере алады, алайда көп жағдайда ЖОО-лар түлектерді ... кез ... ... ... ... үрдісіне қосуға мүмкіндік беретін, тәжірибелік икемдерді үйрете алатын жоғары мамандандырылған кадрларға ие болмайды. Бұл ... шешу үшін ... ... түрі ... ... ... жүйесін дамыту қажет. Бұл жүйе қызметтері қаржысы ... ... және оның ... ... ... ... арқылы жүзеге асырылады.
Қазақстан Республикасының мемлекеттік бюджетіндегі жоғары білімге бөлінетін қаражат жеткіліксіз болғандықтан, ЖОО-ларда қаржыландырудың қосымша көздерін іздеу ... ... ... оқу ... ... ... ... етудің негізгі бағыттарының бірі әлеуметтік серіктестіктің, яғни ЖОО және жұмыс беруші субъектілердің ... ... ... табылады. Осылайша, әлеуметтік серіктестердің ресурстары келесідей формаларда ... ...
* ... ... ... ... ... білімге тікелей инвестиция құюы);
* материалды-техникалық ресурстар (тәжірибелік базалармен, оқу сабақтарын, өндірістік тәжірибе, дипломдық жобаларды жүргізу үшін технологиялық жабдықтамалармен қамтамасыз ... ... ... (оқу үрдісіне әлеуметтік серіктестердің интеллектуалды меншіктерін қосу);
* ... ... ... ... және ... ... ... субъектілерінің кадрлық әлеуетін жоғары білім жүйесінде қолдану).
Әлеуметтік серіктестіктің мұндай түрін құру жоғары оқу орнына да, жұмыс берушіге де ... ... ... ... ... ... беруші үшін тиімді жақтары келесідей:
* деңгейі бойынша олардың сұраныстарына сәйкес келетін білікті мамандарға ие ... ... ... және ... ... уақытының тездетілуі;
* ЖОО оқытушыларымен білім алмасу үрдісі жүреді. Ал жоғары оқу орындары үшін серіктестік келесідей ... алып ... ... ... ... ... ету ... бизнеспен қаржыландырылатын жобаларға қатысу;
* ЖОО оқытушыларының ... ... ... ... ... үрдісіне ғылым, техника және технология саласындағы жетістіктерді ... ... ... мамандармен білім алмасу үрдісі жүргізіледі [41]
Әлеуметтік серіктестіктің әрбір субъектісі білім үдерісінің барлық қадамдарындағы қызығушылығын таныту және оны ... ... ... ЖОО және ... ... ... ... және ұзақ уақытты болады.
Осыған байланысты жоғары білім, ғылым және бизнесті ықпалдастыру мақсатында Қазақстан Республикасында әртүрлі салаларға зерттеулердің ... ... ... үшін ... ... зертханалар құру үдерісі өзекті болып табылады. Бұл мақсаттарға үш құраушылардың - жоғары білім, ғылым және ... ... ... ... ... ... болады
2299970-229679500
Экономиканың әртүрлі салаларында
25203158826500кадрлардың қажеттілігі
3091677102235Инновациялық өнім
0 ... ... ... ... технопарктер, орталықтар, бизнес-инкубаторлар, және т.б.
00Біріккен ғылыми зертханалар, технопарктер, орталықтар, бизнес-инкубаторлар, және т.б.
427291552705Қазақстан Экономикасы
00 ... ... ... ... ... ... салаларында
кадрлардың қажеттілігі
Сурет 23. Жоғары білім, ғылым және өндірістің қызмет ету жүйесі.
Ескерту - [35] әдебиет негізінде автормен құрастырылған
Суретте көрсетілген ... ... ... ... ... ... ... рөлі - ЖОО-лармен бірге жүргізілген зерттеулердің негізінде жаңа технологияларды құрастыру және жасалынған инновациялық өнімдердің ... ... ... ету ... ... ... рөлі - мемлекетте инновациялық қызметті жүзеге асыру үшін жағымды ... ... ... көрсетеді.
Жеке мемлекеттердің әлеуметтік-экономикалық даму шарттарында бұл үлгіні жүзеге асырудың ... ... ... ... ... ... ... ерекешеліктерін қалыптастырады. Сонымен қатар, ғылыми орталықтар, зертханалар және технопарктерде тек идеялар ұсынылып қана ... ... ... ... ... ... ... енгізу мақсатында ол идеялардың апробациясы жүзеге асырылады. Экономика салаларының инновациялық қызметін жандандыру үшін ... ... ... ... және ендіруде мемлекеттік қолдау қажет. Инновациялық өнімдерді ... ... ... ... және субсидия беру жүйесін қалыптастыру маңызды болып табылады, бұл өз кезегінде жұмыс берушілерді ЖОО-мен ықпалдастық серіктестік орнатуға ынталандырады.
Инновациялық ... ... ... рөлді мемлекет алады. Әлемдік тәжірибе көрсетіп отырғандай, ... ... және ... ... қарым-қатынасы Қазақстандағы инновациялардың дамуының маңызды шарты болып табылады.
179641554610мемлекет
00 ... ... ... ... ... Ықпалдасуға жағымды шарттар қалыптастыру
020000 Ықпалдасуға жағымды шарттар қалыптастыру
16802101783881Біріккен ғылыми орталықтар, зертханалар, технопарктер, бизнес-инкубаторлар қалыптастыру
00Біріккен ғылыми орталықтар, зертханалар, технопарктер, бизнес-инкубаторлар қалыптастыру
5892801496060 ... ... ... ... ... ... ... білім
-109966176530Инновациялық өнімдердің коммерциализациясы
020000Инновациялық өнімдердің коммерциализациясы
250301357134300
1080195136842005422901784350336296013652500
-28638528892500398018020764500
189865153670Еңбек нарығының сұранысы
020000 ... ... ... Жаңа ... ... Жаңа ... сұраным
3882390172085 Жаңа ... ... Жаңа ... ... ... ... ... 24. Қазақстан экономикасының инновациялық дамуындағы мемлекет рөлі
Ескерту - [41] әдебиет негізінде автормен құрастырылған
Суреттен көріп отырғанымыздай, ... ... ... және ... зерттеулерге деген сұраныс пен идеялардың бастамашысы болуы тиіс, сонымен қатар ол идеяларды ... ... үшін ... ... қамтамасыз етуі керек. Дәл осы ұйымдастырылуынан алынған инновациялық өнімдердің сапасы және көлемі анықталады, сәйкесінше жалпы мемлекеттің экономикалық өсу ... мен ... ... ... ... ... ... білімі бар кадрларды даярлауға жұмыс берушілерді қатыстырудың дәстүрлі ... ... ... жаңа ... мен ... ... ... оқу орындарының қарқынды бәсекесінің шарттарында тұтынушылармен байланыс орнату студенттің жоғары курсқа ауысуынан ... ... және ... ... ... оқу орнын бітіргеннен кейін басталмайды. Ол студентті таңдауға дейін, мамандық шеңберінде жеке білім беру бағдарламалар жинағы ... ... ... ... мен ... ... бастап, оқу процесінің шеңберінде жалғасын тауып, одан кейінгі ... ... ... ... ... ... ... және мансап мониторингіне ауысады.
Білім беру бағдарламасының құрылымына келетін болсақ: Білім беруді дамыту Мемлекеттік бағдарламасына ... ... оқу ... ... ... 70%-ға, магистратурада - 80%-ға, докторантурада - ... ... ... ... ... ... мен мазмұны жоғары оқу орнының өз тарапымен анықталады. Мұның барлығы бүгінгі күннің ... ... беру ... бойынша еңбек нарығының қажеттілігіне орай мамандарды жеке даярлаудың жүзеге асырылуына жол береді. Эликтивті пәндерді ... ... ... ... беру ... ... және студенттер арасында эликтивті пәндерді таңдауда орынсыз таңдауларды болдырмас үшін бұл пәндер екі топқа бөлінген: жалпы және білім беру бағдарламасын ... ... ... ... ... таңдап алған оқу бағдарламасының шеңберінде нақты қызмет саласына бағытталған кәсіби дағдылар мен құзыреттердің тұрақты тізімін ... ... ... ... ... ... ала ... білім алушыға, ереже бойынша, осындай бағдарламалардың бір-екі түрін таңдауға ұсынылады [42].
Әлемдегі озық ... ... ... ... ... әсер ... ... факторлардың бірі болып ғылым, бизнес және жоғары білім арасындағы ықпалдасқан байланысқан табылады. АҚШ, Жапония, ... ... ... ... мұндай ықпалдасу бірінші кезекті зерттеу университеттерінде мүмкін болады, себебі бұл оқу орындары бүкіл мемлекеттің әлеуметтік-экономикалық дамуына белсенді қатысуға ... ... ... ие. Және ... ... ... ... фирмалар мен корпорациялардың кадрлық тапсырыстарына уақытында жауап бере алып, инновациялық технологиялар мен ... ... ... ... қанағаттарына алады. Жоғарыда аталған мемлекеттердің озық университеттері бизнес-құрылымдармен ықпалдасу арқылы үлкен қаржылық ресурстар қалыптастырып, нарықтық экономикамен жанама түрде байланысқандықтан, конъюнктураның кез ... ... ... бере ...
Бүгінгі таңда маман дайындаудың көкейкесті мәселелері - әлемдік білім беру кеңістіне сай бейімді білім алу, кәсіби қалыптастырудың ... ... ... ... ... ... ... түбегейлі жаңарту, оқытудың әдістері мен ұйымдастыру түрлерін қайта қарастыру, алдыңғы қатарлы оқу-тәрбие тәжірибелері мен қазіргі қоғамның сұраныстарының алшақтығын жою, ... ... ... білімді жетілдіру үдерісіндегі үздіксіздікті қамтамасыз ету болып табылады. Осылайша, қазіргі ... ... ... ... оқу ... мен ... арасындағы стратегиялық серіктестіктерді көбейтіп, олардың тиімді жұмыс жасауына мемлекет тарапынан бақылау ... ... Және бұл ... ... ... адами капиталды дамыту, еңбек нарығында бәсекеге қабілетті, ... ... ... алғышарттар жасау және мемлекеттің бүкіл техникалық және гуманитарлық салаларын тиімді жоғары деңгейге көтеру болуы тиіс.
Қорытынды
Қазақстан Республикасындағы ... ... ... ... ... ... ... зерттеулердің нәтижелері төмендегідей қорытындылар мен ұсыныстар жасауға мүмкіндік береді.
1. ... ... ... барлық білім түрлерінің қосындысы ретінде әмбебап білім алу бойынша оқу орны болып табылады. Университет - ... үшін ... ... жаңа ... әлеуметтік-мәдени институты. XXI ғасырда университеттер профессор Жак Делордың пікірінше, өзінің алғашқы функциясын атқаруда, яғни мәдени даму және ... ... ... ... ... ... ... жағынан дәстүрлі университеттер, бүгінгі күні жоғары білім беру ... және әр ... ... жаңа ... ... ... ... Соңғы кездері пайда болған виртуалды, лицензиялық, корпоративтік университеттер, басқадай жоғары ... ... жаңа ... технологиялардың артықшылығын пайдалана отырып, бір жағынан жоғары білім алудың мүмкіндіктерін кеңейтіп, екінші жағынан білім сапасының төмендеуі, артық мамандықтардың көбеюі, ... ... ... секілді мәселелердің туындануына алып келді. Сондықтан, сапалы ... ... ... ... ... рөлі ... ... арта түсуде.
2. Мемлекет үшін білім беру саласын дамыту стратегиялық маңызды сипатқа ие, сол ... ол ... ... ... және ... белгілі бір дәрежедегі объектісі болуы керек. Білім беруді жоспарлы орталықтанған ... ... ... ... ... жүйе ... ... кезеңде өз күшін жойған болатын. Жоғары мектепке қазіргі таңда үлкен дәрежеде нарықтық ... ... ал бұл өз ... оның ... ... функцияларының өзгеруіне, қаржыландырудың жаңа көздерінің пайда болуына, оқыту мен білімді бақылаудың жаңа тәсілдерін іздеуге ынталандырады. Қалыптасқан ... ... ... ... ... ... саласындағы негізгі мақсаттары ретінде: жоғары білім беруді реформалау, ... ... ... ... ... ... және ... потенциалын жетілдіру көрініс табады.
3. Бүгінгі күні, әлемдік білім беру үрдісіндегі қарқынды жүріп ... ... ... ... болу ... Қазақстанның жоғары білім беру бағыттары мен саясаты қайта қарастырылып, университеттерде шетел ... ... ... Халықаралық білім кеңістігіне бетбұрыс жасаудың басты мақсаты - әлемдік стандарттармен сәйкес болатын қазақстандық білім ... ... ... ... оның бәсекелестігі мен тартымдылығын арттыру, мемлекеттердің жоғары білімді дамытуда ерекше көңіл бөлетін ... және ... ... ... ... ... құралдарды анықтау болып табылады. Зерттеу негізінде қазіргі күні экономикасы дамыған мемлекеттерде білім беру ... ... ... ... ... ... беру қызметінің қолжетімді болуын қамтамасыз ету, жоғары оқу ... және ... ... үдерістерін дамыту, білім беру саласындағы қызмет көрсетудің экспортын дамыту.
4. Қазіргі таңда Қазақстан Республикасында жоғары ... ... ... ... ... ... сәйкес келтірілген. 2010 жылы Қазақстан Болон үдерісіне қосылып, Болон декларациясының қағидаларын енгізу аясында 60 жоғары оқу орындары Университеттердің Ұлы ... қол ... ... уақыт ішінде Қазақстан Республикасының жаңа нарықтық экономиканың және динамикалық өсудің талаптарына жауап бере ... ... ... беру ... ... ... нақты үлгілері бейімделген. Жоғары білім беру жүйесіндегі өзгертулер келесі бағыттарды ... ... ... беру ... ... үш ... білім жүйесін енгізу; білім мен ғылымды дамыту мақсатында құру; жоғары білім беру жүйесін оңтайландыру, бұл жүйедегі мемлекеттік және жеке ... ... ... ... ... ... басқарудың көпшілік мойындаған үлгісін енгізуге бағытталуы.
5. Жоғары білім жүйесін мемлекеттік реттеу ... ... ... ... және ... ... мен әдістері арқылы мемлекеттің білім үдерісіндегі субъектілерге әсер ету жүйесі ретінде анықталады. Бұл жүйе білім субъектілеріне бір жағынан мемлекеттің ... ... ... ... ... ... өздерінің қызығушылықтарына сәйкес келетін мақсаттар мен міндеттерді жүзеге асыруға жағдай жасайды. Сонымен бірге, мемлекеттік әсер ету - білімге ... ... ... ... ... ... ұсынысын да қалыпты деңгейде ұстап тұру керек. Мемлекеттің мүдделері мен білімдегі басқа субъектілердің қызығушылықтарын сәйкестендіру жоғары білім өнімдерін біріктіру негізінде ... ... бұл ... ... ... әлеуеттің дамуына қол жеткізеді, ал жеке тұлғалар, ұжымдар және фирмалар - жеке тұлғалық өсу, адами және интеллектуалды ... қол ... ... ... ... еліміздің жақсы көрсеткіштеріне қарамастан, соңғы кездері өз позициясының жоғалуына әсер ететін мәселелер туындап отыр. Біріншіден, білім ... ... ... ... ... 100 ... ... кіре алмай отыр. Жоғары оқу орындары түлектерінің дайындық деңгейі әлеуетті жұмыс берушілердің болжамдарына сәйкес ... ... бір ... ... ... байқалып, басқаларында түлектердің артықшылығы орын алуы, түлектер көлемінің экономика және еңбек нарығының қажеттіліктеріне сәйкес келмеуі бұл жағдайдың басты себептері болып ... ... ... ... беру ... халықаралық бәсекеге жауап беру үшін, келесідей әрекеттерді ... ... ... ... мен ... ... болған қажеттіліктерді мүдделер сабақтастығы тұрғысынан қанағаттандыру;
* студенттеріне оқудан үздіксіз практикалық тәжірибе алу ... ... ... ... ету ... Германияның жоғары білім беру саласы осы жүйе ... ... ... оқу ... ... ... ... және моральдық тұрғыдан ынталандыру;
* орталықта да, шеткі аймақтарда да бірдей сапалы жоғары білім алу мүмкіндігінің деңгейін жоғарылату;
* ЖОО бітіруші ... ... ... ие болуын қамтамасыз ету.
7. Жоғары білім жүйесін мемлекеттік реттеу маңыздылығы жаһандану үдерісінің қарқынды жүруіне байланысты артады. Қазақстандағы жаһандық үдерістерді ... ... ... ... мемлекет алдында тұрған басты мақсат - ұлттық дәстүрлер, ерекшеліктерді, мәдениетті сақтай отырып, ... ... ... ... ... жеткізу болып табылады. Қазіргі жағдай шарттарында маңызды болып белгілі бір ... ... бір ... бүкіләлемдік білім кеңістігіне ықпаладасу, екінші жағынан өзіндік жүйенің құндылықтарын сақтап қалу ... ... ... ... ... бірі ретінде отандық кәсіби білім бәсекегеқабілеттілігін арттыру, үнемі өзін-өзі жетілдіру мен еңбек нарығына белсенді икемделе алуына бағытталған мамандандырдың әлемдік бәсекекелестікке түсу ... ... ... ... ... ... саласындағы дәстүрлі институттардың бәсекеге қабілеттілік дәрежесінің төмен болуы және ғылым мен ... ... ... ықпалдаспауы білім мекемелерінің жаңа түрлерін қалыптастыруды талап етеді. Бұл мәселені шешу ... ... ... ... ... ... арқылы мүмкін болады. Модель қазіргі заман талаптарына сай, нарықтағы сұраныс пен ұсынысқа икемделе алатын, сапалы әрі ... ... беру ... қалыптастыруды көздейді. Жоғары білім жүйесінің жетілдірілген моделінде ... ... ... жүйесін дамыту мәселесіне назар аудару керек. Инновациялық жоғары білімнің ... ... ... аспектілерді қарастырады:
* мемлекеттің қатысуымен әртүрлі арнайы бағыттағы қорларда шоғырланған қаражаттарды жоғары оқу ... бөлу ... ... ... ... және өнеркәсіп саласындағы инновациялық қызметті жүзеге асыру үшін мамандарды дайындау, қайта дайындау, ... ... ... ... ... ...
* ғылыми-техникалық және инновациялық қызметті қолдау мақсатында ... тыс ... ... ретке келтіру.
* Жаңа техника мен технологияларға негізделген экономикалық өсу білім мен ғылымның дамуымен ... ... ... ... Жаңа техника мен технологияларды игеру үшін жұмысшылардың дайындығы жеткілікті деңгейде болу керек. Сәйкесінше бүгінгі таңда еліміз адам ... бет ... кадр ... еңбек нарығының талаптарына сәйкестендіруге ұмтылуда. Қазіргі таңда, ... ... ... ... ... ... те, жұмыс берушілер де үлкен қызығушылық танытуда. Осыған байланысты, нарыққа бірінші орында мемлекет және ... ... ... ... ... және ... нарығының қатысушылары арасындағы қызығушылықтарды біріктіруші буын болып табылатын субъект қажет. Және бұл субъект ретінде ... оқу орны ... ... ... ЖОО ғана өз ортасында нарықтың нақты сұраныстарын анықтай алып, сәйкес кадрларды шығаруды тиімді ұйымдастыра алады.
Еңбекке деген қабілетті ... ... сай ... басқара алатын, жоғары білімді мамандарды дайындау, оларды еңбек нарығында бейімдеу мәселесі аса назар аударуды қажет ... Бұл ... шешу ... ... ... серіктестік құрып, оның тиімді жұмыс істеуіне мемлекет тарапынан бақылау орнатылуы қажет. Және бұл серіктестіктердің басты мақсаттары: адами капиталды дамыту, ... ... ... ... ... ... көбеюіне алғышарттар жасау және мемлекеттің бүкіл техникалық және гуманитарлық салаларын тиімді жоғары деңгейге көтеру ... ... ... ... ...
* ... ... мемлекеттің жаңа саяси бағыты. 2012 жылғы 14 қаңтардағы ҚР Президенті Н.Ә.Назарбаевтың Қазақстан ... ... ... В.А. ... ... ... к ... учебное пособие для вузов/ Садовничий В.А., Белокуров В.В., Сушко В.Г. - М.: МГУ, 1998. - 352 с.
* ... И.А. ... ... ... образования // Философский век. Альманах - 2013. - №29. - с. ... ... И.В. ... ... и ... ... университета // Материал международного семинара . - Москва. МГУ, 2013. - с. 29-31.
* Білімге деген ... // ... ... туралы баяндамасы. - Париж. Editions UNESCO - 2000. - 150-155 б.
* ... А.А. О ... ... в ... ... 2011 // http://kapital-rus.ru/article176697
* Воссенштейн Х.А. Финансовое напряжение: тенденции финансирования высшего образования и политический курс в ... ... ... // Университетское управление: практика и анализ. - 2003. - №3. - с. ... ... ... білім беруді дамытудың 2011-2020 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасы // Республикасы Президентінің 2010 ... 7 ... № 1118 ... ... В.В. ... ... ... финансирования высшего образования // Вестник Волгоградского государственного ... - 2009. - № 1(14). - с. ... ... Л. И., ... И. А., ... И. В. Налоговые стимулы привлечения инвестиций в образовательный процесс вузов // Бухгалтерский учет в ... и ... ... - 2009. - № 4(220) - c.32-33.
* Скоблева Э.И. Модернизация системы высшего образования: ... ... - А.: , 2010. - 280 ... ... J. ... Analysis in ... // ... of education. Oxford, 2010. - p. 336-338.
* Сравнительный анализ образовательных систем США, Германии, Японии и Китая. - 2014 // ... ... И.Е., ... Л.А. ... опыт ... ... ... высшей школы // Современная экономика: проблемы и решения. - 2010. -№1. - с. 24-31
* ... А.Ю. ... ... ... ... в современных условиях развития экономики Республики Казахстан. НЭУ имени Т.Рыскулова. - 2014. - с.15-16
* ... Қ.Р., ... ... ... ... ... - 2014// ...
* Қазақстан Республикасы білім беру жүйесінің жағдайы мен даму туралы ұлттық баяндама. - 2014 // ... ... ... - 2014 // http//: edu.gov.kz/analytics
* 2007 жылғы 27 ... № 319-III ... ... ... ... Н.В. ... ... механизма устойчивого развития высших учебных заведений // Вестник КарГУ - 2014. // ... ... ... А. А. Цены на ... ... в ... ... вуза. - 2009 // http://www.marketing.spb.ru/
* Саурықов Е. Заманауи білім беру заман талабы - 2013 // http:// ... ... Г.Ж. ... состояние государственного финансирования сферы высшего образования Казахстана. - 2013 // http://articlekz.com/article/9461
* ҚР банктерінен оқуға білім ... // ... ҚР ... ... және технологиялық жаңғыртуға жәрдемдесу жөніндегі 2010 - 2014 ... ... ... ... ... ҚР ... 2010 ... 30 қарашадағы № 1308 Қаулысы
* Қазақстан ғаламдық БЭФ бәсекеге қабілеттілік Индексінде. - 2013 // http://www.economy.kz/analytics/972/9390/
* The World ... ... ... ... for ... Development. - 2015 // http://www.imd.org/wcc/news-wcy/ranking/
* ... ... даму ... - ... ... ... - 2014 // http://gtmarket.ru/rating/human-development-index/
* The Global Innovation Index 2014. The Human Factor in ... - Cornell ... INSEAD; WIPO, 2014. - 417 p.
* KEI and KI Indexes // ... ... Б. Қазақстан Республикасының ДСҰ-ға еніуінің артықшылықтары мен кемшіліктерін бағалау // http://group-global.org/ru/publication/22266-kazakstan-respublikasynyn-dsu-ga-eniuinin-artykshylyktary-men-kemshilikterin
* Аккредиттеу және ... ... ... баяндамасы. - 2014 // http://www.iaar.kz/ru/rejting/rejting-vuzov
* Конина О.В. Формирование маркетинговой мобильности российских вузов на ... ... ... ... - ... 2012. - с. ... ... С.К. Білім берудің жаһандануы - педагогика ғылымы мен практикасының тиімді формасы // - ... ЕҰУ, 2012. - 48-50 б
* ... Ю. ... ... профессионального образования. - 2012 // http://enu.kz/repository/repository2012/modeli-vyswego.pdf
* Минцберг Г. Альстренд Б., Лэмпел Дж. Школы стратегий. СПб Питер, 2001. 336 ... ... А. ... и ... ... ... и ограничения управления. М., 2009. с. 165.
* Мухтарова К.С., Ахметова З.Б., Джулаева А.М. // ... ... ... им.аль-Фараби, Алматы, 2014 - с.121
* Куликова О.В. Особенности инновационной модели высшего образования // ... ... - 2014. - №6. - ... ... Г.Н. ... ... ... конкурентоспособности вузов // КазНУ им.аль-Фараби, Алматы, 2014
* Колганова А.И. . - М.: ... 1998. - С. ... ... С.Ю. ... Т.Г. Обзор мировых практик организации взаимодействия рынка труда и системы профессионального образования. // Центр профессионального образования - ... 2013. - с.23-25

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 100 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Зоналық және магистральдық байланыс желілеріне арналған тобж цифрлық аппаратуралары7 бет
12 жылдық білім беру жүйесінде «қазақ әдебиеті» пәнін оқыту мәселелері5 бет
12 жылдық білім беру мақсаты6 бет
12 жылдық білім беруге көшудегі эксперименттік іс әрекеттерді ұйымдастыру5 бет
12 жылдық дамыту күні және білім беру бағдарындағы негізгі оқу бағдарламалары28 бет
12 жылдық жалпы орта мектептің базалық білім мазмұнын анықтау әдістері55 бет
12 – жылдық білім беру проблемалары11 бет
1917-1941 ж.ж.кеңес мектебі мен педагогикасы15 бет
Ақпараттық жүйе құру арқылы білім беру процесінің тиімділігін арттыру98 бет
Ақпараттық технологиялар сұрақ-жауап түрінде30 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь