Когнитивті лингвистика – жеке ғылым саласы

Когнитивизм – адам ақыл ойын, олармен байланысты менталды процестерді зерттеу объектісі етіп алған ғылымдарға бағытталады. Қазіргі кезде ғылым салаларында «когнитивті төңкеріс» туралы сөз болуда. Американдық белгілі лингвист Н.Хомский: «Когнитивті төңкеріс ақыл-ой мен мыйдың жағдайын, олардың адамның когнитивті болмысына: біліміне, ұғымына, түсінігі мен сеніміне қалай ықпал ете алатынын зерттейді» деп жазды. Адамның білімі мен түрлі ақпараттарды қабылдауына қатысты процесс когнитивті немесе когниция деп аталады. Оларға «интеллектуалды», «менталды», «талдамалы» терминдері синоним бола алады.
Адам интеллектісімен, ойлау заңдылығымен ерте заманнан бері логика, философия, физиология, психология айналысып келеді. Философияда таным теориясымен айналысатын гносеология бөлімі бар. Бірақ когнитивистика аясында байырғы мәселелер жаңаша түсіндіріле бастады. Когнитивистикада адами когницияға басты мән беріледі, ол тек бақылауға алынған іс-әрекет деңгейінде зерттеліп қоймай, оның менталды репрезентациясы (ішкі қабылдау, модель), символы, даму стратегиясы(білім негізінде жүзеге асатын іс әрекет), адамның когнитивтік әлемі, тілдің белсенділік әрекетімен ілгерілеп отыратын мінез құлқы мен іс әрекеті бойынша зерттеліп, мотивтері мен қалыптасу нәтижесі қатар қаралады.
1960 жылы американдық профессорлар Дж. Миллер мен Дж. Бруннер Гарвард университетінде когнитивті зерттеудің алғашқы орталығын құрды. Когнитивті лингвистика антропоцентристік парадигма аясында когнитивизм базасында пайда болды. XX ғасырдың аяғында тілді зерттеу адамның танымдық қызметі тұрғысынан қарала бастады. Когниция – когнитивті лингвистиканың негізгі ұғымы. Ол білім мен ойлаудың тіл арқылы танылуын қарастырады. Сондықтан да когнитивизм тіл білімімен тығыз байланысты. Тіл мәдениет пен қоғамнан да жоғары дәрежеде адам танымы мен мінез-құлқына жол ашады.
Адам санасы мен ойлау процесіндегі құбылыстар тіл арқылы ғана белгілі болады. Когнитивті лингвистика сияқты психолингвистика, этнолингвистика, соцлингвистика ғылымдарының пайда болуы тіл білімінде үлкен өзгеріс тудырды. Лингвистика тілдің жалпы құрылымын зерттейтін ғылымнан адам ойлауы мен танымына байланысты қарастыратын гуманизацияланған ғылымға айналды.
Когнитивті лингвистиканың негізгі құралдары: есте сақтау бірліктері – фреймдер, концептілер, гештальт және т.б. Когнитивтік лингвистика дүние бейнесін модельдеуге (тұрпаттауға), тілдік сананы модельдеуге бағытталады. Дүние туралы белгілі бір дүниетанымның қалыптасуы психикалық сәулеленудің үш деңгейінің өзара қатысымдылығына байланысты: сезімдік қабылдау деңгейі, қабылдаудықалыптастыру деңгейі(жалпыландыру, дерексіздену), сөйлеу-ойлау(регемыслительный) процес деңгейі.
        
        3. ЛЕКЦИЯЛЫҚ КЕШЕН (ЛЕКЦИЯ ТЕЗИСІ, ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ)
1-тақырып Когнитивті лингвистика – жеке ғылым ... ... ... – адам ақыл ойын, олармен байланысты
менталды процестерді ... ... етіп ... ... ... ... ... салаларында
«когнитивті төңкеріс» туралы сөз болу
Негізгі түсініктер: Адамның білімі мен түрлі ақпараттарды ... ... ... ... когниция
Лекция жоспары:
1. Когнитивті лингвистиканың жеке ғылым саласы ретінде қалыптасуы мен
дамуы, ... ... Ой мен сана ... ... тіл ... ... Когнитивті лингвистикадағы сананың ролі мен маңызы.
Когнитивизм – адам ақыл ойын, олармен байланысты менталды процестерді
зерттеу объектісі етіп алған ғылымдарға ... ... ... ... ... ... туралы сөз болуда. Американдық белгілі
лингвист ... ... ... ақыл-ой мен мыйдың жағдайын,
олардың адамның когнитивті болмысына: ... ... ... ... ... ... ете алатынын зерттейді» деп жазды. Адамның білімі мен
түрлі ақпараттарды қабылдауына қатысты процесс когнитивті немесе ... ... ... ... ... ... ... бола алады.
Адам интеллектісімен, ойлау заңдылығымен ерте заманнан ... ... ... ... ... келеді. Философияда
таным теориясымен айналысатын гносеология бөлімі бар. Бірақ ... ... ... ... ... бастады. Когнитивистикада
адами когницияға басты мән беріледі, ол тек бақылауға алынған іс-әрекет
деңгейінде ... ... оның ... репрезентациясы (ішкі қабылдау,
модель), символы, даму стратегиясы(білім негізінде ... ... ... ... когнитивтік әлемі, тілдің белсенділік әрекетімен ілгерілеп
отыратын мінез құлқы мен іс ... ... ... ... ... нәтижесі қатар қаралады.
1960 жылы американдық профессорлар Дж. Миллер мен Дж. Бруннер ... ... ... ... ... ... ... антропоцентристік парадигма аясында когнитивизм базасында пайда
болды. XX ғасырдың ... ... ... ... ... ... ... бастады. Когниция – когнитивті лингвистиканың ... Ол ... мен ... тіл арқылы танылуын қарастырады. Сондықтан ... тіл ... ... ... Тіл ... пен қоғамнан да
жоғары дәрежеде адам танымы мен мінез-құлқына жол ашады.
Адам санасы мен ... ... ... тіл ... ... ... ... лингвистика сияқты ... ... ... пайда болуы тіл білімінде
үлкен өзгеріс ... ... ... ... ... зерттейтін
ғылымнан адам ойлауы мен танымына байланысты қарастыратын гуманизацияланған
ғылымға айналды.
Когнитивті лингвистиканың негізгі құралдары: есте сақтау бірліктері ... ... ... және т.б. Когнитивтік лингвистика дүние
бейнесін модельдеуге (тұрпаттауға), тілдік сананы ... ... ... белгілі бір дүниетанымның қалыптасуы ... үш ... ... қатысымдылығына байланысты: сезімдік
қабылдау ... ... ... ... ... ... лингвистика мен дәстүрлі құрылымдық-семантикалық
лингвистика бір- мен альтернативті қйлаудың ағымы емес, олар ... ... ... ... ... лингистикада тілдің таным
құралы мен танымның алғы шарты екендігі ... ... ... ... тілдің адам болмысы мен танымының барлық аясын қамтитын
адами рухтың басты қызмет екендігін баса көрсеткен болатын.
Когнитивтік ... ... ... ... ... ... ... когниция, дүниені тілдік көру,
когнитивтік ... ... ... ... ... вербализация, менталдылық, мәдени константтар, ... ... ... ... ... ... лингвистиканың қалыптасу тарихы: ... ... ... ... ... ... лингвистика бірнеше ғылым түрлерінің өзара ... ... ... ... ... ... Оның ... – адами білімнің құрылымы мен қызметі, оның өзі ... ... ... ... ғылым ақпарат теориясынан
ақпарат ұғымы, білім құрылымы, ақпаратты ... оны ... ... ... ... алу, ... ... мен адам санасындағы ақпараттарды
таратып түсіндіру(репрезентация) туралы мәселелерді ... және ... ... ... адам дүниені қалай ... ... ... мәліметтер білімге жатады, менталды кеңістік қалай жасалады деген
сұрақтарға жауап табуға ... ... ... көрсетуінше,
айналадағы заттар мен құбылыстарды категоризациялау мен классификациялау
адам миының маңызды ... ... ... ... ... ... ... құрайды, ұзақ уақытқа арналған
жадыда сақталатын менталды ... ... ... ... ... ... мәселелер, белгілі бір образдар мен
мәтіндерді тану бұрыннан ... ... ... ... ... қана емес, синтетикалық та ғылымдар қатарына жатады,
адмның когнитивті процестерін ... ... ... ... психология, ақпарат теориясы ғылымдарын біріктіреді
Когнитивті психология пәнін де когнитивті лингвистиканың қалыптасу
көзіне(источнигіне) ... ... ... ... концепт және когнитивті ... ... ... ... да ... ... етуі психологиялық механизмдерге сүйенеді, тіл
адамның дүниемен, ... ... ... ... мен
жинақталуының маңызды бөлігі болып табылады. ... да , ... ... ... ... ... бірақ біреуі пәндердің семиотикалық
циклі, екіншісі ... ... ... ... ... ... даму тарихында үш рет психологиямен түйісіп, толығуды бастан
өткізді: XIX ... ... XX ... ... болуы), XX ... ... ... ... болуы).
Лингвистикалық семантика когнитивтік лингвистиканың даму көзі болып
табылады. Кейбір ... ... ... «аса ... деп есептейді, оны семантикалық семантиканың табиғи ... ... ... Олар ... ... ... ... арқылы дүниені меңгерудің нәтижесін көрсететін жалпылама ұғымдық
категория ретінде түсінеді. ... ... ... ... ... ғана қолданылып қоймайды, мәселен прототип ұғымы сонымен
бірге фонологияда, морфологияда, ... ... және ... ... ... ... ... тепе-теңдікте
болуы және оның лингвистикалық ... ... ... ... Ресей ғалымдарының когнитивті лингвистика немесе когнитивті
грамматика туралы емес, когнитивті семантика туралы сөз ... жол ... ... бірден-бір ... ... ... ... ... дәл осы ... арқылы когтивті лингвистикаға келді.
Жоғарыда аталған даму көздерінен басқа когнитивті лингвистиканың дамуында
белгілі деңгейде роль атқарған:
Лингвистикалық типология мен ... ... ... ... ... ... ... ұғымдық негіздемесі ретінде
түсіндіреді), психолингвистика, култорология, тарихи-салыстырмалы ... ... ... ... төмендегідей
кезеңдерін көрсетуге болады. «Когнитивті грамматика» ... 1975 жылы ... пен ... ... ... таныстырамыз» атты
мақаласында қолданылды. 1987 жылы ... ... ... ... бірінші томы жарық көрді. Сондай-ақ осы ... Дж ... ... от және ... заттар» атты еңбегі,
М.Джонсонның «Ойлаудағы дене» аталатын кітабы жарияланды.
XX ғасырдың 80 жылдарындағы ... ... ... мақалалары
когнитивті лингвистиканың дамуындағы ерекше кезеңі ... ... ... ... дейін бір-бірімен байланысы жоқ жеке ... Бұл ... ... Т.ван Дейктің(Нидерландтық),
Дж.Хэйманның (Канадалық) зерттеу ... ... ... ... ... ... арналған
алғашқы оқулықтар жарық көре бастады, олар: Ф.Укегер, Х-Й.Шмид. «Когнитивті
лингвистикаға ... (1996) және ... ... ... Орыс тіл ... ... рет когнитивті лингвистика
В.И.Герасимовтың шолулары ... ... ... Орыс тіл білімінде
когнитивті лингвистика сексенінші жылдары дами бастады. Оның қалыптасуында
табиғи тілді түсінуді моделдеуге арналған мына ... ... ... ... ... ... ... (1976, түпнұсқа 1972) атты
Т.Виноградтың кітабының орысша аудармасы және ... ... ... ... «Концептуалды ақпаратты өңдеу»(1980,
түпнұсқа1975), осы тақырыпқа арналған «Шетел лингвистикасындағы жаңалықтар»
жинағының XII томы. 1988 жылы ... ... ... когнитивтік аспектісіне
арналған «Шетел лингвистикасындағы жаңалықтар» жинағының XXIII томы, 1995
жылы «Тіл және интеллект» жинағы жарық ... ... ... ... ... ... да ... күшімен жарыққа шыққан зерттеу еңбектерде тілдегі
адамдық ... тіл мен ... тіл мен ... ... сөз ... ... дамуына ерекше ... ... ... ... орыс ... сөздігі» кітабын айтуға
болады. Бұнда бірінші рет мәдениет константы мен концептілеріндегі мәдени
құндылықтар талданады. ... ... ... ... ... ... ... «Интеллегенция», «От», «Су», «Нан» т.б.
Е.С.Кубрякованың «Когнитивтік терминдердің ... ... ... де
айтарлықтай маңызы болды.
Когнитивті ғылымдардың басты объектілерінің бірі тіл болып табылады.
Тілді зерттемейінше адамның қабылдау, ... ... ... ... ... жоспарлау, мәселелерді шешу ... ... ... ... ... тек ... ... сонымен бірге ... ... ... да
категоризациялаудың базистік деңгейінде зерттейді.
Дамудың ... ... ... лингвистиканың алдында үш
негізгі мәселе тұр: тілдік білімнің табиғаты ... оны ... ... байланысты. Сондықтан зерттеу мынадай бағыттарда жүргізілуі тиіс:
а) таңбалар арқылы берілген білім түрлері мен ... ... ... ... ... ... ... яғни интерпретациялау
тәртібі(когнитивті семантика және прагматика);
б) таңбалар мен олардың қызметін бағыттап отыратын заңдылықтардың ... ... ... таңбалар мен онда көрініс тапқан мәдени реалилердің ... ... ... ... ... ... ... – тіл –
репрезентациялау – ......... ... ... ... қарым-қатынасын анықтау мәселесі
болып отыр.
Бүгінгі таңда тілді зерттеудің күрделенгендігі соншалықты ... ішкі ... ... үшін ... философтардың,
психологтардың, мәдениеттанушылардың, өнертану ... өзге ... ... күші ... ... ... ... міндеттері:
1. Дүниені игеру және тану процесіндегі тілдің ролі;
2. Дүние туралы ақпаратты қабылдау, жалғастыру(тасымалдау), қайта
өңдеу;
3. Білімді ... ... ... ... ... және концептуализациялау;
4. Концептосфераны жасайтын әмбебап концептілердің жүесін ... ... ... ... ... ... ... талдауларды сөйлеу түрлерін, белгілі бір
лексемалар қолданылып тұрған контекстерді, мәтін деңгейінде концептілердің
танылуын, ... ... ... ... ... мәтел,
афоризмдерді, олардың сөздіктердегі мағыналарын талдаумен толықтырады.
Бақылау сұрақтары
Ой мен сана ... ... жеке ... саласы ретінде қалыптасуы
Когнитивті лингвистикадағы сананың ролі мен маңызы
Әдебиет
1. Роль человеческого ... в ... Язык и ... ... М.: ... Бахтин М.М. К эстетике слова.М.,1974 – 278с
3. Ахмедьяров К.К. Формирование и развитие метаязыка русской
лингвистической поэтики. Диссертация доктора фил. ... 2003. – ... ... А.Б. ... языковой личности поэта О.Сулейменова.
Диссертация кандидата фил. наук.А., 2003. – 254с.
5. Қожахметова Ф.Б. ... ... ... ... ... ... ... кандидаты ғылыми атағын алу үшін
дайындаған диссертация жұмысы. А.,2004. – 121.
6. Қ.Жаманбаева. Тіл қолданысының ... ... ... ... ... ... Стилистика. Теория поэтической речи. Поэтика.
2- тақырып Когнитивтік лингвистиканың зерттелу тарихы
Сабақтың мақсаты: ... ... ... когиотология).
Оның зерттеу обьектісі – адами білімнің құрылымы мен
қызметі, оның өзі ... ... ... ... Когнитивті психология пәнін де когнитивті
лингвистиканың қалыптасу
Лекция ... :
1. ... ... тіл ... жан-жақты, терең дамуына
байланысты заман, уақыт талабынан пайда болуы.
2. XX ғасырдағы тіл ... жаңа ... ... ... ғылыми
негіздері.
3. Когнитивті лингвистика туралы ғалымдардың пікірлері, тұжырымдары,
көзқарастары.
4. Тіл ... бұл ... ... ... оның ... ... алғы
шарттары, даму кезеңдері.
Когнитивті лингвистика бірнеше ғылым түрлерінің ... ... ... ... ... ... Оның зерттеу
обьектісі – адами білімнің құрылымы мен қызметі, оның өзі ... ... ... ... ғылым ақпарат теориясынан
ақпарат ұғымы, білім құрылымы, ақпаратты өңдеу, оны жадыда ... ... ... алу, тілдік формалар мен адам санасындағы ақпараттарды
таратып түсіндіру(репрезентация) туралы мәселелерді ... және ... ... ... адам ... қалай таниды, дүние туралы
қандай мәліметтер білімге жатады, менталды кеңістік ... ... ... ... ... ... ... психологияның көрсетуінше,
айналадағы заттар мен құбылыстарды категоризациялау мен классификациялау
адам миының маңызды қабілетінен ... ... ... ... ... негізін құрайды, ұзақ уақытқа арналған
жадыда сақталатын менталды ... ... ... ... ... қатысты мәселелер, белгілі бір образдар ... тану ... ... білімдер негізінде анықталады.
Когнитология пәнаралық қана емес, синтетикалық та ... ... ... ... ... ... ... математика, философия,
лингвистика, психология, ақпарат теориясы ... ... ... ... де ... ... қалыптасу
көзіне(источнигіне) жатқызамыз. Когнитивті ... ... ... және когнитивті моделдер туралы ұғымды алады.
Шындығында да ... ... етуі ... механизмдерге сүйенеді, тіл
адамның дүниемен, біліммен қарым-қатынас тәжірибесінің қалыптасуы мен
жинақталуының ... ... ... ... ... да , ... ... пәндер қатарына жатады, бірақ біреуі пәндердің семиотикалық
циклі, екіншісі ғылымның «физикалық» саласына біршама ... ... даму ... үш рет ... ... толығуды бастан
өткізді: XIX ғасырдың ... XX ... ... ... XX ... 80
жылдары(когнитивті лингвистиканың пайда ... ... ... ... даму көзі ... ... ... когнитивті лингвистиканы «аса тереңдетілген
семантика» деп ... оны ... ... ... даму
нәтижесі ретінде қарастырады. Олар тілдік семантиканың категориясын адам
танымы ... ... ... ... ... ... ... ретінде түсінеді. Когнитивті лингвистиканың зерттеу нәтижелері
тек семантикада ғана қолданылып қоймайды, ... ... ... ... ... морфологияда, диалектологияда қолданылады және т.с.с.
Когнитивті лингвистиканың семантикалық проблематикамен табиғи ... және оның ... ... ... ... ... Ресей ғалымдарының когнитивті лингвистика немесе когнитивті
грамматика туралы емес, когнитивті семантика туралы сөз қозғауына жол ашты.
Когнититі ... ... ... ... ... Е.С.Кубрякова, В.Н.Телия дәл осы семантикалық
зерттеулер арқылы когтивті лингвистикаға келді.
Бақылау сұрақтары
1. ... ... ... ... ... Н.Д. Типы языковых значении. – М.: Наука, 1988. – 339.
2. Арутюнова Н.Д. Типы языковых ... ... ... факт.
Москва,1988.
3. Телия В.Н. Коннотативный аспект семантики номинативных единиц. – М.:
Наука, 1986. – 141.
4. Телия В.Н. Типы языковых ... ... ... ... в ... ... 1981. – 268.
3 – тақырып Когнитивті лингвистиканың қазақ тіл ... ... ... Тілді когнитивті(танымдық) ... ... тіл ... және ... ... екі ... ... көрсетіледі
Негізгі түсініктер: Тілтаным ... тіл – ...... ... ... ... ... пайымдаулары;
Лекция жоспары:
1. Ахмет Байтұрсыновтың таным негіздеріне қатысты ой-тұжырымдары мен
көзқарастары.
2. Ғалымның дүниениетаным мен ... ... ... арақатысы
туралы пікірлері, оның мәні мен маңызы.
3. Мағжан Жұмабаевтың тіл, ой, сана арқылы ... даму ... ... ... тіл адамды, өмірді зерттеп-танудың
көрсеткіші ... ... ... оның ... негіздері.
А.Байтұрсынұлының тіл табиғатының ерекшелігін, тіл ... ... ... ... ... ... саралай келіп, оларды
мазмұны мен көтерген мәселесінің бағыт-бағдарына қарай бірнеше топқа ... 1) ... ... тіл – ...... ... байланысты пікірлермен сабақтас пайымдаулары; 2) Поэтикалық
тіл табиғатын «қарапайым» тілден ... ... ... ... сөз ... тірек болатын адам санасының үш негізін
атап көрсетеді: Ақыл, Қиял, Көңіл. Әрі қарай: ақылдың ісі – ... ...... ... ісі – түю, талғау деп, сана негіздерінің
әрқайсысына тән қызметін ... ... ...... ... ... ... меңзегенінше, көңілдің түюін түйгенінше
айтуға жарау».(141-бет) Тіл мен сана ... ... ... тіл – ... адам ... сәулеленген сұлбасын сыртқа шығару,
белгілі бір формаға ... ... ... Тілді танудың
антропоцентристік парадигмасы бойынша, адам санасы мен ... ... тіл ... ғана ... болады.(Маслова. Когн.лингв.)
А.Байтұрсынұлы ойлаудың екі ... ... ... ... түйісінше
ойлау. Тиісінше ойлау: заттың «бойына ... ... ғана ... ... ... ... яғни ... ғылыми тілмен айтсақ, ... ... тіл ... ... ... ... зат туралы «адамның
қосқан, таңған сипаттары», яғни зат, құбылыс туралы сөйлеушінің көзқарасы,
танымы, ұғып-қабылдауы тұрғысынан сөз етуі. ... мен ... бұл ... ... информативтік қызметімен қоса ... ... ... ... бір ... ... ... береді. Сондай-ақ ғалым тілдің (ойлаудың)тиіс жағына көрік
керек емес, нақты шындық керек, түйіс жағына көріктеу, әдемілеу ... ... ... сөз ... Тіл ... ... ... тілдің табиғатын логикалық және эстетикалық таным нәтижесі ретінде
түсіндіреді. Осы бағытты жалғастырушы Бенедетто ... ... екі түрі бар: ... және ... ... ... – фантазия, нәтижесі образ, логикалық танымның құралы интеллект,
интеллект ... ... ... ... ... ... ойлауды
тілден жоғары қою арқылы оның бір жақты идеялық жағын ғана сөз ... яғни ... ... ... шығарды, сол арқылы басқа
лингвистикалық ағымдардың сынына ... ... ... ... ... ... ... ақыл(логикалық) негізімен
қатар көңіл(қабылдау) негізінің де бар екендігін дәлелдейді.
Тілді когнитивті(танымдық) тұрғыдан қарастырған еңбектерде тіл ... ... ... екі жақты субстанция ретінде көрсетіледі.
(Колшанский) Тіл – адам – ... ... ... дүние туралы
танымының тілде бейнеленуі туралы мәселе келіп шығады. ... ... ... ... ... деп ... ұғымдық
жүйе арқылы түсіндіріледі: «Адамның зейіні бүтін ғаламды тануға ... бар ... ... яки бар деп ... ... ... ... белгілі бір қарарға келгенде адамға бір үлкен ұғым пайда
болады. Сол ұлы ұғым ... ... деп ... Даналықтың мақсаты бүтін
ғаламды танып, ... ... ... дүниенің жұмбағын(дүние мәселесін)
шешпек(...)»(А.Б. Шығармалары.211-бет) Автордың «даналық», «ұлы ұғым
жүйесі» ... ... ... ... тіл ... берілетін «абсолютті
шындық», «дүниенің тілдік бейнесі» идеяларымен ... ... тек тіл ғана ... рөл ... ... концепцияны ұстанушы
Л.Вайсгербердің пікірінше де кез келген тіл шындық өмір мен адам ... ... ... ... ... ... ... жасайды. Бірақ
аталған ілім өкілдерінің(тілдің қатысымдылық теориясы) қателігі олар адам
қабылдаған әлемді сана емес, алдымен тіл ... деп, ... мен ... ... ... сөз өнері туралы ғылым деп танитын болсақ, А.Байтұрсынұлының
«сөз өнерінің» табиғатын жан жақты сипаттаған пайымдауларын ... ... ... ... бір ... ... сараптама ретінде
қарастыруға болады.
А.Байтұрсынұлы: «Қандай сәулетті сарайлар ... ... ... я
кескінді суреттер болсын, қандай әдемі ән-күй болсын – сөзбен ... ... ... Бұл өзге ... ... келмейді» -деп, сөз
өнерінің ерекше болмысын сипаттайды. «Сөз өнеріне жұмсалатын зат – сөз. Сөз
шумағы тіл деп ... Сөз ... ... сөз ... да тіл я лұғат
деп аталады» дей келіп, тілді табиғатына ... ақын ... ... ... ... Ақын тілі ... ... құрылса, әншейін тіл жалаң
лебізге құрылады. Ақын тілі, біздіңше поэтикалық тіл, мінсіз болу үшін оған
қойылатын талаптар ... ... ... ... ... қисыны) және
тілді талғап қолдануды ... ... ... болып шығуы сөздің
тізілуі мен әңгіме айтушының пікірлеуінде. ... ... ... ... ... соғұрлым үй де сәулетті әдемі болып шығатыны ... ... ... бай, ... ... ... соғұрлым шығарған сөз пікірлі,
әсерлі, ... боп ... ... ... ... ... ... мәтінтану
теориясындағы сөйлеуші – мәтін – қабылдаушы арақатынасынан алып ... ... ойын өзі үшін ... Өзге үшін ... деген ғалым
пайымдауы ойдың әсерлі болуы тыңдаушының(реципиент) ... ... оның өзі ой ... ... ... реципиентке қаншалықты
таныстығына да байланысты деген пікірлермен қабысады.
Тілді таңдап қолдану сөздің ішкі мәнінің тереңдігін, қиялдың кеңдігін,
пікір ... ... ... сөйлеуді білдірсе(тілдің логикалық
сипаты), тілді талғап қолдану ... ... ... құрамы,
сөйлем құрылысы, фонологиясы) орнымен жұмсауды көрсетеді. Оның өзін сөз
дұрыстығы, тіл тазалығы, тіл анықтығы, тіл ... тіл ... ... ... ашық ... болу үшін ... айтатын нәрсесін анық
танитын болуы керек. Адам анық ... ... анық ... да, ... ... ... күңгірт атайды» деп тағы да ... ... ... ... жөніндегі көзқарасты бекіте түседі.
Ғалымның сөз өнері туралы ғылыми пайымдауларында тіл ... тіл, сөз, ... ... ара жігі ... ... ... жұмсалатын зат – сөз», яғни сөз өнерінің(поэтиканың) ... сөз, ал ... ... тіл ... ... Сөздің белгілі бір
жүйеде келуін тіл дейміз. ... ... өз ... ... өзі ... ... Әркім өз қалауынша алып, өз оңтайынша алып тұтынған сөз
сол адамның тілі болып табылады» дейді. Сондай-ақ ... ... ... де ... ... ... деп сөз турасында айтсақ, сөздің
ішіндегі дыбыстардың үндері құлаққа жағымды болуып естілуін айтамыз. Сөйлеу
турасында айтсақ, ... ... ... ... құлаққа жағымды болып
естілуін айтамыз». Сонда сөз дыбыстардан тұратын тілдік категория ... ... ... ... ... сөз ... тіл ... логикалық қызметі) тілдің
танымдық, шешендік қыры болса поэтикалық тілдің ендігі бір ... ... ... Қазіргі тіл ғылымындағы интология мәселесі
А.Байтұрсыновта «тіл ... ... ... ... ... ... сөз ... сөйлеу әуезділігі түрінде келеді. Екеуі де дауыс
ағымына байланысты. Қазіргі ... ... ... ... сөз әуезділігі дыбыстар үндесуіне қатысты болса, ... сөз және ... ... сәйкеседі.
Сөздің өнер болуы оның ұнасымына байланысты. Ұнасымдылықтың бір шарты
ырғақ: «Сағат шық-шық еткенінің, тамыр бүлк-бүлк ... ... ... ... ... ... ырғақ – ырғағының арасы да сондай
бірдей болады.»(189.) Жалпы сөйлеудегі ... ... ... ... тану үшін өлең ырғағын «жорғақты ырғақ» деп ... ... өлең ... ... ішіндегі буын сандарының бірдейлігімен
ғана емес, сөз кестелерінің реттілігімен, сөздердің әуездес ұқсастығымен
ерекшеленеді.
Лебіздің жалаң ... ... қара сөз, ... түрін дарынды
сөз деп атай отырып, екеуінің де өлеңдісі, өлеңсізі ... ... ... тек ... ғана емес қара ... ... да
қолданылатынын(Р.Сыздық) ескерсек, автордың дарынды сөз терминін поэтикалық
тілге қатысты қолданып ... ... ... ... ... ... сипат жағының көркемдігімен, мағына жағының күштілігімен жағады.
Сөз көркемдігі әуезінің әдемілігі мен ... ... ... ... ... ... ... жағынан тәртіптеп, үйлестіріп тізуден болады.
Күштілігі сөздің қалыпты ... ... күш ... ... істеуден
болады.»(208.) Ғалымның «дарынды сөз», «көрнекті лебіз», «асыл сөз» ... ... ... әр ... ... ... деп ... сөзді» «зейінді», ақыл мен білім иесі айта алса, «дарынды ... ... өзі ... ... Ол үшін терең пайым, күшті пікірмен бірге
қиялдың шарықтайтын ерекше шабыты қажет. Ол – ... ... ... ... ... ... қарым-қабілеттің жемісі.
Қазақ тіл білімінде поэтикалық ... ... жеке ... ... зерттеумен байланысты ғана көрініс тапты. Қазақ тілі
материалдары негізінде поэтикалық тілдің теориялық ... ... жүйе ... талдаған еңбектер жоқтың ... ... ... ... ... – қазақ әдебиетінің классигі» және Қ.Иассауи
«Хикметтерінің» тіліне арналған «Түрки ... ... ... ... ... әдеби тілінің қалыптасу, даму тарихының сүбелі екі
кезеңінің (XI ғасырдағы түркі жазба әдеби тілі және XIX ... ... ... ... ... әдеби тілі) басты өкілдерін
талдау объектісі ете отырып, ... ... ... ... ... ... танытуға арналған алғашқы зерттеу үлгісі деуге болады.
Алдымен зерттеуші поэзия тілін ... ... ... ... Кез ... ... тілі оның шығу ... сол шығарма
дүниеге келген дәуірдің қоғамдық, әлеуметтік құбылыстармен тығыз байланыста
талдануы керек деғен принципті ... ... етіп ... ... Хожа
Ахметтің тіліңдегі жеке қолданыстарды, шығарма ... ... ... этнографиялық, мәдени таныммен сабақтастыра қарастырады.
«Яғни, ол әдебиет сол қауымның саяси құрылысын, мәдениет халін, ... ... ... дәрежесін, әдет ғұрпын, қысқасы нені жақсы, нені
жек ... ... ... алмайды. Өйткені, біз қандай адам болмасын ол
сол бір кездегі ... ... ... ... ... пен қоғам
орталығының жемісі еді деп білеміз. Сол ... ... ... ... ... сол қауымның бір бөлігінің болса да мүддесін ... ... ... - деп ... ... ... философиялық құндылығына «асыл сөз»,
«Ақлият сөз» деп баға бере ... ... ... ... асыл ... – Хожа
Ахмет Иассауи үлгі еткен түркі ... ... ... ... патриоттық
сезіммен сөз етеді. «...түркінің сахрауй тілінен гөрі басқалау, әдеби
қолданыстармен «будандасқан» мәдени формаларды ... ... ... атай ... бір ... жайт – «Хикметтің» кейбір толғауларының
құрылысы да, буын өлшеуі де ... гөрі ... ... өлең жырлардың
буындық өлшеуіне ұқсас келеді»(321-бет) - дей отырып хикметтің лексикалық
құрамына, өлең құрылысына талдаулар, салыстырулар жасайды.
Қазіргі ... тіл ... ... ... ... зерттелуі
Соңғы кезеңдерде қазақ тіл білімінде тілді танымдық тұрғыда зерттеу
басым ... ... ... ... ... поэтиканың
дәстүрлі ғылыми базасы – тіл білімі қазіргі таңда ерекше ... ... ... ... ... ... ғылыми парагматикасындағы
интеграциялау принципі, соның ішінде адами ғылымның жетістіктерін белсенді
құру және шығармашылықпен ... – XX ... мен XXI ... ... ... дамуы мен концептуалды-конструктивті девизі, яғни,
антропологиялық лингвистиканың қайта тууы.» – деп жазған ... ... ... ... ... көркем сөзінің тілі когнитивті
лингвистиканың теориялық базасында жан-жақты дамып отырғанын біз де ... тілі ... ... ... ... негізінен
тілдік тұлға мәселесіне қатысты, көркем шығармадағы концептілік құрылымды
танытумен байланысты, дүниенің тілдік бейнесі мәселесін талдау ... ... ... тіл мен мәдениет қарым-қатынасын сипаттау бағытында көрініс
береді. Осы орайда соңғы зерттеу еңбектерге шолу жасап ... жөн ... жеке ... тілін зерттеуге арналған жұмыстардың көпшілігі
шығарма ... ... ... «көркем бейнесін», яғни тіл арқылы
берілетін тұлғасын айқындаудың ... ... сөз ... «Ғ.Мүсіреповтің «Ұлпан» повесіндегі лингвомәдени бірліктер»
тақырыбындағы кандидаттық жұмысында ... ... ... ... ... отырып, автор қолданған лингвомәдени бірліктер
арқылы ұлттық мінез, ұлттық ... ... ... ... ... эталон, стеоротип, образ, этикеттік норма,
коннотация түріндегі мәдени компоненттерді айқындау арқылы дүниенің тілдік
бейнесін ... ... ... тіл – ...... ... ... бейнесін жасаудағы негізгі константа бола алатынын
дәлелдейді.
Ф.Қожахметова Тұрмағанбет Ізтілеуов ... ... ... ... ... ... терминінің өзі қазақ тіл білімінде әлі де орныға
қоймаған ұғым. Көптеген зерттеулерде дискурс мәтін ... ... ... ... Ф.Қожахметова дискурсқа берген анықтамасында:
«Егер 60-70 ... ... ... ... ... ... ... сөйлеу актілерінің тізбегі болып түсінілсе, ал бүгінгі таң ұстанымдарына
назар аударсақ, онда ол ... және ... ... ... ... ... ақиқат туралы білім қоры, ... оның ... мен ... ... ... ... – деп ... Сондай-ақ зерттеушінің көрсетуінше,
дискурсқа динамикалылық пен үрдістілік тән. Тілдік тұлғаны танытуда дискурс
қаншалықты рөл атқарады десек, тағы да ... өз ... ... мәтіннің тілдік құралдары арқылы автор әрбір оқырманды өзінің ішкі
дүниесіне «үңілуіне», «өз тереңіне бойлауына», өзінің ішкі ... және оны ... ... ... уәждік жүйесін вербалдық
сипатта жаңғыртуға, сөйтіп оқырманға өзінің ... ... ... ... ... әлем ... мен көркем тілі арқылы айтушы мен
оқырманды бір-бірімен байланыстырады. Яғни, оқырман ... ... ... «тіл ... ... ... ... оқырманды қызықтыратын,
автордың көркемдік әлемін бейнелейтін қайталанбас ерекше «тіл әлемі» ... ... ... ... ... ... шығармалары
арқылы оқырман тек мәтін арқылы түсінілетін мәліметтерді қабылдап ... ... ... тыс ... да ұғып ... ... Ол ... өмір сүрген ақындық орта, оның ұлттық дүниетанымы, көзқарасы
жете таныс болуы тиіс. ... ... ... ... ... ену ... шығарма әлемінің құндылығы автор құрастырған тілдік бейне арқылы өз
жан-дүниесінің шындығын қалыптастыру. Ең жоғарғы ... ... ... Т.Ізтілеуов) жеке санасы негізінде өзіндік танымын ... ... ... ... жасайды, өзінше жоспарлайды.» Ш. ... ақын ... ... ... ... тілдік тұлға
«когнитивті лингвистиканың негізгі ұғымы – концепт» арқылы талданады. Жалпы
концепт ... ... ... ... зерттеулердің барлығында дерлік
сөз етіледі. Әр ... өз ... ... ... ... қарай
концептілерді тілдік тұлғаға, дүниенің тілдік бейнесіне, тіл мен ... жеке ... ... ... ... беру үшін ... «Кең ... алғанда, концепті ғалам туралы білімдер
жүйесінің ... ... ... бір үзіндісі ... де, ... ... ... ... болмыстағы бар заттар
мен құбылыстар, алуан түрлі объектілер туралы білетінінің, ойларының,
қиялындағы ... ... ... Ш.Ниятова концепт көп
компонентті, күрделі когнитивті құбылыс дей келіп, оны ортаңғы өзегі және
өзек ... ... ... ... ... ... бар тұтас өріс
түрінде қарауды ұсынады. Сондай-ақ зерттеуші концептінің ... кілт ... ... ... концептілер, әмбебап,
бірегей концептілер тәрізді терминдер қолданады. Осы талдаулар арқылы қазақ
тіл білімінде поэтикалық ... ... ... ... ... ... алып бара ... байқаймыз.
А.Жуминова «Ақын О.Сүлейменов тілдік тұлғасының тезаурусы» ... ... ... ... оның ... ... ... арқылы
талдаудың үлгісін ұсынады. Отандық лингвистикада ... ... ... барлық сөздердің қоймасы» ұғымында, өзінің түп мағынасында
қолданған. Қазіргі таңда тезаурус ... ... ... сөздіктер
мен зерттеулерде оның «әлем» (балалар әлемі, жасөспірімдер әлемі ... ... жиі ... ие ... Тезаурус сөзінің «әлем» ұғымына
балама ретінде алынуы оның бір ... ... ... ... ... ... ... жақтан идеялық болмысын (сөз арқылы
берілетін ұғымдар, дүниенің тілдік бейнесі) танытатын ... ... ... ... әдебиеттануда тезаурус жазушының көркемдік әлемін
сипаттайтын жиілік сөздігі ретінде қолданылады. Сөз ... ... ... пен ... ... ... тығыз байланысты.(38-бет)
Зерттеу жұмысында қазіргі тіл біліміндегі тілдік тұлға мәселесі, тілдік
тұлғаның автор бейнесі ... ... ... сөз ... ... ... ... туралы зерттеу еңбектерге шолу ... ... ... ... ... ... мен
пікірлерге талдау жасалады.
Г.Снасапова жоғарыда біз сөз еткен еңбегінде ... ... ... ... ... ... ... концепт табиғатын
бастан-аяқ талдауға құрылған «Тары» концептісінің семантикалық құрылымы мен
лингвомәдени мазмұны» аталатын диссертациялық ... М.Г. ... ... ... ... ... өрісі мен дүниетанымын танып
түсінуге мүмкіндік беретін ... ие ... тобы ... ... ... ... белгілі бірмәдениетті танудың да ... ... ... ... ... «тары» сөзіне қатысты
концептілік ұғымдар). Зерттеуші концептілерге талдау жасай ... әр ... ... ... ерешелігі болады, яғни концептіге ұлттық
сипат тән деген қорытынды ... сөз етіп ... ... қай-қайсысында да тілдік тұлғаны
талдау барысында дүниенің ... ... ... ... ... ... қырынан сипатталады.
Бақылау сұрақтары
1. Лебіз түрлерін А.Байтұрсынұлы қалай көрсетеді?
2. А.Байтұрсынұлы ... сөз» ... ... ... категориясын
меңзейді?
3. А.Байтұрсынұлы қолданған «тіл әуезділігі» қазіргі тіл ғылымында қандай
ғылымдармен сәйкеседі?
4. А.Байтұрсынұлы қолданған «тіл әуезділігі» қазіргі тіл ... ... ... ... ... тіл ... зерттеулерде когнитивтік лингвистиканың
қандай мәселелері талданған?
Әдебиет
1. Саткенова Ж.Б. Кейіпкер тілінің когнитивтік аспектісі. Филология
ғылымдарының кандидаты ғылыми атағын алу үшін ... ... ...... ... Г.Ж. ... аталымдардың когнитивтік аспектісі(біріккен
зат атаулары негізінде) . Филология ғылымдарының кандидаты ғылыми атағын
алу үшін дайындаған диссертация жұмысы. А.,2004 – ... ... Қ.Т. ... ... ... атаулардың символдық мәні.
4. Филология ғылымдарының кандидаты ғылыми атағын алу үшін ... ... ...... ... Ж.Т. Қазақ мәтінінің күрделі фразалық тұтасым // абзац
деңгейінде мүшеленуі. Филология ғылымдарының кандидаты ғылыми атағын алу
үшін ... ... ... ...... Ахмедьяров К.К. Формирование и развитие метаязыка русской
лингвистической ... ... ... фил. ... 2003. – ... ... А.Б. Тезаурус языковой личности поэта О.Сулейменова.
Диссертация кандидата фил. наук.А., 2003. – 254с.
8. Елемесова Ш.М. Көркем мәтіндегі ұлттық мәдениеттің ... ... ... ... ... ... ... алу үшін дайындаған
диссертация жұмысы. А.,2003. – 109.
4-тақырып Когнитивті лингвистиканың басқа ғылым ... ... ... ... ... ... ғылымдардың басты объектілерінің бірі
тіл болып табылады. Тілді зерттемейінше ... ... ... ... білімді қолдану,
талдау, жоспарлау, мәселелерді шешу
Негізгі түсініктер: ... ... және тану ... тілдің ролі;
Лекция жоспары:
1. Когнитивті лингвистиканың өзге лингвистикалық ... ... ... Психолингвистика және когнитивті лингвистика.
3. Адамның сыртқы әсерді қабылдауы, ол туралы өзіндік пайымы, ... ... ... ... ... ... когнитивті лингвистикамен байланысы.
Когнитивті лингвистиканың қалыптасуының төмендегідей кезеңдерін
көрсетуге болады.
«Когнитивті грамматика» термині 1975 жылы Дж ... пен ... ... ... атты ... ... 1987
жылы Р.Ланкагердің «Когнитивті ... ... ... томы ... көрді. Сондай-ақ осы ... ... Дж ... от және ... заттар» атты еңбегі, М.Джонсонның «Ойлаудағы
дене» ... ... ... ... 80 ... ... ... У.Чейфтің мақалалары
когнитивті лингвистиканың дамуындағы ерекше кезеңі болды.XX ғасырдың 90
жылдарының басына ... ... ... жоқ жеке ... Бұл – ... ... Т.ван Дейктің(Нидерландтық),
Дж.Хэйманның(Канадалық) зерттеу бағдарламалары.
90 жылдардың ортасында Европада когнитивті лингвистикаға арналған алғашқы
оқулықтар ... көре ... ... ... ... ... ... (1996) және Б.Хайне «Грамматиканың когнитивті
негіздемесі».(1997) Орыс тіл ... ... рет ... ... ... ... таныс болды(1985). Орыс тіл ... ... ... ... дами бастады. Оның қалыптасуында
табиғи тілді ... ... ... мына ... ... ... ... тілді түсінетін бағдарлама» (1976, түпнұсқа 1972) атты
Т.Виноградтың ... ... ... және ... ... бірлесіп шығарған «Концептуалды ақпаратты өңдеу»(1980,
түпнұсқа1975), осы ... ... ... ... ... XII ... жылы Кеңес Одағында тілдің когнитивтік ... ... ... жаңалықтар» жинағының XXIII томы, 1995 жылы «Тіл және
интеллект» жинағы жарық көрді.
Н.Арутюнова, Е.С.Кубрякова, ... ... ... ... да ... ... ... шыққан зерттеу еңбектерде тілдегі
адамдық ... тіл мен ... тіл мен ... ... сқз ... лингвистиканың дамуына ерекше үлесі болды деп
Ю.С.Степановтың «Константтар: орыс ... ... ... ... Бұнда бірінші рет мәдениет константы мен ... ... ... ... «Шындық», «Заң», «Махаббат», «Сөз», «Жан»,
«Күнә», «Ғылым», ... ... ... ... ... «Когнитивтік терминдердің қысқаша сөздігі» еңбегінің де
айтарлықтай маңызы ... ... ... объектілерінің бірі тіл болып табылады.
Тілді зерттемейінше адамның қабылдау, ... ... ... ... талдау, жоспарлау, мәселелерді шешу ... ... ... ... ... тек ... ... сонымен бірге когницияны(таным, ойлау, познование) да
категоризациялаудың ... ... ... ... ... когнитивті лингвистиканың алдында ... ... тұр: ... ... ... жөнінде, оны игеруге қатысты,
қолдануға байланысты. Сондықтан зерттеу ... ... ... ... ... ... берілген білім түрлері мен табиғаты(гносеология=таным
теориясы), таңбадан білімді айырып ... ... яғни ... ... және ... ... мен олардың қызметін бағыттап отыратын заңдылықтардың қалыптасу
алғы шарттары;
в) тілдік таңбалар мен онда көрініс тапқан мәдени реалилердің арақатынасы.
Когнитивті ... ... ... ... ... ... – тіл ... – концептуализациялау – категоризациялау – ... ... ... ... ... ... ... отыр.
Бүгінгі таңда тілді зерттеудің күрделенгендігі соншалықты тілдік
коммуникацияның ішкі құрылымын түсіну үшін ... ... ... өнертану саласындағы өзге де
интеллектінің бірлескен күші қажет.
Когнитивті лингвистиканың ... ... ... ... игеру және тану процесіндегі тілдің ролі;
2. Дүние туралы ақпаратты қабылдау, жалғастыру(тасымалдау), қайта өңдеу;
3. Білімді концептуализациялау, категоризациялау, мәдени ... ... және ... ... ... әмбебап концептілердің жүесін жасау;
5. Тілдік дүние бейнесі проблемасы.
Когнитивті лингвистика тілдік ... ... ... ... ... ... тұрған контекстерді, мәтін деңгейінде концептілердің
танылуын, концепт көрініс беретін фразеологизмдерді, ... ... ... ... ... талдаумен толықтырады.
Бақылау сұрақтары
1. Адамның сыртқы әсерді қабылдауы, ол ... ... ... ... ... ортамен байланысы.
2. Когнитивті лингвистиканың өзге ... ... ... ... ... және когнитивті лингвистика.
4. Лингвомәдениет танымның когнитивті лингвистикамен байланысы.
Әдебиет
1. ... Н.Д. Типы ... ... – М.: ... 1988. – 339.
2. Арутюнова Н.Д. Типы языковых ... ... ... ... ... В.Н. Коннотативный аспект семантики номинативных единиц. – М.:
Наука, 1986. – 141.
4. Телия В.Н. Типы языковых значении. Связанное ... ... в ... ... 1981. – ... ... ... және терминология
Сабақтың мақсаты: Тілдік тұлғаны зерттеудің ... ең ... және ... ... ... болып
табылады
Негізгі түсініктер: ... ... ... ... ... Когнитивті лингвистика мәселесіне байланысты терминдерді саралау
және сараптау, оларға түсініктеме беру.
2. Терминдерді қолдану және сараптау принциптері.
3. ... ... ... ... тіл білімінде
алатын орны, оған қатысты әр түрлі көзқарастар мен пікірлер.
Тілді жеке тұлға аспектісінен қарастыру ... ... тек ... ... ... философия, лингводидактика тәрізді пәндерде де зор
қызығушылық тудыруда. Бұндай «аралас ... ... ... жай адам ... жеке ... Яғни өзіндік күрделі де қайшылықты ішкі
әлемі бар, дүниедегі (материалдық, ... зат, ... ... ... ... қалыптасқан, өзін-өзі, өзі және өзге, өзі
және жаратылыс атаулымен ерекше диолог орната білетін үлкен сана мен ... шын ... Адам ... ... ... аспектдегі жеке
тұлғаны зерттеу тек тіл арқылы жүзеге асырылады. Яғни бізді қызықтыратын
жалпы адам ... ... ... «... язык ... ... спосовные
помочь нам проникнуть в скритою от нас сферу ментальности, оба ... ... ... мира в той или иной ... Он ... о человеке такие вещи, о которых сам человек и не ... ... ... мәселесін орыс тіл білімінің ... ... ... сөз ... отырған мәселені лингвистикалық деңгейде
қарастырудың 3 түрлі жолын көрсетеді: ... ... мен ... ... ... бұл психолингвистикалық жол;
Екіншіден, тілді оқып-үйрету әдістемесі тұрғысынан, бұл лингводидактикалық
жол; Үшінші, ... ... ... ... ... әдіс Б.Куртенэнің
зерттеулерінде қолданылды. Ол әдеби тілге тарихи ... ... ... ... көзқараспен қатар қойды. Ол тілдік тұлғаны түрлі әлеуметтік-
тілдік категориялардың бірлігі ретінде қарастырды. Оны жазушының ... гөрі ... ... ... ... ... бағыты қызықтырды.
Қазіргі психолингвистикада тілдік тұлға тіл мен ойлаудың қарым-
қатынасына ... ... ... ... қатысты қаралады.
Тілдік тұлғаны зерттеудің лингводидактикалық аспектісі ең ежелгі және
тамыры тереңдегі мәселе болып ... ... ... ... түсіну екі ерекшелігімен ажыратылады: біріншіден, тілдік тұлға
жалпы ... ... ал ... ... адамға тән тума қабілет ретінде
қаралды, мұндай жағдайда тілдік ... ... мен ... оны ... ... ... қатысты бола алмайды. ... ... ... ... меже ... ... ... баға
береді, сол арқылы көркем шығарманың тілін зерттеу ретінде тілдік тұлғаны
талдаудың кең мүмкіндігін жасайды ... ... ... ... ... тұлға мәселесі түрлі қырынан
зерттеу нысанына айналуда. Осы терминнің қалыптасу, даму тарихында онымен
іргелес бірнеше ... ... ... ... Мәселен: көркем шығармадағы
«автор образы», «авторлық ... ... ... «шығармашылық тілдік
тұлға», «речевая личность» т.б. «Поэтикалық тілді зерттеу теориясында»
«тілдік тұлға» ... ... ... ... ... емес. Олай
болатын себебі көркем әдебиетте авторлық даралық ... бар. ... ... ... ... ... ... санасында дараланады. Автор ... ... сол, ... ... ... тыс тұлғадан ерекшеленеді.
«Идиостиль/идиолект» «автор бейнесі», «лирикалық қаһарманның бейнесі» ... ... ... ... қатысты сипаттамалары қазіргі таңда
мамандардың басты назарында болып отыр (Язык и ... ... ... ... ... ұғымдармен, түрліше ракурста
зерттелу мәселесіне жеке ... ... және ... ... ... тұлғаның «автор
бейнесі», «көркем бейне», «авторлық тұлға» мәселесінен шығарып ... ... ... те, көркем шығармадағы авторлық «мен»-
нің жалпы көркем ... ... ... сөз ... ... ... ретінде А.Потебняның еңбектерінде қарастырылғаны белгілі.
Сөзді тілдік қатынас құралы ғана емес, ойлауды қалыптастырудың ... ... ... ... ... «Мағына дегеніміздің өзі – оны
білдіретін сөздің тууына себеп болатын объективті ... ... ... ... өз ойын өзгеге жеткізбейді, тек қана оның жеке ойлауы мен
ішкі әлемін тануына қозғау ...... ... ... көрсетуінше,
сөз мазмұны екі түрлі: «Біріншісі, сөздің халықтық немесе ең ... ... ... танылатын ең басты белгісі. Осы ... сөз ... ... қатысады. Екіншісі, жеке немесе ... ... осы ... ... ... жеке ойлау
қабілетінің сандық, сапалық белгілері танылады. Біздің ойымызша, сөйлеуші
«автордың» жеке тұлғалық сипатын ... ашып ... де осы ... ... қабілеті тудырған сөйлеу мазмұны болса керек.
Кез-келген шығарманы оқып, мазмұнын түсінуге ... ... ... ... шығарманың авторын іздейміз. Басқаша айтқанда шығарма
мәтінінен қабылдаған, өзіміз тауып, таныған «көркем ... ... оның ... ... ... байланыстырамыз.
В.Виноградов авторлық бейнені жазушының жеке ... ... ... ... ... оның ... ... автор
бейнесінде жазушының өз дәуіріндегі әдеби тілге қатысы, оны ... ... ... қайта құра білуі жүзеге асады» дейді (О
теории худ.речи.). Сондай-ақ, автор бейнесі - жеке ... ... ... ... ... ... мен мектептердің шеберлік-
ерекшеліктерін ... ... Ол ... ... ... ... ... А.Потебня: «лирик ақын ... ... ... өте ... көрсеткендей, лирикалық мен – тек автор бейнесі емес,
сонымен бірге, адамзат қоғамының өкілі ретінде біздің поэтикалық санамыздан
орын ... және ... ... ... суреткердің идеалды және
субъективті дағдысы ретінде бейнеленген тұтас әлемді көркемдеуге қатысады.
Ол жазушылық «мен»-нің өн ... ... ... ... ... ... жеке ... туралы ұғымның дамуымен байланысты көрініс
береді. Автор бейнесі туралы ұғым жазушының бір ... ... ... ... ... ... болып табылады.
Автор бейнесі оны танып-білу мен қабылдаудың әр ... ... ... ... ... авторлық «мен» аясында танылуын зерттеуші көркем
мәтіндегі ішкі ... ... ... ... ... ... ... позициясы (дүниетанымы) көрінуі керек. Ішкі
монолог автор ... оның ... ... ... тығыз байланысты.
«Қаһарманның ішкі монологы автордың сыртқы үніне айналуы керек. Бұл – автор
романды өз атынан айтып шықсын деген сөз ... ... бұл ... ... туралы...».
Сондай-ақ, ғалым автор бейнесінің көркем шығармада әңгімені баяндаушы
(әңгімелеуші) бейнесімен астасып берілетінін де сөз етіп ... ... – бұл жай ғана ... субъектісі емес, тіпті ол көркем шығарма
құрылымында да аталмайды. Автор бейнесі ...... ... ... ... ... әңгімелеушілермен , баяндаушылар мен
қарым-қатынасын біріктіретін ... ... ... ... ... ... ... қарақшыны, не ... ... ... ... біз, ... тек қана суреткердің жан-дүниесін
іздейміз»– деп жазады.
Автор бейнесінде, оның сөйлеу құрылымында көркем шығарманың стильдік
ерекшелігі мен ... ... ... сөйлеу құралдары арқылы берілетін
жарық пен қараңғы, бір стильден екінші стиль түріне өту, ... ... ... ... олардың сөздер мен тіркестер арқылы берілу
жолдары, синтаксистік ... ... ... өзара біріктіріледі.
В.Виноградов Л.Толстойдың: «Көркем шығарманың бағалылығы ойдың ... ... ... ... ... анық ... болуында» – деген
пікірін келтіре отырып, автор бейнесінің, оның құрылымының жеке автордың
шығармашылық ... ... ... ... мен ... ... бағыт-бағдарына байланысты әр алуан мазмұндар мен формаларда
көрінетінін баса айтады. ... ... ... ... ... ... ... байланысты: біріншіден, суреткердің жеке стилі
тұрғысынан, екіншіден, проза мен ... ... мен ... ... ... мәтініндегі ішкі монологпен тығыз байланысты;
төртіншіден, ... ... ... ... ... ... ... нысан болады.
Әрбір көркем мәтін белгілі бір дәрежеде автордың болмысын ... айта ... Қ. ... өз ... Г.В. ... пен
Н.М. Малышеваның мынандай пікірлерінен дәйек ... ... әлем ... ... жеке ... сүзгісінен өткізіліп
оқушыға ұсынылады. Мәтін арқылы шығармашылық ... ... ... ... үлгермеген тың ойлар туып қалыптасуы мүмкін. ... тың ... ... танымындағы «автор бейнесі», яғни автордың санадағы
бейнеленуі болмақ. Осы тұрғыда ... өзі мен ... ... ... ұғым
бір-бірімен бара-бар емес.» (Формирование и развитие метаязыка.216)
Осыған ұқсас ... А.Б. ... ... ... ... «мені» (эго) көркем шығарманың мазмұндық қазынасын
түгел қамтиды. Оның «автор бейнесінен» ... да осы. ... ... ... ... ... ... бірлікте танылады, ал
персонаждық «мен» бұл ... ... ... ғана қамтиды.»
(Тезаурус.16)
Автор мен авторлық бейне туралы ... ... ... белгілі-бір
автор бейнесінің қалыптасуы туралы пікірлер А.А. ... ... ... ... ... ... астарында не жасырынып
жатқанын сөйлеушіден де гөрі тыңдаушы артығырақ ... ... ... ... ... ... да ... тануы мүмкін. Бұндай шығарманың
қуаты – автордың нені ойға алғандығында емес, оқырман мен көрерменге қалай
әсер етуінде. ... и ... ... ... ...
зерттеушілікпен, көркем образды – оқырманмен байланысты категория ретінде
қарастыруды ұсынады. «В.Виноградов ... екі ... ... сәтті
астастыра білді. Мұндай астастырудың нәтижелі болғандығы соншалықты, ... ... ... ... ... ... кең көлемде
зерттеу панораммасын жасады»(Маслова Лингв.32). «Автор образы», «авторлық
мен», «қаһарман ... ... ... М.М ... ... ... әлемі», «мен» және «өзге» ұғымдары арқылы ... ... ...... ... ... ... тәртіптелген, жүйеленген әлем. Оның кеңістігінде мезгілдік,
мекендік, мағыналық ... ... ... ие ... Көркемдік таным
арқылы «мен» мен «өзгенің» құндылық ... ... ... ... ...... категориясының негізгі мәні.
«Мен» өзімнің көркемдік кеңістігімде белсенді роль атқара ... ... ие бола ... мен өзім ... ... ... ... мәнімді тануымда менің тәнім, жаным рөл
атқармайды. Мен көркем шығарманы тудыра ... ... оның ... бола ... ... ... құрылымда ұйымдастырушы күш
өзгенің құндылық категориясы арқылы танылады.
Тілдік тұлғаның зерттелуі. Орыс тіл ... ... ... ... ... ... жасауда Ю.Н. Карауловтың ғылыми-зерттеу еңбектерінің
маңызы зор. Оның ... ... ... ... ... үш түрлі
деңгейде қарастырылады: нөлдік – тілдік – ... ... ... – лингво-когнитивтік, екінші – уәждемелік (мотивационный) деңгей.
Жалпы тұлға ... кім? ... ... тыс ... тұлғаға
берілген анықтамалар оны когнитивті емес аспектіде қарастырады, яғни
тұлғаның ... ... мен еркі ... ... мен қабілеті
ескерілмейді. Тілдік тұлға мәселесінің көтерілуімен байланысты ... ... ... ... ... ... (Караулов.
Рус.яз. 41 бет.)
Интеллектуалдық мінездеменің өте терең сипаты Қ.Жаманбаевада «күрделі
терең ... ... ... ... ... адамның ішкі
қажеттілігін тудырады. Ішкіқажеттілік арқылы адамның өзін-өзі ... ... ... адам ... ... ішкі қажеттілігін тап баста тани
алмайды. Себебі ішкі қажеттіліктерді қанағаттандыру белгілі бір ... ... ... көрініс табуы керек. Мәселен ұлы ақындарда өсу, жетілу
қажеттілігі поэзия ... ... ... жету ... жүзеге асқан.
Қ.Жаманбаеваның көрсетуінше ішкі күрделі қажеттілік ... ... ... ... ... ... ... сыр берсе де, оған лайықты форма
табылмайды. Ал күрделі қажеттіліктердің жолы ашылған» жағдайда, ол ... бір ... ... ... ... санадан үстем тетіктерді ... ... ... ішкі ... ... ... асу) ... дейді. «Дара тұлға болмысы тудырған модель, ... ... ... іске ... ... ... қолданысына көшеді. (бұл кезде сана тап
сол форманы дәлме-дәл қайталап тұрмауы ... ... ... сипаттағы
образбен, сөзбен берілуі ғажап емес, бірақ ол ... ... ... ... ... ... (Қ.Жаманбаева 8 бет).
Автордың пайымдауынша, «күрделі ішкі ... ... ... ... ... бір ... (символ) өтіп көрініс беруі ... ғана тән. Дара ... ... ... ... ... мен
форма тілдік сана арқылы адамзаттың игілігіне айналады.
Дара тұлғаның тілдік санада көрініс беретін құрылымы Қ.Жаманбаевада
«тілдік тұлғамен» (языковая ... ... ... ... ... ... те, даралық та (индивидуальность) сипат тән болса, (В.Маслова,
Ю.Н.Караулов), дара тұлға – индивидуальды, жеке, тұйық жүйе.
Біздің ... ...... ... ... ... Кез-
келген адам мен болмыс тұлғаның деңгейін («тұлғаны» «жеке адам» ... ... бере ... ... ... ... ... бола алмайтыны белгілі. Сондай-ақ, тілдік тұлға – «автор бейнесі» де,
«көркем бейне» де, ... ... да ... ... ең ... даралық
қасиет тән. Яғни «өзгелер» деп атауға болатын ... ... ... бөлініп шыққан өзіндік бітім-болмысымен анықталуы ... ... ... тән ... тап ... тани ... сезініп
қабылдай алуы тиіс. Және сол құндылықтар үддесінен өзі де ... ... ... ... тудырған интеллектуальды таным нәтижесі белгілі
бір мәдениет түрінде (сөз өнері, сурет, мүсін, музыка т.б.) ... ... ... ұлттық сипат тән бе деген заңды сұрақ туады. Тұлға – ... тән ішкі ... ... ... ... болғандықтан, оны
бір ғана ұлттың шеңберінде қарау тарлық етеді. Бірақ тұлғаның тіл ... ...... тұлға – жалпы ... ... сана ... қатар, әрбір тілдің өзіндік ұлттық ерекшеліктері тұрғысынан да
нақтыланып айқындала түсетіндігін ... Орыс ... ... ... ... ... ... ұлттық мінездеме тұрғысынан сөз
етеді: «Для языковой личности нельзя ... ... ... ... ... но глубинная аналогия между ними существует. Она
состсит в том, что ... ... ... и в том и в ... ... ... устойчивая во времени, т. е. инвариантная в масштабе
самой личности, част в ее структуре которая ... на деле ... ... ... и ... ... ... (Русский язык и языковая личность. М., ... ... ... ... ... ... национальной
индивидуальности, значит делать мир народов очень скучным и серым.» - атап
көрсетеді.
Д.С.Лихачев ұлттық мінез бен ұлттық ... ... ... ... ... ... әлдеқайда маңызды екендігін айтады. Яғни:
«Народ, создающий ... ... ... ... и ... к ... идеалу» (Д.С.Лихачев. «Заметки о русском», Москва,
1981.)
Ұлттық дарын (гений) дегенімізді сол ұлтқа тән ... ... ... ... деп ... ... сияқты.
Маслова тілдік тұлға мазмұнының құрамдас үш бөлігін көрсетеді:
1.Бағалауыштық, дүниетанымдық, ... ... Бұл ... алғашқы дүниетанымдық көзқарас қалыптасады, ұлттық мінез жасауға
негіз болатын тілдік ... ... ... қабылдаулар иерархиясы жасалады,
ол тілдік қарым-қатынас арқылы таратылады.
2. Мәдени-танымдық компонент мәдениетті тілге ден ... ... ... ... ... компонент – тілдік тұлғаның жекелік сипаты. Жекелік сипат
тілдік тұлғада тіл мен ішкі ... ... ... ... ... дәстүрлердің жасалуына ықпал етеді. (В.А.Маслова «Лингв.» )
Маслованың ғылыми сараптауларындағы ұлттық мінез, ... ... ... тілдік тұлғаның ұлттық сипатын ... ... деп ... мен ... ... тұлға дегеніміз не?
2. Қ.Жаманбаеваның «дара тұлға» туралы пайымдауы.
3. «Автор бейнесі» туралы алғаш пікір ... орыс ... ... ... ... зерттеудің тіл біліміндегі үш түрлі аспектісі.
5. М.Бахтиннің «мен және өзге» туралы ғылыми пайымдаулары.
6. Тілдік тұлға мазмұнының ... үш ... ... ... ... ... Терминология дегеніміз не
3. Когнитивті лингвистикаға байланысты терминтанудың тіл білімінде ... оған ... әр ... ... ... Ж.Б. Кейіпкер тілінің когнитивтік аспектісі. Филология
ғылымдарының кандидаты ғылыми ... алу үшін ... ... ...... ... Г.Ж. ... аталымдардың когнитивтік аспектісі(біріккен
зат атаулары негізінде) . Филология ғылымдарының кандидаты ғылыми атағын
алу үшін дайындаған ... ... А.,2004 – ... ... Қ.Т. Қазақ тіліндегі этномәдени атаулардың символдық мәні.
4. Филология ғылымдарының ... ... ... алу үшін ... ... ...... Қайшығұлова Ж.Т. Қазақ мәтінінің күрделі фразалық тұтасым // абзац
деңгейінде ... ... ... кандидаты ғылыми атағын алу
үшін дайындаған диссертация жұмысы. А.,2001. – 109.
6. Ахмедьяров К.К. Формирование и развитие метаязыка русской
лингвистической ... ... ... фил. наук.А., 2003. – 250с.
6-тақырып Когнитивизм және ... ... Адам ... ... ... ... бері ... философия,
физиология,
психология айналысып келеді.
Философияда таным теориясымен айналысатын гносеология
бөлімі бар. ... ... ... байырғы мәселелер
жаңаша түсіндіріле бастады.
Негізгі түсініктер: Адам санасы мен ойлау ... ... ... :
1. ... ғылыми бағытының алғашқы нышандары.
2. Когнитивизмнің ғылыми негіздері, оның қазіргі тіл ... ... ... ... және тіл біліміндегі адам факторын басшылыққа алатын
ғылымдар федерациясы ретінде когнитологияның қалыптасуы.
Когнитивизм – адам ақыл ойын, ... ... ... ... ... етіп ... ғылымдарға бағытталады. Қазіргі кезде ... ... ... ... сөз болуда. Американдық белгілі
лингвист Н.Хомский: «Когнитивті төңкеріс ақыл-ой мен ... ... ... ... ... ... ... түсінігі мен
сеніміне қалай ықпал ете алатынын зерттейді» деп жазды. Адамның білімі мен
түрлі ақпараттарды ... ... ... ... ... ... аталады. Оларға «интеллектуалды», «менталды», «талдамалы» ... бола ... ... ... заңдылығымен ерте заманнан бері логика,
философия, физиология, психология айналысып келеді. Философияда ... ... ... бөлімі бар. Бірақ когнитивистика
аясында байырғы мәселелер жаңаша түсіндіріле бастады. ... ... ... мән ... ол тек бақылауға алынған ... ... ... оның ... ... (ішкі қабылдау,
модель), символы, даму стратегиясы(білім негізінде жүзеге ... ... ... ... ... тілдің белсенділік әрекетімен ілгерілеп
отыратын мінез құлқы мен іс әрекеті бойынша зерттеліп, ... ... ... ... ... жылы ... профессорлар Дж. Миллер мен Дж. Бруннер Гарвард
университетінде когнитивті ... ... ... ... ... ... парадигма аясында когнитивизм базасында пайда
болды. XX ғасырдың аяғында тілді зерттеу ... ... ... қарала бастады. Когниция – когнитивті ... ... Ол ... мен ... тіл арқылы танылуын қарастырады. Сондықтан да
когнитивизм тіл білімімен тығыз байланысты. Тіл ... пен ... ... ... адам ... мен ... жол ... санасы мен ойлау процесіндегі құбылыстар тіл арқылы ғана белгілі
болады. ... ... ... ... ... ғылымдарының пайда болуы тіл білімінде
үлкен өзгеріс ... ... ... жалпы құрылымын зерттейтін
ғылымнан адам ойлауы мен танымына байланысты қарастыратын гуманизацияланған
ғылымға айналды. Когнитивті лингвистиканың негізгі ... есте ...... ... ... және т.б. ... ... бейнесін модельдеуге(тұрпаттауға), тілдік ... ... ... ... бір дүниетанымның қалыптасуы психикалық
сәулеленудің үш деңгейінің өзара ... ... ... ... ... ... ... процес деңгейі.
Когнитивті лингвистика мен ... ... бір- мен ... ... ... емес, олар лингвистикалық
ақиқатты танудың әртүрлі қырлары. Когнитивті лингистикада тілдің таным
құралы мен ... алғы ... ... басты назарда ұсталынады.
В.Гумбольдт кезінде тілдің адам болмысы мен ... ... ... ... рухтың басты қызмет екендігін баса көрсеткен болатын.
Когнитивтік лингистиканың негізгі ... ... ... концептуалды жүйе, когниция, дүниені тілдік көру,
когнитивтік ... ... ... ... модель,
категоризация, вербализация, менталдылық, мәдени константтар, концепт,
дүние бейнесі,концептосфера, ұлттық мәдени ... ... ... Когнитивизмнің ғылыми негіздері, оның қазіргі тіл біліміндегі орны мен
мәні.
2. ... ... ... ... нышандары.
3. Қоғамдағы және тіл біліміндегі адам факторын басшылыққа алатын ғылымдар
федерациясы ретінде ... ... ... Н.Д. Типы языковых значении. – М.: Наука, 1988. – ... ... Н.Д. Типы ... значении: оценка, событие, факт.
Москва,1988.
3. Телия В.Н. Коннотативный аспект семантики номинативных единиц. – ... 1986. – ... ... В.Н. Типы ... ... ... значение слова в языке. М.:
Наука, 1981. – 268.
7-тақырып Когнитологияның жеке тармақтары. Ғылыми когнитологиялық федерация
туралы түсінік
Сабақтың мақсаты: ... ... ... ... ... ... ... көркемдегіш құралдары
тұрғысынан) қарастыратын еңбектер қазақ тіл білімінде
жетерлік.
Негізгі ... Сөз ... ... жаңа әдіс метафоралау
процесінің табиғатын зерттеу
Лекция жоспары:
1. ... ... ... жеке ... ... бөлінуі,
олардың ұқсастықтары мен айырмашылықтары.
2. Олардың басқа ғылым салаларымен байланысы.
3. Когнитивті психология.
Метафораны тілдің құрылымдық ... ... ... ... ... құралдары тұрғысынан) ... ... тіл ... ... ... ... метафораларды когнитивті
тіл білімі тұрғысынан зерттеуге бетбұрыс жасалумен байланысты қазақ ... ... ... ... ... зерттеу еңбектер
пайда бола бастады(Зайсанбаева Г.Ж. «Метафоралы аталымдардың ... ... А.С. ... ... концептуалдық метафоралардың
қазметі»т.б.).
Тілді антропоцентристік парадигмада зерттеумен байланысты ... ... ... ... ғана ... заттық болмысқа көзқарас
(точка зрения на предметную действительность) тұрғысынан қарала бастады.
Осы ... ... ... ... сөз ... ... «үнемі дамып,
өзгеріп отыратын рухани ... ... ... ... ... ... жағы жеке ... бірліктердің мағынасына емес, ұғымына
бағытталуы тиіс. Лингвистикалық талдаудың ... ... ... ... ... аясы болуы қажет.
Сөз семантикасын зерттеудегі жаңа әдіс ... ... ... ... ... ... метафора сөз мағынасының
өзгеруі, құбылуы, бір мағына мен екінші мағынаның ... ... ... ... эмотивті сипаты, бағалауыштық ... ... ... конотативті мағыналарының ара-қатынасынан
туындайтын семантикалық процестермен байланысты құбылыс болып табылады.
Метафоралардың табиғаты сөз болғанда олардың ең басты белгісі ... ... ... Екі ... ... (өзара іргелес, ұқсас немесе қарама-қарсы, ... ... жоқ) ... ... бір нүктеде ұштастырылуы. Мысалы, біздің
зерттеу дерегіміз бойынша, нәпсінің «аш ... ... ... ... ... ... адам ... тұрмыс-тіршілігі негізінде
қалыптасқан стереотип ұғым (аш бөрі ешкімді аямайды, ... жеп ... ... діни ... түсіндіріліп тұр.
Нәпсі-дұшпан, аш бөрі
Құлаштап қолын сермеген.
2. Екі нысан салыстырылады, ... яғни ... ... тән. Осыдан келіп, метафораның салыстыру, теңеу тәрізді троптың
өзге түрлерімен іргелестігі де зерттеу ... ... жүр. ... - ... жас қозы
Нәпсі - дұшпан, аш бөрі.
Дүние мен нәпсі, бағлан мен аш бөрі ... ... ... ... екі ара-қатынас бірдей емес: Дүние мен нәпсі ... ... ... ... ... ... ... Дүние объект, нәпсі –
оған ... ... Яғни ...... ... мен аш бөрі - ... ... екіншісі жауыздық, озбырлықтың ... ... ... ... ... →аш ... Бұл ... екінші
түрі де бар: аш бөрі субъект болса, бағлан оның ... ... ... аш бөрі → ... ... ... мақсаты үшін нәпсі → дүние;
бағлан →аш бөрі қатынастары тиімді. Метафора ретінде екі қатынасты қатар:
аш ... ... ... қозы =дүние түрінде алуға да болады. Бірақ нәпсінің
аш бөрі ... ... ... ... осы ... ... көрсетеді. Яғни аш бөрі жас бағланға қалай ұмтылса (жеп ... т.б.) ... де ... ... ... ... ... жаман, себебі
аш бөрінің жас бағланды жеп қоюы ... деп ... ... ... ... ... берілуі де – метафора. Дегенмен осы мазмұндық бірлікте
(афоризмдік мән) негізгі доминант ой нәпсіге ... ... ... ... ... ... ... (нәпсіні бағалау).
3. Абстрактілі ұғым нақты зат, құбылыс, іс- әрекет арқылы баламаланып
беріледі. ... ... ... абстракциялы ұғым болса, аш бөрі, бағлан—
нақты зат атаулары, оларға ... ... ... ... ... ... ... объективтеніп отырады:
Дүние - бағлан, жас қозы
Нәпсі - дұшпан, аш ... ... ... ... ... ... алып, хат жаздым,
Өргізіп жауап ақылдан.
«Ақылдан жауапты өргізеді»
Сөзім – дария, тіл - шөміш,
Мен, жігіттер, алдыңда
Біразырақ ... (мен) ... ... тілмен (шөміш) сапырады. Ағызайын арнасын
кеудемде асыл бұлақ бар.
«Кеудедегі бұлақты ағызады»;
5. Метафора ... ... жаңа ... ... ... ... әлеуметтің
«жадылық кодында» сақталған бұрыннан бар мәліметтер жинағы іске ... ... ... ... ... үшін ... ... Оның мазмұны: мәтін арқылы берілген ақпаратты қабылдаумен
байланысты түсіндіріледі. Мәтінмен танысу барысында, реципиент ... ... ... ... не ... ... ... өзіне
бұрыннан белгілі ақпараттарды іздестіреді. Басқаша ... ... ... в ... ... ... қоймасынан табылған мәлімет
арқылы жаңа ақпаратқа сай «семантикалық модель» құрастырылады. ... ... ... ... ... неғұрлым сәйкес келсе,
семантикалық модельдің құрылуы да жеңіл бола ... ... ... асыл бұлақ бар.
Кеудедегі асыл бұлақтың – «жыр» екенін ... ... ... туралы
білімімізді өзектендіру қажет. Ол үшін бұлаққа ... ... ... ... іске ... ...... астынан бүлкілдеп шығып
жататын, сарқылмайтын су көзі. ... жан ... ... ... ... өсіп тұрған ағаштарға ... ... ... ... тәрізді танымнан келіп, адамның кеудесінде сарқылмай үнемі өніп
тұратын, басқаларды сүйсіндіріп, мейірін қандыратын ... – cөз, яғни ... ... жаңа «семантикалық модель» қалыптастыруға болады. Дж.Миллердің
апперцепция идеясы «метафора» шындық ... ... ... ... ... ұсынған идеяға) қатысты мүмкін болатын образдардың бәрін іске
қосамыз» ... ... ... ... метафоры, ).
Метафораны кішігірім миф ретінде ... ... ... ... ... М.Джонсон метафораны тілдік аяда (сөз деңгейінде) қарастырып
қоюдың аздық ететінін ескерте ... оны ... ... ... ... ұсынады (Теория метафоры, 387б)Адамның ойлау,ұғымдық,
танымдық жүйесінің өзі метафоралануға ... ... ... ... ... өзі ... танымдық жүйеміздің метафоралы болуына
байланысты.
Метафораны ойлау құралы ретінде қарастыру аталған тілдік құбылыстың адамның
(тілді ... ... ... ... ... рөлін көрсетеді. Санадағы дайын танымдық құрылымдар ... ой ... ... ... метафораның табиғатын зерттеуде
пайдалану арқылы метафора теориясының ... ... ... Осы ... ... зерттеуші Г.Зайсанбаева: «Танымдық жүйеде
шынайы болмыс туралы жинақталған білім белгілі бір жүйемен, ... ... ... ... ... ... қарай ақпарат сол құрылымды еске
түсіру арқылы сана қалтарысынан алынады Метафорада жинақталған ... ... ... ... әрекетіне қатынасып ... ... деп ... ... ... ... екі ... арасында ақпарат алмасуын әкеледі»,—деп жазады. Бұл
пікірлер жоғарыда айтып ... ... ... ... ... Яғни ... алынған нысандар қабылдануы үшін
реципиенттің ... ... ... бар, ... ... ... ... ұсынған ғылыми пайымдауларында метафора тілдегі адамдық
факторлардың көрінсі ретінде сипатталады. Тілдің тарихи даму ... ұжым ... ... ... ... байлық метафораларда
сақталып, кейінгіге жалғасады. Сонымен бірге метафора ... ... ... де) сана ... қабылданатын шындық дүниенің ассоциациялануы, осы
ассоциациялану арқылы гетерогенді мәндердің ... мен ... ... ... ... мен көзге көрінбейтін әлемді (идеялар,
ұмтылыстар әлемі) қабылдау, дүниенің абстрактілі бейнесінен нақты танымға
өту ... ... ... ... жыраулар тіліндегі метафоралар жыраулық
концептуалдық дүниетанымдағы поэтикалық қызметі ... ... ... екі ... ... және поэтикалық метафора сөз
болып жүр. Жасалу уәжділігі (түрлі нысандардан ұқсастық, ... ... ... ... бірдей екендігіне байланысты метафораларды
бұлайша жіктеп қарастыру орынсыз болып көрінуі мүмкін. ... ... ... метафораның түпкі төркіні тілдің генезистік ... ... ... қалыпты сөйлеу құралына айналып кеткендігі
соншалықты, кейде белгілі бір ... ... ... ... ... байланысы мүлде күңгірттеніп кетеді.
Ал поэтикалық ... ... ... ... ... ... ... тілдік құбылыс болып табылады. ... уәжі ... ... және ұлттық дүниетанымды суреткерлік талғам
мен таным таразысынан өткізіп ... ... ... ... ... саналады. Әрине, поэтикалық метафоралар қатарында поэтикалық
тіл аясынан шығып, жалпы тілдік қолданысқа ауысқан метафоралар да ... ... ең ... ... ... ... жасалу уәжіне қарай топтастырамыз:
1. Символ сөздерді ... ... етіп ... ... қызыл шархат басыңда қыз...
Басыңда қызыл шархат бар тұрғанда.
Қызыл шархат ... ... ... оның ... мәні ... ... арқылы объективтенеді: қызыл—I түс; қызыл—II
жастық шақ т.б.
2. Ақындық образға құрылған метафоралар:
Сөз енеді жағыма
Көмейімде ... ... ... ... ... ... ... тағының құлыны. (Нұрым)
Ақпарлы, айдын сөзім бар
Аршыған көзін бұлақтан. (Ізбас)
Сөйлей-сөйлей ... ... ... (Ақтан)
Айтқыш, тақтақ жыршы өтті
Сөз ләзімін кезенген. (Ақтан)
3. Абстрактілі ұғымдарды нақтылы заттармен ... ... ... ... ... ... ... неге ашпайын. (Сүгір)
Тұзағың тілде болса егер,
Қапысын тауып маталы. (Қашаған)
Дүние— бағлан, жас қозы
Нәпсі—дұшпан, аш бөрі.
Құлаштап қолын сермеген.
«Көкіректің құлыбын ашу» коннотациясы туу үшін ... және ... ... ... ... асады. Түсіндірме сөздікте
көкіректің бізге керекті ... ... өкпе ... ... үшін ең
маңызды органдарды қоршап тұруы» және «ақыл, сана, сезім»(ҚТТС. 137)
ұғымдарының ... ... ... ... зат, ... ... Екі ... нысанды бір нүктеде түйістіретін ұқсастық екеуінің
де «маңызды, керекті зат, бұйым жинайтын орын» ... ... ... зат, ... ... ... ... ақыл, ой)
дүниесін жинақтайтын орын. Сандықтың аузында құлып болатыны сияқты жүректің
де «құлыбы» болады. Бұдан шығатын «семантикалық модель» ... ... ... олай болса: көкірек= құлып. Ақынның(автордың) реципиентке
ұсынатын идеясы: «көкіректің құлыбын ... ... бір ... ... ... халықтық, ұлттық салт-дәстүр
негізінде қалыптасқан когнитивті метафоралар. Мысалы:
Ақ періштесі адамның
Дайындалдың жүрерге. ... ... ... ... ... ... ... дәрет алады. (Қалнияз)
Бір төбенің басында
Бақпаған кімдер мазарды. (Қашаған)
Әруақ қонып балаға,
Ақ сауытты кернеді. ... ... ... ... қаза сөз
Қалмаған шығар мұнымнан. (Ақтан)
5. Теңеу , салыстыру мәнді метафоралар:
Тілі— шырын, сөзі— ... ... ойы ... ... ... төгілген,
Адамда сирек теңдесі. (Абыл)
Қорыта айтқанда, жыраулар поэтикасындағы метафоралар қазақ халқының
ұлттық танымы мен жыраулық интуиция тудырған дүниенің ... ... ... ... ... ... үйлестіріп берген тілдегі
ассоциациялану мен окказиолдану тәрізді семантикалық тәсілдердің ерекше
үлгісі болып саналады
Бақылау сұрақтары
1. Когнитивтологияның тармақтары
2. Когнитивті психология түсінігі
Әдебиет
1. Қайырбаева Қ.Т. Қазақ ... ... ... символдық мәні.
2. Филология ғылымдарының кандидаты ғылыми атағын алу үшін дайындаған
диссертация жұмысы. А.,2004. – ... ... Ж.Т. ... ... ... ... тұтасым // абзац
деңгейінде мүшеленуі. Филология ғылымдарының кандидаты ғылыми атағын алу
үшін дайындаған диссертация жұмысы. ...... ... К.К. ... и ... ... русской
лингвистической поэтики. Диссертация доктора фил. наук.А., 2003. – ... ... А.Б. ... ... ... ... О.Сулейменова.
Диссертация кандидата фил. наук.А., 2003. – 254с.
6. Елемесова Ш.М. Көркем мәтіндегі ... ... ... ... Филология ғылымдарының кандидаты ғылыми атағын алу үшін дайындаған
диссертация жұмысы. А.,2003. – 109.
8-тақырып Тіл мен ... ... ... және ... ... ... ... семантика мен логикалық семантиканың
өзара іргелес ғылым салалары ... ... даму ... ... лингвистикада тіл – ... ... ... ... ... зор.
Негізгі түсініктер: Тіл біліміндегі психологиялық бағыт
Лекция жоспары:
1. Тіл ойды жарыққа шығару құралы бола отырып, ... ... ... Сана ... ... ... ... Ойлау және таным кеңістігі. Тіл және ойлау. Тіл және сөйлеу.
4. Тіл мен сөйлесім әрекеті (речевая ... ... ... семантика мен логикалық семантиканың өзара ... ... ... ... даму ... ... когнитивті
лингвистикада тіл – ойлау арақатынасына байланысты ғылыми тұжырымдардың
маңызы зор. Бұл мәселе тіл ... ... ... дәуірінде жаңғырып, жаңаша
көзқарастар мен идеялар нысанына айналуда.
Тіл - ойлау қарым-қатынасы тарихындағы ... ... ... болады: 1) тіл біліміндегі логикалық бағыт бойынша тілдің ... ... ... ... ... мән беріледі; 2) тіл біліміндегі
натуралистік бағыт тілді табиғи ... ... ... деп ... «тұрпайы материализм»;
3) тіл біліміндегі структуралистік бағыт тілдің ойдан дербестігін, ... әсер ... ... ... ... ... иманентті мән ретінде таныта
отырып, оны ойлауға ғана ... ... ... ... тұрғысынан
зерттеуді ұсынады; 4)тіл біліміндегі психологиялық бағыт тіл мен ойлаудың
байланысын, бірлігін, тілдің логикалық құрылымының грамматикалық ... ... ... ... ... да тіл мен ... ... бір ... ... ойлануды ұсынады: ойлау жалпы адам
баласына ортақ. Ал сол ... ... неге әр ... тілдік құралдар арқылы
(грамматикалық құрылымы, фонетикалық ... ... ... ... ...... ... өкілі Карл Фослердің көзқарасы
бойынша, тіл дегеніміз жеке рухани шығармашылықтың көрінісі. Егер адамдар
бірін-бірі түсінсе, ол ... ... ... ... ... ... ... барлық индивидтерге ортақ жаратылыспен берілген сөйлеу
қабілетіне байланысты. Ең төменгі сатыдағы ... ... ... ... ... бір түкпірінде тәуелсіз, автономды сөйлеу қабілеті
сақталады. Фослердің концепциясы бойынша, тілге психологиялық жақтан емес,
эстетикалық, ... ... келу ... ... ... пікір
Бенедетто Кроченің пайымдауында ... ... екі түрі ... ... ... ... құралы – фантазия, нәтижесі –
образ, логикалық танымның құралы – интеллект, интеллект арқылы ... мен ... ара ... ... ... тек лингвистикаға
ғана емес, жалпы таным теориясына қатысты ... ... ... ... ... ... ... тіл арқылы форма мен мазмұнға ие болады
немесе дүниенің санадағы дерексіз ... ... тіл ... ... ... ... ... танымындағы «тіл→ойлау→әлем кешенді
байланысы» келіп шығады. Адамзат танымының осы үш құрамдас бөлігін ... ... : ... логика, социология, физиология тәрізді
«аралас ғылымдар контексіне» енеді. Аталған ғылым салаларын бір ... ... бір ядро – Сөз, яғни ... ... ... ... ... Дж.Лакофф тіл мен
ойлау арақатынасы туралы ... адам ... ... ... толықтыра түсетінін айта келіп, адамды ... ... етіп ... ... құру ... ... «лингвистиканың бұдан
әрі дамуы, оның ... ... ... ... ... педагогикамен, яғни адам туралы барлық ғылымдар
кешенімен қаншалықты біріге алуымен байланысты».(Васильева)
Тіл мен ... ... ең ... ... бірі тіл мен
сөйлеу оппозициясы туралы теория болып табылады. Тіл мен ... ... қоя ... Ф-де ... ... сөйлеу қызметінің екі жақты компоненті
деп есептейді. Тіл – ... ... ең ... ... ... Ол
коммуникативтік мақсатқа қол жеткізудегі сөйлеу аппаратын қолдану қызметін
ұйымдастырады және тәртіпке келтіреді. Сондай-ақ ұлы лингвистің ... - ... ... ... ол ... қалыптасып, ұжым мүшесінің
әрбіріне байланысты болады. Сөйлеу (речь) индивидуальды (жеке дара) акт,
онда ... ... жоқ. ... ... ... оның ... Ол
мағыналық жүйе құрайды. Тіл мен сөйлеуді ... ... мына ... ... – жеке ... 2) ... – кездейсоқтықтан.
Дыбыс пен мағына тілге емес, сөйлеуге тән. Тілдің өзге жүйелермен
(ойлау, ... ... ... ... ... анықталады. Ф-де
Соссюрдің пайымдауы бойынша, тіл – ... ... ... ... Ал ... екі субстанцияның бірлігі (единство), олар – материалдық ... және ... ... ... ... көрініс беретін
мән(смысль), ой, сана).
Жалпы зерттеулерден тіл мен ойлау қарым-қатынасында тілдің материалдық
немесе ... ... ... ... ... роль ... ... Ф-
де Соссюр тіл материалдық емес, оны ... ...... ... ... ... ... рухани, идеялық аясына тән деп
көрсетеді. Ф-де Соссюрдің тілдің материалдық емес ... ... ... ... ... ... ... қатысты білдіретін қызметі
туралы тезисі лингвистиканың аса ірі өкілдері Э.Бенвенист, Г.Гийома т.б.
ғалымдар тарапынан қолдау ... ... ... ... болмысы туралы көзқарас, әсіресе,
кеңестік кезеңдегі лингвистикалық, философиялық әдебиеттерде кең өріс ... ... ... ... адам – ... түрлі формаға ие
материяның даму нәтижесі, оның ...... бір түрі ... ... қызметі. Ең бастысы идеалды болмыс материалды формадан
тыс, өз бетінше өмір сүре ... ... ... ой ... ... ... ... реалды өмір сүреді. Материяның ең жоғарғы
формасы бола ... мый ... бір ... ... ғана ... ... ... екі жақты сипаты (материалдық, идеялық)
көбірек сөз болып жүр: «...всяки язык, письменность, любой шифр и ... ... ... ... знаки объязательно существует в
двух ипостасиях в виде ... ... ... в
сознании, субъекта, и виде телесной реализации этого ... в ... ... ... ... ... ... адресантом и
адресатом в актах коммуникации. В тексте, таким образом, объективизируется
не ... ... но и ... ... ... в том, как в сознании членов
речевого коллектива складывается ... ...... ... ... ... данного коллектива»(С.А.Васильева.)
Г.В.Кольшанскийдің ғылыми пайымдауларында тіл – ойлау мен дүние ... ... ... ... ... ... ... – адамның
өмірлік тәжірибесі негізінде қалыптасқан материалдық дүниені тану формасы
болса, осы таным формасының ... ... тіл ... ... - ... Тіл – ... ... ғана емес, сонымен ... ... ... ... ... ... дыбыстық белгісі. Ойлау да, тіл де
шындық өмірді бейнелеуге қатысады, бірақ ...... ... тіл оны ... ... ... зерттеушілер
(тілтанушылар, логиктер) тіл тек ойлауды ғана емес, эмоция, ерік ... ... ... ... ... ... процестердің шындығы
ретінде қарастырғысы келеді, бірақ сезімдік құбылыстардың да тілде ... ұғым ... ... ... керек», - деген түйінді
пікірінен шығатын қорытынды: адамзат өзінің қоғамдық-тарихи даму ... ... іс ... ... ... заттар мен құбылыстарды таниды,
жаңа ұғымдар қалыптастырады, олардың арасында ... бір ... ... ... орнатады, сүйте отырып, деректіні дерексіздендіреді,
жалпыны жалқыландырады. Адам танымындағы мұндай дамытушылық үрдіс ... ... Тіл тек ... ... ... мен құбылыстар әлемін, идеялар
әлемін жаңғыртушы ғана емес, ол ойды жалғастыру (ұрпақтан ұрпаққа), сезімді
жеткізу ... ... ... ... ... ... ойлау
(языкомышление) қызметін де қамтамасыз етеді. ... ... ... атқаруға мүмкіндік беретін семиологиялық және ... ... атап ... ... ... ... тіл, ... шындық дүниедегі заттар мен құбылыстарға атау береді, оларды
ерекшелейді, ... ... мен ... ... ... әрі
ажыратады, екінші жағынан, ақпаратты сақтап жалғастыра отырып, адамдардың
коммуникативтік, сезімдік ... ... ... ... ... тану ұзақ ... созылатын күрделі, көп сатылы процесс. Оған
адам баласының өмірлік тәжірибесі, ... ... ... білу ... ... ... ... тіл – дүниені танудың бірден бір құралы
емес ... ... ... мүмкіндігі жетпеген тұсын ойлаудың тілден тыс
түрлері толықтырады ...... ... ... ... ... жолы қатталған
дыбыстық кітабы. Адамзаттың дүниені тану ... ... ... бір ... ... табиғатына тән ерекшелігі, қоғамдық даму
сатысы, тарихи тағдыры мен ... ... ... ... Тіл –
дүниені танудың формасы бола ... ... ... ... ... ... Тіл – ... және адамға бағытталған екіжақты субстанция, ол әрі
объективті, әрі субъективті». Адамның санасында ... ... ... ... ... ... ... қатар ол жеке адамның
санасында бейнеленетіндіктен, ... ... ие. ... ... адамның дүние (ғалам, әлем) туралы ... мен ... ... ... мәселе туындайды. Тілдің тұтас не ... ... ... ... тілде берілетін ... ... ... ... ... ... шешумен байланысты.
Тілде бейнеленген ақпарат жалпы адамзаттың әлемді ... ... ... ... ма, ... адамның жеке толғаныстарының жемісі
ретінде бағалана ма, бұл – көптеген ... ... ... ... ... деуге болады. Тілдің ... ... ... ... ... ... ... Тілдің «субъективтілік» сипаты туралы идеяны
қолданатын концепциялар арасында ... ... ... рөл ... Бұл ілім ... ... ... Гипотезаның теориялық негізі тілдің тек ... ... ... ... ... семантикалық мәніне,
ұлттық субъективті сипатына бағытталады. Ойлауды, одан да ... ... осы ... ... әлем ... танытатын тілдің
сыртқы ғана емес, ішкі(мағыналық) табиғатының ұлттық-субъективтік сипатын
таныту лингвистикалық ... ... ... ... ... Осы
бағыт өкілдері шындықты қабылдауда тіл ғана жетекші рөл ... ... ... ілім Л.Вайсгербердің «тілдік форма » туралы идеясымен
жалғасын тапты. Ол тілдің материалдық табиғатын ... ... ... ... жағы мен ... ... қатар қояды. Л.Вайсгербердің пікірінше,
кез келген тіл ... өмір мен адам ... ... ... атқара
отырып, өзінің ұғымдық әлемін жасайды. Тіл ... ... ...... сана ... адам ... меже жасайды. Бүл рухани әлем
семантикалық өріс арқылы құрылады және әрбір тілдің өзіне тән ... ... ... түс ... жануарлар тегін
т.б.) көрсетеді. Л.Вайсгербер тілдің рухани жағы ұлттық мәдениет жағдайында
қалыптасады және ол ... ... ... бағыттап отыратын үлкен күшке
айналады деген ... ... ... Оның ... адам ... ... емес, алдымен тіл қорытады, сондықтан ... ... ... ... ... және оны адамнан, тілден тыс жатқан шындықтан ажыратады.
Автор қолданған болмыстың шындығы ... ... ... сол арқылы
адамның рухани әлемін танытуы тиіс. Көріп ... ... ... ... ... да, осы ілімді жалғастырушылар
да ... тіл ... ... ұсына отырып, дүниені ... ... ... ... ... шығаратын концепция ретінде сынға ұшырады.
В.А.Звегинцев тілдің ... және ... ... ... ... ... ... теорияны ұсынды.
Таным процесі – бұл ойдың қызметі, ол өмірлік ... ... ... әлем ... ... Тіл қарым- қатынас барысында осы
моделді объективтендіреді, оны ... ... ... ... мағыналық жағы ойлау ... ... ... ... сол арқылы адам қандай да бір ... ... ішкі ... ал ол тіл ... өзге ... ішкі модельдерімен
байланыстырады. Тіл арқылы көрінетін әлемнің ішкі моделі осылайша көрінеді.
Тіл өз бетінше әлем ... ... ... ... ... ... моделдің
құрылыс материалы(А.А.Леонтьев: «Жалпы тіл ғалам бейнесінің демиургы емес,
тек осы ... ... ... ... бірі ... ... негізге алынады. Г.В.Кольшанский тілдің субъективтік сипатын
былайша түсіндіреді: әрбір ұлттық тіл әр ... ... ... ... үлес ... қатысымдылық проблемасын оңашаланған тілдік құбылыстар
арқылы(жалпы тілдік жүйеден тыс ) қарастыру екі түрлі принципті қателікке
ұрындырады:1.Тілдік ... ... ... ... тікелей материалдық
дүниемен қарым-қатынаста қарастыру . 2. Аталған ... ... ... тыс, яғни лексикалық, грамматикалық өзара байланыстар ... ... ... ... қателік авторларды ғаламның
тілдік бейнесі туралы қорытындыға әкелсе, екінші қателік тілді тұтас жүйе
ретінде қарастыруды ... ... ... ... тілдік бейнеден
емес, адамның танымдық ... ... ... Адам ... ... өз ойын тіл ... ... салады. Адамның сөйлеу қабілеті
объективті дүниеге қатысты ... ... ... » ... ... Тіл ... ... ие, ал оның индивидуалды, ұлттық
сипаты бір тіл аясында, сол ... ... ... ... ... ... Ұлттық жеке сипат жалпы адамзат тілінің объективті
сипатының көрінісі болып табылады.
Әлем бейнесі тілде емес, санада қалыптасады.. ... ... ... ерекше материалдық формада бекітіледі және таратылады. Ол
материалдық форма – тіл. ... бір ... ... ... ... ... ... Тіл өз кезегінде ойлаудың көшірмесі ретінде қызмет етеді.
Егер ойлаудың ... – ми ... ... ... формасының
субстанциясы дыбыстық тіл. ... ... ... қызметінің атрибуты
болғанда, оның адам санасында өмір сүру ... ұғым мен оның ... ... ... ... бейнесі туралы ұғым фундаменталды ұғымдар қатарына ... ... оның ... ... ... Оның әлеммен
байланысын, әлемде өмір сүру шарттарын қарастырады.
Тіл – ойлау ... ... ... тіл ... ... ... еске алынады, бірақ таным ойлаудан емес, айналадағы заттар
мен құбылыстарды зерттеп, бақылау әрекетінен ... ... ... сол ... ... ... байланысты қалыптаса отырып, өзі
де сол «дүниеге көзқарасты» қалыптастыруға ықпал етеді. Ғалам бейнесін әр
кезеңдегі ... ... ... ... мен ... тану»,
«идеология», «түрлі мәдени құндылықтарды көркем бағалау», ... ... ... ... ... ұғымдарда танытуға тырысады (Роль
чел.факт.118).
Бақылау сұрақтары
1. Когнитивті лингвистикада таным мен ... ... ... ... Тіл мен таным арақатынасына байланысты лингвистикалық бағыттар
Әдебиет
1. Топоров В.Н. Модель мира//Мифы ... ... ... М.: ... ... А.Я. ... ... культуры. М.: Искусства, 1672.
-320с.
3. Цивян Т.В. ... ... ... ... ... М.: Наука,
1990. -207с.
4. Гачев Г. Г. Национальные образы мира. – М.: Сов.писатель, 1988. – ... ... Г.Г. ... ... ... ... ... 2002. -784.
6. Ислам А. Ұлттық мәдениет контексіндегі дүниенің тілдік суреті. Филология
ғылымдарының докторы ғылыми атағын алу үшін ... ... А., 2005. – ... ... В. Язык и ... культуры. М.: Прогресс, 1987. – 450с.
8. Панфилов В.З. ... ... ... ... ... ... 1982. – ... Павиленис Р.И. Проблема смысла. – М.: Мысль, 1983. – 285.
9-тақырып Тіл мен ... ... мәні мен ... ... ... ... мақсаты: Субъективтік құрылымға (дара ... жан ...... ... бір ... өмір сүреді. Бұл жеке
адамға ... ... таза ... ... түпсана, жоғарғы сана).
Негізгі түсініктер: ішкі терең процестерге қозғау салу
Лекция жоспары:
1. Аталымдық, дискурсивтік, ... ... ... ... лингвистиканы меңгеру барысында тіл мен сананың алатын
орны.
3. Тіл мен сана бірлестігінің таным процесіндегі маңызы.
4. Тіл мен ... ... ... ... теориясы нәтижесінің
ой, сана, тіл тұтастығына байланысты екендігі.
Сана – адамзат дамуындағы алғашқы ... ... ... өнер ... ... ... нормалардың жоғарғы дәрежеде
жетілуімен қалыптасатын тетік. Жоғарғы санаға жақын тағы бір ... - ... ... деп ... ... ... айтуынша,
«ғылымның дамуындағы жеке адамның санасына қатыссыз логикалық формаларға
субъектінің қосылуы». Бұл құрылым шығармашылық процесті ... ... ... ... ... отырған категориялық
аппаратқа тарихи тәжірибе қордаланған. Ол ... ... ... ... әсер етеді, ішкі терең процестерге қозғау салады. Өз кезегінде
терең жатқан қажеттіліктер аталған жоғарғы ... іске ... ...... түседі. Көркем шығармада нарративтік тұлға атқаратын
қызмет формасы бар: ол ... ... ... аталық) екі құрылымды біріне
– бірін қосады. Ол қандай құрылымдар (біз бұл құрылымдардың ... ... ... ... ... ішкі дүниесі. Дәлірек айтсақ,
біздің мақсатымызда ол – дара тұлғаның ішкі жан дүние болмысы, ол тек ... ... ... ... аталған жан жүйе (ішкі дүниенің белгілі
бір түзілімі) құрылымын автордың ішкі ... деп ... ... ... ... жоқ деп ... да болмайды. Онда жеке адамға
(әсіресе авторға) соғатын белгілер аз емес. ... ... ... ... те, ол құрылымды субъективтік құрылым деп шартты
атауға тура келер (себебі онда дара ... ... ... да, ... жеке
адамдық дүниелер бар). Ал енді осы субъективтік құрылымға (дара тұлғаның
жан дүниесі) қарама – ... ... бір ... өмір сүреді. Бұл жеке адамға
мүлдем қатыссыз таза объективтік құрылым (архаикалық ... ... Осы ... ... ... мен объективтік құрылымның
арасына) авторды қосып көрелік. Осы екі құрылымға да қарама ... ... ... ... ... ... құрылымға қарама -қарсы тұрады,
ал субъективтік құрылым жеке ... ... ... жоқ ... ... ... ... үшін екеуі де объективті құрылымдар. Біз
біреуін шартты түрде ... ... деп ... ... ... объективті құрылымға қарама -қарсы тұрады. ... ... ... ... ... Ол үшін жаңағы екі құрылым түйісуі керек.
Сол түйіскен ... ... ... Ол форма - нарративтік форма болады. Екі
объективті құрылымды өз әрекеті арқылы түйістіріп форма тудыратын автордың
өзі ... ... Біз енді әлгі ... ... сипатына келелік.
Авторға қарама -қарсы субъективтік құрылым да, оған ... ... ... ... құрылым да – тұйық құрылымдар. Өз қозғалысы өз
ішінде. Оларды, екінші ... ... ... деп ... ... ішінде өз тұйықталған, процестерді өз ... ... ... сырт үшін ... ... ... Ал ... – ашық
жүйе. Екі тұйық құрылым нарративтік форма үстінде қосылады. Нарративтік
форма жасалған жерде ...... ... ... ... ... тұлға үшін – кеңістік, уақыт шеңберлері. Нарративтік
тұлға араласқан жерде кеңістік өзгермейді де, ... ... ... ... ... ... ... алғанда, уақыт өлшемі. Егер
нарративтік тұлға метафизикалық кеңістік ішіндегі уақытты тым ... ... ... ... ... объективтік құрылымдар белгілеген
кеңістік қалады да, ... ... сол ... ... ... белгілейді. Нарративтік тұлға осы ... ... ... ... ... сіңіреді. Өнерде суреткер өзі жасаған формаға
өзі айналады деген ұғым бар: онда нарративтік тұлға дара тұлғаға ... түп ... ... Бұл ... ... ... талдауларда
тоқталамыз. Сонымен, дара тұлға тұжырымдамасы көркем шығарма ... ... роль ... ... ... ... – ақ нарративтік
тұлға үшін объективті құрылым ролін атқарады. Бізге енді ... ... ... ... ... тұрып, алдымен, дара тұлға тұжырымдамасы
қандай мазмұннан құралады – соны анықтау керек. Оның ... дәл, ...... ... үшін бізге өзге ғылымдар дүниесіндегі тылсым, тосын
процестердің сырына ... ... ... іздестіруге тура келеді.
Сөйтіп, көптеген ... ... ... дара ... ... суреттемесі жасалады. Адам баласы ... ... ... өмір бойы ... келеді. Бірақ ол үшін адам баласына ерекше жан
дүние құрылымы керек. А.Белый өзінің осындай жан ... ... ... сезімін былай береді: «Сөз жаңа, үшінші бір дүниені – ... ... ... сол ... ... тыс тіршілік етіп тұрған дүниенің
құпиясы да, менің жанымда орныққан ішкі дүниенің жасырын сыры да ... ... ... ... ... нұр ... құйылады, ішкі дүние менен
шығып, таң шапағы, ағаштардың сыбдыры боп ... тек қана ... ... де, сырттай да қоршаған дүниені жасай аламын, өйткені мен өзім ... тек қана ... ... ... діни, көркемдік қуаты ішкі ... ... ол бір ... болмыс ретінде берілген. Жоғарғы
көркем форма өлшеміне жеткен дүниенің бәрі төтенше құбылысты сезу, құдайға
үміт ... ... ... ... ... күту ... мисикалық көңіл
күйінен өрістейді. Мысалы, қазақтың «ұлан ... ... ... ... деген сөздердің адам жанына беймәләм қуатпен әсер ететін сыры бар.
Шығарма негізіндегі құрылымдар адам жанының негізіне, болмысына ... ... ... бойына сіңірген сөздер де енді адам үшін өзгеше
қызмет атқарады. ... ... ... ... ... ... өте – мөте
мән беруге тура келеді. ... ... ... ... ... ... ... ол – объективті дайын құрылымдар. Бұл – ... ... ... құрылыс емес. Бұл құрылым жөнінде автор
шығарма жазылып біткенде бір – ақ біледі. ... ... ... шығармалардың негізінде әлдебір түп бастау жатады. Осыған ... ... ... ...... ... «...видеть в глубинных
нарративных структурах некую инстанцию, способную объяснить возникновение и
развитие любого знания, способную ... т ... ... не ... ... но ... ... разлычные формы
дискурсивной компетенции». ... ... мұң ... түп ... ... ... дұрысы «құдайлықты аңсау». Бұның құпиясы құдай сипатты
болуды құдайлық болмысқа ұласуды уағыздалған сопы ... ... ... ... ... ... ... адамзатқа түрлі
формалармен жеткен. Соның бірі – әлемдік мұң теориясы. Біз ... ... ... ... ... бірлігі туралы ілім секілді формалардың
қатарында Шопенгаузрдің әлемдік ерік ... ... ... ... ... ... «құдайлықты аңсау» - махаббат күшімен болатын дүние. Оның
түбінде бірігу жатыр. Әлемдік ерік болса, ыдыраудың сырын ... Ал мұң ... күш. ... мұң ... ... екі ... ... Оның
біреуі – тілдік модель ретінде қарастырылады. Біріншісі мұң ... ... ... ... ... ... осы бірінші модель жөнінде болмақ.
Шын мәнінде, Гете, Гейне, Пушкин, ... Абай ... өнер ... ... шығармаларын зерделеп қарасақ, мұң деген атаумен берілген
психикалық ... бір ғана ... ... ... Ол, әрине, заңды
нәрсе. Кез келген күрделі қүбылыс бір ... ... ... ауысады. Сан
алуан құрылымдық бөліктердің өзара ... да ... ... ... ... өтеді. Біз орыс өнерінде жасалған әлемдік мұң ... ... ... ... ... шығады. Таным процесінде адам
баласына, алдымен, шындықты көркем түрде бейнелеу қажеттілігі туады. Соның
әсерінен жасалған ... әлем адам ... ... мен ... ... ... ... ғылыми талдау мен қорыту, дерексіз
ұғымдар мен ... ... ... ... ... жолы ... танымның келесі бір биігінде адам ... жаңа күш – ... ... ... ашу ... ... қордаланады. Сол кезде
қайтадан мұң туады. Мұң арқылы тың қуатқа ие болған адам санасы енді келесі
асудағы- жаңа сатыдағы ... ... ... Танымның шексіз процессі алма
– кезек мұң арқылы толығып өсу ... ... ... адам баласының күйкі
тіршілігінен биіктей келе, жан жарақаттарын тереңге сақтай отырып, бірте –
бірте адамзатқа ортақ мұңның ... ... сол ... ... ең ... көтеріліп, философиялық байсалды ... ... Бұл ... ыза -кек, нала -мұң ... ... түкпіріне кетіп, жанның
бөлшектенуі тоқтайды. Біздің ... мұң ... ... ... ... түзілетін формаларға жіктеледі. Мұң, алдымен,
өте ... ... мен жан ... ... ... ... түсіретін
психикалық форма ретінде көрінеді. Эмоция психикалық формаға түскенде ғана
лирикаға айналады. ... ... ... ... Яғни ... ... біздің жанымызда мұң мен сағыныш туғызып қан қоймайды, пситхиканың
сол көңіл күйінен үстем шығып, жеңілденуіне де ... ... ... ... мұң- ... үшін эстетикалық серпіліс)- адам
баласының мінез – ... ... ішкі ... ... ... ... Қазақ поэзиясындағы ақындардың ... ... ... мұң ... ... кей ... де) өлеңдері мұңның осы
бірінші ... ... ... Мұң күйі ... сатыда психикалық
процестер мен күштердің жиынтығын түзуші формаға айналады. ... ... осы ... ... ... дарашылдық – дара тұлғаның
өсіп-жетілуіндегі басты арналардың бірі. Бұл кезеңде ақынның бүкіл ой-сезім
бастаулары, қоршаған ... ... ... ... ... ... ... күштен өзек алады. Барлығының өзегі «Меннен» тарайды. Күшті ... ... ... ... Осындай ішкі күш арқасында жан қаблеттері
синтезге түсіп, ерекше ой – сезім аясын, тосын ерік ... ... ... ... орасан зор алып нәрсеге айналады (Мағжанның «От», «Пайғамбар»,
«Күншығыс», «Мен кіммін?» өлеңдерін еске түсіріңіз). Ұлылардың ... ... ... ие бола ... жанның осы қызметінен басталады.
Мұң секілді жоғарғы формаға айналған ... ... жан ... ... ... ... құрылымға өте береді. Енді олар ... ... ... ... ... ... ... ойға
батудың, толғанысқа берілудің өте күрделі формасы. Ұлылардың қайталанбайтын
біртума шығармалары – осындай ... жан ... ... дүниелер. Мұның
төртінші белесі - объективті күшке өткен даналық формасы. Бұл ... ... өнер ... Мұң бұл ... ... айқын білінбейді, құбылыстың ішкі
формасы ретінде терең ... ... ... ... ... ... Бұл кезде мұң – интеллектің психикалық тетігіне айналады. Мұң
үшінші ... жеке ... жан ... ... процесін
бастайды. Ал төртінші сатысында адамзаттың жан дүниесінің ең терең ... ... ... Мұң бұл ... ...... ... лирикалық ырғақ пен тәртіпке түсіріп отыратын экзистенция түзеді.
Жан жарақаттарын, дүлей ... ... ... жан ...
қайшылықтардан толық арылады. Мұң – ... ... ұлы ... ғана ... ... ие ... Абайдың мұң өлеңдерін
тақырыбы, сезім сырын бөлек дүниелер деп ... ... ... ... «Өмір, тіршілікке лағынет, қарғыс айтпай», «тіршілік есігін
ақырын жауып кетіп бара жатқан анық дана адам ... ... ... орным
қара жер, сыз болмай ма?» деген шығармасынан көрінеді. Өлең ... ... ... ауыз ... тұр. ... ... ... рефлекция деген
ұғым алғаш Ә.Қоңыратбаевтың еңбегінде қолданылады. «Көңілінің ... ... ... «азатшылдық рухының таңбасы», «торығудың өзі де Абай үшін
іздену тәсілі», «белгісіз бір ... ... мен ... «өз жанындағы тынымсыздыққа аз да болса тыныштық рухын ... ... ... - ... ... ... ... Жалпы, Абайдың көңіл күй лирикасындағы мұңды екі ... ... ... ... – таза ... ... құрылған текстер.
Екіншісінде мұң қапа - шерге, түңілуге ұласады не ирониямен ... ... ... ... мысқылмен, күлкімен тұншықтырып отырады.
Бақылау сұрақтары
1. Тіл мен сана бірлестігінің таным процесіндегі маңызы.
2. Тіл мен ... ... ... ... ... ... ... тіл тұтастығына байланысты екендігі
3. Аталымдық, дискурсивтік, кумулятивтік қызметтің анықтамасы, мысалдары.
4. Когнитивті ... ... ... тіл мен ... ... ... Саткенова Ж.Б. Кейіпкер тілінің когнитивтік аспектісі. Филология
ғылымдарының кандидаты ... ... алу үшін ... ... ... – 127.
2. Зайсанбаева Г.Ж. Метафоралы аталымдардың когнитивтік аспектісі(біріккен
зат атаулары негізінде) . Филология ғылымдарының кандидаты ғылыми ... үшін ... ... ... А.,2004 – 136
3. Қайырбаева Қ.Т. Қазақ тіліндегі этномәдени атаулардың символдық ... ... ... ... ... ... алу үшін ... жұмысы. А.,2004. – 136.
5. Қайшығұлова Ж.Т. Қазақ мәтінінің ... ... ... // ... ... ... ... кандидаты ғылыми атағын алу
үшін дайындаған диссертация жұмысы. А.,2001. – 109.
6. Ахмедьяров К.К. ... и ... ... ... ... ... ... фил. наук.А., 2003. – 250с.
10-тақырып Тілдік таным және ғаламды зерделеу. Тіл және ғаламның
концептуальді ... ... ... ... лингвистикада «адамның әлем туралы
жинақталған мәдени түсініктері» (А.Вежбицкая), «концепт –
біздің сол ... ... ... ... ... ... «құдайлық ілімді танудың, сол
арқылы, соны ұғыну арқылы халықтың рухын», ұлттың мәдени
менталдығын танудың кілті» ... ... ... ... Концепт те, ұғым да, мағына да тілдік жүйе
Лекция ... ... ... ... ... ... ... сипаттама.
3. Тілдік модельдер мен логикалық-концептуальді модельдер арасындағы
байланыс, олардың ерекшеліктері мен модельдерді ... ... ... орыс тіл ... XX ғасырдың 20-30 жылдары
қоршаған орта ... тіл ... ... ... ... ... ... 1928 жылғы «Русская речь»
жинағында жарық көрген «Концепт и ... ... ... ... ... ... негіздері Д.С.Лихачев, Н.Д.Арутюнова,
Е.С.Кубрякова, А.Н.Мороховский, Н.К.РябцеваВ.А.Маслова, ... ... әр ... ... ... Концепт
сөздердің беретін ұғымын түсіну арқылы жеке адамнан бастап, қоғамдық
топтардың,бүкіл бір ... ... тіл ... ... айқындалады. Концептілер рухани ... ... оның ... ... ... ... олардың мән-мағынасын
қамтиды. Рухани-мәдени сөздердің лексикалық мағыналарын анықтау жаңа үстеме
мағынаның ашылуына септігін ... Бұл өз ... ... жаңа ... бағалауға әкеледі.
Концепт ұғымы лингвистикада «адамның әлем туралы жинақталған мәдени
түсініктері», «концепт – ... сол ... ... білетініміздің барлық
жиынтығы», «құдайлық ілімді танудың, сол арқылы, соны ... ... ... ... ... ... ... кілті» тәрізді анықтамалармен
беріліп жүр. Тілдің когнитивтік құрылымында ... ... ... ... ... ... өрісте бір-бірімен
тоғысуы концептілер жүйесінде көрініс табады. ... ... ... ... ... аядағы сипатын зерттеу барысында (мәдени концептілер –
Вежбицкая), ұғым, мағына, прототип т.б. ... ... ... ... ... ... байланысты, тілдік тұлғаны ... ... ... ... ... ... ... сөз болып жүр. Концептілер жүйесінің, концептінің ... ... ... ... ... ... ... бар
екендігін мойындауға әкеледі. Аталған ұғымдардың әрқайсысын жеке дара
қарастырып өзара айырмашылықтарын белгілеуде сан ... ... ... ... ... де сөз бен оның ішкі ... арақатынасын,
қызметін танытатын категориялар. Концепт те, ұғым да, мағына да тілдік жүйе
мен логикалық ойлау жүйесінің ... ... 1990 ... : ... концепт сөздің мағынасы сияқты құбылыс. Тек ... тіл ... ал ұғым ... ... мен ... ... білімінде де, логикада да қарастырылады» – деп жазған болатын. Соңғы ... бұл ... ... көп ... ... мен ... ақиқат арасындағы делдал
деуге болады. Мағынаға қарағанда концептінің аясы кең. ... ... ... ... ... ... те жатады.
Мәселен, өлім – «дененің өмір ... ... ... ... береді,
концепт бойынша да: «кеудеден жанның кетіп, өмір керуенінің тоқтауы». Бірақ
бұл сәйкестік барлық ... ... ... Өлім ... ... ... жер ... кіру, қараңғы көрге ену, ажал оғы тию,
Алладан әмір болған күн, шыбын жанның ... ... ... ... да ... ... ... белгілі бір тіл ... ... ... тыс та ... ... ... ««және», «бірақ»
сөздерінің жеке мағынасын түсіндіру қиын, ал олардың аясындағы концеп ... ... және ... сөз мағынасынан емес, сөздің сөздікте берілген мағынасы мен
адамның өзіндік ... және ... ... ... ... тоғысуынан туған мағыналар нәтижесі болып ... ... ... ... ... ... ... біз адамды ол
қатардан шығарып тастай алмаймыз. Бұл ... де ... ...... тәжірибесі, танымы, тілдік қабілеті. Концептінің әлеуеті неғұрлым
кең және бай болуы үшін ... ... ... де кең әрі бай ... Д.С.Лихачев әрбір адамның өзіндік дара (жеке) мәдени тәжірибесі,
дағдысы мен білім қоры оның ... ... ... ... айқындайтын
болады деп көрсетеді Концепт, біріншіден, ... ... осы ... жеке ... ... тәжірибесіне, білім қоры мен дағдысына
байланысты; екіншіден, концепт ... ... ... ... ... ... адресат арқылы қабылдануын контекст
белгілі бір жағдайда шектеуі де мүмкін. ... ... ... ... ... ... тілдің шеңберінен де шығып кетеді. Бұл жерде
контекстің тасасындағы «тілден тыс ... іске ... ... ... фольклор жеткізушілер, жеке кәсіп иелері мен
діни сословие өкілдері басты рөл атқарады ... ... де бар. ... ... ... ... ғана ... концептуалдық әлемнің,
концептуалдық аяның байлығымен де ... ... ... тілінде көп
сөздер термин жасауға, жаңа сөз жасауға бейім емес. Біздің ойымызша, ... ол ... ... ... ... аясы өте кең, салмағы
ауыр да күрделі.
Р.И.Павиленис концепіні көпшілік заттар мен объектілерді ажырататын
интенциональды қызмет ... ... ... Мұндай қызметтің мәнісі:
кез келген концепт шындық дүниенің ғана емес, ... ... ... ... ... ... қолданыс белгілі бір концептіге
қатыстылығымен ... ... ... ... ... оның
концептуалдық жүйеде түсіндірілуімен байланысты қаралуы тиіс. Дүниенің
концептуалдық бейнесі мен ... ... ... ... ... мына ... ... көрінеді: Адам тілмен таныспас
бұрын, алдымен, белгілі деңгейде дүниемен танысып, ... ... ... ... ... ... ... ақпараттарды орын-орнына
қойып, айырады, өзіндік таным ... ... ... жаңа ... бұрыннан таныс ақпараттар базасында өңделеді. Сөйтіп индивидтің,
сол арқылы жалпы адамзаттың дүние туралы ақпарат ... яғни ... ... және ол ... ... ... ... бейвербалды жүйесі деп аталады. Сонымен, ... ... ... ... меңгеру үшін, сондай-ақ концептуалдық
жүйедегі тілдік құралдар арқылы құлыпталған фрагменттерді танытатын ... үшін ... ... пен ұғым ... жуық ... Бірақ тіл – адам – дүние
бейнесі арақатынасын сипаттауда концепт ұғымы ерекше ... ие ... ... ... ... ... концепт ұғымға
қарағанда басқаша сипатта қолданылады: ұғым – объектінің танылған, белгілі
болған барлық белгілері, ал ...... ... білім қоры. Оның
мазмұндық ауқымы – белгілі бір объекті туралы барлық ... ... ... ... – лексикологиялық, ... және т.б. ... ... ... қатыстылығы. Концепт –
кез келген ұғым ... ... ... күрделі, онсыз белгілі бір
мәдениетті қабылдау, тану мүмкін болмайтын ұғымдар түрі ... ...... эмоциональды, экспрессивті, бағалауыштық белгілерін
танытады. Концепт – қабылдау, ... ... ... сөз ... ... ... – эмоцияның, симпатия мен антипатияның, кейде
түрлі пікірлер қақтығығсының предметі (В.А.Маслова Ког.лингв.)
Белгілі бір мәдениет түріне ... ... діни т.б.) ... білім қоры мағына мен ұғымға қарағанда концептіде айқынырақ
танылады. Мәселен, «қонақ», ... ... ... ... ... мен осы мағыналар аясында қалыптасқан ұғым жалпы адам баласы үшін
ортақ аяда тоғысады. Бірақ белгілі бір ... ... мен ... ... ... тек ... ғана тән болуы мүмкін. Концепт
терминін талдау барысында көптеген зерттеушілер оның мәнін жан-жақты ашатын
ұғымдар ... ... ішкі ... ... ... ... ... пен ішкі форма» терминдерінің мәнін ажырату қиын.
Бұл терминдер сөздердің алғашқы мағынасын, ... ... ... ... ... ... болып табылады... Олардың айырмашылықтары
сақталуы мен қызметінде. Сөздің ішкі формасы жоғалып кете алады, ал концепт
әрқашан ... ... өмір ... ... ... қатары тұрақты деп
есептелінеді...
Мағынаның уәжілігі жайында сөз болса, ішкі форма айтылады, ал ... және оны ... ... ... ... ментальды ұғым
түсіндірілсе, яғни мәліметтің тірек элементі ретінде қарастырылса, онда
концепт термині ... – деп ... ... пен сөз ... айқындау семантикалық талдау мен концептуалдық талдаудың
ерекшеліктері арқылы да көрінеді. Себебі жеке сөздің семантикасын ... ... ... ... екі ... ... екі ... егер біріншісі сөздің семантикалық құрлымын жасауға, сөздің денотативтік,
сигнификативтік, ... ... ... арналса,
концептуалдық талдау белгілі бір ... ... ... ... ... ... табиғатын белгілі когнитивтік құрылымда
айқындайды. Семантикалық талдау сөзді түсіндіріп, анықтауға ... ... ... ... ... бағытталады.
Концептінің түрлерін айқындауда концептуалдық ... мен ... да мәні зор. ... ... – жаңа ... ... заттар арқылы түсіндіру және ... ... ... ... ... Айталық, жақсы, жаман,
жағымды, жағымсыз(бағалауыштық, эмоция).
Категория ... ... ... ... туралы білімімізді
сәулелендіретін ментальды объект. Категория белгілі бір заттар мен заттар
арақатынасынан тұратын құрылым ... оның ... ... 6). «То что ... «прототипом» это, фактически культурно-обусловленный ассоциат
некоторой более обобщающей категории. ... если для ... ... категории «птицы» - малиновка,то для русской –воробей».
Прототип Вежбицкаяның тануынша, біздің объект ... ... ... ... ... сәулелендіруі тиіс.
«Жыраулық» концептісінің концептілік өрілімі: ... ... ... өлең,
жыр, жел сөз, желігу, желдену, ... ... ... түзсе, осы
концептілік өрістің прототипі «жел сөз » болады.
Сонымен, ... ... ... ... ... тұжырымдарды салыстыра келіп, төмендегі өз пайымдауымызды
ұсынамыз: концепт – индивидтің, ... ... ... ... ... заттары мен құбылыстары туралы өмір ... ... ... ... негізінде, өзі өмір сүретін әлеуметтік ... ... ... ... ... жүйесі.
Концепт – сөз мағынасы, ұғым, сөздің ішкі формасы, семасы ... ... ... ... ... ... сөз аясында емес,
белгілі бір танымды айқындайтын «сөздер қоры» (тірек сөздер) ... ... ... ... ... ... дүниетанымындағы мұң концептісін ... шер ... ... ... семантикалық өрісінен
өзге мұңның логикалық, психологиялық, философиялық түсіндірмесі, қазақ
халқы үшін мұңның эмоциональдық, ... ... ... ... танытатын мәтіндер (фразеологизмдер, афоризмдер, миф т.б.) қоса
ұсынылады. Ал жыраулар ... ... ... ... ... ... ... байланысты емес. Дүниенің жаратылу
жөніндегі діни-философиялық, діни-мифтік ... ... ... ... ... ... дүниенің жаратылуы туралы түсінік
мен, мен және олар, мен және қоғам, мен және ғалам арақатынасынан ... ... ... да) белгілі бір тілде сөйлейтіндер үшін ортақ аяда
танылуы мүмкін, ал концепт ... ... ... ұғу үшін белгілі бір
мәдениет түрін тұтынушылар арасында қалыптасқан дүние ... ... ... Ал ... ... тану ... ... «аялық білімнің» болуын қажет
етеді. Сопылық поэзиядағы (Қ.Иассауи, ... ... ... ... ... ... «жар ... мас болу», «шарапқа қану»,
тәрізді қолданыстар «Алланы сүю ... ... ... үшін
сопылық ілімнің белгілі бір ... ... ... ... ... болу» - барынша кішірею, кішіпейіл болу, Алла алдында
өзініңнің дәрменсіздігіңді мойындау. Адам ... ақыл мен ... ... ... ... билігін жүргізе алатын қабылетті жаратылыс бола тұра, өзінің
тегі топырақ екенін ұмытпау керек. Өркөкіректік, менмендік – ... ... ... табу үшін ... мінез» талап етіледі.
«Жүректі тазалау» – жүректегі (кеудедегі, көкіректегі) жаман ойлар мен
жаман әрекеттерден арылу. Ол үшін сопылық ілімде ... ... ... ... мас ... – Алланы сүю, Алланың нұрына мас болу. Алла ... ... жар – ... ... сөз ... жар – дос, ... ... серігі – Алла.
«Шарапқа қану» – Алланың жалғыз, құранның – хақ екенін үйрететін
ілімді ... ұғып ... Бұл ... ... ішімдік туралы емес. Жар,
шарап сөздері ... бір ... ... ұғым ... ... ... ілімнің идеясын тарататын, дәйектейтін тілдік артефакт ретінде ... мен ... ... концепт арқылы көрінеді.
Адам баласының өзін қоршаған әлем туралы таным-түсінігі айналадағы
дүние туралы естіген, көрген, ... ... ... ... ой таразысына салу), категоризациялау ... ... ... нөтижесінде қалыптасады.
Концепт бола алатын лексикалық бірліктер шектеулі. Концепт болу үшін
белгілі бір мәдениетте өзекті, ... өте ... ... ... ... ... ... мәтінге тақырып бола алатын
ақиқат құбылыстар болуы керек. Концептілер өзі ... ... мен ... ... ... бола ... Олар ... мәдени
ескерткіштерінің жеткізушісі, тасымалдаушысы.
Д.С.Лихачевтің анықтауы бойынша концептілер адамның санасында белгілі
бір мағынаға сілтеме ретінде және ... ... ... ... ... ... әлеуметтік, тарихи т.б. нұсқаушы ретінде
туындайды. А.Я.Гуревич концептілерді мәдени және философиялық деп ... оған ... ... ... қосады. М.Г.Күштаеваның
зерттеу жұмысында көрсетілгендей мәдени концептілерді жасауға деректі,
дерексіз зат атаулары ... ... ... ... ... сөздерге, ғылыми терминдерге, идеологиялық сөздерге қарама-қарсы
қояды. Аталған үш топтағы ... ... ... ... ... ... ұғымдарының әртүрлілігіне байланысты ... ... ... жеке ... ... олардың міндеті:
жаңа идеялар мен концептілерге ат қою, олар ... ... ... ... ... ... ... тілдегі кейбір түсініктерді,
ұғымдарды, сол әлеуметте бар концептілерді орнықтыру, олар ... ... ... ... ... жекеленген тұлғалар жасайды,
әлеумет оны қабылдайды. Олардың ... ... ... ... ... яғни болмысты әсірелеп түсіндіру. А.Н.Мороховский
терминдер ... ... бола ... ... ... ұлттық сипат жоқ
Концепті терминіне байланысты тірек концепт, кілт сөздер, концептілік
өріс, макроконцепт, микроконцепт т.б. ... да ... жүр. ... белгілі бір мәдениетті түсінуге көмектеседі. Басқаша айтқанда
мәдениеттің бір элементі, оны ... ... ... ... Тірек
концептілерді талдау арқылы ұлттық мәдениеттің даму қалпын, оның қазіргі
өмірдегі жай-күйін біле ... ... тіл ... ... «тары»
концептісі арқылы қазақтың ұлттық мәдениетінің бір ... ... ... өріс ... теорияны алғаш рет ұсынған орыс тіл білімінде
Д.С.Лихачев болды. ....
М.Күштаева мәдени концептілердің реттелген жүйесін өріс ... ... ... Оның ... ... да бір мәдени
концептілерді танып білуде міндетті түрде санамызда ... ... ... ... қатыстырамыз.(371-б) Бұдан концептілердің белгілі бір жүйеде
құрылатыны ... ... ... ... ... өрісін өмір,
өлім, дін, адам, қоғам т.б. ... ... ... ... туралы
түсініктер жиынтығы тұтас концепт түрінде ... оны ашып ... ... мен ... ... пен ... ... пен жамандық, адам мен қоғам, дін
туралы жеке ... ... бола ... ... ... ... ... терминін Ш.Ниятованың зерттеуінен кездестіреміз. «Көркем
мәтінге концептуалды ... ... ... ... сол ... ... сөздер жиынтығын айқындап алу қажет... Ол кілт ... ... ... ... ... табылады және оларды жинақтағанда
концептіге тән бүкіл ... ... ... ... айқындалады» – дей келіп, әрі қарай талдауларында Махамбет
ақынның поэтиконында бес ... бар деп ... ... аса ... ... ... ... тақырыптық мазмұны
бойынша өзара байланысып жатқан ішкі концептілері болып ... ... ... ... ... ... ... Туған жер, олардың әрқайсысын аша түсетін микроконцептілер де ... ... ... ... ... Нар, Қыран, Емен т.б.
микроконцептілерінен тұрады.
Бақылау сұрақтары
1. Д.С.Лихачев «орыс ... ... ... ... ... ... танытатын концептілер
2. М.Г.Күштаева тары концептісін қандай бағытта алып талдайды?
3. Фрейм-схемалар деген не?
4. Ой бейнелер деген не?
Әдебиет
1. Топоров В.Н. ... ... ... ... ... М.: ... Күштаева М.Г. «Тары» концептісінің семантикалық құрылымы мен
лингвомәдени мазмұны. Фил. Ғыл. Кандидаты атағын алу үшін ... ... А., ... ... А.Б. Концепт жизнь и смерть в творчестве Толстого.
Диссертация доктора фил. наук.А., 2001. – ... ... Д.С. ... ... языка.// Известия РАН серия
литературы и языка. 1993. – Т52, №1 – с3-9
5. ... ... ... Наука, 2001 -472
11-тақырып Когнитивті лингвистика және тіл білімінің салалары
Сабақтың ... ... пен ұғым ... жуық ... ... – адам – дүние бейнесі арақатынасын сипаттауда
концепт ұғымы ... ... ие ... ... ... ... түсініктер: Сезімдік қабылдау ... ... ... ... ... орын-орнына қою
Лекция жоспары:
1. Тілдің лексикалық жүйесінің таным процесімен байланысы.
2. Лексиканың ... мен ... ... танымдағы орны мен
мазмұны.
3. Лексикалық ұғымдардың жіктелуі.
4. Дефинициялық лексика. Коннотациялық лексикалық ұғым.
Концепт ұғымы лингвистикада ... әлем ... ... мәдени
түсініктері» (А.Вежбицкая), «концепт – біздің сол ... ... ... жиынтығы» (В.Н.Телия) (Рол.чел.факт), «құдайлық
ілімді танудың, сол арқылы, соны ұғыну ... ... ... ... ... ... кілті» (В.Гумбольдт.) тәрізді анықтамалармен
беріліп жүр. ... ... ... ... алатын орны
ерекше. Себебі сөздердің семантикалық,ассоциациялық ... ... ... ... ... ... Концепт термині белгілі бір
мәдениеттің тілдік аядағы сипатын ... ... ... ... ... ... ... т.б. іргелес ... ... т.б.) ... ... ... ... ... тұлғаны ... ... ... концептосфера(Лихачев) ұғымдары аясында түрліше қырынан
сөз болып жүр. Концептілер жүйесінің, концептінің табиғатын зерттеу өзара
ұқсас концепт,ұғым,мағына ... ... ... бар ... әкеледі. Аталған ұғымдардың әрқайсысын жеке дара ... ... ... сан ... пікірлер бар.
Сырт қарағанда үшеуі де сөз бен оның ішкі ... ... ... ... ... те, ұғым да, ... да тілдік жүйе
мен логикалық ойлау жүйесінің байланыстылығында танылады.
1990 жылы Ю.С.Степанов : ... ... ... ... Тек қана ... тіл ... ал ұғым ... қатынастар мен
формалар жүйесінде тіл білімінде де, логикада да қарастырылады» – ... ... ... он ... бұл ... ... көп ... сөздер мен экстралингвистикалық ақиқат арасындағы ... ... ... ... аясы кең. ... ... ... базбір мағыналарымен сәйкесіп те жатады. Мәселен, өлім ... өмір ... ... ... мағынаны береді, концепт бойынша да:
«кеудеден жанның кетіп, өмір ... ... ... бұл ... ... ... ... Өлім жыраулар тілінің концептісінде:
«қараңғы жер астына кіру, қараңғы көрге ену, ажал оғы тию, ... ... күн, ... жанның кірпіш тәннен бөлектенуі» тәрізді мазмұнда да
танылады. Сондай-ақ мағына белгілі бір тіл ... ... ... тыс та ... ... Айталық ««және», «бірақ» сөздерінің жеке
мағынасын түсіндіру қиын, ал олардың аясындағы концеп анық, яғни: ... ... ... сөз ... ... сөздің сөздікте берілген мағынасы мен
адамның ... ... және ... ... негізінде қалыптасқан
мағыналардың тоғысуынан туған мағыналар нәтижесі болып табылады. ... ... ... ... ... ... біз ... ол
қатардан шығарып тастай алмаймыз. Бұл жерде де басты нысан — ... ... ... ... ... Концептінің әлеуеті неғұрлым
кең және бай болуы үшін адамның ... ... де кең әрі бай ... ... ... ... ... дара (жеке) мәдени тәжірибесі,
дағдысы мен білім қоры оның ... ... ... ... ... деп ... Концепт, біріншіден, жалпы адамзаттың,
осы тілде сөйлеуші жеке адамның мәдени тәжірибесіне, ... қоры ... ... ... ... ... нақты контекске тәуелді.
Концептінің кейбір мүмкіндіктерін, адресат арқылы қабылдануын ... бір ... ... де ... ... концепт арқылы берілетін
менталды таным кейде ... ... де ... ... Бұл ... ... «тілден тыс мағына» іске қосылады. Концептосфера
жасауда жазушылар(ақындар), фольклор жеткізушілер, жеке кәсіп ... ... ... ... ... рөл атқарады деген пікірлер де бар. ... ... ... көлемімен ғана емес, концептуалдық әлемнің,
концептуалдық аяның байлығымен де өлшенеді. ... ... ... ... ... ... жаңа сөз жасауға бейім емес. Біздің ойымызша, оның
себебі ол ... ... ... ... аясы өте кең, ... да ... концепіні көпшілік заттар мен объектілерді ... ... ... ... ұсынады. Мұндай қызметтің мәнісі:
кез келген концепт шындық дүниенің ғана емес, болжалды ... ... ... ... ... смысла.103.)Тілдік қолданыс белгілі бір
концептіге қатыстылығымен анықталады. Сондықтан тілдік қолданысты түсіну
оның концептуалдық ... ... ... ... ... Дүниенің
концептуалдық бейнесі мен тілдік бейнесінің ... ... ... мына ... орынды көрінеді: Адам тілмен таныспас
бұрын, алдымен, ... ... ... ... таниды. Сезімдік
қабылдау каналдары ... ... ... ... ақпараттарды орын-орнына
қойып, айырады, өзіндік таным нысанына межелейді. Индивидтің жаңа ақпаратты
қабылдауы бұрыннан таныс ақпараттар базасында өңделеді. Сөйтіп ... ... ... адамзаттың дүние туралы ақпарат жүйесі, яғни концептуалдық
жүйесі құрылады және ол ... ... ... қалыптасқандықтан
қалыптасудың бейвербалды жүйесі деп аталады.(Проблема...101.)
Сонымен, концептуалдық жүйедегі ақпарат нақты объектілерді ... ... ... жүйедегі тілдік құралдар арқылы құлыпталған
фрагменттерді танытатын тілді тану үшін қызмет етеді.
Концепт пен ұғым бір-біріне жуық ... ... тіл – адам – ... ... ... ... ... ерекше мәнге ие болып
отырған тілді ... ... ... ... ... ... сипатта қолданылады: ұғым – объектінің танылған, белгілі
болған барлық белгілері, ал ...... ... білім қоры. Оның
мазмұндық ауқымы – белгілі бір ... ... ... ... ... жеткізілу формасы – ... ... және т.б. ... құралдардың өзара қатыстылығы. Концепт –
кез келген ұғым ... ... ... ... ... ... ... қабылдау, тану мүмкін болмайтын ұғымдар түрі болып табылады.
Концепт – тілдің эмоциональды, ... ... ... Концепт – қабылдау, ұғыну, білім, ассоциациялау, сөз арқылы
берілетін көңіл-күй. Концепт – эмоцияның, симпатия мен ... ... ... ... ... ... Ког.лингв.)
Белгілі бір мәдениет түріне (халықтық, ұлттық, діни т.б.) қатысты
ментальды білім қоры ... мен ... ... ... ... ... ... «той», «нағашы», «жеңге», «әже» сөздерінің
мағынасы мен осы мағыналар аясында ... ұғым ... адам ... үшін
ортақ аяда тоғысады. Бірақ белгілі бір ұлттың мінез-құлқы мен ... ... ... тек ... ғана тән ... ... терминін талдау барысында көптеген зерттеушілер оның мәнін жан-
жақты ашатын ұғымдар ретінде «сөздің ішкі формасы», «прототип» ... ... ... пен ішкі ... ... мәнін ажырату қиын.
Бұл терминдер сөздердің алғашқы мағынасын, ұлттық мәдени тілдік құбылыстың
ерекшелігін түсіндірудің кілті болып табылады... ... ... мен ... ... ішкі ... ... кете ... ал концепт
әрқашан сөзбен бірге өмір сүреді. Сондықтан концепт қатары тұрақты ... ... ... құрамы мен құрылысының тілдік танымдағы орны мен мазмұны.
2. Лексикалық ұғымдардың жіктелуі.
3. Дефинициялық лексика. Коннотациялық лексикалық ұғым.
Әдебиет
1. Қожахметова Ф.Б. ... ... ... ... ... Филология ғылымдарының кандидаты ғылыми ... алу ... ... ... А.,2004. – 121.
2. Өмірәлиев Қ. Қазақ поэзиясының жанры мен стилі. – А.: Ғылым, 1983. ... ... Қ Оғыз ... ... ... А.: ... 1988. – 271.
4. Байтұрсынұлы А. Шығармалары. А.: Жазушы,1989. – 305б
12-тақырып Тілдің грамматикалық жүйелері. Когнитивті ... ... Сөз ... ... сөз ... да тіл я лұғат деп
аталады» дей келіп, тілді табиғатына қарай ақын тілі,
әншейін тіл түрінде жіктеу
Негізгі ... ... өнер ... оның ... ... Р.Ланкагер тіл туралы «максималистік» концепция.
2. Грамматика - белгілі бір қағидалар жүйесіне бағынған тілдік ... ... ... ... ... ... ... Когнитивті модельдер теориясы (Ф.Джонсон). Концептуалды интеграция
теориясы (Ж.Фоконье, М.Тернер) мен ментальды кеңістіктер ... ... ... қарастырған еңбектерде тіл адамға
және дүниеге бағытталған екі ... ... ... ... Тіл – адам – ... ... адамның дүние туралы
танымының тілде ... ... ... ... ... ... ... А.Байтұрсынұлының пайымдауында «даналық» деп аталатын ұғымдық
жүйе арқылы ... ... ... ... ... ... жұмсалып,
дүниедегі бар нәрсенің барлығын, яки бар деп ұйғарылған ... ... ... ... бір ... ... адамға бір үлкен ұғым ... Сол ұлы ұғым ... ... деп ... ... мақсаты бүтін
ғаламды танып, бүтін ғалам ... ... ... ... ... ... ... «ұлы ұғым
жүйесі» туралы ойлары тілтаным тарихындағы тіл арқылы берілетін ... ... ... бейнесі» идеяларымен ... ... тек тіл ғана ... рөл атқарады» деген концепцияны ... ... де кез ... тіл ... өмір мен адам ... қызмет атқара отырып, өзінің ұғымдық әлемін жасайды. ... ілім ... ... ... ... олар ... ... сана емес, алдымен тіл қорытады деп, ойлау мен сананың
рөлін жоққа ... сөз ... ... ... деп танитын болсақ, А.Байтұрсынұлының
«сөз өнерінің» табиғатын жан ... ... ... ... ... ... ... бір ғылыми талдама, сараптама ретінде
қарастыруға болады.
А.Байтұрсынұлы: «Қандай ... ... ... қандай сымбатты я
кескінді суреттер болсын, қандай әдемі ән-күй болсын – ... ... ... ... Бұл өзге ... ... ... -деп, сөз
өнерінің ерекше болмысын сипаттайды. «Сөз өнеріне жұмсалатын зат – сөз. Сөз
шумағы тіл деп ... Сөз ... ... сөз ... да тіл я ... аталады» дей келіп, тілді табиғатына қарай ақын тілі, әншейін тіл
түрінде ... Ақын тілі ... ... ... ... тіл жалаң
лебізге құрылады. Ақын тілі, біздіңше поэтикалық тіл, ... болу үшін ... ... ... ... ... таңдап қолдану(тіл қисыны) және
тілді ... ... ... ... ... ... шығуы сөздің
тізілуі мен әңгіме айтушының пікірлеуінде. Неғұрлым сәулет өнерпазы қиялға
бай ... ... үй де ... ... ... ... ... неғұрлым
жазушы қиялға бай, пікірге шебер болса, соғұрлым ... сөз ... ... боп ... ... таңдап қолдану» туралы тұжырымды мәтінтану
теориясындағы сөйлеуші – ...... ... алып ... ... ойын өзі үшін ... Өзге үшін айтады» деген ғалым
пайымдауы ойдың әсерлі ... ... ... түсініп,
қабылдауына, оның өзі ой арқылы берілген ақпараттың реципиентке ... да ... ... ... ... ... ... сөздің ішкі мәнінің тереңдігін, қиялдың кеңдігін,
пікір байлығын танытатын шешендік сөйлеуді білдірсе(тілдің ... ... ... ... тілдің сыртқы формасын(лексикалық құрамы,
сөйлем құрылысы, фонологиясы) орнымен жұмсауды көрсетеді. Оның өзін ... тіл ... тіл ... тіл ... тіл көрнекілігі деп
жіктейді. «Лебіз ашық ... болу үшін ... ... нәрсесін анық
танитын болуы керек. Адам анық танитын ... анық ... да, ... ... ... күңгірт атайды» деп тағы да тілдің таным
әрекетінің ... ... ... ... ... ... сөз ... туралы ғылыми пайымдауларында тіл білімінде
қолданылатын тіл, сөз, сөйлеу(речь) ұғымдарының ара жігі ... ... ... жұмсалатын зат – сөз», яғни сөз өнерінің(поэтиканың) негізгі
бірлігі сөз, ал «сөздің шумағы» тіл ... ... ... ... ... ... тіл ... «...әркім сөзді өз қалауынша алып, өзі оңтайлы
көруінше тұтынады. Әркім өз ... ... өз ... алып ... ... адамның тілі болып табылады» дейді. Сондай-ақ өзінің табиғатында сөз
сөйлеуден де іргесін ажыратады. «Әуезділік деп сөз ... ... ... дыбыстардың үндері құлаққа жағымды болуып естілуін айтамыз. Сөйлеу
турасында айтсақ, сөйлеу ішіндегі сөйлемдердің үндері құлаққа жағымды ... ... ... сөз ... тұратын тілдік категория болса,
сөйлеу ... ... ... ... сөз ... тіл қисыны(тілдің логикалық ... ... ... қыры ... ... тілдің ендігі бір маңызды жағы
ырғақпен байланысты. Қазіргі тіл ... ... ... «тіл әуезділігі» деген атаумен алынып талданады. ... сөз ... ... ... ... келеді. Екеуі де дауыс
ағымына байланысты. Қазіргі ... ... ... ... сөз ... ... ... қатысты болса, сөйлеу
әуезділігі сөз және бунақ екпініне сәйкеседі.
Сөздің өнер болуы оның ... ... ... бір ... ... ... ... тамыр бүлк-бүлк еткенінің арасы ... ... ... ... ырғақ – ырғағының арасы да сондай
бірдей ... ... ... ... ... ... ... тану үшін өлең ырғағын «жорғақты ырғақ» деп атайды. ... өлең ... ... ішіндегі буын сандарының бірдейлігімен
ғана емес, сөз кестелерінің реттілігімен, сөздердің әуездес ... ... ... тіл туралы «максималистік» концепция.
2. Грамматика - белгілі бір қағидалар жүйесіне бағынған тілдік бірліктердің
жиынтығы.
3. Тілдік бірліктердің түрлері: фонологиялық, ... ... ... модельдер теориясы (Ф.Джонсон). Концептуалды интеграция
теориясы (Ж.Фоконье, М.Тернер) мен ментальды кеңістіктер ... ... В.Н. ... ... ... ... Энциклопедия.Т-2. М.: 1982.
-163с
2. Гуревич А.Я. Категория средневековой культуры. М.: ... ... ... Т.В. ... основы балканской модели мира. М.: Наука,
1990. -207с.
4. Гачев Г. Г. ... ... ... – М.: ... 1988. – ... ... Г.Г. Национальные образы мира. Центральная Азия.М., 2002. -784.
6. Ислам А. Ұлттық мәдениет контексіндегі дүниенің ... ... ... ... ... ... алу үшін дайындаған диссертация
жұмысы. А., 2005. – 295.
13-тақырып Торлы модельдер және олардың түрлері
Сабақтың мақсаты: ...... ... ... Карл
Фослердің көзқарасы бойынша, тіл дегеніміз жеке ... ... ... ... ... ... адамның өзінің
жанының бір түкпірінде тәуелсіз
Лекция жоспары:
1. Дж. Лакоффтың, К.Бругманның, Л.Яндының модельдері.
2. Торлы ... ... сын ... ... - ... ой ... ... эксплицитті және
имплицитті ой
түйіндері.
Аталған бағыттардың қай-қайсысы да тіл мен ... ... бір ... ... ойлануды ұсынады: ойлау жалпы адам
баласына ортақ. Ал сол ... ... неге әр ... ... ... ... құрылымы, фонетикалық жүйесі, лексикасы әртүрлі тілдерде)
жүзеге асады?
Логикалық – ... ... ... Карл ... ... тіл ... жеке ... шығармашылықтың көрінісі. Егер адамдар
бірін-бірі түсінсе, ол ортақ ... ... ... ... ... емес, барлық индивидтерге ортақ жаратылыспен берілген сөйлеу
қабілетіне ... Ең ... ... «тілдік тәуелді»(«языковой раб»)
адамның өзінің жанының бір түкпірінде тәуелсіз, автономды ... ... ... концепциясы бойынша, тілге психологиялық жақтан емес,
эстетикалық, логикалық жақтан келу ... ... ... ... ... ... айтылады: танымның екі түрі ... ... ... ... ...... ...
образ, логикалық танымның құралы – ... ... ... түсінік
қалыптасады.(А.Брудный17)
Тіл мен ойлаудың ара қатынасына байланысты мәселе тек лингвистикаға
ғана емес, ... ... ... ... ... ... ... болып
табылады.
Дүниенің санадағы бейнесі тіл арқылы форма мен ... ие ... ... санадағы дерексіз идеалды бейнесі тіл арқылы материалданады
(заттанады). Осыдан келіп адамзат танымындағы ... ... ... 76) ... ... ... танымының осы үш құрамдас
бөлігін зерттеу ... ... : ... ... ... ... «аралас ғылымдар контексіне» (Т.В.Цивьян. 76) енеді.
Аталған ғылым салаларын бір кеңістікте топтастыратын бірден бір ядро – ... ... ... ... ... авторы Дж.Лакофф тіл мен
ойлау арақатынасы туралы проблема адам ... ... ... ... ... айта ... ... басты нысан етіп алатын
гуманитарлық лингвистика құру қажеттігін дәлелдейді: «лингвистиканың бұдан
әрі дамуы, оның ... ... ... ... ... ... яғни адам ... барлық ғылымдар
кешенімен қаншалықты біріге алуымен байланысты».(Васильева)
Тіл мен ойлау арақатынасында ең іргелі мәселелердің бірі тіл ... ... ... ... болып табылады.
Тіл мен сөйлеуді қарама-қарсы қоя отырып, Ф-де Соссюр оларды сөйлеу
қызметінің екі жақты компоненті деп есептейді. Тіл – ... ... ... құрамдас бөлігі. Ол коммуникативтік мақсатқа қол жеткізудегі сөйлеу
аппаратын қолдану қызметін ұйымдастырады және тәртіпке ... ... ... ... тіл - ... ... Себебі ол ұжымда
қалыптасып, ұжым мүшесінің әрбіріне байланысты болады. ... ... ... дара) акт, онда ұжымдық сипат жоқ. Тілдің сөйлеуден
айырмасы оның жүйелілігінде. Ол мағыналық жүйе ... Тіл мен ... ... мына ... ажыратылады: 1)әлеуметтік – жеке даралықтан;
2)табиғи – ... пен ... ... ... ... тән. ... өзге жүйелермен
(ойлау, сөйлеу жүйелері) қарым-қатынасы мағына арқылы анықталады.
Ф-де Соссюрдің пайымдауы бойынша, тіл – форма, бірақ субстанция ... ... – екі ... ... ... олар – ... ... және рухани (сөйлеу қызметінде, мәтінде көрініс
беретін мән(смысль), ой, ... ... тіл мен ... ... ... ... ... табиғаты туралы мәселе басты роль атқаратынын байқаймыз. Ф-
де Соссюр тіл материалдық емес, оны жасайтын элементтер – таңбалар ... ... ... ... ... ... ... тән деп
көрсетеді. Ф-де Соссюрдің тілдің материалдық емес табиғаты, тілдің сөйлеуші
мен ... ... ... арасындағы қатысты білдіретін қызметі
туралы тезисі лингвистиканың аса ірі ... ... ... ... ... қолдау тапты.
Бұған керісінше, тілдің материалдық болмысы туралы көзқарас, әсіресе,
кеңестік кезеңдегі лингвистикалық, философиялық әдебиеттерде кең өріс алды.
Материалистік таным бойынша, ... адам – ... ... формаға ие
материяның даму нәтижесі, оның ойлауы – материяның бір түрі ... ... ... Ең ... ... ... материалды формадан
тыс, өз бетінше өмір сүре ... ... ... ой ... ... ... ... реалды өмір сүреді. Материяның ең жоғарғы
формасы бола отырып, мый белгілі бір материалдық формада ғана ... ... ... - ... ой ... ... ... және имплицитті ой
түйіндері.
2. Дж. Лакоффтың, К.Бругманның, ... ... ... ... ... сын ... Брудный А.А. Семантика языка и психология человека о соотношении языка,
сознание и действительности. – Фрунзе.: Ишим, 1972. – 234с.
2. Вежбицкая А. ... ... ... ... ... и ... культуры. – М., 2001. – 272с.
3. Арутюнова Н.Д. Типы языковых значении. – М.: Наука, 1988. – ... ... Н.Д. Типы ... значении: оценка, событие, факт.
Москва,1988.
5. Телия В.Н. Коннотативный аспект семантики номинативных единиц. – ... 1986. – ... ... ... типологиясы
Сабақтың мақсаты: ...... ... ... сөз.
«Семиотическая теория рассматривает дискурс как ... ... ... текста», состоящее из
некоторого количество уровней, расположенных на ... ... ... ... мәтін құрылысы тағы
денотаттар жүйесінен тұрады.
Негізгі түсініктер: ... ... ... ... ... ... ... дискурсы және когнитивті таддау ерекшелігі.
2. Дискурстік талдаудың пәнаралық бағыт ретіңдегі қалыптасу тарихы.
3. Семантикалық макроқұрылым ұғымы.
Дискурс – семиотикалық ... ... сөз. ... ... дискурс как некое устройство наподобие «слоеного текста»,
состоящее из ... ... ... ... на ... ... ... қатар мәтін құрылысы тағы ... ... ... ... белгілі бір образға айналуы тиіс. Сол ... ... ... ... ... ішкі ... ... образдарға
айналады, оны адамның интеллект күші шешеді. «Денотатная структура в целом
и ее ... ... ...... ... ... Текст – лишь форма этого содержания». «В денотативную
структуру могут вводиться имена ... ... ... хотя и не ... ... непосредственного выражения, но необходимы для ... ... ... ... ... ... ... «Отношения,
определяющие сущность объектов, их внутреннюю структуру, следует считать
базисными.. Второе отношение..задается не ... ... ... ... а их ... ... ... которая устанавливется в
определенной ситуации». Мәтін семантикасының формалды белгілерге айналдыруы
дегенді А.И. Новиков ... ... ... ... және таным құралы
ретінде пайдалану деп түсінеді. ... ... ... в ... ... ... его формой, которая
абстрагируется от этого содержания и начинает выступать ... ... ... преобразования и вывода». Текст теориясына қатысты
Г.В.Колшанскийдің еңбектері кітап ... ... ... ... мен ... ерік актілері жасырын,
бізге беймәлім ... ... ... отыратын және әлгі
қажеттіліктер адам еркіне, ... ... ... ... ... Ибн Сина ( 980-1037) кез келген жекелеген құбылыстар
шындықты танытпайтынын, әрбір жеке құбылыс, ... ... ... ... ... жатқан ұлы қозғалыстың ішінде алу керектігін айтқан.
Сол ұлы қозғалыс – объективті қозғалыс. Ұлы ... ... Ибн ... ішкі ... дегеннен іздейді. Әлдебір дайын құрылымдар жөнінде
семиотика ғылымы айта ... ... ... ... ... нарративтік тұлға ** осы дайын құрылымдарға санасыз бағынып, сол
арқылы әрекет етеді. Ал енді осы ... ... ... ... ... белгілейтін одан да жоғары жатқан объективті құрылымдар
бар: ол түпсана және жоғары сана ... Бұл ... ... ... ... түсе ... Ол үшін ... жан дүниесі ерекше
болмысқа ие болуы керек. Және ол ... өту үшін ... ... ... ... ... ерекше аударатын нәрсе: жан дүние
болмысының типі туралы ұғым. Ол болмыстың қандай ... ... ... ... ... ... Сонымен әңгіме басын түпсана мен
жоғарғы сана ... ... ... ... Нарративность
– баяндалу формасы. Мәтінді одан тыс жатқан ... ... ... ... ... біз ... ... деп терминді
қазақша бермейміз. «Нарративтік» деген ұғым ... ... оның ... бөлек. Түпсана – санадан тыс жатқан аумақ деген ұғымды ... мәні сана ... ... ... Одан ... ... көп
ерекшеленетін болмыс – ... ... мәні бар, ... терең түкпірін ... ... ... түп ... ... тұратын ортақ түпсана. Онда ... ... ... ... ... Олар ... ... санаға лықсып шығады. Психоаналитикалық теориясы шығармашылықтың
жоғарғы үлгілерін осы бір жеке ... ... ... ... ... ... К.С. ... сөзімен айтқанда, «Нағыз шынайы өнер
санадан үстем тұрған органикалық шығармашылықты ... үшін өз ... ... ... ... ... әрекеттерді оятуға үйретуі тиіс».
Терең негізі бар қажеттіліктерге орай интеллекті ... ... ... тетіктері бар. Ол – түпсанадан өзге болмыс. Оны жоғарғы сана деп
атайды.
Бақылау ... ... ... не
2. Семантикалық макроқұрылым ұғымы
Әдебиет
1. Иргебаева А.Б. Концепт жизнь и смерть в творчестве Толстого.
Диссертация доктора фил. наук.А., 2001. – ... ... Д.С. ... ... ... Известия РАН серия
литературы и языка. 1993. – Т52, №1 – с3-9
3. В.Маслова.Когнитивная лингвистика. Москва: Наука, 2001 ... ... ... пен ... ... өзгешеліктері
Сабақтың мақсаты: Когнитивистикада адами когницияға ... ... ол тек ... ... іс-әрекет деңгейінде
зерттеліп қоймай, оның менталды репрезентациясы (ішкі
қабылдау, ... ... даму ... ... ... іс ... адамның когнитивтік
әлемі, тілдің белсенділік ... ... ... құлқы мен іс әрекеті
Негізгі түсініктер: Адам ... мен ... ... ... ... Перцептивті предикат, психологиялық предикат.
2. Когнитивті лексика және семантика мәселелері.
3. Лексика-семантикалық жүйенің таным теориясына қатысы.
4. Лексика-семантикалық заңдылықтар дың жүзеге ... оның ... ... ... ... ерте ... бері логика,
философия, физиология, психология айналысып келеді. ... ... ... гносеология бөлімі бар. Бірақ ... ... ... ... ... бастады.
Когнитивистикада адами когницияға басты мән беріледі, ол ... ... ... ... ... ... оның ... (ішкі қабылдау, модель), символы, даму ... ... ... іс ... ... ... ... тілдің
белсенділік әрекетімен ілгерілеп отыратын мінез ... мен іс ... ... ... мен ... нәтижесі қатар қаралады.
1960 жылы американдық профессорлар Дж. Миллер мен Дж. Бруннер
Гарвард университетінде когнитивті зерттеудің ... ... ... ... ... ... аясында
когнитивизм базасында пайда болды. XX ... ... ... ... ... ... ... қарала бастады. Когниция – когнитивті
лингвистиканың негізгі ұғымы. Ол білім мен ойлаудың тіл ... ... ... да когнитивизм тіл білімімен тығыз байланысты. Тіл
мәдениет пен қоғамнан да жоғары дәрежеде адам танымы мен мінез-құлқына ... ... мен ... ... ... тіл ... ғана белгілі
болады.
Когнитивті лингвистика сияқты психолингвистика, этнолингвистика,
соцлингвистика ғылымдарының пайда болуы тіл білімінде ... ... ... ... ... ... зерттейтін ғылымнан адам ойлауы
мен танымына байланысты қарастыратын гуманизацияланған ғылымға айналды.
Когнитивті ... ... ... есте ... ... ... концептілер, гештальт және т.б. Когнитивтік лингвистика ... ... ... ... ... ... туралы белгілі бір дүниетанымның қалыптасуы психикалық
сәулеленудің үш ... ... ... ... ... деңгейі, қабылдаудықалыптастыру ... ... ... ... ... мен дәстүрлі ... бір- мен ... ... ... ... олар ... ... әртүрлі қырлары.
Когнитивті лингистикада тілдің таным құралы мен танымның алғы шарты
екендігі басты назарда ұсталынады. В.Гумбольдт ... ... адам ... ... ... аясын қамтитын адами рухтың басты қызмет екендігін
баса көрсеткен болатын.
Когнитивтік лингистиканың негізгі ұғымдары: ойлау, білім,
Бақылау ... ... ... және ... ... ... жүйенің таным теориясына қатысы.
3. Лексика-семантикалық заңдылықтар дың жүзеге асуы, оның танымдық сипаты.
Әдебиет
1. Гуревич А.Я. Категория средневековой ... М.: ... ... ... Т.В. ... ... ... модели мира. М.: Наука,
1990. -207с.
3. Гачев Г. Г. Национальные образы мира. – М.: ... 1988. – ... ... Г.Г. ... ... ... ... Азия.М., 2002. -784.
5. Ислам А. Ұлттық мәдениет контексіндегі дүниенің тілдік суреті. Филология
ғылымдарының докторы ғылыми ... алу үшін ... ... А., 2005. – 295.

Пән: Психология
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 80 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ әдеби тілі функционалдық стильдер жүйесі29 бет
Терминдерді когнитивтік лингвистика тұрғысынан зерттеу10 бет
ХІХ ғасырдағы лингвистикалық мектептер23 бет
Қазақ тіліндегі «Туған жер» концептісі35 бет
Қазақ-ағылшын тілдеріндегі гендерлік сипаттағы коммуникативтік бірліктер44 бет
XIX ғасыр тіл біліміндегі лингвистикалық мектептер мен бағыттар4 бет
XVI-XVIII ғасыр лингвистикасы4 бет
XVI-XVIII ғасыр лингвистикасы. в.ф.гумбольдтың лингвистикалық көзқарастары12 бет
Xx ғасыр лингвистикасындағы бағыттар мен мектептер15 бет
XXI ғасыр лингвистикасы8 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь