Балаларды тәрбиелеу және халық медицинасы

Тәрбиенің бала дамуындағы рөлі. Жеке адамды дамытудағы басты факторлардың бірі - тәрбие. Тәрбие балалардың жеке және дербес ерекшеліктеріне, дайындығы мен дәрежесіне лайық іске асырылып, тәрбие адамдардық іс-әрекеттерін ұйымдастырады. Ол үшін тәрбиеші алдын ала жасалған арнаулы жоспар бойынша тәрбие жұмысын мақсатқа бағыттап ұйымдастырып, тәрбиенің құралдары мен әдістерін және формаларын іздестіреді, оларды тиімді етіп пайдаланады.
Тәрбиенің рөлін педагогика тарихында, аса артық бағалаушылар да болды.
Д.Локк (1632-1704) "тәрбие адамның көзқарастары мен адамгершілік қасиеттерін жасайтын негізгі құрал, адам тәрбие арқылы жақсы болады" - деп сыңаржақ пікір айтты. Бала өмірге келгенде, оның жаны сүттей ақ, судан таза, соңдықтан тәрбиеші өзіне керек адамды жасап алады деп, тәрбиенің рөлін аса дәріптеп, тұқым қуалау мен әлеуметтік ортаның баланың қалыптасуындағы рөлін онша бағаламады.
Революционер-демократ В. Г. Белинский (1811-1848) баланың жаны таза тақтай емес, тақта да сапалы, жазу да әдемі болу керек деді. Белинский тәрбиенің рөлін жоғары бағалап, адам дамуындағы тұқым қуалаушылық пен ортаның әсерін де ескерген жөн деді.
Д.Локк, т.б. көзқарастар бойынша тәрбие арқылы адамды түрлі дәрменсіздіктен, кемістіктен құтқаруға болады. Демек, олар тәрбие арқылы адам баласының тұрмысын жақсартуға және санасын өзгертуге болады деген жорамал ойға келді.
Тәрбие арқылы халықтың тұрмысын жақсарту үшін материалистік педагогика таптық қоғамды жойып, демократиялық қоғам құруды ұсынды.
Тәрбиеші тәрбие арқылы баланың түрлі іс-әрекеттерін тиімді етіп, оның жақсы дамуына қажетті материалдарды іріктеп алады, айналадағы табиғи және әлеуметтік ортаға көзқарасын дамытады. Тәрбие жұмыстарының сара жолдарын табу нәтижесінде баланың ой-өрісі кеңейеді, эстетикалық сезімі мен талғамы артып, адамгершілік сапасы қалыптасады.
1. Иманалиев. Ш . И “Балалрмен жасөспірімдер гигиенасы” Алматы-2008 ж.
2. Бөлешов. М. Ә . “Балалрмен жасөспірімдер гигиенасы” Алматы-2010 ж
3. www.google.ru
4. Р. Қоянбаев. Тәрбиетеориясы. - Алматы, 1991.
5. Т.Сабыров. Балаларға ақыл-ой тәрбиесін берудің кейбір мәселелері. - Алматы, 1977.
        
        Қазақстан Республикасының ғылым және білім министрлігі
Кафедрасы.
Баяндама
Тақырыбы: Балаларды тәрбиелеу және халық медицинасы.
Орындаған:
Тобы:
Қабылдаған:
Тәрбиенің бала дамуындағы рөлі. Жеке ... ... ... бірі - ... ... балалардың жеке және дербес
ерекшеліктеріне, дайындығы мен дәрежесіне лайық іске асырылып, тәрбие
адамдардық іс-әрекеттерін ұйымдастырады. Ол үшін тәрбиеші алдын ала
жасалған арнаулы жоспар ... ... ... ... ... ... ... мен әдістерін және формаларын
іздестіреді, оларды тиімді етіп пайдаланады.
Тәрбиенің ... ... ... аса артық бағалаушылар да болды.
Д.Локк (1632-1704) "тәрбие адамның көзқарастары мен адамгершілік
қасиеттерін жасайтын негізгі ... адам ... ... ... ... - ... пікір айтты. Бала өмірге келгенде, оның жаны ... ақ, ... ... ... ... ... адамды жасап алады деп, тәрбиенің
рөлін аса дәріптеп, тұқым қуалау мен әлеуметтік ортаның баланың
қалыптасуындағы рөлін онша ... В. Г. ... ... ... жаны ... емес, тақта да сапалы, жазу да әдемі болу керек деді. Белинский
тәрбиенің рөлін ... ... адам ... ... ... пен
ортаның әсерін де ескерген жөн деді.
Д.Локк, т.б. көзқарастар ... ... ... ... ... ... ... болады. Демек, олар тәрбие арқылы
адам баласының тұрмысын жақсартуға және санасын ... ... ... ойға ... ... ... тұрмысын жақсарту үшін материалистік педагогика
таптық қоғамды жойып, демократиялық қоғам құруды ұсынды.
Тәрбиеші тәрбие арқылы баланың түрлі іс-әрекеттерін тиімді етіп, оның ... ... ... ... ... ... ... және
әлеуметтік ортаға көзқарасын дамытады. Тәрбие жұмыстарының сара жолдарын
табу нәтижесінде баланың ой-өрісі кеңейеді, эстетикалық сезімі мен талғамы
артып, адамгершілік сапасы қалыптасады.
Мектеп ... ... ... ... (баспа-сөз, радио,
теледидар) көмегімен оқушыларға тәрбие береді, сондай-ақ, мемлекеттің
саясатын жүргізеді. Баланың жеке басының дамуы мен қалыптасуына ықпал
ететін үш фактордық ішінен тәрбие ... ... ... ... ... ... ... пен ортаның ықпалына белсенді әсер етіп, баланың дамуын
қоғам талаптарына сәйкес бағыттап, белгілі бағытта баланың өмірі мен ... ... ... ... тұлға дамуына қажетті
материалдарды іріктейді, жеке бастың дамуына теріс, зиянды әсер қалдыратын
жағымсыз ықпалдардан аластайды. Осы тұрғыдан келгенде тәрбие аға ұрпақтың
жаңа ... ... ... тәжірибені беру процесі, жаңа ұрпақты өмірге,
еңбекке дайындау арқылы қоғамның алға қарай дамуын ... ... ... бала ... ... ... сондықтан да ол —
баланы қалыптастырудағы негізгі күш. Тәрбие ... күш ... ... ... ... ... кері әсер ... оның әлеуметтік және педагогикалық мәні. Адамның өсіп
жетілуінде белгілі заңдылық болады. Ал, бұл заңдылық әр балада әр ... ... ... ... үшін ... жас және дара ... қажет.
Мектептегі кезеңнің өзі бастауыш (6-10 жасқа дейін), ... ... ... дейін), орта мектеп оқушылары (15-18-ге дейін) болып үшке бөлінеді.
Баланың дене дамуындағы ең маңыздысы - орталық жүйке ... ... ... ... осы орталық жүйке жүйесіне байланысты болады.
Балалардың дене және психикалық дамуында соңғы жылдары айқындалған күрделі
өзгерістердің бірі - ... ... ... Бұл құбылыстарды акселерация
(латынша "дәлелдеу") деп аталады. Акселерацияға тән ерекшелік: балалардың
бойының, салмағының бұлшық ... ... ... өсіп ... ... ... ... қазіргі жеткіншек балалардың бойы биік,
иықтары қысыңқы, кеудесі қысқа, аяқтары ұзын ... Күні ... ... ағза ауруға, суыққа және дене салмағына төзімсіз келуі анықталуда.
Ересек жастағы балалар жыныс мүшесі жетілу кезінде тез ... ... ... ... ... ... жүйесінің дамуы бірнеше есе қалыс қалады да,
өз ... ... ... Ал ... ... ... ... артта
қалады. (соңдықтан ер немесе қыз бала қоғам, отбасы алдындағы өзінің
борышын ар-намысын, ... ... ... ... ... ... мұғалімдер ескеріп отыруы қажет.
Акселерация - биологиялық фактор, әлеуметтік жағдайлардың жақсаруы
сонымен бірге радио толқындардық және географиялық-климаттық жағдайлардың
өзгеруі ... ... ... болуына әсер етті. Әрине акселерация
құбылысы жайлы түпкілікті қорытынды ... ... ... бұл әлі ... қажет етеді, дегенмен акселерацияға байланысты мектеп
жиһаздарына, сырт және аяқ киімдерінің үлгілеріне, дене шынықтыру және
жаттықтыру кешендеріне қайта қарауға тура ... ... ... ... ... ықпал жасайтындығы байқалуда. Сонымен адамның дамуы өзара
байланысты бірнеше факторлардың ыңпалымен жүретін күрделі педагогикалық,
психологиялық ... ... ... оның ... және ... дамуындағы рөлі. Адам
белсенділігінің табиғатын тани білу, еңбек және моральдық белсенділік
дәрежесі бойынша ... ... мен ұжым үшін ... жете ... ... ... - адамның іс-әрекеті үстіндегі жағдайын айтады. Тіршілік
және іс-әрекеттері барысында адамның ... ... ... және ... ... ... дамиды.
Бала белсенділігінің ең алғашқы формасының бірі - қарым-қатынас жасау
белсенділігі. Бұл адамның бүкіл өмірінде дамитын белсенділік. Балалардың
жас ерекшеліктеріне ... ... ... мен ... ... ... ... отырады. Мектеп жасына дейінгі балалар
ересек адамдардық әрекеттеріне үңіле қарап, ... ... ... ... ... мұндай әрекеттерін ырықтм немесс ерікті
белсенділік дейді. Бұл ... ... ... әрекеттеріне және
олармен өзара қарым-қатынас жасауға еліктеуі рөлге құрылған ойындарды
атқару барысында байқалады. Ойын барысында балалардың құрдастарымен өзара
қатынасы ... Бала ... ... ... түрлі рөлді ойындарды
атқара отырып, әлеумет өмірінің, өндіріс қатынастарының ... ... ... ойын ... ... ... қарым-қатынас жасау
белсенділігін дамытады.
Қарым-қатынас жасау белсенділігі жеке адам қасиеттерінің (қайырымдылық,
қамқорлық, т.б.) қалыптасуына мүмкіндік туғызады. Баланың даму барысында
таным белсенділігі ... ... ... ісін жетілдіру үшін олардың жас және дербес
ерекшеліктерін еске алып, оқу-тәрбие ... ... ... ... ... ... істей білуге үйрету - мұғалімнің басты міндеті. Мұғалім
оқушының білімге, өнерге қызығушылық ынтасын, спорт ойындарына құштарлығын
анықтайды, ... ... ... ... ... ... ... еңбек, эстетикалық тәрбиесімен ұштастырып алады. Баланың өзін-
өзі тәрбиелеу белсенділігін қоғамдық жұмыстарға байланысты тапсырмалар
беріп, орындау арқылы дамытуға ... ... ... ... ... ... болу, т.б. Осындай тапсырмаларды сапалы дер кезінде
орындап отыруға балаларды үнемі жаттықтыру мен дағдыландыру ... ... төл ісі. ... жас ... мен жеке қабілеттерін
ескере отырып, барлығын тапсырмалармен, яғни, түрлі қоғамдық іс-
әрекеттермен қамтамасыз ету керек. Егер тапсырма балаға бұйрық есебінде
немесе көтеріңкі дауыспен ... онда ол ... ... ... ... ... қалдыруы мүмкін. Сондықтан мұғалім әр уақытта
өзінің ілтипатты және ұстамды болуын естен ... ... ... үшін ... ... күш ... ... білдіреді. Кейбір баланың
еріктік қасиеттері тұрақсыз болады. Ол бірінші қиыншылықты сезісімен-ак;
қоғамдық тапсырманы орындаудан бас тартады. Мұндай сангвиник балаға көмек
бере отырып, оның ... ... ... ... табандылықпен талап
ете білу керек. Сонда ғана ба-ланың ісінде жаңа қарқын туып, ол алдына
қойған мақсатын орындаудық қажет ... ... ... және ... ... ... белсенділігіне
қарап оның қоғам және ұжымға жарамдылығын жете анықтау мұғалімнің басты
міндеті.
Бала туралы синтездік, комплекстік ғылым ... ... ... ... ... ... мәселелері мен әр типті мектептердегі
шәкірттердің жан жүйесін өрттеуде ... мен тест ... ... ... ... осы ғылымның "Бала ой-өрісінің дамуы түрліше болып,
әлеуметтік ортасына қарай олардың ойы, зердесінің ... ... ... ... ... - деген тұжы-рымдарды жалған деп есептелуі.
Педогогия бала туралы ғылымдарды: психология, педагогиясы, физология,
психотехника, т.б. комплексті түрде ... ... ... ... мағлұмат беретін синтездік ғылым болып табылады.
Х.Досмүхамедұлының педогогия саласында жүргізген іс-әрекетіне де ғылыми
әділеттілік тұрғысынан қарасаң, оның пікірінше, қазақ баласының шыр ... ... ... кәмелетке толғанға дейінгі тыныс-тіршілігі ән-жырдық
құшағында өтеді, әдетте оның бірінші еститін үні - анасы айтқан бесік
жырының әуені. Қазақ ... ... ... ... ... ... ... өмірін кез келген жағдайында өлең шығарып, ән ай-туы
себеп болған.
Сондай ... ... ... ... ... жыл ... Х.Досмүхамедұлы осы саладағы еңбектерін қорытындылап үлгермеді.
Ғұлама ғалым өз еңбектерінде бала ... ... ... ... ... ... негіздей отырып түсіндіреді. Сол
кездегі көрнекті кеңес психологтары П.П.Блонский мен Е.С.Выготскийлер де өз
зерттеулерінде педогогиялық ... ... ... Жас ... ... ... ... кезеңдерге бөлінуі. Белгілі бір
шақтық кезеңге тән анатомиялық-физиологиялық және психологиялық
ерекшеліктерді әдетте жас ерекшеліктері деп атайды. ... ... ... ... жас ерекшеліктеріндегі шираңтықты,
өзгерімпаздықты айқындайды, тәрбиеленушінің және қоршаған ортамен жасайтын
қарым-қатынастар жүйесіне тәуелді ... атап ... ... ... бір ... ... көшуі кездейсоқ емес. Әр жастағы
кезеңге тән психологиялық ерекшеліктердің ... жиі ... ... дене ... ... ... жас ерекшеліктеріне
байланысты. Баланың жасы өскен сайын бойлары өсіп, денелері тұлғаланып,
ақыл-саналары дамып, білімдері ... ... ... ... ... алу, Оқыту мен тәрбие жүйесіндегі негізгі принциптердің
бірі. Қоғамда атқаратын рөлі, белгілі ... бар ... жеке адам ... Ал, ... ... - адамның жеке басының дамуы мен
тәрбиесінің нәтижесінде жетілуі, саналы өмір ... ... ... ... қоғамдық өмірге және еңбекке араласуға дайындау міндетін
іске асыруда, баланың жеке басын қалыптастыруға әсер ететін тәрбие,
қоғамдық, әлеуметтік орта және ... ... ... сүю - ... ... ... алдындағы табиғи борышы. Ұрпақ жалғастыру - бүкіл
тіршілік дүниесінің эволюциялық жемісі. Адам табиғат-тан тыс өмір ... ... оның ... зақына орай дүниеге ұрпақ әкеледі. Адам өзінің баға
жетпес ұрпағы үшін бар жағдайды жасайды.
Тәрбие ... ... жас ... ескеріп отыру қажеттігін
педагогика ғылымы ерте кезде-ақ көрсеткен еді. Ал белгілі ... ... ... беру ... бала ... оның қабылдау,
ойлау ерекшеліктерін еске алып отыруға үндеген болатын.
Қазіргі педагогика және психология ... ... ... дамуындағы биологиялың фактордық рөлін айрықша көрсетеді.
Педагогика ғылымы жас ерекшеліктерін анықтауға баланың дамуын үнемі
қозғалыс үрдісі ретінде қарастыра отырып, бұл қозғалыстан сан ... сапа ... ... ... ... алға тартады. Мәселеге
бұлайша қарау балалардың дене және психикалық дамуының бірқатар кезеңдерін
белгілеуге мүмкіндік береді. Осының негізінде мектеп жасындағы балалар ... ... ... ... бөлу ... ... сынып шағындағы кезең (7 жастан 11 жасқа дейін);
2) негізгі мектеп шағындағы жеткіншектік кезең (12 жастан 15 жасқа дейін);
3) орта ... ... ... ... (15 ... 18 ... дейін).
Соңғы жылдары симпозиумда қабылданған жас кезеңдерінің сызбасына жаңа туған
баладан бастап жасөспірімдік шаққа дейінгі өзгерістер кіреді. Олардың
сатылары:
1. Жаңа туған бала (туған ... ... айға ... ... шақ (бір-екі айдан бір жылға дейін);
3. Ерте сәбилік шақ (бір жастан үш жасқа дейін);
4. Мектепке дейінгі балалық шақ ... ... 7 ... дейін);
5. Бастауыш мектеп жасы (7 жастан 11,12 жасқа дейін);
6. Жеткіншек шақ (11, 12 ... 14, 15 ... ... ... шақ (14,5 жарым жастан, 17 жасқа дейін).
Тәрбие мен оқыту осы жас сатыларына сәйкес жүргізілуі керек. Өйткені,
адам жасының табиғи ... - жас ... ... ... жетілу
сатылары.
Әрбір жас шағы психикалық дамудық ерекше сапалы кезеңі болып табылады және
бала дамуының осы кезеңдегі жеке басының ... ... ... ... өзгерістермен сипатталады. Осыған байланысты әрбір
педагог-маман орта мектеп оқушыларының жас кезеңдеріндегі ерекшеліктерге
сергек те ... ... ... ... жан дүниесін түсіне білуі
шарт.
Мектепке дейінгі балалық шақта, жас баланың 4 пен 7 жасының аралығындағы
өзіне тән ерекшеліктері, оның айналасындағы болып жатқан ... ... ... мен ... зердесіне хаттай жазып ала қоятын
зеректігін ала бөтен ескерген жөн. Әрдайым қозғалыс үстінде жетіле дамыған
балалардың денесі мен салмағы да бір ... ... ... өсіп ... жасар балалардың салыстырмалы ойлай алатын қабілеттері ерекшелене
түседі. Санамақтарды әжептәуір игеріп, аз және көп ... ... ... ... ... ... ... жетеді. Бұл жастағылардың ойыны, әрбір
әрекеттері мазмұнға айналып, белгілі бір мақсаттарды орындауға ұмтылыс
жасайды. Бұл жастағы балалар топ-топ ... ... ... ойнағанды жақсы
көреді. Балабақшаларының өмірге қанат қақтырар жеткіншектері — 6 жастан
өтіп 7-ге ... ... ... ... де аян. ... ... 7 жасында
баруы - негізінен биологиялық және физиологиялық заңдылықтарды басшылыққа
алудан деп түсінген жөн. Дендері сау боп дүниеге келген балалар, қашан ... да ... ... ... Олар айналасындағы
құбылыстарды тез байқап қабылдауға да бейімді. Жете түсінген құбылыстарын
өмір бойы ұмытпайтындықтары да ... ... ... ... және ... ... мектеп жасындағы баланың психологиялық ерекшіліктері баланың
бұрынғы дамуында жинақталып, оны өз кезегімен дамудық келесі сатысына
көшуге дайындап ... ... ... ... ... ... зерттей отырып, сол ерекшеліктерді мектепке дейінгі шағында
қалыптасқан ерекшеліктерден бөлек алып қарай алмайды.
Мектептегі оқыту оның бүкіл өміріне түбегейлі, сапалы өзгерістер
енгізеді. ... ... шақ ... баланың өмірінің іс-әрекеттің жаңа
түрі - оқу енеді. Оқу міндетті іс болып табылғандықтан, ол баладан ... ... ... ... ... ... Мектепке бару баланың
қоғамдағы және отбасындағы жағдайын өзгертіп, оған бірқатар жаңа міндеттер
жүктейді. Осының бәрі баланың ... ... ... бұл ... ... ... Төменгі сынып оқушылары біртіндеп оқу ісіне,
мектептің сан-салалы өміріне бауыр басып, өздерінің түсініктерін кеңейтіп,
сөздік қорын ... ... ... , санауға үйренеді. Оқытудық алғашқы
сатысында олардың өмірлік тәжірибелері молая түседі. Бірлесіп оқу, ... ... ... ... жаңа ... мен ... игеру
балалар арасында қарым-қатынастардың қалыптасуына жағдай туғызады. Төменгі
сынып оқушыларының ойлауын дамытуда екі негізгі саты ... ... ... ... ... ... ... баланың ойлауын еске түсіреді.
Екінші сатыда оқушылар заттар мен жағдайларды сыртқы белгісі бойынша
бағалайды. Есейе келе ойлау сипаттары өзгереді. ... ... ... ... ... ... адамдардық өмірі туралы
сұрақтары көбейеді. Шығармашылық ойындар баланың ақыл-ойын дамытады.
Сезімдік көңіл-күйінің көтеріңкілігі - олардың маңызды бір ерекшелігі.
Оқушылар ересек ... ... ... ... ... ... ... балалардың негізгі іс-әрекеті - оқу. Бастауыш сынып
оқушылары ұзақ уақыт бір ... ... ... ... жазу ... ... сергіту сәттерін өткізіп, сыныптың ауасын тазартып,
үзіліс кезінде мектеп ауласында ... ... ... ... ... жеке ... ... оқушыларға жеңіл тапсырмалар
беріп, оларды бірте-бірте күрделендіріп отырады. ... ... ... ... ... ... Оқуға және қоғамдық жұмыстарға
байланысты талаптарды жүйелі қойып, оның орындалуын бақылау, өздік
жұмыстарды орындату, іс-әрекетті түрлендіру, ойындарды қолдану, балалардың
еңбегін жеңілдетіп, ... ... ... ... ... ... мұғалім оқушының оқуға деген жауапкершілігін тәрбиелейді.
Бала форма, бояу, ... ... ... ... ... ... ойындарды жиі қолдану пайдалы. Мектептегі, үйдегі еңбек, дене
жаттығулары, ойындар баланың есте сақтау қабілетін дамытады.
Бастауыш мектеп оқушыларының оқу мүмкіндіктерін зерттеп, оларды ... ... ... өте ... іскерлік, атап айтсақ, өз ойын
ауызша, жазбаша түрде беруге үйретеді.
Бұл жастағы балалармен тәрбие жұмысын дұрыс ұйымдастыру үшін мына
ерекшелікті ... ... сөз бен ... ... болуын талап ету, жөнсіз
кінәлаудан жеркену сезімінің болуы, үлкен адамдардың жіберген қателігін тез
байқау, арманшыл-қиялшыл, ұйымшыл, сенімді серік іздеу, өз мүмкіндіктерін
асыра ... ... ... ... ... ... Осы ... оқу
тәрбие жұмысында сынып жетекшілері, мұғалімдер, ата-аналар ескеруі қажет.
Адамгершілік тәрбиесінде баланың көнгіштігін, сенгіштігін, еліктеуге
бейімділігін пайдаланып, қателігін мойындауға ... ... ... ... ... ізгі ... көшуі, баланың өзін тануына
көмектесуі адамгершілік сезімін тәрбиелейді. Ерекше көңіл аударатын мәселе
- ... ... ... де кең ... ... ... ... үшін еңбектің тәрбиелік мәні зор. Балаларды бірте-бірте
еңбекке баулу отбасында, ұжымда жүргізіледі. Ұзақ уақыттың дене еңбегіне,
күш түсетін жұмыстарға әлі ... ... ... ... Еңбек іс-
әрекетімен жүйелі айналысу, оны бірте-бірте күрделендіру, өндіріс
орындарына экскурсияға апару, мамандықтармен таныстыру тұлғаның әлеуметтік
құнды сапаларын ... ... ... ... өзіне-өзі
қызмет етудің әдеттері мен дағдылары қалыптасады. Үлкендердің еңбегін
құрметтейді, адам өміріндегі ... ... ... дене ... ... ... ... ұғымдар қоры, қажетті іс-әрекет икемділігі дамиды.
Мектептің ең негізгі міндеті - балаға білім атаулының әліппесін
үйретумен қоса, оның өмірдегі өз ... ... ... Жеке ... ең ... - ақыл-ой, адамгершілік, еңбек, эстетикалық, дене
тәрбиесін өзара байланыста кешенді жүргізу.
Жеткіншек балаларды ... және ... ... толысу тез жүреді:
- қыздарда - 11-13 жас;
- ер балаларда - 13-15 жас.
Қанқа сүйегі мен бұлшық етінің ... ... ... ... ... ... мінез-құлқының өзгеруіне әкеліп соғады, сондыктан
дене тәрбиесін дұрыс ұйымдастыру керек.
Жеткіншек шақ. Жеткіншектік кезеңнің шектері ... орта ... ... ... ... де, 11-12 жастан 14-15 жасқа дейінгі аралықты
қамтиды. Жеткіншектік кезеңнің баланың дамуындағы ерекше орны оның
"өтпелі", "бетбұрыс", "қиын", "сыналатын" ... ... ... Бұл - ең ... ең ... ең ... жас. ... жеке
басы дамуының аса маңызды факторы -оның өзінің ауқымды әлеуметтік
белсенділігі, ол белгілі бір үлгілер мен игіліктерді ... ... ... ... ... Жеткіншектік кезеңнің
маңыздылығы адамның жеке басының моральдық, әлеуметтік негіздерін ... ... ... ... Бұл ... ... және әлеуметтік жағдайлардың рөлі туралы теориялық талас ... ... ... бері ... ... ... ерекшеліктер әр түрлі теорияларға негіз болды.
Жеткіншектік шақтың басында балалардың сырт пішіні, мінез-құлқы ересектерге
ұқсамайды. Олар көп ойнап, көп ... ... ... әлі де бала бола ... елеусіз есейеді. Жеткіншектің жеке
басындағы басты жаңа құрылым өзі туралы "енді бала емеспін, ересекпін " -
деген түсініктің пайда болып, өзіне ... ... деп ... ... пен оқу ... ... үлкен орын алады. Оқу
қызметіндегі ол қылықтардың сырттай көріну дәрежесі әр ... ... ... ... ... мейірімді, сабақтағы жұмысты ұйымдастыра
білетін мұғалімдерді бағалайды. Мұғалім міндеті - оқу ... ... ... есте ... ... ... табылады.
Жеткіншектік шақ - болашақ туралы балалық армандардық орнына өзінің
мүмкіндіктері мен өмір жағдайларын ескере отырып, ол ... ... өз ... ... ... ... ... кезең екендігін
үнемі қаперде ұстауымыз қажет.
Сананың дамуы баланың өз бетімен тәуелсіз талаптануын тудырады. Олар
үйелменде, ... ... ... ... ... өмірді бақылайды,
ой-өрісі кеңиді. Бұл жастағы бала намысқор келеді, үлкендер бақылауын
әкімшілік шараларды ұнатпайды. Үлкендерді озбырлық жасайды деп ойлайды.
Кейде түсініспеушілік осындайдан да ... ... ... ... ... ... ... үлкендер мен балалар арасында
түсініспеушілік туғызады. Үлкендердің ойланбай асығыс шешім қабылдауы
балаға зиян келтіруі мүмкін. Бұл жастағы ... ... ... масаттанады. Осы тұрғыдан баланың мінезін тәрбиелеу, ықыласы мен
қабілетін дамыту, мұқтаждары мен тілектерін қамтамасызыз ету дұрыс
педагогикалық ойларға негізделуі керек. Осы ерекшеліктерді ... ... ... жұмысын тиімді етіп ұйымдастыру керек. Жеткіншіктер қоғамға
пайдалы істерге ыңыласты, ұжымшыл, жолдастық, достық сезімге бай, кітап
оқуға, кинофильмдерге көруге ынталы, спортты ұнатады.
Әдебиет ... ... ... ... ... өз ... дұрыстығына жауап іздеуге үйретеді. Саз әуені - адам
сезімінің ... ... ... адамға түсінікті, сондықтан сазға баса
көңіл бөлу жеткіншектің тәрбиесіне көмектеседі. Жеткіншектермен жұмыстағы
негізгі педагогикалық идеал - баланың іс-әрекетте жетістікке ... ... ... жеке ... ... ... сақтап, педагогикалық
шыдамдылық, ұстамдылық көрсету жеткіншектің қалыптасуына тікелей ықпал
етеді.
Дене тәрбиесі. Дұрыс тамақтанып, таза ауада жиі ... көп ... дене ... ... ... дене ... ... тәрбиесі мұғалімі және жаттықтырушы баланың бет әлпетінің, қолының,
ернінің түсін үнемі қадағалау керек. Бұл ... ... ... және
соқындағы қан тамырының соғысын тексерумен толықтырылады, жеткіншектер жиі
тыныс алатындықтан, тыныс алуын басқаруын үйрету керек. Жеке ... ... ... ... ... іс-әрекетіне жағдай жасайды. Шамадан тыс
жұмыс жалпы дамуын тежейді. Дене тәрбиесі арқылы жүрек қан жүйесін
жаттықтыру, дене жаттығулары, спорт, дене ... үшін ... ... ... өте ... Маскүнемдікке жол берілмеу керек. Дене
тәрбиесі және спортпен айналысу зейіннің дамуына әсер етіп, оның көлемін
көбейтеді, зейіннің бір ... ... ... әсер ... ... - еңбек, спорт іс-әрекетін, жеткіншекті и, ерік-
жігер, сапаларын ... ... ... ... ... сенімділігін тәрбиелеп, жтістігін атап көрсетіп, қауіп-қатерден
сақтандырып, дер кезінде көмекке келіп, жеткіншекті өз кемшіліктерінің
себептерін түсіндіруге үйретеді.
Жеткіншектердің ... ... ... ... ... ... Мораль мәселелерін талдау және адамгершілік тақырытындағы пікір
сайыстардың ... ... ... өз ... ... ... өз ... ойланатындықтан, мұғалім бұл мәселелерді шешуге пәрменді түрде
көмектесіп, күнделікті іс-қылықтардың адамгершілік мәнін ашуға көмектеседі.
Ересек адамдар бала ... ... ... ... әр ... ... ... керек. Сәнге сәйкес киінгені, музыка тыңдағаны үшін баланы сөгу ... ... ... әрекеттің негізгі тәсілдері: онымен бірге іс-
қылықтарды, оқиғаларды талдау, баға ... ... ... өз ... ... ... ... адамның мінез-құлқы және басқа да жеке басының негіздері
қалыптасады. Міне, осы кезеңде жеткіншектермен ... ... ... айқын көріне бастайды. Соңғы кездері жеткіншектер тәртібінің
төмендегенін байқауға болады: а) ата-анамен келіспеушілік жағдайда болу; ә)
мектептегі қиындық пен сәтсіздік; б) тәртібі қиын ... ... ... ... ... ... жағдайы, білім деңгейі
жеткіншектің өмірдегі жолын айқындайды. Ата-ананың саналы, мақсатты
Тәрбиесі бала өмірінде үлкен рөл атқарады. Отбасындағы жақсы қарым-
қатынасты жоғалту, ... ... ... ... ... әр ... жолдарға итермелейді. Отбасы, мектеп, құрбы-құрдастар
тобы - барлық жеткіншектердің нағыз табиғи ортасы, ең маңызды қоғамдық
факторы. Демек, баланың мінез-құлқының қалыптасуына отбасы ... ... оның көп ... жан-жақты болуы отбасына байланысты.
Педагогикалық, әлеуметтік жағынан жіберілетін әлсіздік, оқу жүйесіндегі
сәтсіздік - ауытқымалы мінез-құлықтың қайнар көзі. Жеткіншектің мінез-
құлығындағы ауытқулар ... туа ... ... олар ... ... ... тәрбие бермеуден пайда болады. Осы аталып көрсетілген
ауытқу девиантты ... деп ... ... бір ... ... әрекетке апаратын агрессивті
мінез-құлық (төбелес, тіл тигізу) жатады.
Жеткіншектің мінез-құлығындағы ... ... аяу ... ... ... бейімделу нәтижесінде өзін қоршаған ортаға
зиянын тигізеді. Бұл ... ... ... топ ... ... өршігіп
кетуі мүмкін. Жеткіншектің мінез-құлығындағы агрессивтілік ішімдікпен,
нашақорлықпен тікелей байланысты. Кейде жеткіншектер ішімдік ішкен кезде
өзінің ... ... ... ... аяқталған оқиғаларын) атап өтеді.
Жеткіншектің тәртібі агрессивті күйде болса, олар "қиын" балалар қатарына
жатады. Кейбір мектеп ... қиын ... ... ... ... ... әңгіме, жазалау, т.б. түрінде жүзеге асады. Әдетте, бұл
әрекеттің барлығы оң ... ... ... қиын жеткіншектердің
мұғалімге, мектепке кектенуі күшейіп, қарсы келуіне әкеледі. ... ... ... кері ... жасырмағанда, олармен кикілжіңге
келеді. Девиантты мінез-құлықты жеткіншекке қолданылатын тәрбиелік
профилакти-калық іс-шаралар – тұүлғаға әсер ету, ... ... ... кері ... ортаны сауықтыру.
Жасөспірім шақ (15-17 жас)
Жасөспірімдік кезеңнің көптеген теориялары бар. Жасөспірімдік шақ бала
мен ересектік шақтың ... ... ... ... ... баланың өмірлік іс-әрекетін мазмұны мен бағытын
белгілейді.
Жасөспірімдік шақтың аса маңызды міндеттері - мамандық ... ... ... қызметке даярлану, некелесуге, өз отбасын құруға әзірлену.
Өзара байланысты бұл міндеттердің жүзеге асырылуы белгілі бір уақытты талап
етеді.
Адамның жалпы ақыл-ой ... 15-16 ... ... ... ... оның бала кездегідей шапшаң өсуі байқалмайды, алайда ол одан әрі
жетіле береді. Жасөспірімдік шақ - жеке ... ... мен ... кезеңі. Жыныстық толысуға байланысты өз ағзасы мен сырт
келбетіндегі үлкен өзгерістер, өмірлік іс-әрекеттің күрделенуі байқалады.
Сондықтан жасөспірімдік шақ ымырасыз келеді. ... өзін ... өзін ... ... құштарлық тән.
Олар өз мамандығын таңдап алуға тырысады. Мамандыққа ... ... ... ... ... арттырады. Оларға іс-
әрекетті өз бетінше орындауға мүмкіндік беріп, дұрыс бақылау мен
педагогикалық ... ... ... ... ... ... ... дамиды. Мысалы: ғашықтың, өзара
сенім, қайырымдылық, бірін-бірі сыйлау, көмек ... ... ... ... ... ... ... көмектесу.
Бұл күндегі жастардың мінезінде түрлі өзгерістер пайда болды. Мысалы,
қыздар өздерінің сыртқы киіміне, дене қимылына көңіл бөледі. Ер балалар
әдемі киініп ... ... Әр ... ... барысында осы
ерекшеліктер еске алынады. Сонымен мектепке дейінгі балалық шақтан
жасөспірімдік шаққа дейін балалардың бейімділігін және қабілетін, мінез-
құлқы мен темпераментін мұғалім-тәрбиеші, ... ... еске ... олардың
дұрыс дамуына, қалыптасуына жүйелі түрде ықпал етуі қажет.
7. Тәрбие және балалардың дербес ерекшеліктері. Баланың дербес ерекшелігі
тәрбие процесінде, даму кезеңінде ... ... ... ... ... өзгешеліктері, жеке адам бойындағы мінез-құлық,
темперамент, қабілет жатады. Жүйке жүйесінің типтік қасиеттері - адамның
мінез-құлығының, темпераментінің, қабілетінің табиғи негізі.
Мұғалім балалардың жеке ерекшеліктерін жете ... ... Нерв ... ... ... басшылыққа алмай, тәрбие процесін
психологиялық негізде ұйымдастырып, іс жүзіне асыру мүмкін емес. Жеке
адамның дүниені сезгіштігі және ... ... ... ... ... жеке ... ... мүмкіншіліктеріне байла-
нысты. Әрбір адамның қасиеттерін калыптастыру мен дербес ерек-шеліктерін
дамытуды жан-жақты және үйлесімді тәрбиелеу дейді. Жүйке жүйесіне
байланысты темперамент ... ... алып ... ... деп жеке ... ... мен түрлі іс-әрекеттерінен көрінетін
дара өзгешелігін айтады. Психология ғылымында темперамент 4 типке бөлінеді:
холерик, сангвиник, меланхолик, ... ... ... - ... ықпал жасап, даму дәрежесіне сүйену.
Мұғалім сабақ үстінде, тәрбие барысында (ойын, еңбек, қоғамдық жұмыстары,
т.б.) балалардың мінез-құлықтарын ... ... ... ... ... ... берген тапсырманың орындалуын
қадағалап отыру керек. Меланхоликті белсенділікке, ынтымақтастыққа,
ұжымшылдыққа тәрбиелеген жөн. ... мына ... ... ... ... өз мүддесін ғана ойлауын болдырмау;
- өз мүддесін ұжым мүддесімен ұштастыруа білуге үйрету;
- баланың әр ... ... ... ... ... ... білуге
баулу;
- баланы өмірді даму күйінде көре білуге үйрету.
Ұлттық байлықтың бір саласы рухани жетістік. Рухы биік ... ... ... ие, отанын қорғаушы, дамытушы да. Таза рухты халықтың денінің
саулығы оның шипагерлік өнерінің білімділігі мен мәртебесінің биіктігіне
тәуелді болады. Ресейдің халық медицинасынынң ... ... ... ... да ол ... ... және ... тығыз
байланысты болған»,- деген тұжырымдамасынан рухы биік халықтың шипагерлік
дәстүрінің өмірінің мәңгілігін көрсетеді [9, 11 б.]. ... ... ... ... ойын ... ... ғұлама, қараүзген
шипагер Өтейбойдақ Тілеуқабылұлы ХУ ... ... ... ... және ... деп ... ал олардың құрамын 24 ге бөлгенін
жоғары да айттық. Сол шипалық ем ... ... ... ... айтыла-тындары емші, бақсы, балгер, болжаушы, жауырыншы, жұлдызшы,
көріпкел – телепаттар, оташы, тамыршы, үзуші, шөппен емдеушілер ... ... ... ... бір ... ... ... емдіктің халықтық сипатының өркендеуіне жол ашады деуге бола-
тындай.
1. Емшілік / шипагерлік / - көне дәуірден ата-бабадан ұрпақтан- ... ... ... қасиет. Емшіліктің тамырының тереңдігі мен қанатының
кеңдігін әлі әлемдік ғылымда толық дәлелденбеген. Бұған ... ... ... ... ... енбеді. Жоғары да аттары аталған қазақ және
Орта Азия топырағында дүниеге ... ... ... ... ... ... ... екінші Аристотелъ атанған Әбу Нәсір әл – Фараби, ... ... ... әл – ... Әбу Әли Ибн ... Жүсіп Баласағұни, Өтейбойдақ
Тілеуқабылұлы сияқты ғалымдар халықтық шипагерліктің өркендеуіне арнап
мәңгілік өшпес ілім және ... ... ... ... Т. ... «Халық медицинасы ол барлық білім мен
тәжірибенің жинағы, ол тек ... ... ... ... ... адамға
туғаннан өмірінің соңына дейін қызмет етеді»- деп, шипагерліктің асыл
мұрасын бағалай білді [10, 3 б.]. ... ... ... ... ... теориялық іліми ғылымдық деңгейге XV ғасырда ғалым
шипагер Өтейбойдақ Тілеуқабылұлы шығарды. Осындай биік деңгейге ... ... ... елді ... ... ... ... жойыла бастады. Қазақ халқының шипагерлік өнерінің тарихы
болмаған, жазылмаған деп көрсетіліп келгенмен, ел тәуелсіздігінен ... ... ... ... өз ... тапты. Халық емшілігі туралы
толық анықтаманы осы ізденуші З. Қожалымов ... ... кең ... ... берілген [11, 282-297 бб. 12, 102-108 бб. 13, 220-224
бб.].
XIX ғасырдың аяғында Томск университетінің меди-циналық ... ... ... ... ... қымыздың емдік қасиетін анықтады.
Бұл жаңалықты туберкулез ауруын ... ... ... ғылыми жағынан
дәрігер Зейін Шашкин толықтырды.
Қазақтың аса талантты ақыны Сұлтанмұрат Торайғыров өзінің ... ... ... ... жөнінде: «Мен айтсам сар даланың
емшілерін, Оларды жаратпаған құдай тегін. Қонғызған тәуіптікті тұқымына,
Талайға өмір ... қолы ... ... ... дарып кеткен, Еш қазақ
жамандамас қылған емін. Себебі, олар емдейді басшы болып, Өткендердің өмірі
бергендерін. Ел оны ... ... ... ... ... егер ... ... жаздап сөйлейтін кейбіреуін, Ауруды жазуын да бір құдайға»-деп
[ 14 ], халық шипагерлігінің маңызы мен қажеттілігін жырға қосу арқылы,
шипагерлік ... ... ... ... ... отан ... ... жас дәрігер Естөре Оразақов жаралы
солдаттарды дәрілік өсімдіктердің ... ... Ол ... медицина
ғылымдарының докторы атағын алғансоң, өмірінің соңына дейін халық
шипагерлігінің құпия сырларын ашып, ғылми еңбектерін ... әрі ... ... ... ... ... Ұзақ ... бері халық
медицинасын зерттеуші медицина ғылымдарының докторы, профессор Е.
Әбілқасымов: «Халық медицинасы дегеніміз – ... мен ... ... ... мен ... ... емдік қасиеттері алуан түрлі
аурулардың белгілері мен сол аурулардың емдеу тәсілдері және олардан
сақтану жолдары туралы тарихи даму барысында ... ... ... ... біртұтас жүйесі» - деген [15, 3 б.] тұжырымы да
халық шипагерлігінің ұзақ ... ... ... ... ... тағамдардың емдік қасиеттерін зерттеп ұсынып қана
қалмастан, қарапайым халықтық өлшемдік бойынша ... ... ... де өзінің ғылыми тәжірибеханаларында тексертіп, оң ғылыми
қортындылық шешімін берумен емге пайдалануға ұсынысын беруде.
Академик Т. Шорманов: «Көне заман дәрігерлері ... ... ... ... ... өсімдіктердің 300-ден астамы дәрілік
заттар жөніндегі мемлекеттік тізімге енгізіліп отыр. Осының өзіннен-ақ
халықтық фитотерапия ... ... ... ... ... ал оның
тексеруден өткен табысты салаларын ғылыми медицина қорына ангізіп
отырғызуды ... ... ... ... [16, 4 б.] ұсынысының халық
шипагерлігін зерттеу мен өркендетуге маңыздылығын аңғартады.
Емшілік саласының тылсым құпиясына философиялық танымдық көзқарасымен
тұжырымдарын жазатын профессор Ж. ... ... ... ... және ... ... ... танымдық мақаласында: «Емші
елімен бірге көгереді. Емшілік адамға деген жаңа түсінікті, абройлықты,
кең түсінікті, сенімділікті, пайымдау-шылықты, мейірімділікті насихаттайды,
адамгершілікті әр ... ... Адам ... үшін ... ... пен сенімділікті иемдену керек. Емшілік дәс-түр, әсіресе,
шығыстық дәстүр, меніңше зерттеуді күтіп ... ... ... [17, 203-206 бб.] ... ... ... халықтың
шипагерлік /емшілік/ саласына ғылыми талдаулардың аздығы мен болжамдардың
жинақталмай жатқандығы туралы тоқтамын білдіреді. Халық шипагерлігі
Конгрестеріне қатысқан Қазақстан мен шет ... ... ... ... ... ... ... / шипагерлігін / ғылыми бағытта
дамыту туралы ойларын айтты. Емшілер шеберлік сеанстарын ... ... ... мол ... ... ... Бұл емшіліктің жаңа бағытта
өркен-деуіне ықпал еткендігі аңғарылды.
Өте жақсы ... ... ... ... ... ... Бүгінде емшілер қауымдастығы тара-бынан тылсым құпия сырларын
зерттеу қызметі жан – жақты дамып келеді. Пікірталас нені көрсетті?
Қазақтың мәдениетінде шипагерлік ... ... ... ... ... алуан болса да, бір-бірімен ұқсас жақтары, үйлесімді сәттері аз
емес екендігін айқындап берді. Шипагерлік қызметте бақсылар, балшылар,
тамыршылар, тәуіптер, құмалақшылар, жұлдызшылар, көріпкелдер және ... әр ... ... ... ... жасаған. Десекте, олардың
ерекшеліктеріне тоқталып көрелік.
2. Бақсы – ... адам ... ... ... ... ... ... дүниесімен сезіне отырып сыртқы әлеммен беймәлім белгісіз
«рухтармен» ... ... ... ... әндік сарыны бар сиқырлық
өнерінің иесі[18, 23 б.]. Бақсылық ... ... ... болғалы б.д.д. пайда
болды. Бақсыны алғашқы шамандық діни таным ... ... ... өкілі
ретінде танып, оны тайпалық көсем, ақылшы, шипагері ретінде қабылдап
құрметтеді. Кейінгі жаңа ... ... ... ... ... ... ... бірнеше тылсым қасиеттің де иесі еді. Оның ... ... ойы ... ... кездестіруге емес, өшпес өнердің мұрасын сыйлады. Фило-
софия ... ... ... Ғ. ... ... ... VII ғасырда
«Ғұмыр философиясын» және «Өмір сүру философиясымен» бірге көтерген.
Алғашқысы көлеңкеде қалып, екіншісі акцидениция ретінде көрініп, Қорқыт
есімі ... ... ... ... дүниетаны-мының басты ұғымы
– адам болмысы», - деп ойын тұжырымдайды [19, 424 б.]. Қазақта бақсылардың
бас бақсысы ретінде жеке кереметтік қасиетіне қарай ... ... ... бәрі бірдей емес, олардың да қасиеттеріне қарай
күштісі, әлсізі де, нашары да және емдік әсеріне қарай ... ... ... ... да болады. Жалпы бақсы да дәрі – дәрмек
жасау, құмалақшылық, емшілік, көріпкелдік, болжампаздық, тамыршылық,
оташылық, жеке ... пен өз әнін ... ... ұшқыны
елес береді. Дінта-нушы, философ ғалым М. Бұлұтай мен Б. Ысқақовте Қорқыт
Ата мен шамандық ... ... де ... ... ойларын білдіреді
[20, 103 б.], [21, 3 б.].
Ш.Уәлиханов бақсылық ... ... ... ... ... ... адын ала ... өздерінің рухы атынан айтады. Бақсы кейін келген
мұсылман дініне ... ... ... деп те ... ... ойны
Қорқыт әулие қобызы күйінің сөйлемдеуінде өтеді. Бақсы көмекке жын рухтарын
шақырады. Әрбір жынның аты ... ... ... иесі ... рухтар»
деп, олардың қатарына албасты, көнаяқ, жез-тырнақ, сөрел, орман перісі,
жын және шайтандарды жатқызған», – дейді [22,159-160 бб.]. Әр бір бақсының
өзіндік үні мен ... әні ... ... ... аллаға жалынып, белгісіз
рухтардан көмек сұрауымен зікір уағында және соңында айтқандары оны
тыңдаушыларды өзіне тез сендіріп ... ... ... көк пері,
Көп перінің ішінде, Аты жақсы дәу пері. Су ішінде су пері, Сұмырайға
ұқсаған қу пері, Жын ішінде жын ... ... – ақ жүр ... Ай ... пері, Жеті пері келерме?! . Толықсып тұрған ... боп, Жеті ... Өз ... дардай боп, Шаһияр атың дос екен, Шайтан менен
Әзірейіл, Пендеңізге қас екен, – деп зарлаған бақсыға иланбасқа шара
қалмайды. Бақсылық ... ... ... ... ... қып – қызыл етіп
қыздырған темірді тілімен жалайды, денесін ұрады бір- ақ күймейді, пышақты
өз денесіне ... ... ... бір – ақ ... ... қалмайды тағы
да басқа кереметтерді жасайды. Осының бәрі адамның көз алдында
жасалғанымен әлі құпиялық жұмбақ күйінде ... ... ... ... ... мен ... ... арқылы ауру адамның денесіне енген аурудың иесі «зұлым рухты»
қуып шығарам деп зарлы үнді зікірін салып, Алладан ... ... ... Бақсылар өзінің ойыны зікірі кезінде көбінесе қыл қобыз,
домбыра, аса таяқ, т.б. ... ... мен ... қару – ... /
қамшы, пышақ, қанжар, темір / көмегімен және өзіне ... тез ... ... ... ... жасалған сырдырлақтарды пайдаланған.
Бақсылар жөніндегі арнайы жазбалалрында ақын С. Сейфуллин өзінің ұғымын
ұсынады: «Бақсылар айбатты, әруақты суреттерді елестеткендей сырлы ... ... ... ... ... ... жат қимылдар істеп,
жылап – сарнап, тыңдаған халықтың сесін басып, өзіне бағындырып, иландырып
алады. Қазақ арасындағы бұрынғы ... ең ... ең ... ... Қорқыт
саналады»[23, 14 б.].
Бақсының ең негізгі құралы оның қобызы. Қобызды киелі деп ... ... ... сөз бен ниет ... ... да, ... түбінен, үйіріп алған қобызым» – деп, өте жоғары құрмет тұтқан.
Қобыз Қорқыт атадан / оның ... / ... ... мұра ... ... бақсылар дәрияның арғы бетінен киіз үйлер мен
заттарды да бергі өз жағы бетіне дін аман көшіріп алса, ... ... ... ... бас байгені де жеңіп алған. Бақсылық өнері бүгінде
Қазақстан халық емшілері қауымдастығы тарапынан / зерттеуші ғалым З.
Қожалымовтің ... да / ... Ж. ... ... ... ... деген ғылыми
мақаласының түжырымдамасында: «Бақсылық көне тарихи феномен. Ол, әсіресе
шығыста кең таралған, күрделі этномәдени құбылыс. Әр ... әр ... ... ... – салты қалыптасты. Бақсылықтың түрі де,
қайшылықты көріністері де көп. Бірақ бақсылықтың ұқсастығы, бір текті
сипаттары қалайша және неге ғасырлар бойы ... ... ... ... да жиы ... 203-206 бб.]. Бұл тұжырымдама
бақсылық өнерінің қаншалықты қиын әрі түсініксіз күрделілігін айтып
тұрғанын аңғартады. Қазақстан халық ... ... ... ... қаласында 2005 жылдың 22 – 24 ... ... ... Бақсылық өнері» атты I-Халықаралық ғылми - тәжірибелік
форумға Америка, Қытай, Ресей, Прибалтик және Орталық Азия елдерінен
ғалымдардың да ... ... ... болды. Қазақ бақсылары форумға
қатысушыларды таза тәжірибелік көрсетулері арқылы ... ... ... іс ... ... ... ... ғылым саласы ғалымдары тарабынан оң
түсіністікпен қарап, оның құпиясына ғылыми болжамдық зерттеулер жүргізуде.
Бақсылық өнерінде Қорқыт ... ... өте ... ... ... үні
адамның күшіне күш қосып, шабыт беріп, рахат сезімге бөлегендей әсер етеді.
Қорқыт ... ... ... ... ... күй ... ... оның ізбасарлары Ж. Қаламбаев, Д. Мықтыбаев орындаса, ... ... ... арта ... ... ... ... зерделеу XVII
ғасырдан басталады. Қазақтың ғалым – ... Ш. ... Ә. ... ... С. ... Ә. ... Қ. ... С. Сейфуллин, А. Байтұрсынов,
М. Жұмабаев, Х. Досмұхамбетұлы, Ә. Қоңыратбаев және орыс ғалымдары В.
Зелинский, И. ... А. ... В. ... Г. ... В. ... ... ... зерттеулері бақсылық өнерінің жазбалық негізін
қалады. Музыка зерттеуші Б.Г. Ерзакович бақсы әні сарынын алғаш ... Ә. ... ... ата ... ... ... «Қорқыт сарыны ерте
заманнан бері қобызда орындалды. Оның өзінің арнаулы музыкасы бар. Ол
музыканың жалпы ... суық ... ... ... боздаумен келеді.
Қорқыт ата ислам дініне бас имеген, тәңірге пейіл қойып бақсы болып өткен,
тәңірге ... ... ... ... олардың пайғамбары еді.
Қорқыттың өмір бойы арман еткені – өлмейтін, жасай беретін өмір іздеу, сол
үшін ... ... ... ... Қорқыттың бұл фәлсафасы дүние тарихында
өте сирек жолығатын, адам баласы туғызған ... ең ... ... ... ... [25, 107 б.]. ... ... қай заманда болса да ауыр
болды. Бақсының қасиеті тұқым қуалайды. Сондықтан болар оның ұрпағынан –
ұрпақтарына жалғасуы. ... өте ... әрі ... ... ... ... Оны таза ... адам қана сыйлы бақсы бола алады. Алды –
артына қарамай әр ... ... жолы өз ... ... ... да ... таза өнерлі және адалы болады. Тарихта өшпес аттары
аталатын «Ұлы бақсы» – қара бақсы / VI – VII ғғ. /, ... ... ... ... Ізтілеу бақсы, Дархан бақсы, Әбу бақсы, Әжібай бақсы,
Кенжебай бақсы, Дәулет бақсы, Омар бақсы, Ноғайбай бақсы, Сыламбек бақсы,
Шақар ... ... ... ... ... Малбике бақсы, Салтық бақсы,
Қара қыпшақ Қобыланды бақсы / батыр емес /, Ырғызбай бақсы, Жамансарт
бақсы, Ерікбол бақсы, Арғын ... ... және ... ... – Бас
бақсы бағаналы Қойлыбай бақсы тағы басқалары бақсы өнерінің қайталанбас
тұлғаларына айналды. Ғалым М. Орынбеков: «Бақсылардың ортасында ауа райын
болжайтын – есепші де ... Әйел ... ... атады…»,- деген болжамын баяндайды [26, 31 б.]. Ел тәуелсіздігінен
кейін, ... ... де ... ... ... санаулы ғана.
Атап айтқанда Ж. Дәуренбеков пен Е. Тұрсыновтің «Қазақ бақсы – балгерлері»
[27] кітабы мен З. ... ... ... ... «Бақсылық
өнері»[18] ғылыми – тәжірибелік жинақ тағы да басқа мақалалар жазылды.
Қазіргі ... да ... ... ... ... ... ... дарындылығы, мәдениеттілігі мен
тұлғалық талғамдық өлшемдері жағынан әлде қайда таяздығы барлығы білініп
тұрады. Бақсыларда да ... / ... – З. Қ. / ... әр ... діні ... парыз десе, шаман діні өлімді мойындамады. Шаман діні
кезінде адамдар табиғат пен әруақтарға табынды. Бақсыларды Ақсақ Темір
қудалауға әрекет ... тек қана ... ... ... ... ... көп ... олардың қасиеті де әр түрлі еді. Бақсылар
қасиетін саудаға салмады. Емдері қонымды, айтқандары тура келіп жататын.
Әр заманда да ... пен ... ... пен ... ... ... өнерінің болашағы туралы күмәнді көзқарас қалып-тастырудың қажеті
болғанымен, оның сырын зерттеу ғалымдардың басты міндеті. Бақсылықтың
әлемдік ғылымда да өз ... әлі ... ... ... ... тыс, жоспарсыз санасыз әрекеттер көп кездеседі. Оның идеясы
Тәңірлік Ұлы рухтармен қатынас жасау ... ... ... ... үшін әрекет етеді. Бұл ғаламдық құпиялар ұзақ уақыт ғалымдар
тарапынан зерттеле келе, бақсылық өнеріне баға беруге ұзақ уақыт ... ... - бал ... болжам жасаудың ертеден келе жатқан сенімдік
иландыру тәсілі. Балгер адам тағдырының өткені, бүгіні, болашағын болжап
шамандық діни сенім бойынша әрекет ... ... ... ... ... бал ... сіріңке, ши талдарын қиыстыру арқылы және алақан –
саусақ сызықтарына да қарап, кейбіреулері қасиетті Құран кітабының
парақтарын ашып ... та ... ... ... ... ... тағы ... мәселелер өзінше болжамын жасаған [11, 224-225
бб.]. Балшылардың болжамында да андай ... ... бары әлі ... Бұл ... қалай басталып, нендей нәрсеге сүйеніп болжам айтыладыға
да тұжырым айтылмайды. Табиғатпен тетене аралас ... бұл ... ой ... қызмет етеді, болжамын түйіндейді, шешімін айта алады
осыны зерттеп, ой талғамына салу қажеттілігі ... бал ... ... ... / қой, ... аң /, ... ... жер бетіндегі өзгерістерге / ылғал, шық, қырау, дымқыл, құрғақ
т.б. / қарап та болжам жасаған. Ертеде хандар бал ашушылардың өте ... ... ... ... бал ашу ... ... ... орыстың
саяхатшылары мен зерттеушілері XV ғасырдан бастап зерттей бастаған.
Ш. Уәлиханов бұл ерекшелікке арнайы талдау жасап, ... мән ... ... да бал ... ... бал ашарда қамшыны екі саусағының арасында,
тепе – теңдікте ұстап, ойын көрсете жүріп сөйлейді. Бақсылардың бәрі ...... [22, 159 б.]. Бұл өнер түрі ... ... ... ой ... ... болжампаздық сезімнен туындайтын әр ұлттың
тектік болжау өнері әр түрлі болғанымен, түптік ұқсатығы олардың ... ... ... ... дүниенің құпияла-рының ерекшеліктерінің
көп салалы ғылымдардың ғалым-дарының алдағы уақытта зерттеу жұмыстарына
айналуы, оған оң түсіністікпен қарауы, оның құпиясына талдау жасау ... ... ... ... білдіреді.
4. Болжаушы – бақсы мен бал ашушыға ... ...... ... ... ... батыр тұлғалы, байсалды, ақылды, инабатты,
еліне сыйлы, өз құпиясын жария етпейтін ерекше ... ... Ерте де ... ... ... ... мен ... де болжампаздық қасиет
болған. Мәселен, Қабан жырау орта жасқа келген Райымбек батырға қарап: «Сен
көпшілсің, мәңгі үлкен жолдың бойында қаласың», ал ... ... ... ... өте келе ... ... рет жерленеді», – деген болжамы
одан бері төрт ... ... өтсе де, ... өз шындығын дәлелдеп тұр. Бұл
қандай құдіреттің әсерімен айылғанын ғылым да және ешкім де шешкен емес.
Бүгінде ... ... ... ... ... ... – болжампазы Мишелъ де Нострадамустың / 1503 – 1566 /
болжауларының ... ... ... ел ... ... ... жауап
берген жоқ. Бұл жөнінде Ю. Косеруков: «Оның осы түнде өз өмірімен қоштасуы
туралы айтқан ескертпесі дәл келді», - деп ... ... ... ... [28, 4 б.]. ... Мұхаммед /с.ғ.с. / мен М.
Нострадамус және ақын – ғалым Машқұр Жүсіп Көпейұлы өздерінің айтқан
уақытында қайтыс ... ... ... ... ... ... сырлы құпияларына танымдық тұжырым беру өте қажетті мәселе
болмақ [29, 25-27 бб.].
Біздің дәуірімізге дейін дүниеге келіп, осы дәуір ... 89 ... ... ... ... би ... жасы кәриялық жасқа жеткенде, оған
болжампаздық қасиет қонып, төрт мың жылдан аса уақытты болжап айтқан екен.
Майқы би М. ... он төрт ... ... өмір сүрсе, оның болжамы М.
Нострадамустың болжамынан 237 жыл артық. Майқы бидің ... ... ... ... ... емшілер көп болыпты. Майқы би аспан
жұлдызының орналасу жағдайына, ... ... жер беті мен ... ... ... дүниесінде тізіп айтып отырғаны, дәл келсе керек. Майқы би жер,
адам, аспан арасындағы құбылыстық өзгерістерді жеткізуде ... ... ... ... ... ... би: «Жыпырлаған жұлдыздан, Жартыкеш болса да ай артық. Биік –
биік жотадан, Су сыйлайтын сай ...... ... һаммеге, Барлығынан
күн артық»- деген даналық сөзінен кейін, қобызын ... «О, ... ... о, ... – ай!» дей ... Зарлы үнмен: «Болғанда ақырзаман
саулайды жел. Тоқтыға мың қарабас бір қозы тел, Тоқтыны мың қарабас еміп
тұрып, ... ... деп ... ... ... су тарылар,
Жігітке қарап тұрған қыз артылар. Көз жұмсам, һамме бүлік көріп тұрам,
Бұдан соң ... ... ... болар. Несесе, Әлі заман өзгерер, Өзгергенін
көз көрер. Мінгенің арба болар, Бар құс қарға болар. Жансыз арба
ат ... Өз ... ... жат ... ... құсың болар, Ұрпағымның
көргені сұс болады. Еркек билік түл болар, Сиыр пұл болар, ... ... ... ... ... би ... ... есеппен жатарсың, Жыныс зарпын
ақшаға сатарсың. Баққаның өсек, сөз болар. Сары судан ас шығар, жер ... Енді төрт мың ... ... ... ... [30, 48-59 бб.],
жасаған болжамдық тұжырымдарының кейбіреуі бүгінде шындықтың елесінде
көрсетуде. Қазақтың жырауларының жырларында да болжампаздықтың ... ... ... ... «Күн ... бір ... Ақыр шығар
сол тұстан. Күн шығысқа қарайды, Шашын алмай тарайды. Қағазға жазар
малыңды, Есепке алар ... ... алар ... ... ... ...
деп, қоғам мен халық өмірінде алда болатын өзгерісті айта ... ... Есім ... ... ... ... ... барына ерекше
тоқталады [31, 76 б. ].
Тарихта аттары белгілі Пір Бекет, Мөңке би, Өтеген батыр тағы басқа шешен
– билер болжамы ... ... ... ... тіресе, Абыз Әлмерек
батагөр әрі түс жорудың шебері болғаны аңызға айналғалы бір неше ғасырды
артқа қалдырды [13, 227 б.]. ... ... ... ұрпақтарының өте ерте
заманнан-ақ, болжампаздық өнерін аспан жұлдыздарына, жан – жануарладың
әрекетіне, өсімдіктің реңіне қарап неше ... ... ... ... белгісінен хабар береді. Болжампаздардың ойлау
жүйесінің күрделілігі мен терең философиялық ой талғамдары және
тұжырымдамалары, болжамдары адамның бойындағы шексіз ... ... ... тұрғыда «неге осылай болады» – деген, сұраққа жауап
іздеу үшін ... ... ... ... ... ... ... талабына сай келеді.
5. Жауырыншы – тұқым қуалайтын, сирек кездесетін, жануарлардың таза
жауырынының / қой, ... ... / ... ... түскен сызықтар мен кескін
бейнелерге қарап, болжам айтатын ерекше құпия қасиет иесі [11, 225-226
бб.].
Жауырыншылық тұқым ... ... ... Бұл тілі жоқ ... тіл
бітіріп, сөйлеткенмен бірдей құпиялы өнер саласы. Қазақ еліндегі бұл құпия
өнерді әр жердегі халық өздерінің ... ... ... ... ... ... үш ... бөліп болжады. Жауырынның ортасын бөлетін қыр
бөлігін баланың жолы, қырдың астынғы жалпақтау жағын ... ... ... ... ... ... үй тағдырын болжайды деп жауырыншы
болжамын өзінше тұжырым жасаған. Жауырыншы өзінің алғаш дүниеге келген
ұрпағына ең алғаш ... ... ... ... ... ... ... құпия түрде ешкімге көрсетпей бала бір мүшеліге толғанша
сақтаған. Бала мүшелі жасқа толғанда ғана оған ... ... ... ... ... ... болжап сөйлейтін болған. Филология ғылымдарының
докторы, профессор Берікбай Сағындықұлы Мүсірбай: «Бал ашудың бұл формасы
қазір толық жойылуға таяу. Ата – ... жаңа ... ... ... ... етеді. Осы мақсатпен қойдың жауырынын отқа күйдіріп теседі… Ол таяу
келешекті болжай алатын дәрежеге жетеді»-деген [32, 21 б.] ... ... ... ... сипатына ғылыми танымын білдіруі де, жауырыншы
сырынын ашуға қажеттілігін аңғартады. Ертеде хандар, батырлар, сұлтандар
мен билер жауырыншыны өздерінің ақылшысы, ... және ... ... ... ... қасиет иелері әлі аз кездеседі. Сапалық
білімдері таяз. Кейбіреуінде жасандылықта байқалады.
Жауырыншы адам тағдырын, ел бірлігін, жаудан ... ... ... ... ырыс пен ... ... пен ... ұрлық
пен зұлымдықтың белгілерін және ауа райының жылдағы төрт мезгілдік
өзгерісіне де мәлімет ... ... ... уақытта жауырыншылар сирек
кездеседі, оның сырын білу өте қиын болуда. Ғылымға қажетті дәстүрге
жатады. Адамның ... ... ... ... ойлау
жүйесіне белгісіз өзгеріс беретін таза жауырын-шылықты зерттеу қажет етеді.
6. Жұлдызшы – ... ... ... ... ... жеке өз ... ... ауа райы туралы болжам айтушы ерекше дарын
иесі. Жұлдызшылық қасиет – тектік тұқым қуалайтын сирек кездесетін ... [13, 226-228 бб.]. ... өз ... ... жария етпейді,
өзіндік оқуы, шешімі, таралу тамыры және әрбір жұлдызшыға тән аспан әлемін
бақылау шеберлігі болады. Ертеде халық жұлдызшыны – ... ... ... Қазақ халқы көшпелі өмірінде жылдың төрт мезгілдік өзгерістері
туралы өздерінің санақшы ... ... ... ... ... ... ... «Үркер», «Шол-пан» тағы басқа
жұлдыздардың орналасуына, түсіне, қозғалысына қарап ауа райының қандай
боларын ... оның ... ... ... ... ... ... кең болады. Ол ұлттық өте ауқымды мәселелерге қатысты ел
қорғанысы, болашағы, елдің жауларының құрамы мен әдіс-айлаларына да өзінше
ұсы-нысын ... ... ханы ... ... ... ... – ала ... арқылы
елін табиғат апатынан аман алып қалған. Жауы қалмақты жеңуіне көмектескен.
Осыдан кейін ел ішінде: «Абылайдан ат мінгені, ... ... ... ауа – ... ... ... , - деген [13, 227 бб.] аңызда да
шындықтың негізі бар ... ... ... сәуегейлік,
болжампаздық, телепатиялық, шипа-герлік сияқты қасиеттері барлары да
болған.
Жұлдызшылар құрғақшылық кезеңде аспаннан жаңбырда жауғызудың құпиялық
сырын да меңгерген. ... адам ... ... ... ... Осы елдің бұрынғы ел басшылары Неру мен Индира Ганди
отбасыларында жеке жұлдызшылары болған. XV ғасырдағы француздың ... ... ... / М. ... / 1503 – 1566 / ... 2237 ... М. ... XIV ғасыр бұрын өмір сүрген Майқы би бабамыз
жұлдызға қарап тұрып, алдағы 4000 ... ... ... Е. ... С.
Эрхард: «Адамның денсаулығы мен мінез-құлқы күн мен жұлдыздардың сыртқы
әсерінен өзгереді, бұл оның тағдырына байланысты. Жұлдызнама өте күрделі,
оның құпиясын ... ... ғана ... мүмкін», – деген болжамын
айтады [33, 24 б.]. Жазба әдебиетте жұлдызшылардың аттары аталып арнайы
пікір айтылмағанымен, бұл қасиеттің иелері халықтың ... ... ... ... ... ... ... ұлт мақтанышына
айналары анық. Ғылымда да бұл салаға зерделей мән беру уақыты ... ... ... ... ... Ш . И ... жасөспірімдер гигиенасы” Алматы-2008 ж.
2. Бөлешов. М. Ә . “Балалрмен жасөспірімдер гигиенасы” Алматы-2010 ... ... Р. ... Тәрбиетеориясы. - Алматы, 1991.
5. Т.Сабыров. Балаларға ақыл-ой тәрбиесін берудің кейбір мәселелері. -
Алматы, 1977.

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 29 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Altheae officinalis L (Дәрілік жалбызтікен) өсімдігі вегетативитік мүшелерінің онтоморфозгенезі38 бет
XX ғасырда Қазақстан Республикасы денсаулық сақтау саласының дамуы4 бет
Алуантүрлі жабайы өсімдіктер5 бет
Жылқы – халық медицинасында5 бет
Маралдардың таралуы3 бет
Организім реактивтілігі және оның патологиядағы мәні5 бет
Психологияның тарихы. психологиялық тұжырымдамалар12 бет
Психологияның философия мен жаратылыстану ғылымдары қойнауынан бөлініп шығуы13 бет
Түркі халықтарының күнтізбесі, астрономиялық ілім-білімдері135 бет
Фармокология ғылымы8 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь